جغرافیا

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="pnb">
  <siteinfo>
    <sitename>وکیپیڈیا</sitename>
    <dbname>pnbwiki</dbname>
    <base>https://pnb.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%DB%81%D9%84%D8%A7_%D8%B5%D9%81%DB%81</base>
    <generator>MediaWiki 1.48.0-wmf.3</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">میڈیا</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">خاص</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">گل بات</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ورتنوالا</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ورتن گل بات</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">وکیپیڈیا</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ویونت گل بات</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">فائل</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">فائل گل بات</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">میڈیا وکی</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">میڈیاوکی گل بات</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">سانچہ</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">سانچہ گل بات</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ہتھونڈائی</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ہتھونڈائی گل بات</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">گٹھ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">گٹھ گل بات</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">ماڈیول</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">ماڈیول گل بات</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>جغرافیا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7519</id>
    <revision>
      <id>713339</id>
      <parentid>620663</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T09:35:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>60</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Baylonianmaps.JPG|Baylonianmaps.JPG]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Ruthven|Ruthven]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Baylonianmaps.JPG|]].</comment>
      <origin>713339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12938" sha1="12vjb93ax36jy4j0xesdxcjlqpghmkc" xml:space="preserve">[[File:World map 2004 CIA large 1.7m whitespace removed.jpg|thumb|left|250px]]
'''جغرافیا''' ایہجی [[سائنس]] اے جیہدے وچ [[زمین]] دے تھاں، ایہدے وسنیکاں، ایہدیاں اچیچیاں گلاں تے ایہدے اُتے ہوݨ والے کماں بارے جاݨیا جاندا اے۔ لفظ جغرافیا یونانی بولی توں اے تے دو لفظاں: ''جیو'' مطلب زمین تے ''گرافین'' مطلب پڑھݨا توں بݨیا اے۔ ایہ اپݨے ناں دے مطابق زمین دی پڑھائی یا جانݨ دی سائنس اے۔ [[اراٹوستھین]] (276-194 م پ ) اک پراݨا [[یونانی]] پہلا شخص سی جیہنے ایہ لفظ ورتیا۔

'''تریخ'''
[[دنیا]] دا سب توں پرانا نقشہ پرانے عراق دے شہر [[بابل]] وچ 9ویں صدی م پ وچ بنایا گیا۔ ایہ مٹی اتے بنیا سی تے عراق دے شہراں تے اوہناں دا دوالہ دسدا اے۔ [[بابل]] مگروں [[یونان]] دا ایس کم وچ ناں آندا اے۔ پرانے یونانی شاعر [[ہومر]] نوں یونانی اک جغرافیہ گرو مندے نیں۔ [[الیاد]] تے [[اوڈیسی]] اوہدیاں لکھیاں دو نظماں نیں پرایہناں وچ جغرافیہ بارے بؤت کج اے۔ ہومر نے ایہناں وچ ایسی دنیا دا نقشہ کھچیا جیہڑی گول اے تے جیدے دوالے [[پانی]] سی۔ [[تھالیز]] نے ایس گل نوں اگے ودھایا جے [[زمین]] دی نیو پانی تے اے۔ اوہنے جغرافیے نوں پڑھن دے کئی سائینسی ول وی کڈے۔ اوہدے شگرد [[اناکسیمیندر]] نے دنیا دا اک نقشہ بنایا جیدے وشکار [[رومی سمندر]] تے دوالے ایشیاء یورپ تے لیبیا تے اوہناں دے دوالے اک سمندر سی۔ اوس مگروں [[ہیکاٹیس]] نے ہور ودیا نقشہ بنایا جیہڑا [[اناکسیمیندر]] دے نقشے نوں وڈا تے ٹھیک کرکے بنایا گیا سی۔ اک ہور یونانی [[ہیروڈوٹس]] نے تریخ لکھدیاں ہویاں جغرافیے بارے نویاں گلاں دا وادا کیتا تے مصر، فارس، ستھیا تے [[اناطولیہ]] بارے ٹھیک تے نویں جانکاری دتی۔ دریاواں دے انت دے ڈیلٹا کنج بندے نیں تے ٹھنڈے پاسیوں ہواواں گرم تھانواں ول کیوں آندیاں نیں ایہناں گلاں نوں وی اوہنے لماں کرکے لکھیا۔ 
[[File:Mappa di Eratostene.jpg|thumb|left|250px|[[اراٹوستھین]] دا 194 م پ وچ بنیا دنیا دا نقشہ]]
[[فيثاغورث]] نے اک گول [[دنیا]] دی سوچ دتی تے ایہ دسیا جے گرہن ویلے زمین گول ہوندی اے تے نالے جنا اپر والے دیساں ول جاؤ تاریاں دی اچائی ودھدی اے۔ [[یوڈوکسس]] نے زمین دے گول ہون دی سوچ توں ایہ گل کڈی جے سورج پئی لیک نال زمین تے وکھرے محول بناندا اے تے زمین دے قطباں ول ٹھنڈے تھاں نے تے زمین دے وشکار ایکوٹر دے دوالے تے افریقہ دے صحرا تے ڈاہڈی گرمی اے۔ زمین دے اتلے ادے تھاں تے تھلویں ادے تھاں دے وشکار تھوڑی گرم تھاں اے جتھے ریا جاسکدا اے۔ ہینو، قرطاجنہی بارے کیا جاندا اے جے اوہ افریقہ دے لیندے پاسے ول سیرالیون تک گیا۔ یونانیاں نیں ہیلسپونٹ نوں جینوں ہن دردانیال کہندے نیں ایشیا تے یورپ دا باڈر منیا تے لال سمندر نوں افریقا تے ایشیا دا بارڈر۔ افریقا نوں اوہ لیبیا کہندے سن۔ ایس توں تھللے افریقا بارے تے اتلے یورپ بارے اوہناں نوں کچھ پتا نئیں سی۔ دوسرے انجان دیساں تے چڑھائی کرن والیاں نے وی حغرافۓ دی جانکاری وچ وادا کیتا۔ سکندر یونانی دی فوج وچ حقرافیے دے بندے وی سی تے رومیاں نے وی دور دیساں وچ بندے کل کے جانکاری لئی۔ [[سٹرابو]] نے 17 انگاں وچ جیوگرافیکا، جیہدے وچ دیساں دے تھانواں تے لوکاں بارے لمبی گل بات کیتی گئی سی جیہڑی آون والے ویلیاں وچ جغرافیے تے وڈی کتاب منی گئی۔ اوہدے اک صدی مگروں [[بطلیموس]] نے جغرافیا کتاب لکھی۔ بطلیموس نے زمین دے ایس کاینات دا گڑھ ہون تے چن سورج نوں ایہدے دوالے کمن بارے سوچ نوں اگے ودھایا۔ ایہ سوچ اگلے 1400 ورے تک دنیا تے منی گئی۔
'''ونڈاں'''

جغرافیے نوں دو وڈیاں ونڈاں وچ ونڈیا جاسکدا اے: انسانی جغرافیا تے فزیکل جغرافیا۔

{{clear}}&lt;center&gt;
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: center; margin-center: 1em; width: 20em; font-size: 90%;&quot; 
| style=&quot;background:#FB607F&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;130px&quot; colspan=2 |'''&lt;font size=&quot;+1&quot; color=white&gt;براعظم&lt;font&gt;'''
|-
|}
[[اتلا امریکہ]]{{·}}[[اوشیانا]]{{·}}[[ایشیا]]{{·}}[[یورپ]]{{·}}[[افریقا]]{{·}}[[دکھنی امریکہ]]{{·}}[[انٹارکٹکا]]{{·}}
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: center; margin-center: 1em; width: 20em; font-size: 90%;&quot; 
| style=&quot;background:#FB607F&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;130px&quot; colspan=2 |'''&lt;font size=&quot;+1&quot; color=white&gt;پربت دھارے&lt;font&gt;'''
|-
|}
[[ھمالیہ]]{{·}}[[ھندوکش]]{{·}}[[لونا پربت دھار|لونا]]{{·}}[[قراقرم]]{{·}}[[پیرینیز]]{{·}}[[قفقاز]]{{·}}[[الپس]]{{·}}[[انڈیز]]{{·}}[[راکی]]{{·}}[[پامیر]]{{·}}[[البرز]]{{·}}[[کارپیتھئن]]

{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: center; margin-center: 1em; width: 20em; font-size: 90%;&quot; 
| style=&quot;background:#FB607F&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;130px&quot; colspan=2 |'''&lt;font size=&quot;+1&quot; color=white&gt;زمین دے سمندر&lt;font&gt;'''
|-
|}
[[بحرالکاہل]]{{·}}[[وڈا سمندر اوقیانوس]]{{·}}[[دکھنی وڈا سمندر]]{{·}}[[وڈا سمندر آرکٹک]]{{·}}[[وڈا سمندر ہند]]

{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: center; margin-center: 1em; width: 20em; font-size: 90%;&quot; 
| style=&quot;background:#FB607F&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;130px&quot; colspan=2 |'''&lt;font size=&quot;+1&quot; color=white&gt;براعظم ایشیا دے دیس&lt;font&gt;'''
|-
|}
[[پاکستان]]{{·}}[[بھارت]]{{·}}[[نیپال]]{{·}}[[بھوٹان]]{{·}}[[بنگلا دیش]]{{·}}[[مالدیپ]]{{·}}[[سری لنکا]]{{·}}[[ترکی]]{{·}}[[شام]]{{·}}[[لبنان]]{{·}}[[عراق]]{{·}}[[کویت]]{{·}}[[قطر]]{{·}}[[بحرین]]{{·}}[[سعودی عرب]]{{·}}[[یمن]]{{·}}[[عمان]]{{·}}[[فلسطین]]{{·}}[[اسرائیل]]{{·}}[[ازبکستان]]{{·}}[[قازقستان]]{{·}}[[تاجکستان]]{{·}}[[ترکمانستان]]{{·}}[[چین]]{{·}}[[جاپان]]{{·}}[[منگولیا]]{{·}}[[اتلا کوریا]]{{·}}[[دکھنی کوریا]]{{·}}[[ویتنام]]{{·}}[[میانمر]]{{·}}[[کمپوچیا]]{{·}}[[لاؤس]]{{·}}[[انڈونیشیا]]{{·}}[[برونائی]]{{·}}[[ملائشیا]]{{·}}[[سنگاپور]]{{·}}[[مالدیپ]]{{·}}[[افغانستان]]{{·}}[[متحدہ عرب امارات]]{{·}}[[تھائی لینڈ]]{{·}}[[اردن]]{{·}}[[ایران]]{{·}}[[فلپائن]]{{·}}[[کرغیزستان]]

{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: center; margin-center: 1em; width: 20em; font-size: 90%;&quot; 
| style=&quot;background:#FB607F&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;130px&quot; colspan=2 |'''&lt;font size=&quot;+1&quot; color=white&gt;براعظم افریقا دے دیس&lt;font&gt;'''
|-
|}
[[الجزائر]]{{·}}[[انگولا]]{{·}}[[بنین]]{{·}}[[بوٹسوانا]]{{·}}[[برکینا فاسو]]{{·}}[[برنڈی]]{{·}}[[کیمرون]]{{·}}[[کیپ وردی]]{{·}}[[مڈلا افریقی لوک راج]]{{·}}[[چاڈ]]{{·}}[[لوکراج کانگو]]{{·}}[[کانگو]]{{·}}[[آئیوری کوسٹ]]{{·}}[[جبوتی]]{{·}}[[مصر]]{{·}}[[اریٹریا]]{{·}}[[ایتھیوپیا]]{{·}}[[استوائی گنی]]{{·}}[[گیبون]]{{·}}[[گیمبیا]]{{·}}[[گھانا]]{{·}}[[گنی]]{{·}}[[گنی بساو]]{{·}}[[کینیا]]{{·}}[[لیسوتھو]]{{·}}[[لائیبیریا]]{{·}}[[لبیا]]{{·}}[[مڈغاسکر]]{{·}}[[مالی]]{{·}}[[ملاوی]]{{·}}[[موریطانیا]]{{·}}[[ماریشس]]{{·}}[[موزمبیق]]{{·}}[[نامیبیا]] {{·}}[[نائجر]]{{·}}[[نائیجیریا]]{{·}}[[روانڈا]]{{·}}[[لیندا صحرا]]{{·}}[[ساو ٹومی تے برنسپی]]{{·}}[[سینیگال]]{{·}}[[سشلز]]{{·}}[[سیرالیون]]{{·}}[[صومالیہ]]{{·}}[[لموچی افریقا]]{{·}}[[سوڈان]]{{·}}[[سوازی لینڈ]]{{·}}[[تنزانیہ]]{{·}}[[ٹوگو]]{{·}}[[ٹیونس]]{{·}}[[یوگنڈا]]{{·}}[[زیمبیا]]{{·}}[[زمبابوے]]{{·}}[[کومورو]]{{·}}[[مراکش]]

{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: center; margin-center: 1em; width: 20em; font-size: 90%;&quot; 
| style=&quot;background:#FB607F&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;130px&quot; colspan=2 |'''&lt;font size=&quot;+1&quot; color=white&gt;براعظم یورپ دے دیس&lt;font&gt;'''
|-
|}
[[آئس لینڈ]]{{·}}[[جرمنی]]{{·}}[[البانیا]]{{·}}[[اندورہ]]{{·}}[[آرمینیا]]{{·}}[[آسٹریا]]{{·}}[[آذربائیجان]]{{·}}[[بیلارس]]{{·}}[[بیلجیم]]{{·}}[[بوسنیا تے ہرزیگوونا]]{{·}}[[بل‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏غاریہ]]{{·}}[[کروشیا]]{{·}}[[قبرص]]{{·}}[[چیک]] {{·}}[[ڈنمارک]]{{·}}[[اسٹونیا]]{{·}}[[فنلینڈ]]{{·}}[[فرانس]]{{·}}[[یونان]]{{·}}[[ھنگری]]{{·}}[[اٹلی]]{{·}}[[آئرلینڈ]]{{·}}[[قازقستان]]{{·}}[[کوسوو]]{{·}}[[لیٹویا]]{{·}}[[لیختنشٹاین]]{{·}}[[لیتھوینیا]]{{·}}[[لکسمبرگ]]{{·}}[[مقدونیہ]]{{·}}[[مالٹا]] {{·}}[[مولڈوا]]{{·}}[[موناکو]]{{·}}[[مونٹی نیگرو]]{{·}}[[نیدرلینڈز]]{{·}}[[ناروے]]{{·}}[[پولینڈ]]{{·}}[[پرتگال]]{{·}}[[رومانیہ]]{{·}}[[روس]]{{·}}[[سان مرینو]]{{·}}[[سربیا]]{{·}}[[سلویکیا]]{{·}}[[سلوینیا]]{{·}}[[سپین]]{{·}}[[سویڈن]]{{·}}[[ترکی]]{{·}}[[سویٹزرلینڈ]]{{·}}[[برطانیہ]]{{·}}[[یوکرین]]{{·}}[[ویٹیکن]]{{·}}[[گرجستان]]

{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: center; margin-center: 1em; width: 20em; font-size: 90%;&quot; 
| style=&quot;background:#FB607F&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;130px&quot; colspan=2 |'''&lt;font size=&quot;+1&quot; color=white&gt;براعظم اُبھے امریکا دے دیس&lt;font&gt;'''
|-
|}
[[کینیڈا]]{{·}}[[امریکہ]]{{·}}[[میکسیکو]]{{·}}[[کیوبا]]{{·}}[[گویٹے مالا]]{{·}}[[ہیٹی]]{{·}}[[پانامہ]]{{·}}[[ہونڈراس]]{{·}}[[باہاما]]{{·}}[[گریناڈا]]{{·}}[[ال سالواڈور]]{{·}}[[ڈومینیکن]]{{·}}[[کوسٹا ریکا]]{{·}}[[باربادوس]]{{·}}[[سینٹ لوشیا]]{{·}}

{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: center; margin-center: 1em; width: 20em; font-size: 90%;&quot; 
| style=&quot;background:#FB607F&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;130px&quot; colspan=2 |'''&lt;font size=&quot;+1&quot; color=white&gt;براعظم لمے امریکا دے دیس&lt;font&gt;'''
|-
|}
[[برازیل]]{{·}}[[چلی]]{{·}}[[پیرو]]{{·}}[[وینزویلا]]{{·}}[[بولیویا]]{{·}}[[یوراگوۓ]]{{·}}[[پیراگوۓ]]{{·}}[[گیانا]]{{·}}[[ارجنٹاین]]{{·}}[[کولمبیا]]{{·}}[[ایکویڈار]]{{·}}[[سورینام]]{{·}}

{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: center; margin-center: 1em; width: 20em; font-size: 90%;&quot; 
| style=&quot;background:#FB607F&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;130px&quot; colspan=2 |'''&lt;font size=&quot;+1&quot; color=white&gt;براعظم اوشیانا دے دیس&lt;font&gt;'''
|-
|}

[[آسٹریلیا]]{{·}}[[نیوزی لینڈ]]{{·}}[[فجی]]{{·}}[[پاپوانیوگنی]]{{·}}[[کیریباتی]]{{·}}[[سموا]]{{·}}[[نیو کیلیڈونیا]]{{·}}[[ناورو]]{{·}}[[ٹونگا]]{{·}}[[پالاو]]{{·}}[[وینوآتو]]{{·}}[[ٹووالو]]{{·}}[[سولومن آئلینڈ]]{{·}}[[لیندا تیمور]]{{·}}[[مائکرونیشیا]]{{·}}[[مارشل آئلینڈ]]

* [[زمین]] [[براعظم]] [[سمندر]] [[دیس]] [[جزیرہ]] [[جزیرے ورگا]] [[دریا]] [[پہاڑ]] [[جھیل]] [[صوبا]] [[ضلع]] [[پنڈ]]

{{جغرافیائی اصطلاحات}}

== باہرلے جوڑ ==
{{Commons|Category:Geography|جغرافیا|position=left}}

[[گٹھ:جغرافیا]]</text>
      <sha1>12vjb93ax36jy4j0xesdxcjlqpghmkc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پنجابی ویب سائیٹاں دی لسٹ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10236</id>
    <revision>
      <id>713306</id>
      <parentid>708272</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T16:42:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>713306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3328" sha1="jmyooi9aju4odpsb1am650d3iepxc6r" xml:space="preserve">==پنجابی  ویب سائیٹاں دی لِسٹ==

===خبراں===
* [https://lokaai.com/ روزنامہ لوکائی ۔ پنجابی شاہ مُکھی]
* [http://jagbani.punjabkesari.in  جگ بانی ۔ گرمکھی لپی وچ] 
* [http://beta.ajitjalandhar.com/#sthash.a9v1Z62y.LktHFeVn.dpbs اجِیت ۔ گرمکھی لپی وچ] 

===زبان تے ادب===
* [https://www.rvel.org/ رویل]
* [https://punjabiandpunjab.com/ پنجابی تے پنجاب]
* [https://ipcs.edu.pk/website/ ادارہ پنجابی سلیکھ تے رہتل سار]
* [https://gcu.edu.pk/punjabi.php گورنمنٹ کالج یونیورسٹی لاہور، شعبہ پنجابی]
* [https://www.lcwu.edu.pk/punjabi-overview.html لاہور خواتین یونیورسٹی، شعبہ پنجابی]
* [https://pilac.punjab.gov.pk/ پلاک] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170711180642/http://www.pilac.punjab.gov.pk/ |date=2017-07-11 }}
* [https://apnaorg.com/ اکیڈمی آف دی پنجاب اِن نارتھ امیرکا]
* [https://punjabiadbiboard.org/ پاکستان پنجابی ادبی بورڈ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250427075912/https://punjabiadbiboard.org/ |date=2025-04-27 }}

===متفرق===
* [http://www.punjabics.com/ پنجابِکس] 
* [https://uddari.wordpress.com/tag/shahmukhi/ اُڈاری ویب لَاگ]
* [http://www.suhisaver.com/index.php  سُوہی سویر]
* [https://punjabi.com/?script=shahmukhi پنجابی ڈاٹ کام] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250429164941/https://punjabi.com/%3Fscript%3Dshahmukhi |date=2025-04-29 }}

===شاعری===
* [http://www.punjabi-kavita.com/indexShahmukhi.php  پنجابی کوِیتا]
* [http://kakagill.tripod.com/kakagillpunjabipoetry/id8.html پنجابی پوئِیٹری]

===گریمر=== 
* [http://punjabi.aglsoft.com/punjabi/learngrammar/?show=introduction پنجابی گریمر ۔ اِنگلش وچ] 
* [http://www.aclweb.org/anthology/W/W11/W11-3413.pdf پنجابی گریمر ۔ شاہ مکھی تے گرمکھی لپی وچ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170814171219/http://www.aclweb.org/anthology/W/W11/W11-3413.pdf |date=2017-08-14 }}

===ڈِکشنری===
* [https://pnb.wiktionary.org/wiki/%D9%BE%DB%81%D9%84%D8%A7_%D8%B5%D9%81%DB%81 وِکشنری ۔ پنجابی شاہ مکھی] 
* [https://dsal.uchicago.edu/dictionaries/salah-ud-din/ اقبال صلاح الدین پنجابی لُغت]
* [https://web.archive.org/web/20170426160130/http://dic.learnpunjabi.org/default.aspx پنجابی اِنگلش ڈِکشنری]
* [https://archive.org/details/punjabi-classicy-lughat-by-jameel-ahmad-paal/mode/2up کلاسیکی پنجابی لُغت]
* [https://archive.org/details/punjabi-lughat-irshad/mode/2up پنجابی لُغت ۔ ساڈی پنجابی اکیڈمی]
* [https://archive.org/details/urdu_punjabi_lughat/mode/2up?view=theater پنجابی لُغت ۔ ارشاد احمد پنجابی]
* [https://archive.org/details/20200520_20200520_0713/mode/2up?view=theater پنجابی نامہ]

==ترجمہ==
* [https://sangam.learnpunjabi.org شاہ مکھی-گرمکھی لپی وٹاندرا] 
* [https://translate.google.com.pk/?hl=en&amp;tab=TT&amp;sl=pa-Arab&amp;tl=en&amp;op=translate گُوگل ٹرانسلیشن]


[[گٹھ:لسٹاں]] 
[[گٹھ:پنجابی]]</text>
      <sha1>jmyooi9aju4odpsb1am650d3iepxc6r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>چدھڑ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13788</id>
    <revision>
      <id>713301</id>
      <parentid>477158</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T13:23:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-59499-58</username>
        <id>45656</id>
      </contributor>
      <origin>713301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4869" sha1="i6ri2ehu0ewrocd2g87v8v6y6l3p9kn" xml:space="preserve">{{مڑ رجوع|جٹ}}
{{قوم}}

اس گوت دا موڈھی چندڑ ہی سی۔ ایہہ طور [[راجپوت]] ہن۔ پانڈو بنس دے راجا رویلان دے پتر دا نام چندڑ سی۔ [[محمد غوری]] دے حملے سمیں سنّ 1193 وچ ایہہ [[راجپوتانہ]] توں [[پنجاب]] ولّ آئے۔ کجھ [[بہاولپور]] ولّ چلے گئے جتھے کہ اچّ شریف دے پیر شیر شاہ نے ایہناں نوں [[مسلمان]] بنایا۔ اتھوں اٹھ کے ایہہ [[راوی]] تے چناب دے کنڈھیاں دے نال-نال لاہور تے سیالکوٹ ول ودھدے چلے گئے۔ شروع وچ چندڑاں دیاں کھرلاں تے سیالاں نال کجھ لڑائیاں وی ہوئیاں۔ چندڑ اگے ودھدے چلے گئے ایہناں نوں کوئی روک نہیں سکیا۔ اس قبیلے دے لوک گنتی وچ وی کافی سن تے طاقتور وی سن۔

کجھ چندڑ پہلاں پہل پنجاب دے [[فیروزپور]] کھیتر وچ آکے آباد ہوئے۔ فروزپور وچ آکے مدکی دے نزدیک موڑھیگڈ کے چندڑ پنڈ وسایا۔ کجھ چندڑ بھائیچارے دے لوک فروزپور توں [[جالندھر]] دے نکودر کھیتر ول چلے گئے۔ بہت چندڑ جٹّ فروزپور توں امرتسر، گورداس پور تے لاہور ول چلے گئے۔ چناب تے راوی دے کھیتراں وچ کئی نویں پنڈ آباد کیتے۔ چندڑ سنگرور کھیتر وچ وی ہن۔ ساندلبار وچ چندڑاں دے  قبیلے؛ راجوکے، کاموکے، ماہنیکے، بلنکے، پاجیکے، دیوکے، ماجوکے، جپے تے لون, سجانکا،کلوكا،کلہ،ملیره،لالرا،کوریرا،مونا،نٹھرکا،بالہرکا،دھمراۓ،ہریا،کنگر،تھابل،کوڑا،ملہوترا،وغیرہ آدی پرسدھ ہن۔ ایہناں دے پرسدھ پنڈ چندڑ، راجیانے، ڈھاباں، اوان والے آدی ہن۔ پچھمی پنجاب وچ چندڑ جٹّ [[سیالکوٹ]]، [[بہاولپور]]، [[لہور]]، [[گجرانوالہ]]، [[جہلم]]، شاہ پور، [[ملتان]] آدی وچ کافی سن۔ [[جھنگ]] تے [[ساہیوال]] وچ بہتے چندڑ جٹّ [[مسلمان]] بن گئے سن۔ [[جھنگ]] وچ راجپوت چندڑ وی کافی سن۔ چندڑ چنگے کاشتکار سن۔ پشوآں دی دیاں چوریاں وی گھٹّ کردے سن۔ انکھی تے لڑاکو سن۔ سہباں دا منگنا اک چندڑ جٹّ طاہر نال ہی ہویا سی۔ مرزے نوں چندڑاں نے ہی جنڈ ہیٹھ ماریا سی۔ سنگھ سبھا لہر دے موڈھی بھائی گرمکھ سنگھ پروفیسر صاحب چندڑ جٹّ ہی سی۔ چندڑ جٹاں دی کافی گنتی [[سکھ|سکھاں]] وچ وی ہے۔ بہتے چندڑ جٹّ مسلمان ہو گئے سن۔ بابا چندڑ پیر دی یاد وچ مدکی توں تھوڑھی دور پنڈ چندر وکھے 13 بھادوں نوں ہر سال بہت بھاری میلہ لایا جاندا ہے۔ پنڈ چندڑ مدکی توں فریدکوٹ والی سڑک تے ستھت ہے۔ اس میلے وچ چندڑ بھائیچارے دے لوک دوروں دوروں آؤندے ہن۔

1881 دی مردم شماری وچ 26،404 چندڑاں نے اپنے آپ نوں جٹّ لکھوایا سی تے 17،7746 نے اپنے آپ نوں راجپوت لکھوایا سی۔ جٹّ زمیناں دی خاطر مسلمان بنے تے راجپوت چودھر دی خاطر مسلمان بنے۔ جٹاں تے راجپوتا دے گوت وی سانجھے ہن تے خون وی اک ہے۔ بہتے آریئے ہی ہن۔ طور راجپوت وی ہن تے جٹّ وی ہن۔ توراں دے اپگوت وی بہت ہن۔ چندڑ وی اپگوت ہی ہے۔ کئی راجپوت ذاتیاں وی بہت ہی پچھڑیا ہوئیاں ہن چندڑ جٹاں دا اگھا تے چھوٹا غوطہ ہے۔ پنجاب وچ بہتے جٹّ بھٹیاں، پرمارا، چوہاناں تے تنور قبیلیاں دی سنتان ہن۔

چندڑ، کھوسے، سیڑے، گرچے، نین، کندھولے تے ڈھنڈے آدی جٹّ طور بنسی ہن۔ ایہہ ستے ہی توراں دے ساکھا گوت ہن۔ تنور راجپوت بہتے راجستان دے جے پور کھیتر وچ ہن۔ تنور جٹّ پنجاب، ہریانہ تے اتر پردیش دے پچھمی کھیتر وچ دور دور تک آباد ہن۔ تنوراں دے اپگوت وی کافی ہن۔
[[گٹھ:لوک]]
[[گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ]]
[[گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ]]
[[گٹھ:ہند یورپی قبیلے]]
[[گٹھ:جٹ قبیلے]]
[[category:جٹ]]</text>
      <sha1>i6ri2ehu0ewrocd2g87v8v6y6l3p9kn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>713310</id>
      <parentid>713301</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T04:04:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abbas dhothar</username>
        <id>361</id>
      </contributor>
      <comment>اردو توں پنجابی ترجمہ تے اصلاح املا، اصلاح اعداد</comment>
      <origin>713310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5163" sha1="hphc5a9zu1ehfxp01s2iqn0t2c3vfe1" xml:space="preserve">{{معلومات-نسلی-گروہ}}{{مڑجوڑ|جٹ}}
{{قوم}}

اس گوت دا موڈھی چندڑ ہی سی۔ ایہہ طور [[راجپوت]] ہن۔ پانڈو بنس دے راجا رویلان دے پتر دا نام چندڑ سی۔ [[محمد غوری]] دے حملے سمیں سنّ 1193 وچ ایہہ [[راجپوتانہ]] توں [[پنجاب]] ولّ آئے۔ کجھ [[بہاولپور]] ولّ چلے گئے جتھے کہ اچّ شریف دے پیر شیر شاہ نے ایہناں نوں [[مسلمان]] بنایا۔ اتھوں اٹھ کے ایہہ [[راوی]] تے چناب دے کنڈھیاں دے نال-نال [[لاہور]] تے [[سیالکوٹ]] ول ودھدے چلے گئے۔ شروع وچ چندڑاں دیاں [[کھرل|کھرلاں]] تے [[سیال (خاندان)|سیالاں]] نال کجھ لڑائیاں وی ہوئیاں۔ چندڑ اگے ودھدے چلے گئے ایہناں نوں کوئی روک نہیں سکیا۔ اس قبیلے دے لوک گنتی وچ وی کافی سن تے طاقتور وی سن۔

کجھ چندڑ پہلاں پہل پنجاب دے [[فیروزپور]] کھیتر وچ آکے آباد ہوئے۔ فروزپور وچ آکے مدکی دے نزدیک موڑھیگڈ کے چندڑ پنڈ وسایا۔ کجھ چندڑ بھائیچارے دے لوک فروزپور توں [[جالندھر]] دے نکودر کھیتر ول چلے گئے۔ بہت چندڑ جٹّ فروزپور توں امرتسر، گورداس پور تے لاہور ول چلے گئے۔ چناب تے راوی دے کھیتراں وچ کئی نویں پنڈ آباد کیتے۔ چندڑ سنگرور کھیتر وچ وی ہن۔ ساندلبار وچ چندڑاں دے  قبیلے؛ راجوکے، کاموکے، ماہنیکے، بلنکے، پاجیکے، دیوکے، ماجوکے، جپے تے لون, سجانکا،کلوكا،کلہ،ملیره،لالرا،کوریرا،مونا،نٹھرکا،بالہرکا،دھمراۓ،ہریا،کنگر،تھابل،کوڑا،ملہوترا،وغیرہ آدی پرسدھ ہن۔ ایہناں دے پرسدھ پنڈ چندڑ، راجیانے، ڈھاباں، اوان والے وغیرہ ہن۔ مغربی پنجاب وچ چندڑ جٹّ [[سیالکوٹ]]، [[بہاولپور]]، [[لہور]]، [[گجرانوالہ]]، [[جہلم]]، شاہ پور، [[ملتان]] وغیرہ وچ کافی سن۔ [[جھنگ]] تے [[ساہیوال]] وچ بہتے چندڑ جٹّ [[مسلمان]] بن گئے سن۔ [[جھنگ]] وچ راجپوت چندڑ وی کافی سن۔ چندڑ چنگے کاشتکار سن۔ پشوآں دی دیاں چوریاں وی گھٹّ کردے سن۔ انکھی تے لڑاکو سن۔ [[صاحباں]] دا منگنا اک چندڑ جٹّ طاہر نال ہی ہویا سی۔ [[مرزا صاحباں|مرزے]] نوں چندڑاں نے ہی جنڈ ہیٹھ ماریا سی۔ [[سنگھ سبھا لہر]] دے موڈھی بھائی [[گرمکھ سنگھ پروفیسر]] صاحب چندڑ [[جٹ|جٹّ]] ہی سی۔ چندڑ جٹاں دی کافی گنتی [[سکھ|سکھاں]] وچ وی اے۔ بہتے چندڑ جٹّ مسلمان ہو گئے سن۔ بابا چندڑ پیر دی یاد وچ مدکی توں تھوڑھی دور پنڈ چندر وکھے 13 بھادوں نوں ہر سال بہت بھاری میلہ لایا جاندا اے۔ پنڈ چندڑ مدکی توں فریدکوٹ والی سڑک تے واقع اے۔ اس میلے وچ چندڑ بھائیچارے دے لوک دوروں دوروں آؤندے ہن۔

۱۸۸۱ دی مردم شماری وچ ۲۶٬۴۰۴ چندڑاں نے اپنے آپ نوں جٹّ لکھوایا سی تے ۱۷٬۷۷۴۶ نے اپنے آپ نوں راجپوت لکھوایا سی۔ جٹّ زمیناں دی خاطر مسلمان بنے تے راجپوت چودھر دی خاطر مسلمان بنے۔ جٹاں تے راجپوتاں دے گوت وی سانجھے ہن تے خون وی اک اے۔ بہتے [[آریا|آریئے]] ہی ہن۔ طور راجپوت وی ہن تے جٹّ وی ہن۔ توراں دے اپگوت وی بہت ہن۔ چندڑ وی اپگوت ہی اے۔ کئی راجپوت ذاتیاں وی بہت ہی پچھڑیا ہوئیاں ہن چندڑ جٹاں دا اگھا تے چھوٹا غوطہ اے۔ پنجاب وچ بہتے جٹّ [[بھٹی (ذات)|بھٹیاں]]، [[پرمار راجٹبر|پرماراں]]، [[چوہان خاندان|چوہاناں]] تے تنور قبیلیاں دی سنتان ہن۔

چندڑ، کھوسے، سیڑے، گرچے، نین، کندھولے تے ڈھنڈے وغیرہ جٹّ طور بنسی ہن۔ ایہہ ستے ہی توراں دے ساکھا گوت ہن۔ تنور راجپوت بہتے راجستان دے [[جے پور]] علاقہ وچ ہن۔ تنور جٹّ پنجاب، [[ہریانہ]] تے [[اتر پردیش]] دے مغربی علاقہ وچ دور دور تک آباد ہن۔ تنوراں دے اپگوت وی کافی ہن۔
[[گٹھ:لوک]]
[[گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ]]
[[گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ]]
[[گٹھ:ہند یورپی قبیلے]]
[[گٹھ:جٹ قبیلے]]
[[category:جٹ]]
[[گٹھ:قوم قبیلے]]</text>
      <sha1>hphc5a9zu1ehfxp01s2iqn0t2c3vfe1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>713311</id>
      <parentid>713310</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T04:05:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abbas dhothar</username>
        <id>361</id>
      </contributor>
      <origin>713311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5147" sha1="j48uddrr48gee8tn7g6ffme3k6mn3av" xml:space="preserve">{{معلومات-نسلی-گروہ}} 
 
{{قوم}}

اس گوت دا موڈھی چندڑ ہی سی۔ ایہہ طور [[راجپوت]] ہن۔ پانڈو بنس دے راجا رویلان دے پتر دا نام چندڑ سی۔ [[محمد غوری]] دے حملے سمیں سنّ 1193 وچ ایہہ [[راجپوتانہ]] توں [[پنجاب]] ولّ آئے۔ کجھ [[بہاولپور]] ولّ چلے گئے جتھے کہ اچّ شریف دے پیر شیر شاہ نے ایہناں نوں [[مسلمان]] بنایا۔ اتھوں اٹھ کے ایہہ [[راوی]] تے چناب دے کنڈھیاں دے نال-نال [[لاہور]] تے [[سیالکوٹ]] ول ودھدے چلے گئے۔ شروع وچ چندڑاں دیاں [[کھرل|کھرلاں]] تے [[سیال (خاندان)|سیالاں]] نال کجھ لڑائیاں وی ہوئیاں۔ چندڑ اگے ودھدے چلے گئے ایہناں نوں کوئی روک نہیں سکیا۔ اس قبیلے دے لوک گنتی وچ وی کافی سن تے طاقتور وی سن۔

کجھ چندڑ پہلاں پہل پنجاب دے [[فیروزپور]] کھیتر وچ آکے آباد ہوئے۔ فروزپور وچ آکے مدکی دے نزدیک موڑھیگڈ کے چندڑ پنڈ وسایا۔ کجھ چندڑ بھائیچارے دے لوک فروزپور توں [[جالندھر]] دے نکودر کھیتر ول چلے گئے۔ بہت چندڑ جٹّ فروزپور توں امرتسر، گورداس پور تے لاہور ول چلے گئے۔ چناب تے راوی دے کھیتراں وچ کئی نویں پنڈ آباد کیتے۔ چندڑ سنگرور کھیتر وچ وی ہن۔ ساندلبار وچ چندڑاں دے  قبیلے؛ راجوکے، کاموکے، ماہنیکے، بلنکے، پاجیکے، دیوکے، ماجوکے، جپے تے لون, سجانکا،کلوكا،کلہ،ملیره،لالرا،کوریرا،مونا،نٹھرکا،بالہرکا،دھمراۓ،ہریا،کنگر،تھابل،کوڑا،ملہوترا،وغیرہ آدی پرسدھ ہن۔ ایہناں دے پرسدھ پنڈ چندڑ، راجیانے، ڈھاباں، اوان والے وغیرہ ہن۔ مغربی پنجاب وچ چندڑ جٹّ [[سیالکوٹ]]، [[بہاولپور]]، [[لہور]]، [[گجرانوالہ]]، [[جہلم]]، شاہ پور، [[ملتان]] وغیرہ وچ کافی سن۔ [[جھنگ]] تے [[ساہیوال]] وچ بہتے چندڑ جٹّ [[مسلمان]] بن گئے سن۔ [[جھنگ]] وچ راجپوت چندڑ وی کافی سن۔ چندڑ چنگے کاشتکار سن۔ پشوآں دی دیاں چوریاں وی گھٹّ کردے سن۔ انکھی تے لڑاکو سن۔ [[صاحباں]] دا منگنا اک چندڑ جٹّ طاہر نال ہی ہویا سی۔ [[مرزا صاحباں|مرزے]] نوں چندڑاں نے ہی جنڈ ہیٹھ ماریا سی۔ [[سنگھ سبھا لہر]] دے موڈھی بھائی [[گرمکھ سنگھ پروفیسر]] صاحب چندڑ [[جٹ|جٹّ]] ہی سی۔ چندڑ جٹاں دی کافی گنتی [[سکھ|سکھاں]] وچ وی اے۔ بہتے چندڑ جٹّ مسلمان ہو گئے سن۔ بابا چندڑ پیر دی یاد وچ مدکی توں تھوڑھی دور پنڈ چندر وکھے 13 بھادوں نوں ہر سال بہت بھاری میلہ لایا جاندا اے۔ پنڈ چندڑ مدکی توں فریدکوٹ والی سڑک تے واقع اے۔ اس میلے وچ چندڑ بھائیچارے دے لوک دوروں دوروں آؤندے ہن۔

۱۸۸۱ دی مردم شماری وچ ۲۶٬۴۰۴ چندڑاں نے اپنے آپ نوں جٹّ لکھوایا سی تے ۱۷٬۷۷۴۶ نے اپنے آپ نوں راجپوت لکھوایا سی۔ جٹّ زمیناں دی خاطر مسلمان بنے تے راجپوت چودھر دی خاطر مسلمان بنے۔ جٹاں تے راجپوتاں دے گوت وی سانجھے ہن تے خون وی اک اے۔ بہتے [[آریا|آریئے]] ہی ہن۔ طور راجپوت وی ہن تے جٹّ وی ہن۔ توراں دے اپگوت وی بہت ہن۔ چندڑ وی اپگوت ہی اے۔ کئی راجپوت ذاتیاں وی بہت ہی پچھڑیا ہوئیاں ہن چندڑ جٹاں دا اگھا تے چھوٹا غوطہ اے۔ پنجاب وچ بہتے جٹّ [[بھٹی (ذات)|بھٹیاں]]، [[پرمار راجٹبر|پرماراں]]، [[چوہان خاندان|چوہاناں]] تے تنور قبیلیاں دی سنتان ہن۔

چندڑ، کھوسے، سیڑے، گرچے، نین، کندھولے تے ڈھنڈے وغیرہ جٹّ طور بنسی ہن۔ ایہہ ستے ہی توراں دے ساکھا گوت ہن۔ تنور راجپوت بہتے راجستان دے [[جے پور]] علاقہ وچ ہن۔ تنور جٹّ پنجاب، [[ہریانہ]] تے [[اتر پردیش]] دے مغربی علاقہ وچ دور دور تک آباد ہن۔ تنوراں دے اپگوت وی کافی ہن۔
[[گٹھ:لوک]]
[[گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ]]
[[گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ]]
[[گٹھ:ہند یورپی قبیلے]]
[[گٹھ:جٹ قبیلے]]
[[category:جٹ]]
[[گٹھ:قوم قبیلے]]</text>
      <sha1>j48uddrr48gee8tn7g6ffme3k6mn3av</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نیوزیلینڈ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35468</id>
    <revision>
      <id>713304</id>
      <parentid>710756</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T14:33:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>713304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="181273" sha1="f69gq9o7th2pppskzyo81hlz8z4p7ch" xml:space="preserve">{{خانۂ معلومات ملک
|مقامی_نام = 	نیوزی لینڈ&lt;br /&gt;New Zealand&lt;br /&gt;Aotearoa
|روايتی_لمبا_نام = 	نیوزی لینڈ
|عمومی_نام = 	نیوزی لینڈ
|پرچم_تصویر = Flag of New Zealand.svg
|نشان_امتیاز_تصویر = Coat of arms of New Zealand.svg
|نشان_امتیاز_قسم = 	قومی نشان
|قومی_شعار = 	Onward&lt;br /&gt;&lt;center&gt;(ودھدے چلو)&lt;/center&gt;
|نقشہ_تصویر = LocationNewZealand.png
|قومی_ترانہ = 	God Defend New Zealand
|دار_الحکومت = 	[[ویلنگٹن]]
|latd = 	41
|latm=	19
|latNS=	جنوب
|longd=	174
|longm=	46
|longEW=	مشرق
|عظیم_شہر = 	[[آکلینڈ]]
|دفتری_زبانیں = 	[[انگریزی زبان|انگریزی]]
|حکومت_قسم = 	آئینی ملوکیت
|راہنما_خطاب = 	ملکہ&lt;br /&gt;وزیرِ اعظم
|راہنما_نام = 	ایلیزابیتھ دوم&lt;br /&gt;ہیلن کلارک
|خودمختاری_قسم = 	آزادی
|تسلیم شدہ_واقعات = - 	تاریخِ آزادی
|تسلیم شدہ_تواریخ = 	برطانیہ سے&lt;br /&gt;26 ستمبر 1907ء
|یویو_رکنیت_تاریخ =
|رقبہ_مقدار = 	270534
|رقبہ_ = 	270534
|areami²=	104454
|رقبہ_درجہ = 	75
|فیصد_پانی = 	2.1
|آبادی_تخمینہ = 	4,259,303
|آبادی_تخمینہ_سال = 	2008
|آبادی_تخمینہ_درجہ = 	122
|آبادی_مردم_شماری = 	41432796
|آبادی_مردم_شماری_سال = 	2006
|آبادی_کثافت = 	14.9
|آبادی_کثافت_درجہ = 	204
|population_densitymi² = 	39
|جی_ڈی_پی_پی_پی_پی_سال = 	2007
|جی_ڈی_پی_پی_پی_پی =	112.6 ارب [[بین الاقوامی ڈالر]]
|جی_ڈی_پی_پی_پی_پی_درجہ = 	58 واں
|جی_ڈی_پی_پی_پی_پی_فیکس = 	27300 [[بین الاقوامی ڈالر]]
|جی_ڈی_پی_پی_پی_پی_فیکس_درجہ = 	33 واں
|ایچ_ڈی_آئی_سال = 	2007
|ایچ_ڈی_آئی = 	0.943
|ایچ_ڈی_آئی_درجہ = 	19
|ایچ_ڈی_آئی_زمرہ = 	بلند
|سکہ_ = 	نیوزی لینڈ کا ڈالر
|سکہ_کوڈ = 	NZD
|منطقۂ_وقت =
|یو_ٹی_سی_تفریق =	12
|منطقۂ_وقت_ڈی_ایس_ٹی = 	مستعمل
|یو_ٹی_سی_تفریق_ڈی_ایس_ٹی = 	13
|cctld = 	[[nz.|۔nz]]
|کالنگ_کوڈ = 	64
}}
نیوزی لینڈ جنوب مغربی [[بحر الکاہل]] د‏‏ی اک [[خود مختار ریاست]] ا‏‏ے۔ ایہ اک [[جزیرہ ملک]] اے ۔جغرافیائی حساب تو‏ں ایہ ملک دو وڈے زمینی ٹکڑےآں اُتے مشتمل اے ؛ [[شمالی جزیرہ]] تے [[جنوبی جزیرہ]]۔ انہاں دو مرکزی جزیراں دے علاوہ 600 ہور چھوٹے [[نیوزی لینڈ دے جزیرے|جزائر]] ني‏‏‏‏ں۔ نیوزی لینڈ [[بحیرہ تسمان]] وچ [[آسٹریلیا]] تو‏ں 2000 کلومیٹر (1200 میل) مشرق وچ واقع ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح [[ٹونگا]]، [[فجی]] تے [[نیو کیلیڈونیا]] دے [[بحر الکاحل دے جزیرے د‏‏ی لسٹ|بحر الکاحل دے جزیرےی علاقےآں]] تو‏ں 1000 کلومیٹر (600 میل) جنوب وچ اے ۔انساناں دے ذریعے آباد کیتے جانے والے جزیرے وچ نیوزی لینڈ دا مقام آخری ا‏‏ے۔ یعنی ایہ انہاں جزئر وچو‏ں اے جسنو‏ں انساناں نے سب تو‏ں آخری وچ آباد کيتا ا‏‏ے۔ انساناں د‏‏ی آبادی تو‏ں پہلے نیوزی لینڈ اک نا معلوم تنہا جزیرہ سی جو مختلف جانور، پیڑ پودےآں تے فنگی فنگس دا اک خوشنما علاقہ سی۔ ملک د‏‏ی مختلف النوع ٹوپوگرافی تے پہاڑ د‏‏ی نوکیلی چوٹیاں د‏‏ی ذمہ دار اوتھ‏ے موجود ٹیک ٹونک اپ لفٹ تے متعدد جوالہ مکھیاں ني‏‏‏‏ں۔ نیوزی لینڈ دا [[راجگڑھ]] [[ویلنگٹن]] اے جدو‏ں کہ سب تو‏ں زیادہ آبادی والا شہر [[آکلینڈ]] ا‏‏ے۔

1250ء تے 1200ء دے درمیان وچ اس جزیرہ وچ [[پالینیشیائی قوم| پولینیشین لوک]] آباد ہوئے تے اس دا ناں نیوزی لینڈ رکھیا۔ انہاں نے ایتھ‏ے [[ماؤری رہتل]] نو‏‏ں فروغ دتا۔ 1642ء وچ ولندیزی سیاح ابیل تسمن اوہ پہلا یورپی باشندہ سی جس نے نیوزی لینڈ د‏‏ی زمین اُتے قدم رکھیا۔ زمین اُتے قدم رکھیا۔ 1840ء وچ [[مملکت متحدہ]] دے نمائندےآں نے ماؤری سربراہاں دے نال ویٹنگی معاہدہ اُتے دستخط کیتے جس د‏‏ی رو تو‏ں نیوزی لینڈ برطانیہ دے زیر اختیار آگیا۔1841ء وچ نیوزی لینڈ [[سلطنت برطانیہ]] د‏‏ی اک کالونی بن گیا تے 1907ء وچ اسنو‏ں [[ڈومینین نیوزی لینڈ]] بنا دتا گیا؛ 1947ء وچ اسنو‏ں خود مختار ریاست نو‏‏ں درجہ مل گیا تے آزادی ملی مگر [[سربراہ ریاست]] برطانوی لوک ہی بنے رہ‏‏ے۔ فی الحال نیوزی لینڈ د‏‏ی آبادی دا سب تو‏ں وڈا حصہ یورپی نسل اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی کل تعداد 4.9 ملین ا‏‏ے۔ ملک د‏‏ی سب تو‏ں وڈی اقلیت ماؤری قوم اے جو ہن ختم ہونے کےکگار اُتے ا‏‏ے۔ ماؤری دے بعد ہور اقلیتاں وچ ایشیائی قوم تے بحرالکاحل دے جزیراں دے لوک ني‏‏‏‏ں۔ نیوزی لینڈ د‏‏ی سبھیاچار قدیم ماؤری تے جدید برطانوی آبادیات د‏‏ی دین ا‏‏ے۔ بعد وچ ہور علاقےآں دے پناہ گزیناں نے وی ایتھ‏ے د‏‏ی سبھیاچار پراپنا اثر ڈالیا ا‏‏ے۔

ایتھ‏ے د‏‏ی سرکاری زباناں وچ [[انگریزی زبان]]، [[ماوری زبان]] تے [[نیوزی لینڈ د‏‏ی اشارتی زبان]] شامل ا‏‏ے۔ البتہ انگریزی بولی دا غلبہ ا‏‏ے۔ نیوزی لینڈ اک [[ترقی یافتہ ملک]] ا‏‏ے۔ دنیا بھر د‏‏ی مختلف قومی کارکردگیاں دے موازناں وچ نیوزی لینڈ دا درجہ کافی بلند اے مثلاً معیار زندگی، صحت، تعلیم، [[شہری آزادیاں|شہری آزادیاں]] دا تحفظ تے [[اقتصادی آزادی]] وغیرہ۔ 1980ء د‏‏ی دہائی وچ نیوزی لینڈ وچ وڈی اقتصادی تبدیلی آئی جس تو‏ں نیوزی لینڈ د‏‏ی معیشت تحفظ پسند تو‏ں تبدیل ہوئے ک‏ے آزاد تجارتی معیشت بن گئی۔ نیوزی لینڈ د‏‏ی معیشت دا وڈا حصہ سروس سیکٹر ا‏‏ے۔ اس دے بعد صنعت نیوزی لینڈ وچ کھیت‏‏ی باڑی دا نمبر آندا ا‏‏ے۔ بین الاقوامی سیاحت نیوزی لینڈ د‏‏ی آمدنی دا اک اہ‏م ذریعہ ا‏‏ے۔ نیوزی لینڈ د‏‏ی مقننہ اوتھ‏ے دا منتخب [[یک ایوانیت]] پارلیمان اے جدو‏ں کہ کابینہ سیاسی تے اختیارات د‏‏ی حامل ا‏‏ے۔ کابینہ د‏‏ی سربراہ [[وزیر اعظم نیوزی لینڈ]] ا‏‏ے۔ سربراہ ملک [[ایلزبتھ دوم]] ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی نمائندگی گورنر جنرل کردا اے ۔حکومت‏ی طور اُتے نیوزی لینڈ [[نیوزی لینڈ دے علاقے|علاقائی کونسل]] اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ [[نیوزی لینڈ دے علاقے|علاقائی کونسل]] اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ فیر انہاں وچ 67 چھوٹی چھوٹی علاقائی اتھارٹیاں ني‏‏‏‏ں۔ [[نیوزی لینڈ قلمرو]] وچ ڈوکیلاؤ (اک [[منحصر علاقہ]])؛ [[کک جزیرے]]، [[نیووے]]، [[راس انحصار]] وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ نیو وے اک خود مختار ریاست اے جس دا الحاق نیوزی لینڈ دے نال اے جدو‏ں کہ راس انحصار نیوزی [[انٹارکٹیکا دے علاقائی دعوے|انٹارکٹیکا]] دا اوہ علاقہ اے جس اُتے نیوزی لینڈ اپنا دعوی کردا ا‏‏ے۔ نیوزی لینڈ [[دولت مشترکہ ملکاں]] دا رکن اے، ايس‏ے دے نال [[انجمن اقتصادی تعاون و ترقی]]، [[جنوب مشرقی ایشیائی اقوام د‏‏ی تنظیم]]، ایشیائی بحرالکاحلی اقتصادی تعاون تے جزیرے بحل الکاحلی فورم دا وی رکن ا‏‏ے۔

== اشتقاقیات ==
[[نیدرلینڈز]] دے سیاح ابیل تسمن نے 1642ء وچ نیوزی لینڈ د‏‏ی دریافت کيت‏ی تے اسنو‏ں ''سٹیٹن لینڈ'' ناں دتا۔ چونکہ نیدرلینڈز د‏‏ی پارلیمان نو‏‏ں اٹیٹس جنرل کہندے نيں ايس‏ے لئی تسمن نے جزیرہ نو‏‏ں سٹیٹن لینڈ دا ناں دتا تے کہیا “یہ ممکن اے کہ اس جزیرہ نو‏‏ں سٹیٹن لینڈ وچ شامل ک‏ے لیا جائے مگر ایہ یقینی نئيں اے ۔“&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf |title= Human Development Report 2018|publisher=HDRO (Human Development Report Office) United Nations Development Programme|page=22 |accessdate=14 ستمبر 2018}}&lt;/ref&gt; انہاں دا اشارہ شمالی امریکا تے جنوبی امریکا دے اسيں ناں ہونے د‏‏ی طرف سی۔ واضح ہوئے کہ جنوبی افریقا د‏‏ی دریافت جیکب لی مائرے نے 1616ء وچ د‏‏ی سی۔&lt;ref&gt;{{cite web|title=New Zealand Daylight Time Order 2007 (SR 2007/185)|url=http://www.legislation.govt.nz/regulation/public/2007/0185/latest/whole.html|publisher=New Zealand Parliamentary Counsel Office|accessdate=6 مارچ 2017|language=en-NZ|date=6 جولائ‏ی 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;There is no official all-numeric date format for New Zealand, but government recommendations generally follow Australian date and time notation۔ See {{cite web |title=The Govt.nz style guide |url=https://www.govt.nz/about/about-this-website/style-and-design/the-govt-nz-style-guide/ |website=New Zealand Government |accessdate=7 مارچ 2019 |date=9 دسمبر 2016}}&lt;/ref&gt; 1645ء وچ ڈچ [[نقشہ نگاری|نقشہ نگاراں]] نے جزیرہ دا ناں بدل ک‏ے نیدرلینڈز دے صوبہ [[زیلانت]] دے ناں اُتے ''نووا زیلینڈیا'' کر دتا۔&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://gutenberg.net.au/ebooks06/0600611.txt |title= JOURNAL or DESCRIPTION By me ‘’Abel Jansz Tasman’’، Of a Voyage from ‘’Batavia’’ for making Discoveries of the ‘’Unknown South Land’’ in the year 1642. |accessdate= 26 مارچ 2018|first= Abel |last = Tasman|date= |year= |month= |work= |publisher= Project Gutenberg Australia|pages= |language= |quote=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|first=John|last=Wilson|title=European discovery of New Zealand – Tasman's achievement|publisher=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|date=مارچ 2009|url=http://www.teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/3|accessdate=24 جنوری 2011}}&lt;/ref&gt; بعد وچ برطانوی سیاح [[جیمز کک]] نے اس ناں اُتے انگریزی رنگ چڑھاکر '''نیوزی لینڈ''' کر دتا۔&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://nzetc.victoria.ac.nz//tm/scholarly/tei-Stout44-t2-body-d1-d1.html|title= The Pamphlet Collection of Sir Robert Stout:Volume 44. Chapter 1, Discovery and Settlement |author= John Bathgate|authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |work= |publisher= NZETC|pages= |language= |quote= He named the country Staaten Land, in honour of the States-General of Holland, in the belief that it was part of the great southern continent.|accessdate=17 اگست 2018}}&lt;/ref&gt;
نیوزی لینڈ دا موجودہ ماؤری زبانی ناں '''آوٹیورا''' (Aotearoa) {{IPAc-en|audio=En-nz-Aotearoa.ogg|}}) ا‏‏ے۔ اس دے معنی “طویل سفید بادلاں د‏‏ی زمین“ اے &lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/3 |title=Tasman’s achievement |publisher=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ |date=ستمبر 2007 |accessdate=16 فروری 2008 |last=Wilson |first=John}}&lt;/ref&gt; ایہ معلوم نئيں ہوئے سکیا اے کہ آیا ماؤری بولی دا ایہ ناں پورے نیوزی لینڈ دے لئی استعمال ہُندا تحا یا محض [[شمالی جزیرہ]] دے لئی۔&lt;ref&gt;{{cite book|last=Mackay|first=Duncan|year=1986|chapter=The Search For The Southern Land|editor-last=Fraser|editor-first= B|title=The New Zealand Book Of Events|url=https://archive.org/details/newzealandbookof0000fras|location=Auckland|publisher=Reed Methuen|pages=[https://archive.org/details/newzealandbookof0000fras/page/52 52]–54}}&lt;/ref&gt; ابتدائی یورپیاں نے نقشہ وچ شمالی جزیرہ، وسطی جزیرہ تے جنوبی جزیرہ ناں رکھیا سی۔&lt;ref&gt;{{cite book|first=Thomas|last=Brunner|authorlink=Thomas Brunner|url=http://www.nzetc.org/tm/scholarly/BruJour-fig-BruJour_P001a.html|title=The Great Journey: an expedition to explore the interior of the Middle Island, New Zealand, 1846-8|publisher=[[شاہی جغرافیائی جمعیت]]|year=1851}}&lt;/ref&gt; 1830ء تو‏ں نقشاں وچ دو وڈے جزیراں نو‏‏ں شمالی تے جنوبی جزیرہ کہیا جانے لگیا تے 1907ء وچ اس روایت نو‏‏ں قبول ک‏ر ليا گیا۔&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://nzetc.victoria.ac.nz//tm/scholarly/tei-Stout44-t2-body-d1-d1.html|title= The Pamphlet Collection of Sir Robert Stout:Volume 44. Chapter 1, Discovery and Settlement |author= John Bathgate|authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |work= |publisher= NZETC|pages= |language= |quote= He named the country Staaten Land, in honour of the States-General of Holland, in the belief that it was part of the great southern continent.|accessdate=17 اگست 2018}}&lt;/ref&gt; 2009ء وچ نیوزی لینڈ جیوگرافک بورڈ نے دریافت کيتا کہ شمالی تے جنوبی جزیراں دے ناں کدی متعین نئيں کیتے گئے نيں البتہ 2013ء وچ باقاعدہ ناں دتا گیا۔ شمالی جزیرہ دا ناں ''ٹی آئی دا اے ماؤئی'' (Te Ika-a-Māui) تے جنوبی جزیرہ دا ناں ''ٹی وائی پونامو'' (Te Waipounamu) رکھیا گیا۔ دونے جزیراں دے آیا انگریزی یا ماؤری یا دونے اک نال استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔

== تریخ ==
انساناں نے جنہاں زمین دے جنہاں خطےآں نو‏‏ں سب تو‏ں آخر وچ بسایا اے نیوزی لینڈ انہاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ڈیفوریسٹیشن د‏‏ی ریڈیو کاربن تریخ نگاری دے ثبوت تے ماؤری آبادی دے مائیٹوکونڈرائل ڈی این اے &lt;ref&gt;{{Cite journal | last1 = Wilmshurst | first1 = J. M. | last2 = Hunt | first2 = T. L. | last3 = Lipo | first3 = C. P. | last4 = Anderson | first4 = A. J. | title = High-precision radiocarbon dating shows recent and rapid initial human colonization of East Polynesia | doi = 10.1073/pnas.1015876108 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences | volume = 108 | issue = 5 | page = 1815 | year = 2010 | pmid =  21187404| pmc = 3033267| bibcode = 2011PNAS.۔108.1815W}}&lt;/ref&gt; دے مطالعہ تو‏ں پتہ چلدا اے کہ نیوزی لینڈ وچ پہلی آبادی 1250ء تا 1300ء دے دوران وچ پولینیشین دے لوکاں نے بسائی سی۔&lt;ref&gt;{{cite web|first=Malcolm|last=McKinnon|authorlink=Malcolm McKinnon|title=Place names – Naming the country and the main islands|publisher=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|date=نومبر 2009|url=http://www.teara.govt.nz/en/place-names/1|accessdate=24 جنوری 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=McGlone |first1=M.|last2=Wilmshurst |doi=10.1016/S1040-6182(98)00067-6|first2=J. M.|title=Dating initial Maori environmental impact in New Zealand|journal=Quaternary International|volume=59|pages=5–16|year=1999 |bibcode=1999QuInt.۔59.۔۔۔5M}}&lt;/ref&gt; اس دے لئی انہاں نے بحر الکاحل دے جزیرے دا اک طویل سفر کيتا سی تے سفر در سفر دے بعد انہاں دا نزول نیوزی لینڈ وچ ہويا۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Murray-McIntosh|first1=Rosalind P.|last2=Scrimshaw|first2= Brian J.|last3=Hatfield|first3=Peter J.|last4=Penny|first4=David|title=Testing migration patterns and estimating founding population size in Polynesia by using human mtDNA sequences |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1998-07-21_95_15/page/9047|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=95|issue=15|pages=9047–52 |year=1998 |doi=10.1073/pnas.95.15.9047|bibcode = 1998PNAS.۔۔95.9047M |pmc=21200}}&lt;/ref&gt; صدیاں اوہ اوتھ‏ے رہے تے انہاں د‏‏ی اک سبھیاچار بنی جسنو‏ں ماؤری سبھیاچار کہیا جاندا اے ۔ماؤری د‏‏ی کل آبادی دو ہويا۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Murray-McIntosh|first1=Rosalind P.|last2=Scrimshaw|first2= Brian J.|last3=Hatfield|first3=Peter J.|last4=Penny|first4=David|title=Testing migration patterns and estimating founding population size in Polynesia by using human mtDNA sequences |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1998-07-21_95_15/page/9047|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=95|issue=15|pages=9047–52 |year=1998 |doi=10.1073/pnas.95.15.9047|bibcode = 1998PNAS.۔۔95.9047M |pmc=21200}}&lt;/ref&gt; صدیاں اوہ اوتھ‏ے رہے تے انہاں د‏‏ی اک سبھیاچار اوتھ‏ے بنی جسنو‏ں ماؤری سبھیاچار کہیا جاندا اے ۔ماؤری د‏‏ی کل آبادی دو گروہ آئی وی تے ہاپو وچ منقسم سی جو کدی اک دوسرے دا تعاون کردے سن، کدی اک دوسرے تو‏ں مقابلے کردے تے ضرورت پئے اُتے اک دوسرے دے خلاف نبرد آزما وی رہندے سن ۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Wilmshurst|first1=J. M.|last2=Anderson|first2=A. J.|last3=Higham|first3=T. F. G.|last4=Worthy|first4=T. H.|title=Dating the late prehistoric dispersal of Polynesians to New Zealand using the commensal Pacific rat|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2008-06-03_105_22/page/7676|doi=10.1073/pnas.0801507105|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=105|issue=22|page=7676|year=2008|pmid=18523023| pmc=2409139|bibcode=2008PNAS.۔105.7676W}}&lt;/ref&gt; فیر انہاں وچو‏ں اک گروہ ویکوہو (موجودہ شاثام جزیرہ د‏‏ی طرف ہجرت کرگیا جتھ‏ے انہاں نے اپنی وکھ پہچان بنائی تے انہاں د‏‏ی سبھیاچار موریوری رہتل کہلائی۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|doi=10.1126/science.1166083|last1=Moodley|first1=Y.|last2=Linz|first2=B.|last3=Yamaoka|first3=Y.|last4=Windsor|first4=H.M.|last5=Breurec|first5=S.|last6=Wu|first6=J.-Y.|last7=Maady|first7=A.|last8=Bernhöft|first8=S.|last9=Thiberge|first9=J.-M.|last10=Phuanukoonnon|display-authors=9|first10=S.|last11=Jobb|first11=G.|last12=Siba|first12=P.|last13=Graham|first13=D.Y.|last14=Marshall|first14=B.J.|last15=Achtman|first15=M.|title=The Peopling of the Pacific from a Bacterial Perspective|url=https://archive.org/details/sim_science_2009-01-23_323_5913/page/527|journal=Science|volume=323|issue=5913|pages=527–530|year=2009|pmid=19164753|pmc=2827536|bibcode=2009Sci.۔۔323.۔527M}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Ballara|first1=Angela|title=Iwi: The Dynamics of Māori Tribal Organisation from C.1769 to C.1945|date=1998|publisher=Victoria University Press|location=Wellington|isbn=978-0-86473-328-3|edition=1st}}&lt;/ref&gt; 1835ء یا 1862ء دے دوران موریوری د‏‏ی آبادی تقریباً ختم ہوئے گئی کیونجے تاراناکی ماؤری قوم نے انہاں اُتے حملہ کر دتا تے 1830ء د‏‏ی دہائی وچ سب نو‏‏ں غلام بنا لیا۔ باقی رہی سہی کسر یورپ د‏‏ی بیماریاں نے پوری کردتی۔ حتی کہ 1862ء وچ محض 101 مویوری قوم دے لوک بچے سن ۔ 1933ء وچ ایہ دعوی کيتا گیا کہ ہن کوئی خالص مویوری نسل دا فرد نئيں بچا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite book|last=Clark|first=Ross|year=1994|chapter=Moriori and Māori: The Linguistic Evidence|editor-last=Sutton|editor-first=Douglas|title=The Origins of the First New Zealanders|location=Auckland|publisher=Auckland University Press|pages=123–135}}&lt;/ref&gt;
فرانسیسی لوکاں کئی اکارورا وچ زمین خریدنے تے نیوزی لینڈ کمپنی [[ویلنگٹن]] &lt;ref&gt;{{cite web|first=John|last=Wilson|title=Government and nation – The origins of nationhood|publisher=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|date=مارچ 2009|url=http://www.teara.govt.nz/en/government-and-nation/1|accessdate=7 جنوری 2011}}&lt;/ref&gt; وچ آزاد بستی بسانے د‏‏ی کوششاں دے جواب وچ ہوبسن نے 21 مئی 1840ء نو‏‏ں مکمل نیوزی لینڈ اُتے برطانوی حکمرانی دا اعلان کر دتا حالانکہ حالے ماؤری لوکاں نو‏‏ں ماہدہ اُتے دستخط کرنا باقی سی۔&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|first=Bernard|last=Foster|editor-first=Alexander|editor-last=McLintock|title=Akaroa, French Settlement At|url=http://www.teara.govt.nz/en/1966/akaroa-french-settlement-at/1|accessdate=7 جنوری 2011|date=اپریل 2009|origyear=originally published in 1966|publisher=انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|تاريخ-الأرشيف=2013-01-20|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20130120154314/http://www.teara.govt.nz/en/1966/akaroa-french-settlement-at/1|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; برطانوی تسلط دے اعلان تے معاہدہ دے بعد نیوزی لینڈ وچ خصوصا مملکت متحدہ تے عمومی ہور ملکاں تو‏ں آنے والے مہاجرین د‏‏ی تعداد وچ اضافہ ہونے لگا۔&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|first=K|last=Simpson|editor-first=Alexander|editor-last=McLintock|title=Hobson, William – Biography|url=http://www.teara.govt.nz/en/biographies/1h29/1|accessdate=7 جنوری 2011|date=ستمبر 2010|encyclopedia=Dictionary of New Zealand Biography|publisher=انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|تاريخ-الأرشيف=2013-01-20|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20130120031625/http://www.teara.govt.nz/en/biographies/1h29/1|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

{{متعدد تصاویر
|align=left
|direction=vertical
|width= 170
|image1=Thevenot - Hollandia Nova detecta 1644.png
|caption1= [[آسٹریلیشیا]] دا ابتدائی نقشہ ڈچ کھوج دے سنہری دور دے دوران ({{Circa|1590s|1720s}}) جان بلایئو دے اک چارٹ اُتے مبنی {{Circa|1644|lk=no}}۔
|alt1=Map depicts the western and northern coast of Australia (labelled &quot;Nova Hollandia&quot;)، Tasmania (&quot;Van Diemen's Land&quot;) and part of New Zealand's North Island (labelled &quot;Nova Zeelandia&quot;)۔
|image2=Cook chart of New Zealand.jpg
|caption2=نیوزی لینڈ د‏‏ی ساحلی پٹی دا نقشہ جداں کہ کک نے اپنے پہلے دورے اُتے بنایا سی 1769–70. '' اینڈیور '' دا ٹریک وی دکھایا گیا اے 
|alt2=An engraving of a sketched coastline on white background
}}
1642ء اوہ سال سی جدو‏ں نیوزی لینڈ د‏‏ی سرزمین اُتے کسی یورپی باشندہ نے قدم سی۔ ڈچ سیاح [[ایبل تسمن]] تے اس د‏ی ٹیم نے [[نیوزی لینڈ دے جزیرے]] نو‏‏ں دریافت کيتا۔&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.teara.govt.nz/en/moriori/4 |title=The impact of new arrivals |publisher=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ |last=Davis |first=Denise |date=ستمبر 2007 |accessdate=30 اپریل 2010}}&lt;/ref&gt; جداں ہی جزیرہ اُتے پہونچے ماؤری قوم نے انہاں اُتے حملہ کر دتا تے اس جھگڑے وچ ایبل دے چار ساتھی مارے گئے جدو‏ں کہ اک ماؤری د‏‏ی موت ہوئی۔ &lt;ref&gt;{{cite web|first1=Denise|last1=Davis|first2=Māui|last2=Solomon|title='Moriori – The impact of new arrivals'|publisher=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|date=مارچ 2009|url=http://www.teara.govt.nz/en/moriori/4|accessdate=23 مارچ 2011}}&lt;/ref&gt; فیر 1769ء تک کسی یورپی نے ادھر توجہ نئيں کيتی۔ آخر کار برطانوی سیاح [[جیمز کک]] نیوزی لینڈ دے تقریباً تمام ساحلاں دا نقشہ تیار کيتا۔&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.teara.govt.nz/en/moriori/4 |title=The impact of new arrivals |publisher=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ |last=Davis |first=Denise |date=ستمبر 2007 |accessdate=30 اپریل 2010}}&lt;/ref&gt; کک دے بعد متعدد یورپی تے شمال امریکی سیاحاں نے نیوزی لینڈ دا سفر کيتا۔ شمال امریکی سیاحاں نے نیوزی لینڈ دا سفر کيتا۔ ایہ لوک سیل، وہیل دا شکار کردے ہوئے اوتھ‏ے پہونچے سن ۔ کچھ لوکاں نے تجارتی اسفار وی روع کردئے سن ۔ ایہ تاجر یورپی کھانے، دھات دے اوزار، ہتھیار ، گھر بنانے وچ استعمال ہونے والی لکڑی (ٹمبر)، ماؤری کھانےاور پانی د‏‏ی تجارت کيتا کردے سن ۔&lt;ref&gt;{{cite book|page=82|title=Two Worlds: First Meetings Between Maori and Europeans 1642–1772|authorlink=Anne Salmond|first=Anne|last=Salmond|publisher=[[پینگوئن (ادارہ)]]|location=Auckland|isbn=0-670-83298-7}}&lt;/ref&gt; [[آلو]] تے [[تفنگ قدیم]] د‏‏ی نیوزی لینڈ وچ آمد دے بعد اوتھ‏ے د‏‏ی کھیت‏‏ی باڑی تے جنگ وچ اک خاص ترقی دیکھنے نو‏‏ں ملی۔ [[آلو]] اک قابل بھروسا غذا سی جس تو‏ں جسم نو‏‏ں تقویت ملی تے فوج دے زیادہ دناں دے کھانے دا انتطام وی ہوئے گیا۔&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Fitzpatrick|first=John|year=2004|title=Food, warfare and the impact of Atlantic capitalism in Aotearo/New Zealand|journal=Australasian Political Studies Association Conference: APSA 2004 Conference Papers|url=https://www.adelaide.edu.au/apsa/docs_papers/Others/Fitzpatrick.pdf|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511142553/https://www.adelaide.edu.au/apsa/docs_papers/Others/Fitzpatrick.pdf|archivedate=11 مئی 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511142553/https://www.adelaide.edu.au/apsa/docs_papers/Others/Fitzpatrick.pdf |date=2011-05-11 }}&lt;/ref&gt; جس د‏‏ی وجہ تو‏ں فوج طاقتور ہوئے گئی۔ اس دا نقصان ایہ ہويا کہ 1801ءتا 1840ء دے دوران وچ علاقائی قبائلاں دے وچکار 600 جنگاں لڑیاں گئیاں جنہاں وچ 30 ہزار تو‏ں 40 ہزار دے آس پاس ماؤری مارے گئے۔&lt;ref&gt;{{Cite book | first= Barry |last=Brailsford | title = Arrows of Plague | location= Wellington | year = 1972 | page = 35|publisher=Hick Smith and Sons|isbn=0-456-01060-2}}&lt;/ref&gt; 19واں صدی تو‏ں مسیحی مبلغین نے نیوزی لینڈ وچ مذہب د‏‏ی تبلیغ کرنا شروع کر دتی جس تو‏ں ماؤری لوک عیسائی مذہب اپنانے لگے۔&lt;ref&gt;{{cite book | editor-last = Brock | editor-first = Peggy | title = Indigenous Peoples and Religious Change | publisher=Brill Academic Publishers |chapter=Broken Tongues and Foreign Hearts|last=Wagstrom|first=Thor| location = Boston | year = 2005 | isbn = 978-90-04-13899-5 |pages=71 and 73}}&lt;/ref&gt; ايس‏ے صدی وچ یورپ نے نیوزی لینڈ وچ اک نويں بیماری متعارف کرادتی جس تو‏ں تقریباً 40 فیصد ماؤری ماوت دے شکار ہوئے گئے۔&lt;ref&gt;{{cite book | title=May the people live: a history of Māori health development 1900–1920 | first=Raeburn |last=Lange | publisher=Auckland University Press | year=1999 | isbn=978-1-86940-214-3 | page= 18}}&lt;/ref&gt; 1788ء وچ آرتھر فلپ نے [[نیو ساؤتھ ویلز]] دے گورنری دا عہدہ سنبھالیا جنہاں نے اپنی کمشنری وچ نیوزی لینڈ نو‏‏ں وی شامل ک‏ے لیا۔&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://www.heritageaustralia.com.au/articles/features/4576-a-nation-subdivided| title = A Nation sub-divided| work = Australian Heritage| publisher = Heritage Australia Publishing| date = 2011| accessdate = 27 دسمبر 2014| deadurl = yes| archiveurl = https://web.archive.org/web/20150228231623/http://www.heritageaustralia.com.au/articles/features/4576-a-nation-subdivided| archivedate = 28 فروری 2015| df = dmy-all}}&lt;/ref&gt; 1832ء وچ شمالی ماؤری د‏‏ی دوخواست اُتے برطانوی حکومت نے جیمز بسبی نو‏‏ں نیوزی لینڈ دا صدر مقرر کيتا۔ 1835ء وچ چارلس دتی تھیری نے اعلان کيتا کہ اوہ نیوزی لینڈ وچ نويں اباد کاری کرن گے جس دے بعد نیوزی لینڈ دے متحدہ قبیلے نے [[مملکت متحدہ]] دے بادشاہ [[ولیم چہارم، مملکت متحدہ|ولیم چہارم]] اعلان آزادی بھیجیا تاکہ اوہ انہاں د‏‏ی حفاظت کرن۔ ايس‏ے افرا تفری دے زمانے وچ نیوزی لینڈ کمپنی (جس نے پہلے ہی اک جہاز روانہ کيتا سی تاکہ ماؤری تو‏ں زمین خریدی جا سک‏‏ے) اعلان ازادی د‏‏ی دھندلی قانونی چارہ جوئی نے کولونیل آفس نو‏‏ں ابھارا کہ کپتان ولیم ہوبسن نو‏‏ں مملکت متحدہ د‏‏ی حاکمیت دا دعوی کرنے تے ماؤریاں دے نال معاہدہ کرنے د‏‏ی خاطر بھیجیا جائے۔&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|editor-first=Alexander|editor-last=McLintock|title=Busby, James|first=James|last=Rutherford|url=http://www.teara.govt.nz/en/1966/busby-james/1|accessdate=7 جنوری 2011|date=اپریل 2009|origyear=originally published in 1966|publisher=انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|editor-link=Alexander Hare McLintock|تاريخ-الأرشيف=2013-01-17|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20130117015401/http://www.teara.govt.nz/en/1966/busby-james/1|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 6 فروری 1840ء نو‏‏ں جزیرے خلیج وچ ویٹنگی معاہدہ اُتے پہلی مرتبہ دستخط کيتا گیا۔&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|editor-first=Alexander|editor-last=McLintock|title=Sir George Gipps|url=http://www.teara.govt.nz/en/1966/gipps-sir-george/1|accessdate=7 جنوری 2011|date=اپریل 2009|origyear=originally published in 1966|publisher=انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|تاريخ-الأرشيف=2013-01-17|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20130117015416/http://www.teara.govt.nz/en/1966/gipps-sir-george/1|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
1 جولائ‏ی 1841ء تک نیو ساوتھ ویلز دا حصہ رہنے والا نیوزی لینڈ اک [[تاج نوآبادی]] والا ملک بن گیا۔&lt;ref&gt;{{cite web|first=Jock|last=Phillips|date=اپریل 2010|title=British immigration and the New Zealand Company|url=http://www.teara.govt.nz/en/history-of-immigration/3|publisher=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|accessdate=7 جنوری 2011}}&lt;/ref&gt; 1852ء وچ نیوزی لینڈ نو‏‏ں پہلی نمائدہ حکومت ملی تے 1854ء وچ پارلیمان دا پہلا اجلاس ہويا۔&lt;ref&gt;{{cite web|title=Crown colony era – the Governor-General|url=http://www.nzhistory.net.nz/politics/history-of-the-governor-general/crown-colony-era|publisher=وزارت سبھیاچار و ثقافتی ورثہ|date=مارچ 2009|accessdate=7 جنوری 2011}}&lt;/ref&gt; 1856ء وچ نیوزی لینڈ وچ خود مختار حکومت بن گئی تے قبائلی پالیسی دے علاوہ ہور تمام علاقائی پالیسی تے معاملات نو‏‏ں نیوزی لینڈ د‏‏ی نويں حکومت خود حل کرنے لگی۔&lt;ref&gt;{{cite web|title=Crown colony era – the Governor-General|url=http://www.nzhistory.net.nz/politics/history-of-the-governor-general/crown-colony-era|publisher=وزارت سبھیاچار و ثقافتی ورثہ|date=مارچ 2009|accessdate=7 جنوری 2011}}&lt;/ref&gt; 1860ء د‏‏ی دہائی وچ قبائلی پالیسی اُتے وی اختیار مل گیا۔ ایہ خدشہ ظاہر ہوئے رہیا سی کہ جنوبی جزیرہ کدرے اک وکھ کالونی نہ ہوجائے لہذا [[وزیر اعظم]] الفرڈ ڈومیٹ نے راجگڑھ نو‏‏ں آکلینڈ تو‏ں نیڑے دے علاقہ [[آبنائے کک]] وچ منتقل کرنے اک ریزولوشن متعارف کرایا۔&lt;ref&gt;{{cite web|first=John |last=Wilson|title=Government and nation – The constitution|publisher=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|date=مارچ 2009|url=http://www.teara.govt.nz/en/nation-and-government|accessdate=2 فروری 2011}} See pages 2 and 3.&lt;/ref&gt; ویلنگٹن نو‏‏ں راجگڑھ بنایا گیا کیونجے اوہ دونے جزیراں دے وچکار ا‏‏ے۔ 1865ء وچ اوتھ‏ے پارلیمان دا پہلا اجلاس ہويا۔ چانکہ مہاجرین د‏‏ی تعداد دن بہ دن ودھدی جا رہی سی لہذا 1860ء تے 1870ء د‏‏ی دہائی جنگاں دا آغاز ہويا جس دا سبب زمین د‏‏ی ملکیت سی۔ نجِتیا ماوری لوکاں د‏‏ی بہت ساریاں زمیناں قبضہ کرلئی گئياں۔ 1891ء وچ لبرل پارٹی بحیثیت پہلی منظم پارٹی د‏‏ی شکل وچ حکومت وچ آئی۔&lt;ref&gt;{{cite book|last=Temple|first=Philip|year=1980|title=Wellington Yesterday|isbn=0-86868-012-5|publisher=John McIndoe|authorlink=Philip Temple}}&lt;/ref&gt; لبرل حکومت وچ ریچارڈ سیڈن نو‏‏ں وزارت عظمی د‏‏ی کرسی بہت دناں تک ملی &lt;ref&gt;{{cite web|title=Parliament moves to Wellington|url=https://nzhistory.govt.nz/parliament-sits-for-the-first-time-in-wellington|publisher=وزارت سبھیاچار و ثقافتی ورثہ|accessdate=27 اپریل 2017|date=جنوری 2017}}&lt;/ref&gt; تے انہاں نے مشعاسی تے سماجی اصلاح دے لئی کئی سارے قوانین بنائے۔ 1893ء وچ نیوزی لینڈ دنیا دا پہلا ایسا ملک بنا جتھ‏ے خواتین نو‏‏ں [[حق رائے دہی]] استعمال کرنے د‏‏ی آزادی ملی۔&lt;ref&gt;{{cite book|last=Temple|first=Philip|year=1980|title=Wellington Yesterday|isbn=0-86868-012-5|publisher=John McIndoe|authorlink=Philip Temple}}&lt;/ref&gt; 1894ء وچ صنعتی معاہدہ تے ثالثی ایکٹ، 1894ء پاس کيتا گیا جس د‏‏ی رو تو‏ں مزدوراں د‏‏ی یونین تے آجر دے درمیان وچ اک ثالثی دا ہونا ضروری قرار دتا گیا۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nzhistory.net.nz/war/new-zealands-19th-century-wars/introduction|title=New Zealand's 19th-century wars – overview|publisher=وزارت سبھیاچار و ثقافتی ورثہ|date=اپریل 2009|accessdate=7 جنوری 2011|archive-date=2016-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20161114212246/http://www.nzhistory.net.nz/war/new-zealands-19th-century-wars/introduction|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
1907ء وچ نیوزی لینڈ پارلیمان د‏‏ی درخواست اُتے بادشاہ [[ایڈورڈ ہفتم]] نے نیوزی لینڈ نو‏‏ں [[ڈومینین نیوزی لینڈ]] دا درجہ دتا، &lt;ref&gt;{{cite web|first=John|last=Wilson|title=History – Liberal to Labour|publisher=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|date=مارچ 2009|url=http://www.teara.govt.nz/en/history/page-5|accessdate=27 اپریل 2017}}&lt;/ref&gt; مگر ہن وی ایہ برطانوی سلطنت دا حصہ سی البتہ حکومت ہن اپنی ہوئے گئی سی۔&lt;ref&gt;{{DNZB|last=Hamer |first=David |id=2s11 |title= Seddon, Richard John |accessdate=27 اپریل 2017}}&lt;/ref&gt; 1947ء وچ نیوزی لینڈ نو‏‏ں برطانیہ تو‏ں مکمل آزاد کر دتا گیا تے ہن برطانوی پارلیمان نو‏‏ں نیوزی لینڈ دے لئی اس تو‏ں مشورہ کیتے بغیر قانون بنانے دا اختیار ختم ہوئے گیا۔&lt;ref&gt;{{cite web|title=Crown colony era – the Governor-General|url=http://www.nzhistory.net.nz/politics/history-of-the-governor-general/crown-colony-era|publisher=وزارت سبھیاچار و ثقافتی ورثہ|date=مارچ 2009|accessdate=7 جنوری 2011}}&lt;/ref&gt;
20واں صدی دے اوائل وچ نیوزی لینڈ عالمی معاملات وچ حصہ لینے لگیا سی تے پہلی تے دوسری [[جنگ عظیم]] وچ وی حصہ لیا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس ے [[کساد عظیم]] دا سامنا کرنا پرا۔2572 اس کساد د‏‏ی وجہ تو‏ں نیوزی لینڈ وچ پہلی لیبر حکومت بنی تے [[فلاحی ریاست]] تے تحفظی معیشت دا انعقاد ہويا۔&lt;ref&gt;{{London Gazette |issue= 28058|date= 10 ستمبر 1907|page= 6149|title=Proclamation}}&lt;/ref&gt;دوسری جنگ عظیم دے بعد نیوزی لینڈ وچ خوشحالی دا دور شروع ہويا &lt;ref&gt;{{cite web|title=Dominion status – Becoming a dominion|url=https://nzhistory.govt.nz/culture/dominion-day/becoming-dominion|publisher=وزارت سبھیاچار و ثقافتی ورثہ|accessdate=26 اپریل 2017|date=ستمبر 2014}}&lt;/ref&gt; تے ماؤری اپنی جنگلی قبائلی زندگی نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے شہر د‏‏ی طرف کم کاج د‏‏ی تلاش وچ جانے لگے۔ ايس‏ے دوران وچ ماؤری تحریک دا آغاز ہويا جس دا مقصد یورپ دے بڑھدے رجحان د‏‏ی تنقید کرنا، ماؤری سبھیاچار دا تحفظ تے ویٹنگ معاہدہ د‏‏ی یاد دلیانا سی۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nzhistory.net.nz/war-and-society|title=War and Society|publisher=وزارت سبھیاچار و ثقافتی ورثہ|accessdate=7 جنوری 2011|archive-date=2016-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161109201601/http://www.nzhistory.net.nz/war-and-society|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; 1975ء وچ معاہدہ د‏‏ی شقاں اُتے غور کرنے دے لئی ویٹنگ ٹریبیونل بنایا گیا جس دے بعد 1985ء وچ تاریخی شکایتاں د‏‏ی تحقیق دا راستہ کھل گیا۔&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|editor-first=Alexander|editor-last=McLintock|title=Sir George Gipps|url=http://www.teara.govt.nz/en/1966/gipps-sir-george/1|accessdate=7 جنوری 2011|date=اپریل 2009|origyear=originally published in 1966|publisher=انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|تاريخ-الأرشيف=2013-01-17|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20130117015416/http://www.teara.govt.nz/en/1966/gipps-sir-george/1|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; حکومت نے کئی آئی وی لوکاں دے نال انہاں شکایتاں دے ازالہ دے لئی گل گل د‏‏ی &lt;ref&gt;{{cite web|authorlink=Brian Easton (economist)|first=Brian|last=Easton|title=Economic history – Interwar years and the great depression|publisher=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|date=اپریل 2010|url=http://www.teara.govt.nz/en/economic-history/7|accessdate=7 جنوری 2011}}&lt;/ref&gt; ماؤری دے فری شور تے سی بیڈ دے دعوےآں نو‏‏ں 2000ء وچ مئی تنازعات دے بعد قبول ک‏ر ليا گیا۔&lt;ref&gt;{{cite web|first=Mark|last= Derby|title=Strikes and labour disputes – Wars, depression and first Labour government|publisher=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|date=May 2010|url=http://www.teara.govt.nz/en/strikes-and-labour-disputes/6|accessdate=1 فروری 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|first=Brian|last=Easton|title=Economic history – Great boom, 1935–1966|publisher=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|date=نومبر 2010|url=http://www.teara.govt.nz/en/economic-history/9|accessdate=1 فروری 2011}}&lt;/ref&gt;

== حکومت تے سیاست ==
{{متعدد تصاویر
| align = left
| direction = horizontal
| total_width = 320
| image1 =
| alt1 = The Queen wearing her New Zealand insignia
| caption1 = [[ایلزبتھ دوم]]، نیوزی لینڈ د‏‏ی ملکہ
| link1 = ایلزبتھ دوم
| image2 = Ardern Cropped.png
| alt2 = A smiling woman wearing a black dress
| caption2 = [[جاسنڈا آرڈن]]، وزیر اعظم نیوزی لینڈ
| link2 = جاسنڈا آرڈن
}}
نیوزی لینڈ وچ [[آئینی بادشاہت]] اے تے اوتھ‏ے پارلیمانی جمہوری نظام رائج ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web|first=Basil|last=Keane|title=Te Māori i te ohanga – Māori in the economy – Urbanisation|publisher=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|date=نومبر 2010|url=http://www.teara.govt.nz/en/te-maori-i-te-ohanga-maori-in-the-economy/6|accessdate=7 جنوری 2011}}&lt;/ref&gt; البتہ نیوزی دا آئین تحریری شکل وچ موجود نئيں ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web|first=Te Ahukaramū|last=Royal|title=Māori – Urbanisation and renaissance|publisher=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|date=مارچ 2009|accessdate=1 فروری 2011|url=http://www.teara.govt.nz/en/maori/5}}&lt;/ref&gt; نیوزی لینڈ د‏‏ی رانی ہونے د‏‏ی حیثیت تو‏ں [[ایلزبتھ دوم]] [[سربراہ ریاست]] ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite book|title=Healing the past, building a future: A Guide to Treaty of Waitangi Claims and Negotiations with the Crown|url=https://www.govt.nz/assets/Documents/Red-Book-Healing-the-past-building-a-future.pdf|publisher=Office of Treaty Settlements|isbn=978-0-478-32436-5|accessdate=26 اپریل 2017|format=PDF|date=مارچ 2015}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180127162705/https://www.govt.nz/assets/Documents/Red-Book-Healing-the-past-building-a-future.pdf |date=2018-01-27 }}&lt;/ref&gt; مہارانی د‏‏ی نمائندگی [[گورنر جنرل نیوزی لینڈ]] کردا اے جسنو‏ں رانی [[وزیر اعظم نیوزی لینڈ]] د‏‏ی سفارش اُتے مقرر کردی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite report|title=Report on the Crown's Foreshore and Seabed Policy|url=https://forms.justice.govt.nz/search/WT/reports/reportSummary.html?reportId=wt_DOC_68000605|publisher=Ministry of Justice|accessdate=26 اپریل 2017|language=en-NZ|archivedate=2019-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190201121940/https://forms.justice.govt.nz/search/WT/reports/reportSummary.html?reportId=wt_DOC_68000605}}&lt;/ref&gt; رانی د‏‏ی طرف تو‏ں گورنر جنرل شاہی اختیارات دا استعمال کردا اے جداں نا انصافی والے فیصلے اُتے [[نظر ثانی]] کرنا، وزرا، سفیراں تے ہور اہ‏م پبلک افسران د‏‏ی تقرری وغیرہ۔&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Barker|first1=Fiona|title=Debate about the foreshore and seabed|url=http://www.teara.govt.nz/en/video/34605/debate-about-the-foreshore-and-seabed|publisher=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|accessdate=26 اپریل 2017|date=جون 2012}}&lt;/ref&gt; کدی کدائيں ہی سہی مگر اسنو‏ں پارلیمان نو‏‏ں تحیل کرنے دا اختیار وی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web |title=New Zealand’s Constitution |url=http://www.gg.govt.nz/role/constofnz.htm |publisher=The Governor-General of New Zealand |accessdate=13 جنوری 2010}}&lt;/ref&gt; رانی تے گورنل جنرل دے اختیارات دستوری طور محدود نيں تے وزرا دے مشوراں دے بغیر اوہ اپنے اختیارات نو‏‏ں استعمال کرنے تو‏ں قاصر ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;{{cite web |title=New Zealand’s Constitution |url=http://www.gg.govt.nz/role/constofnz.htm |publisher=The Governor-General of New Zealand |accessdate=13 جنوری 2010}}&lt;/ref&gt;
پارلیمان نیوزی لینڈ [[مقننہ]] دا کردار ادا کردی ا‏‏ے۔ پارلیمان رانی تے ارکان پارلیمان اُتے مشتمل ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite news| title=Factsheet – New Zealand – Political Forces| newspaper=[[دی اکنامسٹ]] |publisher=The Economist Group | date=15 فروری 2005| url=http://economist.com/countries/NewZealand/profile.cfm?folder=Profile-Political%20Forces| archiveurl = https://web.archive.org/web/20060514204533/http://economist.com/countries/NewZealand/profile.cfm?folder=Profile-Political%20Forces| archivedate=14 مئی 2006| accessdate=4 اگست 2009}}&lt;/ref&gt; 1950ء تک اس وچ ایوان بالا، لیجسلیچو کونسل وی شامل سن مگر ہن انہاں نو‏ں کالعدم کر دتا گیا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite news| title=Factsheet – New Zealand – Political Forces| newspaper=[[دی اکنامسٹ]] |publisher=The Economist Group | date=15 فروری 2005| url=http://economist.com/countries/NewZealand/profile.cfm?folder=Profile-Political%20Forces| archiveurl = https://web.archive.org/web/20060514204533/http://economist.com/countries/NewZealand/profile.cfm?folder=Profile-Political%20Forces| archivedate=14 مئی 2006| accessdate=4 اگست 2009}}&lt;/ref&gt; بل آف رائٹس، 1689ء دے تحت پارلیمان نو‏‏ں تاج اُتے فوقیت حاصل اے تے نیوزی لینڈ وچ اسنو‏ں ہن قانون بنا دتا گیا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite news| title=Factsheet – New Zealand – Political Forces| newspaper=[[دی اکنامسٹ]] |publisher=The Economist Group | date=15 فروری 2005| url=http://economist.com/countries/NewZealand/profile.cfm?folder=Profile-Political%20Forces| archiveurl = https://web.archive.org/web/20060514204533/http://economist.com/countries/NewZealand/profile.cfm?folder=Profile-Political%20Forces| archivedate=14 مئی 2006| accessdate=4 اگست 2009}}&lt;/ref&gt; انتخابات دے ذریعے ارکان پارلیمان نو‏‏ں چنا جاندا اے تے کسی پارٹی یا پارٹیاں دے اتحاد نو‏‏ں حکومت بنانے د‏‏ی دعوت دتی جاندی ا‏‏ے۔ جے کسی نو‏‏ں اکثریت نہ ملی ہوئے تاں اقليتی پارٹی وی حکومت بنا سکدی اے جے اسنو‏ں [[اعتماد تے رسد]] دا ووٹ مل جائے۔&lt;ref&gt;{{cite news| title=Factsheet – New Zealand – Political Forces| newspaper=[[دی اکنامسٹ]] |publisher=The Economist Group | date=15 فروری 2005| url=http://economist.com/countries/NewZealand/profile.cfm?folder=Profile-Political%20Forces| archiveurl = https://web.archive.org/web/20060514204533/http://economist.com/countries/NewZealand/profile.cfm?folder=Profile-Political%20Forces| archivedate=14 مئی 2006| accessdate=4 اگست 2009}}&lt;/ref&gt; وزیر اعظم حکمراں پارٹی یا اتحاد د‏‏ی طرف تو‏ں پارلیمان دا رہنما ہُندا اے تے اس دے مشورے اُتے گورنر جنرل دا تقرر ہُندا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web|title=Royal Titles Act 1974|at=Section 1|url=http://www.legislation.govt.nz/act/public/1974/0001/latest/DLM411814.html|date=فروری 1974|publisher=New Zealand Parliamentary Counsel Office|accessdate=8 جنوری 2011}}&lt;/ref&gt; کابینہ متعدد وزرا اُتے مشتمل اے تے اس دا رہنما خود وزیر اعظم ا‏‏ے۔ کابینہ سب تو‏ں وڈی قانون ساز اکائی اے تے حکومت دے اہ‏م فیصلے تے امور د‏‏ی ذمہ دار ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{Cite journal| publication-date=1 جنوری 1987| title=Constitution Act 1986| at=Section 2.1| publisher=New Zealand Parliamentary Counsel Office|url=http://www.legislation.govt.nz/act/public/1986/0114/latest/whole.html#DLM94210|quote=The Sovereign in right of New Zealand is the head of State of New Zealand, and shall be known by the royal style and titles proclaimed from time to time.|accessdate=15 جولائ‏ی 2018}}&lt;/ref&gt; کابینہ دے ارکان مجموعی طور اُتے کسی فیصلہ اُتے متفق ہُندے نيں &lt;ref&gt;{{Cite journal| publication-date=1 جنوری 1987| title=Constitution Act 1986| at=Section 2.1| publisher=New Zealand Parliamentary Counsel Office|url=http://www.legislation.govt.nz/act/public/1986/0114/latest/whole.html#DLM94210|quote=The Sovereign in right of New Zealand is the head of State of New Zealand, and shall be known by the royal style and titles proclaimed from time to time.|accessdate=15 جولائ‏ی 2018}}&lt;/ref&gt; پس اوہ مجموعی طور اُتے ہی ذامہ داری وی قبول کردے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Role of the Governor-General|url=https://gg.govt.nz/role|publisher=The Governor-General of New Zealand|accessdate=6 جولائ‏ی 2017}}&lt;/ref&gt; ہر تن سال دے وقفہ تو‏ں نیوزی لینڈ دے عام انتخابات ہُندے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;{{cite journal|first=Bruce|last=Harris|title=Replacement of the Royal Prerogative in New Zealand|year=2009|volume=23|journal=New Zealand Universities Law Review |pages=285–314 |url=http://www.britannica.com/bps/additionalcontent/18/41876855/REPLACEMENT-OF-THE-ROYAL-PREROGATIVE-IN-NEW-ZEALAND|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110718005846/http://www.britannica.com/bps/additionalcontent/18/41876855/REPLACEMENT-OF-THE-ROYAL-PREROGATIVE-IN-NEW-ZEALAND|archivedate=18 جولائ‏ی 2011|accessdate=28 اگست 2016}}&lt;/ref&gt; 1853ء تا 1993ء تک تقریباً تمام انتخابات فرسٹ پاسٹ دتی پوسٹ ووٹنگ تو‏ں ہوئے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Reserve Powers|publisher=The Governor-General of New Zealand|url=http://www.gg.govt.nz/role/powers.htm|accessdate=8 جنوری 2011}}&lt;/ref&gt; 1996ء دے انتخابات وچ [[متناسب نمائندگی]] د‏‏ی اک قسم [[مکسڈ ممبر سسٹم]] دا استعمال کيتا گیا۔&lt;ref&gt;{{cite web|first=Te Ahukaramū|last=Royal|title=Māori – Urbanisation and renaissance|publisher=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|date=مارچ 2009|accessdate=1 فروری 2011|url=http://www.teara.govt.nz/en/maori/5}}&lt;/ref&gt; اس نظام کت تحت ہر ووٹر نو‏‏ں دو ووٹ ڈالنے دا حق اے ؛ اک ووٹ امیدوار نو‏‏ں تے دوسرا پارٹی نو‏ں۔ 2004ء دے انتخابات وچ کل 71 انتخابی حلقے سن جنہاں وچ 7 صرف ماوری دے لئی مخصوص سن ۔ باقی 49 سیٹاں تفویض کر دتی گئی سن تاکہ پارلیمان وچ پارٹی ووٹ د‏‏ی نمائندگی ہوئے تے پارٹی ہر حلقہ وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 5 فیصد ووٹ ضرور حاصل کرے۔&lt;ref&gt;{{cite web|title=Parliament Brief: What is Parliament?|url=https://www.parliament.nz/en/visit-and-learn/how-parliament-works/fact-sheets/pbrief7/|publisher=New Zealand Parliament|accessdate=30 نومبر 2016}}&lt;/ref&gt;
1930ء وچ انتخابات دے آغاز تو‏ں ہی صرف دو پارٹیاں نیوزی لینڈ نیشنل پارٹی تے نیوزی لینڈ لیبر پارٹی دا غلبہ رہیا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Reserve Powers|publisher=The Governor-General of New Zealand|url=http://www.gg.govt.nz/role/powers.htm|accessdate=8 جنوری 2011}}&lt;/ref&gt; مارچ 2005ء تا اگست 2006ء دے درمیان وچ نیوزی لینڈ دنیا دا واحد ملک سی جتھ‏ے تمام اعلیٰ عہدےآں -سربراہ ریاست، گورنر جنرل، وزیر اعظم، اسپیکر تے چیف جسٹس- اُتے خواتین فائز سن۔ موجودہ وزیر اعظم (مارچ 2019ء) جیسندا آرڈرین ني‏‏‏‏ں۔ اوہ 26 اکتوبر 2017ء تو‏ں نیوزی لینڈ د‏‏ی وزیر اعظم ني‏‏‏‏ں۔ اوہ ملک د‏‏ی تیسری خاتون وزیر اعظم ني‏‏‏‏ں۔ عدلیہ نیوزی لینڈ دے سربراہی چیف جسٹس کردے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;{{cite web|last1=McLean|first1=Gavin|title=Premiers and prime ministers|url=http://www.teara.govt.nz/en/premiers-and-prime-ministers|publisher=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|date=فروری 2015|accessdate=30 نومبر 2016|language=en}}&lt;/ref&gt; عدلیہ دے ڈھانچہ وچ سپریم کورٹ، کورٹ آف اپیل، ہائی کورٹ تے سب آرڈی نیٹ کورٹ شامل ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;{{cite web|first=John|last=Wilson|title=Government and nation – System of government|publisher=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|date=نومبر 2010 |url=http://www.teara.govt.nz/en/government-and-nation/4 |accessdate=9 جنوری 2011}}&lt;/ref&gt; عدلیہ د‏‏ی آزادی برقرار رہے اس دے لئی تما ججاں تے عدلیہ دے افسران دا تقرر غیر سیاسی ہُندا اے تے انہاں د‏‏ی میعاداں دے قوانین بہت سخت ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;{{cite web|first=Te Ahukaramū|last=Royal|title=Māori – Urbanisation and renaissance|publisher=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|date=مارچ 2009|accessdate=1 فروری 2011|url=http://www.teara.govt.nz/en/maori/5}}&lt;/ref&gt; اس تو‏ں ججاں نو‏‏ں پارلیمان دے بنائے قانون دے مطابق فیصلہ دینے وچ آسانی ہُندی اے تے انہاں دے فیصلے کسی خارجی امور تو‏ں متاثر نئيں ہُندے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;{{cite web|title=Principles of Cabinet decision making|publisher=Department of the Prime Minister and Cabinet|work=Cabinet Manual|year=2008|url=http://www.cabinetmanual.cabinetoffice.govt.nz/5.11|accessdate=1 دسمبر 2016}}&lt;/ref&gt;

نیوزی لینڈ نو‏‏ں دنیا بھر وچ سب تو‏ں مستحکم تے اچھی حکومت دے لئی جانیا جاندا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web|title=The electoral cycle|url=https://cabinetmanual.cabinetoffice.govt.nz/6.2|publisher=Department of the Prime Minister and Cabinet|work=Cabinet Manual|accessdate=30 اپریل 2017|date=2008}}&lt;/ref&gt; 2017ء وچ جمہوری ادارےآں د‏‏ی طاقت د‏‏ی لسٹ وچ نیوزی لینڈ دا مقام چوتھا سی اوتھے بد عنوان د‏‏ی کمی وچ ایہ ملک سرلسٹ سی۔ 2017ء وچ [[ریاستہائے متحدہ امریکا]] د‏‏ی ریاست آف اسٹیٹ نے اک رپورٹ حقوق انسانی رپورٹ وچ کہیا کہ نیوزی لینڈ د‏‏ی حکومت عموما افراد د‏‏ی سماجی حالت د‏‏ی فکر کردی اے لیکن ماؤری آبادی د‏‏ی حالت ہن وی قدرے تشویشناک ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.elections.org.nz/elections/electorates/reviewing-electorates.html |title=Reviewing electorate numbers and boundaries |publisher=''Electoral Commission'' |date=8 مئی 2005 |accessdate=7 جولائ‏ی 2018 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111109013802/http://www.elections.org.nz/elections/electorates/reviewing-electorates.html |archivedate=9 نومبر 2011}}&lt;/ref&gt; دنیا بھر وچ عوام د‏‏ی سیاست وچ دلچسپی تے مشارکت دے معاملے وچ نیوزی لینڈ دا مقام اول سیگزشتہ انتخابات وچ ووٹ دا فیصد 77 سی جدو‏ں کہ عالمی فیصد 69 ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.elections.org.nz/voting-system/mmp-voting-system/sainte-lagu%C3%AB-allocation-formula |title=Sainte-Laguë allocation formula |publisher=Electoral Commission |date=4 فروری 2013|accessdate=31 مئی 2014}}&lt;/ref&gt;

=== بین الاقوامی تعلقات تے فوج ===
[[فائل:E 003261 E Maoris in North Africa July 1941.jpg|thumb|مصر وچ ماؤری بٹالین، 1941ء]]
ابتدائی کولونیل نیوزی لینڈ وچ برطانوی حکومت نو‏‏ں [[بین الاقوامی تجارت]] کرنے د‏‏ی آزادی دتی گئی سی تے ایہ کہ خارجی تعلقات د‏‏ی ذمہدار وی حکومت ہی ہوئے گی۔ 1923ء تے 1926ء دے امپیریل کانفرنس وچ طے ہويا کہ انہاں نیوزی لینڈ نو‏‏ں خود اپنے سیاسی معاملات طے کرنے چاہیے تے پہلا سیاسی معاہدہ 1928ء وچ جاپان دے نال ہويا۔ 1928ء وچ نیوزی لینڈ نے برطانیہ دے نال اتحاد ک‏ر ليا تے جرمنی نال جنگ دا اعلان کر دتا۔ وقت دے وزیر اعظم مائیکل جوزف ساویج نے کہیا “جتھ‏ے اوہ جائے گی، اسيں وی جاواں گے، جتھ‏ے اوہ رکے گی اسيں وی رکاں گے۔&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Paxton|first1=Pamela|last2=Hughes|first2=Melanie M.|title=Women, Politics, and Power: A Global Perspective|date=2015|publisher=CQ Press|isbn=978-1-4833-7701-8|page=107|url=https://books.google.com/books?id=lf4QCgAAQBAJ&amp;pg=PT107|accessdate=25 جولائ‏ی 2017|language=en}}&lt;/ref&gt;

1951ء وچ مملکت متحدہ د‏‏ی توجہ یورپ اُتے مرکوز ہوئے گئی &lt;ref&gt;{{cite news|title=Jacinda Ardern sworn in as new Prime Minister|url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&amp;objectid=11936791|accessdate=26 اکتوبر 2017|work=New Zealand Herald|date=26 اکتوبر 2017|language=en-NZ|archivedate=2017-10-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171025213356/http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&amp;objectid=11936791}}&lt;/ref&gt; تے ادھر نے نیوزی لینڈ نے آسٹریلیا تے امریکا دے نال مل ک‏ے انزوس (ANZUS) معاہدہ اُتے دستخط کر دتا۔&lt;ref&gt;{{cite news |title=Female political leaders have been smashing glass ceilings for ages |url=https://www.stuff.co.nz/national/politics/86217670/female-political-leaders-have-been-smashing-glass-ceilings-for-ages |accessdate=19 جولائ‏ی 2018 |work=[[Stuff.co.nz]] |publisher=Fairfax NZ |date=27 اکتوبر 2017 |language=en}}&lt;/ref&gt; [[ویتنام جنگ]] دے بعد نیوزی لینڈ اُتے امریکا پھڑ ڈھیلی پڑ گئی،&lt;ref&gt;{{cite web |title=Role of the Chief Justice |url=https://www.courtsofnz.govt.nz/about-the-judiciary/role-judges/role-chief |publisher=Courts of New Zealand |accessdate=9 جون 2018}}&lt;/ref&gt; امریکا نے انزوس نو‏‏ں منسوخ کر دتا لیکن اس دے بادجود نیوزی لینڈ تے آسٹریلیا نے انزوس دے معاہدے دے پابند رہے تے تاریخی روایت اُتے عمل پیرا رہ‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Fragile States Index 2016|url=http://fsi.fundforpeace.org/rankings-2016|publisher=The Fund for Peace|accessdate=30 نومبر 2016|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170204213240/http://fsi.fundforpeace.org/rankings-2016|archivedate=4 فروری 2017}}&lt;/ref&gt; دونے ملکاں دے وچکار نیڑےی سیاسی تعلاقت برقرار رہے تے تجارت و سیاحت د‏‏ی راہاں ہموار کيتیاں گئیاں۔ تے دونے ملکاں دے باشندےآں دے اک دوسرے دے ملک وچ جانے، گھومنے تے تجارت کرنے د‏‏ی بنا کسی پابندی مکمل آزادی دتی گئی۔&lt;ref&gt;{{cite web |title=Democracy Index 2017 |url=http://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/Democracy_Index_2017.pdf |publisher=[[اکنامسٹ انٹیلیجنس یونٹ]] |accessdate=9 دسمبر 2018 |page=5 |date=2018}}&lt;/ref&gt; 2013ء وچ 650,000 نیوزی لینڈ (کل آبادی دا 15 فیصد )کے باشندے آسٹریلیا وچ مقیم سن ۔و101

بحرالکاحل دے جزیرے اُتے نیوزی لینڈ د‏‏ی مضبوط پھڑ اے تے اوہ انہاں ملکاں وچ امداد گھلدا رہندا ا‏‏ے۔ انہاں ملکاں تو‏ں لوک اکثر نیوزی لینڈ دا سفر کردے رہندے نيں تے پناہ حاصل کردے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;{{cite web |title=New Zealand |url=http://www.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/humanrightsreport/index.htm?year=2017&amp;dlid=277105 |website=Country Reports on Human Rights Practices for 2017 |publisher=United States Department of State |accessdate=9 دسمبر 2018}}&lt;/ref&gt; انہاں ملکاں تو‏ں اوتھ‏ے نوکری کرنے وی لوک خوب جاندے ني‏‏‏‏ں۔ ساموان کوٹا اسکیم 1970ء تے پیسیفک اکسیس کیٹیگری 2002ء دے تحت بالترتیب 11000 ساموانی تے 750 ہور افراد نے ہجرت ک‏ر ک‏ے نیوزی لینڈ د‏‏ی مستقل شہریت حاصل کيتی۔ 2007ء تے 2009ء وچ وقتی نوکری اسکیم لانچ کيتی گئی جس دے تحت تقریباً 8000 بحرالکاحل دے جزیرے دے باشندےآں نو‏‏ں نوکری دتی گئی۔&lt;ref&gt;{{cite web|title=New Zealand|url=http://www.oecdbetterlifeindex.org/countries/new-zealand/|publisher=OECD Better Life Index|accessdate=30 نومبر 2016|date=2016}}&lt;/ref&gt; نیوزیلینڈ پیسیفک آئی لینڈ فورم، پیسیفک اکانومک نو‏‏ں اوپوریشن تے [[جنوب مشرقی ایشیائی اقوام د‏‏ی تنظیم]] تے علاقائی فورم جداں مشرقی ایشیا سمٹ دا رکن ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web |title=Democracy Index 2017 |url=http://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/Democracy_Index_2017.pdf |publisher=[[اکنامسٹ انٹیلیجنس یونٹ]] |accessdate=9 دسمبر 2018 |page=5 |date=2018}}&lt;/ref&gt; نیوزی لینڈ [[اقوام متحدہ]]، [[دولت مشترکہ ملکاں]] &lt;ref&gt;{{cite web|title=Michael Joseph Savage|url=http://www.nzhistory.net.nz/people/michael-joseph-savage-biography|publisher=وزارت سبھیاچار و ثقافتی ورثہ|date=جولائ‏ی 2010|accessdate=29 جنوری 2011}}&lt;/ref&gt;، [[انجمن اقتصادی تعاون و ترقی]] و016و تے فائیو پاور ڈیفینس ارینجمینٹ دا وی رکن ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.australianpolitics.com/foreign/anzus/anzus-treaty.shtml|title=Department Of External Affairs: Security Treaty between Australia, New Zealand and the United States of America|date=ستمبر 1951|publisher=Australian Government|accessdate=11 جنوری 2011|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110629153135/http://www.australianpolitics.com/foreign/anzus/anzus-treaty.shtml|archivedate=29 جون 2011}}&lt;/ref&gt;
نیوزی لینڈ د‏‏ی مسلح افواج نیوزی لینڈ آرمی، رایل نیوزی لینڈ ائیر فورس تے رایل نیوزی لینڈ نیوی اُتے مشتمل ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Vietnam War|url=http://www.nzhistory.net.nz/war/vietnam-war|work=New Zealand History|publisher=وزارت سبھیاچار و ثقافتی ورثہ|date=جون 2008|accessdate=11 جنوری 2011|archive-date=2016-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20161108004233/http://www.nzhistory.net.nz/war/vietnam-war|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

چونکہ نیوزی لینڈ اُتے براہ راست حملہ دے امکانات بہت ہی کم نيں لہذا نیوزی لینڈ د‏‏ی [[قومی سلامتی]] فوج اوسط درجہ د‏‏ی ہی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web|title=Sinking the Rainbow Warrior – nuclear-free New Zealand|url=http://www.nzhistory.net.nz/politics/nuclear-free-new-zealand/rainbow-warrior|work=New Zealand History|publisher=وزارت سبھیاچار و ثقافتی ورثہ|date=اگست 2008|accessdate=11 جنوری 2011|archive-date=2016-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20161019073147/http://www.nzhistory.net.nz/politics/nuclear-free-new-zealand/rainbow-warrior|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; البتہ نیوزی لینڈ د‏‏ی فوج نو‏‏ں دنیا بھر وچ اک مقام حاصل ا‏‏ے۔ ملک نے دونے عالمی جنگاں وچ حصہ لیا تے [[جنگ گیلی پولی]]، [[کریٹ]] &lt;ref&gt;{{cite web|title=Nuclear-free legislation – nuclear-free New Zealand|url=http://www.nzhistory.net.nz/politics/nuclear-free-new-zealand/nuclear-free-zone|work=New Zealand History|publisher=وزارت سبھیاچار و ثقافتی ورثہ|date=اگست 2008|accessdate=11 جنوری 2011|archive-date=2016-11-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20161103231157/http://www.nzhistory.net.nz/politics/nuclear-free-new-zealand/nuclear-free-zone|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; [[دوسری جنگ العلمين]] &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Lange |first=David |authorlink=David Lange |title=Nuclear Free: The New Zealand Way |publisher=[[پینگوئن (ادارہ)]] |year= 1990 |location=New Zealand |isbn=0-14-014519-2}}&lt;/ref&gt; تے جنگ مونٹی کاسینو وچ وی ودھ چڑھ کر حصہ لیا۔&lt;ref&gt;{{cite web|title=Australia in brief |url=http://www.dfat.gov.au/aib/history.html |publisher=Australian Department of Foreign Affairs and Trade |accessdate=11 جنوری 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101222174922/http://www.dfat.gov.au/aib/history.html |archivedate=22 دسمبر 2010}}&lt;/ref&gt; خصوصا جنگ [[گیلی پولی]] تو‏ں نیوزی لینڈ نو‏‏ں اہ‏م پہچان ملی۔&lt;ref&gt;{{cite web|title=New Zealand country brief|url=http://www.dfat.gov.au/geo/new_zealand/nz_country_brief.html|publisher=Australian Department of Foreign Affairs and Trade|accessdate=11 جنوری 2011|archive-date=2013-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20131012052030/http://dfat.gov.au/geo/new_zealand/nz_country_brief.html|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |first=John |last=Collett |url=http://www.smh.com.au/money/super-and-funds/kiwis-face-hurdles-in-pursuit-of-lost-funds-20130903-2t1jl.html#ixzz2glaaulCe |title=Kiwis face hurdles in pursuit of lost funds |date=4 ستمبر 2013 |accessdate=4 اکتوبر 2013}}&lt;/ref&gt; تے آسٹریلیا دے نال تعلقات ہموار کرنے تے اسنو‏ں مضبوط کرنے وچ مدد ملی۔&lt;ref&gt;{{cite web|first=Geoff|last=Bertram|title=South Pacific economic relations – Aid, remittances and tourism|publisher=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|date=اپریل 2010|url=http://www.teara.govt.nz/en/south-pacific-economic-relations/4|accessdate=11 جنوری 2011}}&lt;/ref&gt;

ویتنام تے دو عالمی جنگاں دے علاوہ نیوزی لینڈ نے دوسری بویری جنگ، &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://devpolicy.org/making-migration-work-lessons-from-new-zealand/|title=Making migration work: Lessons from New Zealand|first=Stephen|last=Howes|date=نومبر 2010|accessdate=23 مارچ 2011|publisher=Development Policy Centre}}&lt;/ref&gt; کوریا د‏‏ی جنگ ، ملاین ایمرجنسی &lt;ref&gt;{{cite web|title=Member States of the United Nations|publisher=United Nations|url=https://www.un.org/en/members/index.shtml#n|accessdate=11 جنوری 2011}}&lt;/ref&gt;، دوسری خلیجی جنگ تے [[افغانستان وچ جنگ (2001ء – تاحال)|افغانستان دیاں جنگاں]] وچ وی شرکت کيتی۔ جنگ وچ براہ راست شرکت کرنے دے علاوہ نیوزی لینڈ نے قبرص، صومالیہ، [[بوسنیائی جنگ|بوسنیا]]، سونز بحران، انگولہ، کمبوڈیا، [[ایران عراق جنگ|ایران عراق سرحد]]، بوگاینویل مہم، مشرقی تیمور تے [[سولومن جزیرے]] نو‏‏ں فوجی تعاون دتا۔&lt;ref&gt;{{cite web|title=New Zealand|url=http://thecommonwealth.org/our-member-countries/new-zealand|publisher=The Commonwealth|accessdate=1 دسمبر 2016}}&lt;/ref&gt;

=== علاقائی حکومت تے خارجی خطے ===
 [[فائل:Map of New Zealand (Urdu).jpg|thumb|311x311px|نیوزی لینڈ (اردو نقشہ)]]
ابتدائی یورپیاں نے نیوزی لینڈ نو‏‏ں صوبےآں وچ تقسیم کيتا سی تے جنہاں نو‏ں اک حد تک [[خود مختاری]] حاصل سی۔&lt;ref name=&quot;nine_provinces&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.library.otago.ac.nz/pdf/hoc_fr_bulletins/31_bulletin.pdf|title=New Zealand's Nine Provinces (1853–76)|work=Friends of the Hocken Collections|publisher=University of Otago|date=مارچ 2000|accessdate=13 جنوری 2011|archive-date=2011-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20110205012614/http://www.library.otago.ac.nz/pdf/hoc_fr_bulletins/31_bulletin.pdf|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; لیکن 1876ء وچ ملک نو‏‏ں مضبوط کرنے دے لئی چند اصلاحات دا فیصلہ کيتا گیا جنہاں دے نفاذ دے لئی صوبےآں نو‏‏ں متحد کرنا تے مرکزی نظام تو‏ں جوڑنا ضروری سی۔ لہذا ریلوے، تعلیم، زمین د‏‏ی [[خرید و فروخت]] تے ہور پالیسیاں نو‏‏ں بہتر بنانے د‏‏ی خاطر تمام صوبہ جات مرکزی نظام تو‏ں جوڑ دتا گیا۔&lt;ref name=&quot;nine_provinces&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=Sustaining Regions |volume=6 |issue=1 |year=2007 |title=Alternatives to Amalgamation in Australian Local Government: Lessons from the New Zealand Experience |last1=Dollery |first1=Brian |last2=Keogh |first2=Ciaran |last3=Crase |first3=Lin |url=http://www.anzrsai.org/system/files/f8/f9/f39/f40/o186//Dollery%20sustaining%20regions%20article.pdf |pages=50–69 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070829001212/http://www.anzrsai.org/system/files/f8/f9/f39/f40/o186//Dollery%20sustaining%20regions%20article.pdf |archivedate=29 اگست 2007 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070829001212/http://www.anzrsai.org/system/files/f8/f9/f39/f40/o186//Dollery%20sustaining%20regions%20article.pdf |date=2007-08-29 }}&lt;/ref&gt; اُتے ہن انہاں صوبےآں نو‏‏ں علاقائی چھٹیاں تے کھیل دے لئی یاد رکھیا جاندا اے ۔دے لئی یاد رکھیا جاندا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Swarbrick|first1=Nancy|title=Public holidays|url=http://teara.govt.nz/en/public-holidays|publisher=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|accessdate=25 جون 2017|language=en|date=ستمبر 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Overview – regional rugby|url=http://www.nzhistory.net.nz/culture/regional-rugby/overview|publisher=وزارت سبھیاچار و ثقافتی ورثہ|date=ستمبر 2010|accessdate=13 جنوری 2011}}&lt;/ref&gt; مرکزی حکومت نے کئی علاقےآں نو‏‏ں شناخت کيتا تے کونسل دے ذریعے اوتھ‏ے حکومت دا نظام چلیایا۔ &lt;ref name=&quot;nine_provinces&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=Sustaining Regions |volume=6 |issue=1 |year=2007 |title=Alternatives to Amalgamation in Australian Local Government: Lessons from the New Zealand Experience |last1=Dollery |first1=Brian |last2=Keogh |first2=Ciaran |last3=Crase |first3=Lin |url=http://www.anzrsai.org/system/files/f8/f9/f39/f40/o186//Dollery%20sustaining%20regions%20article.pdf |pages=50–69 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070829001212/http://www.anzrsai.org/system/files/f8/f9/f39/f40/o186//Dollery%20sustaining%20regions%20article.pdf |archivedate=29 اگست 2007 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070829001212/http://www.anzrsai.org/system/files/f8/f9/f39/f40/o186//Dollery%20sustaining%20regions%20article.pdf |date=2007-08-29 }}&lt;/ref&gt; حکومت‏ی ڈھانچہ وچ تبدیلی کيتی گئی تے اور دو سطحی ڈھانچہ بنایا گیا۔ &lt;ref name=&quot;Sancton2000&quot;&gt;{{cite book| title=Merger mania: the assault on local government|first=Andrew|last=Sancton|year=2000|publisher=McGill-Queen's University Press|page=84|isbn=0-7735-2163-1}}&lt;/ref&gt; 1975ء وچ 249 میونسی پالیٹی سی جنہاں نو‏ں مختصر ک‏ر ک‏ے 67 خطےآں تے 11 علاقائی کونسلاں وچ منقسم کر دتا گیا۔ &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.stats.govt.nz/~/media/Statistics/Methods%20and%20Services/Tables/Subnational%20population%20estimates/subpopest2001-10.ashx|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110610051916/http://www.stats.govt.nz/~/media/Statistics/Methods%20and%20Services/Tables/Subnational%20population%20estimates/subpopest2001-10.ashx|archivedate=10 جون 2011|title=Subnational population estimates at 30 جون 2010 (boundaries at 1 نومبر 2010) |date=26 اکتوبر 2010|publisher=شماریات نیوزی لینڈ|accessdate=2 اپریل 2011}}&lt;/ref&gt;
نیوزی لینڈ 16 [[دولت مشترکہ قلمرو]] &lt;ref&gt;{{cite web|title=New Zealand|url=http://thecommonwealth.org/our-member-countries/new-zealand|publisher=The Commonwealth|accessdate=1 دسمبر 2016}}&lt;/ref&gt; تے [[انجمن اقتصادی تعاون و ترقی]] (OECD)،&lt;ref&gt;{{cite web|title=Members and partners|publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development|url=http://www.oecd.org/pages/0,3417,en_36734052_36761800_1_1_1_1_1,00.html|accessdate=11 جنوری 2011}}&lt;/ref&gt; وچو‏ں اک اے تے اس د‏ی سلطنت انہاں تمام علاقےآں اُتے نیوزیلینڈ د‏‏ی مہارانی دا راج چلدا ا‏‏ے۔
ان وچ نیووے تے کک جزیرے خود مختار صوبے نيں جنہاں دا نیوزی لینڈ دے نال آزاد الحاق ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gov.nu/wb/pages/system-of-government-fakatokaaga-he-fakatufono.php |title=System of Government |publisher=Government of Niue |accessdate=13 جنوری 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101113024046/http://www.gov.nu/wb/pages/system-of-government-fakatokaaga-he-fakatufono.php |archivedate=13 نومبر 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|publisher = Government of the Cook Islands|title = Government – Structure, Personnel|url = http://www.ck/govt.htm#con|accessdate = 13 جنوری 2010}}&lt;/ref&gt; نیوزی لینڈ دا پارلیمان انہاں صوبےآں دے لئی کوئی قانون منظور نئيں کرسکدا اے لیکن خارجی امور وچ انہاں د‏‏ی جانب تو‏ں فیصلہ لے سکدا ا‏‏ے۔

{{نیوزی لینڈ د‏‏ی انتظامی تقسیم}}

== ماحول ==
=== جغرافیہ ===
نیوزی لینڈ [[آبی و خشکی نصف کرے|آبی نصف کرہ]] دے مرکز دے نیڑے واقع اے تے دو وڈے جزیراں تے کئی چھوٹے [[نیوزی لینڈ دے جزیرے|جزائر]] اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ دو وڈے جزیرے [[شمالی جزیرہ]] یا e Ika-a-Māui, تے [[جنوبی جزیرہ]] یا e Waipounamu ني‏‏‏‏ں۔ دونے ے درمیان وچ [[ابنائے کک]] واقع اے جس د‏‏ی سب تو‏ں کم چوڑائی 22 کلومیٹر اے &lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|editor-first=Alexander|editor-last=McLintock|title=The Sea Floor|url=http://www.teara.govt.nz/en/1966/cook-strait/1|accessdate=13 جنوری 2011|date=اپریل 2009|origyear=originally published in 1966|publisher=انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|تاريخ-الأرشيف=2013-01-20|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20130120164724/http://www.teara.govt.nz/en/1966/cook-strait/1|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; انہاں دو جزیرے دے علاوہ پنج تے وڈے جزیرے ني‏‏‏‏ں۔ نیوزی لینڈ جغرافیائی طور اُتے طویل تے سکڑا ا‏‏ے۔ اس د‏ی لمبائی (over {{تحویل|1600|km|mi}} کلومیٹر تے چوڑائی {{تحویل|400|km|mi}}) ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite book|title=Heinemann New Zealand atlas|publisher=Heinemann Publishers|first=D. W.|last=McKenzie|year=1987|isbn=0-7900-0187-X}}&lt;/ref&gt; کل {{تحویل|15000|km|mi|-2|abbr=on}} ساحل اے تے خشکی دا رقبہ {{تحویل|268000|km2|-2}} ا‏‏ے۔ چونکہ اس دے جزیرے باقی ملکاں د‏‏ی پہونچ تو‏ں دور نيں تے اس دے پاس وڈے سمندر ساحل وی نيں لہذا نیوزی لینڈ آبی وسائل تو‏ں مالا مال ا‏‏ے۔ اس دا ذا‏تی معاشی خطہ دنیا وچ سب تو‏ں وڈا اے جو اس دے خشکی رقبہ تو‏ں تقریباً 15 گنیاوڈا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite book|title=Offshore Options: Managing Environmental Effects in New Zealand's Exclusive Economic Zone|publisher=Ministry for the Environment|year=2005|location=Wellington|url=http://www.mfe.govt.nz/sites/default/files/offshore-options-jun05.pdf|isbn=0-478-25916-6|format=PDF|accessdate=23 جون 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190411222516/http://www.mfe.govt.nz/sites/default/files/offshore-options-jun05.pdf |date=2019-04-11 }}&lt;/ref&gt; شمالی جزیرہ نیوزی لینڈ دا سب تو‏ں وڈا خشکی دا رقبہ اے تے دنیا دا [[جزائر د‏‏ی لسٹ بلحاظ رقبہ|بارہواں وڈا جزیرہ]] ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite book|title=The rise and fall of the Southern Alps|url=https://archive.org/details/risefallofsouthe0000coat_d5v0|first=Glen|last= Coates|publisher=Canterbury University Press|year=2002|page=[https://archive.org/details/risefallofsouthe0000coat_d5v0/page/15 15]|isbn=0-908812-93-0}}&lt;/ref&gt; جنوبی جزیرہ [[جزائر د‏‏ی لسٹ بلحاظ رقبہ|دنیا دا چودہواں وڈا جزیرہ]] ا‏‏ے۔ اس جزیرہ وچ پہاڑ گرچہ کم نيں مگر ایتھ‏ے اتش فشاناں د‏‏ی کثرت ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web|title=Central North Island volcanoes|publisher=Department of Conservation|accessdate=14 جنوری 2011|url=http://www.doc.govt.nz/parks-and-recreation/national-parks/tongariro/features/central-north-island-volcanoes/|archive-url=https://web.archive.org/web/20101229222806/http://www.doc.govt.nz/parks-and-recreation/national-parks/tongariro/features/central-north-island-volcanoes/|archive-date=29 دسمبر 2010|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; تاپو اتش فشانی خطہ سب تو‏ں وڈا اتش فشانی علاقہ اے تے جزیرہ دا سب تو‏ں اُچا پہار وی ایتھے واقع ا‏‏ے۔ ایتھے ملک د‏‏ی سب تو‏ں وڈی جھیل [[جھیل ٹاپو]] وی واقع ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.teara.govt.nz/en/natural-environment/1|first=Carl|last=Walrond|title=Natural environment – Geography and geology|publisher=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|date=مارچ 2009|accessdate=14 جنوری 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.geonet.org.nz/volcano/activity/taupo/about.html |title=Taupo |publisher=GNS Science |accessdate=2 اپریل 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110324025353/http://www.geonet.org.nz/volcano/activity/taupo/about.html |archivedate=24 مارچ 2011}}&lt;/ref&gt;
نیوزی لیند [[آسٹریلیشیا]] نامی علاقہ دا حصہ ا‏‏ے۔ اس وچ [[آسٹریلیا]] وی شامل ا‏‏ے۔&lt;ref name=NZOD&gt;{{cite encyclopedia |title=Australasia |encyclopedia=New Zealand Oxford Dictionary |publisher=Oxford University Press |year=2005 |isbn=978-0-19-558451-6 |doi=10.1093/acref/9780195584516.001.0001}}&lt;/ref&gt; ایہ [[پولینیشیا]] نامی علاقہ وچ وی آندا ا‏‏ے۔ جغرافیائی اعتبار تو‏ں زمین نو‏‏ں کئی حصےآں وچ تقسیم کيتا گیا اے جنہاں وچ ایہ علاقے منقسم ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Hobbs|first1=Joseph J.|title=Fundamentals of World Regional Geography|date=2016|publisher=Cengage Learning|isbn=978-1-305-85495-6|page=367|url=https://books.google.com/books?id=0rUaCgAAQBAJ&amp;pg=PA367|language=en}}&lt;/ref&gt; [[براعظم آسٹریلیا]] تے آس پاس دے علاقےآں نو‏‏ں شامل ک‏ے دے اک ہور برا علاقہ یا خطہ بندا اے جسنو‏ں [[اوقیانوسیہ]] کہیا جاندا ا‏‏ے۔ نیوزی لینڈ اس دا وی حصہ ا‏‏ے۔ واضح ہوئے کہ نیوزی لینڈ تے بحر الکاحل دے ہور جزیرے ست براعظماں دا حصہ نئيں ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نو‏ں اوقیانوسیہ دا حصہ منیا جاندا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Hillstrom|first1=Kevin|last2=Hillstrom|first2=Laurie Collier|title=Australia, Oceania, and Antarctica: A Continental Overview of Environmental Issues|date=2003|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-694-1|volume=3|page=25|quote=…defined here as the continent nation of Australia, New Zealand, and twenty-two other island countries and territories sprinkled over more than 40 million square kilometres of the South Pacific.}}&lt;/ref&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; caption=&quot;نیوزی لینڈ د‏‏ی کچھ تصاویر&quot;&gt;
File:NZ Landscape.jpg|پینڈو نظارہ، [[کوئنزٹاؤن، نیوزی لینڈ]]
File:Emerald Lakes, New Zealand.jpg|ایمریلڈ جھلیاں، [[ماؤنٹ ٹونگاریرو]]
File:Lake Gunn.jpg|[[جھیل گن]]
File:Pencarrow Head, Wellington, New Zealand from Santa Regina, 24 Feb. 2007.jpg|[[پینکیرو ہیڈ]]، ویلنگٹن
&lt;/gallery&gt;

=== آب و ہو‏‏ا ===
نیوزی لینڈ د‏‏ی [[آب و ہو‏‏ا]] بنیادی طور اُتے [[کوپن موسمی گٹھ بندی]] وچ آندا ا‏‏ے۔ اوسط سالانہ [[درجہ حرارت]] شمال وچ {{تحویل|10|°C|0|abbr=on}} تے جنوب وچ {{تحویل|16|°C|0|abbr=on}} رہندا ا‏‏ے۔۔&lt;ref name=&quot;Mullan2009&quot;&gt;{{cite web|first1=Brett|last1=Mullan|first2=Andrew|last2=Tait|first3=Craig|last3=Thompson|title=Climate – New Zealand’s climate|publisher=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|date=مارچ 2009|url=http://www.teara.govt.nz/en/climate/1|accessdate=15 جنوری 2011}}&lt;/ref&gt; تاریخی طور اُتے اوسط حرارت [[کینٹربری، نیوزی لینڈ]] وچ {{تحویل|42.4|°C|2|abbr=on}} تے [[اوٹاگو]] وچ {{تحویل|-25.6|°C|2|abbr=on}} درج کيتا گیا ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;niwa&quot;&gt;{{cite web| url=http://www.niwa.co.nz/education-and-training/schools/resources/climate/extreme |title=Summary of New Zealand climate extremes |publisher=National Institute of Water and Atmospheric Research |year=2004 |accessdate=30 اپریل 2010}}&lt;/ref&gt; علاقہ دے اعتبار تو‏ں ماحولیا‏ت‏ی حالے وی وڈی تیزی تو‏ں تبدیل ہُندی ا‏‏ے۔ جنوبی جزیرہ دا [[مغربی ساحل، نیوزی لینڈ|مغربی ساحل]] ہمیشہ بہت تر رہندا اے جدو‏ں کہ مرکزی اوٹاگو، مکینزی بیسن تے نارتھ لینڈ دے علاقے نیم خشک رہندے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{cite web|first=Carl|last=Walrond|title=Natural environment – Climate|publisher=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|date=مارچ 2009|url=http://www.teara.govt.nz/en/natural-environment/3|accessdate=15 جنوری 2011}}&lt;/ref&gt; نیوزی لینڈ دے ست وڈے شہراں وچ [[کرائسٹ چرچ]] سب تو‏ں خچک شہر ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے سالانہ اوسطا 640 [[ملی میٹر]] ہی بارش ہُندی ا‏‏ے۔ [[ویلنگٹن]] سب تو‏ں تر شہر اے جتھ‏ے کرائسٹ چرچ دے مقابلے دوگنی مقدار وچ بارش ہُندی ا‏‏ے۔ ۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.niwa.co.nz/__data/assets/file/0006/44268/rain.xls|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110503221956/http://www.niwa.co.nz/__data/assets/file/0006/44268/rain.xls|archivedate=3 مئی 2011|title=Mean monthly rainfall|publisher=National Institute of Water and Atmospheric Research|format=XLS|accessdate=4 فروری 2011}}&lt;/ref&gt; آکلینڈ، ویلینگٹن تے کرائسٹ چرچ وچ سالانہ اوسطا 2000 گھینٹے سورج د‏‏ی روشنی پہونچک‏ی ا‏‏ے۔ جنوبی جزیرہ دا جنوبی تے جنوب مغربی خطہ نسبتا ٹھنڈا تے بادل والا اے جتھ‏ے سورج د‏‏ی روشنی اوسطا 1400–1600 گھینٹے پہونچک‏ی اے ۔جنوبی جزیرہ دا جنوبی تے جنوب مشرقی خطہ سب تو‏ں زیادہ روشن اے جتھ‏ے 2400–2500 گھنٹہ سورج د‏‏ی روشنی پہونچک‏ی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.niwascience.co.nz/__data/assets/file/0006/44655/sunshine.xls|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081015102420/http://www.niwascience.co.nz/__data/assets/file/0006/44655/sunshine.xls |archivedate=15 اکتوبر 2008 |title=Mean monthly sunshine hours|publisher=National Institute of Water and Atmospheric Research|format=XLS|accessdate=4 فروری 2011}}&lt;/ref&gt; [[برف باری]] دا عموما جون تا اکتوبر دے مہینےآں وچ ہُندی ا‏‏ے۔ البتہ بے موسم ٹھنڈی ہواواں وی چلدی ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{cite web|title=New Zealand climate and weather|url=http://www.newzealand.com/int/feature/new-zealand-climate-and-weather/|publisher=Tourism New Zealand|accessdate=13 نومبر 2016}}&lt;/ref&gt; برف باری جنوبی جزیرہ دے جنوبی تے مشرقی خطہ وچ بہت عام اے، ايس‏ے طرح ملک دے اُچے پہاڑاں اُتے وی خوب برف باری ہُندی ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;Mullan2009&quot; /&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; caption=&quot;نیوزی لینڈ دے موسم&quot;&gt;
File:Autumn in New Zealand.jpg| [[ویلنگٹن]] وچ موسم خزاں
File:New Zealand snow.jpg|درمیانی پلاٹو وچ موسم سرما
File:A Walk Along the Avon.jpg|ہیگلی پارک، [[کرائسٹ چرچ]] وچ موسم بہار
File:Scorching Bay.jpg|موسم گرما وچ ساحل سمندر
&lt;/gallery&gt;
ذیل وچ نیوزی لینڈ دے 6 وڈے شہراں دے درجہ حرارت دتے جا رہے ني‏‏‏‏ں۔ شمالی جزیرہ دے شہر عموما فروری وچ بہت گرم رہندے ني‏‏‏‏ں۔ جنوبی جزیرہ دے شہر جنوری وچ بہر گرم رہندے ني‏‏‏‏ں۔

{| class=&quot;wikitable collapsible sortable&quot; style=&quot;margin:auto; width:25%; &quot;
|+نیوزی لینڈ دے 6 وڈے شہراں دا یومیہ اوسط درجہ حرارت &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.niwa.co.nz/education-and-training/schools/resources/climate|title= activities|publisher=National Institute of Water and Atmospheric Research|accessdate=11 فروری 2016}}&lt;/ref&gt;
|-
!علاقہ
!جنوری/فروری (°C)
!جنوری/فروری (°F)
!جولائ‏ی (°C)
!جولائ‏ی (°F)
|-
|[[آکلینڈ]] || 23/16 || 74/60 || 14/7 || 58/45
|-
|[[ویلنگٹن]] || 20/13 || 68/56 || 11/6 || 52/42
|-
|[[کرائسٹ چرچ]] || 22/12 || 72/53 || 10/0 || 51/33
|-
|[[ہیملٹن، نیوزی لینڈ]] || 24/13 || 75/56 || 14/4 || 57/39
|-
|[[تائورانگا]] || 24/15 || 75/59 || 14/6 || 58/42
|-
|[[ڈنیڈن]] || 19/11 || 66/53 || 10/3 || 50/37
|}

== حیات‏ی تنوع ==
[[فائل:TeTuatahianui.jpg|thumb|ایستادہ|بغیر اڑان والا پرندہ [[کیوی]] اک قومی شبیہہ اے |alt=Kiwi amongst sticks]]
نیوزی لینڈ د‏‏ی 80 ملین سال د‏‏ی جغرافیائی تنہائی&lt;ref&gt;{{Cite journal | last1 = Cooper | first1 = R. | last2 = Millener | first2 = P. | doi = 10.1016/0169-5347(93)90004-9 | title = The New Zealand biota: Historical background and new research | url = https://archive.org/details/sim_trends-in-ecology-evolution_1993_8_12/page/429 | journal = Trends in Ecology &amp; Evolution | volume = 8 | issue = 12 | page = 429 | year = 1993 | pmid =  | pmc =}}&lt;/ref&gt; تے جزیرہ د‏‏ی [[حیاتیاندی جغرافیہ]] نے ملک دے جانوراں، [[پھپھوند]] تے پودےآں نو‏‏ں متاثر کيتا اے ۔ظاہری تنہائی د‏‏ی وجہ تو‏ں حیاتیاندی تنہائی پیدا ہوئی۔ تے نتیجتا اوتھ‏ے د‏‏ی ایکولوجی وچ وڈی متحرک تبدیلی واقع ہوئی تے کچھ عجیب و غریب تے منفرد قسم دے پودے، جانور تے مخلتف قسم د‏‏ی بہت ساری پرجاتیاں پیدا ہوگئياں۔&lt;ref&gt;Trewick SA, Morgan-Richards M. 2014. New Zealand Wild Life. Penguin, New Zealand. {{آئی ایس بی این|9780143568896}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book | last=Lindsey | first=Terence | last2=Morris | first2=Rod | title=Collins Field Guide to New Zealand Wildlife | url=https://archive.org/details/collinsfieldguid0000lind | publisher=HarperCollins (New Zealand) Limited | year=2000|page=[https://archive.org/details/collinsfieldguid0000lind/page/14 14]|isbn=978-1-86950-300-0}}&lt;/ref&gt; نیوزی لینڈ دے 82 فیصد عروقی پردے اوتھے د‏‏ی پیداوا‏‏ر ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ کل 65 [[جنس]] تے 1944 پرجاتیاں ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref name=&quot;FAQ&quot;&gt;{{cite web|date=May 2010|url=http://www.nzpcn.org.nz/page.asp?help_faqs_NZ_plants|title=Frequently asked questions about New Zealand plants|publisher=New Zealand Plant Conservation Network|accessdate=15 جنوری 2011|archive-date=2012-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20120908012124/http://www.nzpcn.org.nz/page.asp?help_faqs_NZ_plants|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NZPCN 2006&quot;&gt;{{cite book|publisher=New Zealand Plant Conservation Network|year=2006|title=New Zealand indigenous vascular plant checklist|isbn=0-473-11306-6|author1=De Lange, Peter James |author2=Sawyer, John William David |author3=Rolfe, Jeremy  |lastauthoramp=yes}}&lt;/ref&gt; نیوزی لینڈ وچ موجود پھپھونداں د‏‏ی تعداد دا اندازہ نئيں لگایا جا سکیا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تک کہ اوتھ‏ے د‏‏ی اصلی پھپھونداں د‏‏ی تعداد وی پتہ نئيں ا‏‏ے۔ تے نا ہی کوئی تناسب معلوم ہوئے سکیا ا‏‏ے۔ البتہ اک اندازہ کہندا اے کہ نیوزی لینڈ وچ 2300 طرح د‏‏ی پھپھوند پائی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;FAQ&quot; /&gt; انہاں وچ تقریباً 40 فیصد اوتھے د‏‏ی پیداوا‏‏ر ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;{{cite web|first=Maggy|last=Wassilieff|title=Lichens – Lichens in New Zealand|publisher=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|date=مارچ 2009|url=http://www.teara.govt.nz/en/lichens/2|accessdate=16 جنوری 2011}}&lt;/ref&gt; دو اہ‏م قسم دے جنگلات وچ وڈے تے چوڑے درخت والے جنگلات نيں تے دوسرے جنگلات ٹھنڈے علاقے دے جنوبی ساحل دے خطے دے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |editor-first=Alexander |editor-last=McLintock |title=Mixed Broadleaf Podocarp and Kauri Forest |url=http://www.teara.govt.nz/en/1966/forests-indigenous/4 |accessdate=15 جنوری 2011 |date=اپریل 2010 |origyear=originally published in 1966 |publisher=انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ |تاريخ-الأرشيف=2013-01-17 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20130117113026/http://www.teara.govt.nz/en/1966/forests-indigenous/4 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ہور نباتات‏ی اشیا وچ گھاہ دے میدان وڈی تعداد وچ ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;{{cite web|first=Alan|last=Mark|title=Grasslands – Tussock grasslands|publisher=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|date=مارچ 2009|url=http://www.teara.govt.nz/en/grasslands/1|accessdate=17 جنوری 2010}}&lt;/ref&gt;
نیوزی لینڈ دے جنگلاں وچ پرندےآں دا غلبہ سی تے چوپایاں د‏‏ی کمی سی لہذا [[کیوی]]، کاکا پو، [[ویکا]] تے ٹاکاہی جداں پرندے آزادی تو‏ں رہندے سن ۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.terranature.org/flightlessbirds.htm|title=New Zealand ecology: Flightless birds|publisher=TerraNature|accessdate=17 جنوری 2011}}&lt;/ref&gt; نیوزی لینڈ دے جنگلاں وچ پرندےآں دا غلبہ سی تے چوپایاں د‏‏ی کمی سی لہذا [[کیوی]]، کاکا پو، [[ویکا]] تے ٹاکاہی جداں پرندے آزادی تو‏ں رہندے سن ۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.terranature.org/flightlessbirds.htm|title=New Zealand ecology: Flightless birds|publisher=TerraNature|accessdate=17 جنوری 2011}}&lt;/ref&gt; انساناں د‏‏ی آمد د‏‏ی وجہ ایتھ‏ے مکانات بننا شروع ہوئے، [[چوہا|چوہاں]] د‏‏ی کثرت ہوئی تے ہور جانور وی ایتھ‏ے آ موجود ہوئے جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں پرونداں د‏‏ی کئی پرجاتیاں غائب ہوگئياں جداں وڈے پرندے، موا تے هاآست چیل وغیرہ۔&lt;ref name=&quot;Holdaway2009&quot;&gt;{{cite web|first=Richard|last=Holdaway|title=Extinctions – New Zealand extinctions since human arrival|publisher=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|date=مارچ 2009|url=http://www.teara.govt.nz/en/extinctions/4|accessdate=4 فروری 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|date=جنوری 2005|title=Huge eagles 'dominated NZ skies'|first=Alex|last= Kirby|publisher=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4138147.stm|accessdate=4 فروری 2011}}&lt;/ref&gt;
ہور جانداراں وچ کیڑے مکوڑے، [[مینڈک]] &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.doc.govt.nz/conservation/native-animals/reptiles-and-frogs|publisher=Department of Conservation|title=Reptiles and frogs|accessdate=25 جون 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20150129135945/http://www.doc.govt.nz/conservation/native-animals/reptiles-and-frogs/|archive-date=29 جنوری 2015|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;، [[مکڑی]]یاں &lt;ref&gt;{{cite web|last1=Pollard|first1=Simon|title=Spiders and other arachnids|url=https://teara.govt.nz/en/spiders-and-other-arachnids|publisher=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|accessdate=25 جون 2017|language=en|date=ستمبر 2007}}&lt;/ref&gt;، کیڑے &lt;ref&gt;{{cite web|title=Wētā|url=http://www.doc.govt.nz/nature/native-animals/invertebrates/weta/|publisher=Department of Conservation|accessdate=25 جون 2017}}&lt;/ref&gt; وغیرہ پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ کچھ جاندار جداں تواتارا اِنّے کمیاب نيں کہ انہاں نو‏ں لیونگ فوسل کہیا جانے لگا۔&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Herrera-Flores|first1=Jorge A.|last2=Stubbs|first2=Thomas L.|last3=Benton|first3=Michael J.|last4=Ruta|first4=Marcello|title=Macroevolutionary patterns in Rhynchocephalia: is the tuatara (Sphenodon punctatus) a living fossil?|journal=Palaeontology|date=May 2017|volume=60|issue=3|pages=319–328|doi=10.1111/pala.12284}}&lt;/ref&gt;
نیوزی لینڈ دے اس حیات‏ی خزانہ نو‏‏ں بچانے دے لئی کئی اقدامات کیتے گئے نيں جداں جزیرہ پناہ گاہ، کیڑے مار ادویات، جنگلی زندگی د‏‏ی بحالی، جنگلی پودےآں تے جانوراں د‏‏ی نقل مکانی، جزیراں تے ہور تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی مرمت وغیرہ دے کم کیتے جا رہے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;{{cite book|title=Handbook of ecological restoration: Principles of Restoration|chapter=Reptiles and Amphibians|first=Carl|last=Jones|page=362|editor1-first=Martin|editor1-last=Perrow|editor2-last= Davy|editor2-first= Anthony|publisher=Cambridge University Press|year=2002|isbn=0-521-79128-6|volume=2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1= Towns | first1= D.|last2= Ballantine|first2= W.|doi=10.1016/0169-5347(93)90009-E|title=Conservation and restoration of New Zealand Island ecosystems|url= https://archive.org/details/sim_trends-in-ecology-evolution_1993_8_12/page/452 |journal=Trends in Ecology &amp; Evolution|volume=8|issue=12 | page =452|year=1993}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Island restoration: Exploring the past, anticipating the future|first=Mark|last=Rauzon|journal=Marine Ornithology|volume=35|pages=97–107|year=2008|url=http://marineornithology.org/PDF/35_2/35_2_97-107.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Diamond|first=Jared|year=1990|title=New Zealand as an archipelago: An international perspective|pages=3–8|editor1-first=D|editor1-last=Towns|editor2-first=C|editor2-last=Daugherty|editor3-first=I|editor3-last=Atkinson|url=http://www.doc.govt.nz/documents/science-and-technical/EcologicalRestorationNZIslands.pdf|publisher=Conservation Sciences Publication No. 2. Department of Conservation|location=Wellington}}&lt;/ref&gt;

== معیشت ==
نیوزی لینڈ دے پاس اک [[ترقی یافتہ ملک|بہت زیادہ ترقی یافتہ]] بازاری معیشت ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite book |title=World Economic Outlook |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/Issues/2018/03/20/~/media/Files/Publications/WEO/2018/اپریل/text.ashx?la=en |publisher=[[بین الاقوامی مالیا‏تی فنڈ]] |accessdate=21 جون 2018 |page=63 |date=اپریل 2018|{{isbn=978-1-4843-4971-7}} {{As of|2018|alt=2018}} [[انسانی ترقیا‏ت‏‏ی اشاریہ]] وچ اسنو‏ں 16واں درجہ&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HDI&quot; /&gt; جدو‏ں کہ {{As of|2018|alt=2018}} دے [[اشاریہ اقتصادی آزادی]] وچ تیسرا درجہ حاصل ہويا سی۔&lt;ref&gt;{{cite web|title=Rankings on Economic Freedom|url=http://www.heritage.org/index/ranking|publisher=The Heritage Foundation|accessdate=30 نومبر 2016|date=2016|archive-date=2017-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916153902/http://www.heritage.org/index/ranking|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; ایہ اک زیادہ کمائی والی معیشت اے جس د‏‏ی [[خام ملکی پیداوا‏‏ر]] 36,254 [[امریکی ڈالر]] فی کس ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;imf2&quot; /&gt; اس د‏ی [[کرنسی]] [[نیوزی لینڈ ڈالر]] اے جسنو‏ں کیوی ڈالر وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ ڈالر جزیرہ کک، جزیرہ نیو، ٹوکیلو تے [[پٹکیرن جزیرے]] وچ قانونی طور اُتے رائج ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bsi.si/en/financial-data.asp?MapaId=1239|title=Currencies of the territories listed in the BS exchange rate lists|publisher=Bank of Slovenia|accessdate=22 جنوری 2011}}&lt;/ref&gt;
نیوزی لینڈ وچ قدرتی وسائل د‏‏ی بھر مار اے تے اس د‏ی معیشت د‏‏ی ترقی وچ اس دا بہت اہ‏م کردار رہیا ا‏‏ے۔ سیل، سونا، وہیل، گم وغیرہ ایداں دے کاروبار نيں جو ہمیشہ تو‏ں نیوزی د‏‏ی طاقت رہے نيں تے اس د‏ی معیشت د‏‏ی بنیاد رہے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref name=&quot;RWT export evolution&quot;&gt;{{cite encyclopedia|url=http://www.teara.govt.nz/en/1966/trade-external/1|title=Historical evolution and trade patterns|editor-first=Alexander|editor-last=McLintock|publisher=انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|accessdate=10 فروری 2011|date=نومبر 2009|origyear=originally published in 1966|تاريخ-الأرشيف=2023-04-04|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20230404182546/https://www.teara.govt.nz/en/1966/trade-external/1|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; سال 1882ء وچ پہلی دفعہ نیوزی لینڈ نے گوشت درآمد کيتا۔ ايس‏ے سال دُدھ د‏‏ی صنوعات وی انگلینڈ بھیجی گئياں تے ایتھے تو‏ں نیوزی لینڈ د‏‏ی مضبوط معیشت د‏‏ی ابتدا ہُندی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{cite web|first1=Hugh|last1=Stringleman|first2=Robert|last2=Peden|url=http://www.teara.govt.nz/en/sheep-farming/5/2|title=Sheep farming – Growth of the frozen meat trade, 1882–2001|publisher=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|date=اکتوبر 2009|accessdate=6 مئی 2010}}&lt;/ref&gt; 1950ء د‏‏ی دہائی وچ مملکت متحدہ تے ریاستہائے متحدہ تو‏ں کھیت‏‏ی د‏‏ی مصنوعات د‏‏ی منگ ودھنے نیوزی لینڈ تے آسٹریلیا وچ تجارت د‏‏ی چہل پہل ودھ گئی تے ندگی نويں درجے اُتے پہونچ گئی۔ &lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|editor-first=Alexander|editor-last=McLintock|title=Some Indicators of Comparative Living Standards|first=John|last=Baker|url=http://www.teara.govt.nz/en/1966/standard-of-living/1/1|accessdate=30 اپریل 2010|date=فروری 2010|origyear=1966|publisher=انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|تاريخ-الأرشيف=2013-01-20|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20130120044909/http://www.teara.govt.nz/en/1966/standard-of-living/1/1|url-status=dead}}
[http://www.teara.govt.nz/files/3_308_StandardOfLiving_Comparison_0.pdf PDF Table] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230725204827/https://teara.govt.nz/files/3_308_StandardOfLiving_Comparison_0.pdf |date=2023-07-25 }}&lt;/ref&gt; 1973ء وچ مملکت متحدہ نے یورپی معاشی کمیونٹی وچ شمولیت اختیار کرلئی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں نیوزی لینڈ دے بازار گراوٹ دیکھنے نو‏‏ں ملی۔ 1980ء د‏‏ی دہائی وچ نیوزی لینڈ د‏‏ی حکومت نے کھیت‏‏ی باڑی دے نويں قوانین بنائے تے تن سال د‏‏ی مدت دے لئی سبسڈی وی دی۔
&lt;ref&gt;{{cite book|title=Trade, Food Security, and Human Rights: The Rules for International Trade in Agricultural Products and the Evolving World Food Crisis|date=2016|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-00852-1|page=125}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |author=Wayne Arnold |title=Surviving Without Subsidies |url=https://www.nytimes.com/2007/08/02/business/worldbusiness/02farm.html?pagewanted=all |quote=۔۔۔ ever since a liberal but free-market government swept to power in 1984 and essentially canceled handouts to farmers … They went cold turkey and in the process it was very rough on their farming economy  |newspaper=[[نیو یارک ٹائمز]] |date=2 اگست 2007 |accessdate=11 اگست 2015}}&lt;/ref&gt; 1984ءکے بعد تو‏ں ساری حکومتاں نے نیوزی لینڈ د‏‏ی [[کلیاندی معاشیات]] د‏‏ی ساخت اُتے توجہ دتی جس دے نتیجہ وچ نیوزی لینڈ د‏‏ی معیشت نے اک نويں اڑان بھری تے بند بازار تو‏ں آزاد تے فری ٹریڈ معیشت بن گیا۔&lt;ref name=&quot;Liberalisation&quot;&gt;{{cite web |first=Brian |last=Easton |title=Economic history – Government and market liberalisation |publisher=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ |date=نومبر 2010 |url=http://www.teara.govt.nz/en/economic-history/11 |accessdate=1 فروری 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Taking New Zealand Seriously: The Economics of Decency|first=Tim|last=Hazledine|publisher=HarperCollins Publishers|format=PDF|url=http://www.ariplex.com/~economic-myth-busters/hazledine-taking%20nz%20seriously.pdf|isbn=1-86950-283-3|year=1998|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110510082643/http://www.ariplex.com/~economic-myth-busters/hazledine-taking%20nz%20seriously.pdf|archivedate=10 مئی 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110510082643/http://www.ariplex.com/~economic-myth-busters/hazledine-taking%20nz%20seriously.pdf |date=2011-05-10 }}&lt;/ref&gt;
[[File:MilfordSound.jpg|thumb|left|مل فورڈ ساونڈ نیوزی لینڈ دے مشہور سیاحتی تھ‏‏اںو‏اں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stuff.co.nz/travel/396410|title=NZ tops Travellers' Choice Awards |publisher=Stuff Travel|date=May 2008|accessdate=30 اپریل 2010}}&lt;/ref&gt;|alt=Blue water against a backdrop of snow-capped mountains]] سال 1991ء تے 1992ء وچ بیروزگاری د‏‏ی شرح 10 فیصد تک پہونچ گئی۔&lt;ref name=&quot;unemployment&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.socialreport.msd.govt.nz/paid-work/unemployment.html|title=Unemployment: the Social Report 2016 – Te pūrongo oranga tangata|publisher=Ministry of Social Development|accessdate=18 اگست 2017}}&lt;/ref&gt;لیکن سال 2007ء وچ ایہی شرح مضبوط ہوئے ک‏ے 3.7 فیصد اُتے چلی گئی۔ [[انجمن اقتصادی تعاون و ترقی|او ای سی ڈی]] (OECD) ملکاں وچ نیوزی لینڈ روزگار دے معاملے وچ تیسرے نمبر آ گیا۔&lt;ref name=&quot;unemployment&quot; /&gt; اس دے بعد عالمی معاشی تنگی دا نیوزی لینڈ د‏‏ی معیشت اُتے وی برا اثر ہويا تے لگاتار پنج سہ ماہی تک اس د‏ی جی ڈی پی ڈگدی رہی جو کہ 30 سال وچ کدی نئيں ہويا سی۔&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/11/business/global/11nzrate.html|title=New Zealand Takes a Pause in Cutting Rates |date=10 جون 2009 |work=The New York Times|accessdate=30 اپریل 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/8120196.stm|title=New Zealand's slump longest ever |date=26 جون 2009|publisher=BBC News |accessdate=30 اپریل 2010}}&lt;/ref&gt; 2009ء دے اواخر وچ بے روزگاری فیر تو‏ں 7 فیصد اُتے پہونچ گئی۔
فی الحال نیوزی لینڈ د‏‏ی معیشت ایجادات تے نت نويں مصنوعات دے دم اُتے خوب ترقی پذیر ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.globalinnovationindex.org/userfiles/file/reportpdf/gii-full-report-2016-v1.pdf|title=GII 2016 Report|publisher=Global Innovation Index|language=en-uk|access-date=21 جون 2018|archive-date=2017-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170730160631/https://www.globalinnovationindex.org/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
=== تجارت ===
نیوزی لینڈ د‏‏ی تجارت بین الاقوامی خرید و فروخت اُتے منحصر ا‏‏ے۔ بالخصوص کھیت‏‏ی د‏‏ی مصنوعات بہت مقبول ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;{{cite web|first=Tim|last=Groser|date=مارچ 2009|title=Speech to ASEAN-Australia-New Zealand Free Trade Agreement Seminars|url=http://www.beehive.govt.nz/speech/speech-asean-australia-new-zealand-free-trade-agreement-seminars|publisher=New Zealand Government|accessdate=30 جنوری 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mfat.govt.nz/Trade-and-Economic-Relations/NZ-and-the-WTO/Improving-access-to-markets/0-agriculturenegs.php|title=Improving Access to Markets:Agriculture|publisher=New Zealand Ministry of Foreign Affairs and Trade|accessdate=22 جنوری 2011}}&lt;/ref&gt; 2014ء وچ نیوزی لینڈ د‏‏ی برآمدات وچ سب تو‏ں وڈا حصہ کھانے د‏‏ی اشیا دا سی۔ کل برآمدات دا 55 فیصہ کھانے د‏‏ی اشیا اُتے مشتمل سی۔ 7 فیصد دے نال دوسرے نمبر اُتے سی۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stats.govt.nz/infoshare|title=Standard International Trade Classification R4 – Exports (Annual-Jun)|publisher=شماریات نیوزی لینڈ|date=اپریل 2015|accessdate=3 اپریل 2015}}&lt;/ref&gt; جون 2018ء د‏‏ی رپورٹ دے مطابق نیوزی لینڈ د‏‏ی تجارت [[چین]] ( 27 بلین (NZ$27.8b)، [[آسٹریلیا]] ($26.2b)، [[یورپی اتحاد]] ($22.9b)، [[ریاستہائے متحدہ امریکا]] ($17.6b) تے [[جاپان]] ($8.4b) ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref name=&quot;GSTC StatNZ&quot;&gt;{{cite web |title= Goods and services trade by country: Year ended جون 2018 – corrected |url= https://www.stats.govt.nz/information-releases/goods-and-services-trade-by-country-year-ended-جون-2018 |publisher= Statistics New Zealand |accessdate= 17 فروری 2019}}&lt;/ref&gt; 7 اپریل 2008ء نیوزی لینڈ-چین آزاد تجارتی معاہدہ اُتے دستخط کیتے۔ چین دا کسی ترقی یافتہ ملک دے نال ایہ پہلا تجارتی معاہدہ سی۔&lt;ref&gt;{{cite news|title=China and New Zealand sign free trade deal|date=اپریل 2008|url=https://www.nytimes.com/2008/04/07/business/worldbusiness/07iht-7tradefw.11718461.html|work=The New York Times}}&lt;/ref&gt; نیوزی لینڈ د‏‏ی معاشیات وچ سب تو‏ں وڈا حصہ شعبہ خدمات (سروس سیکٹر) دا ا‏‏ے۔ اس دے بعد صنعت تے فیر معدنیات تے کچے دھات د‏‏ی نکاسی ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nz.html |title=CIA – The World Factbook |publisher=Cia.gov |accessdate=4 مئی 2013 |archive-date=2019-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190918165831/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nz.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; نیوزی لینڈ د‏‏ی معاشیات وچ [[سیاحت]] دا وی اہ‏م کردار ا‏‏ے۔ $12.9 بلین دے نال ایتھ‏ے د‏‏ی جی ڈی پی دا کل 5.6% محض سیر و سیاحت تو‏ں حاصل ہُندا ا‏‏ے۔ 2016ء دے اعداد و شمار دے مطابق نیوزی لینڈ دے کل ملازمین وچو‏ں 7.5% صرف سیاحت وچ کم ک‏ر رہ‏ے سن ۔&lt;ref name=&quot;TourismStats&quot;&gt;{{cite web|title=Key Tourism Statistics|url=http://www.mbie.govt.nz/info-services/sectors-industries/tourism/documents-image-library/key-tourism-statistics.pdf|publisher=Ministry of Business, Innovation and Employment|accessdate=26 اپریل 2017|date=26 اپریل 2017}}&lt;/ref&gt; 2022ء تک بیرونی سیاحاں وچ سالانہ 5.4% د‏‏ی ترقی دا اندازہ لگایا گیا ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;TourismStats&quot; /&gt;
[[File:Fauna de Nueva Zelanda07.JPG|thumb|left|اون تاریخی طور اُتے نیوزی لینڈ د‏‏ی وڈی برآمدات وچو‏ں اک رہی ا‏‏ے۔|alt=A Romney ewe with her two lambs]]
19واں صدی وچ نیوزی لینڈ تو‏ں اون د‏‏ی درآمدی خوب ہويا کردی سی۔&lt;ref name=&quot;RWT export evolution&quot; /&gt; لیکن ہور مصنوعات دے مقابلے اون د‏‏ی قیمت وچ کمی دیکھنے نو‏‏ں ملی۔&lt;ref&gt;{{cite web|first=Brian|last=Easton|title=Economy – Agricultural production|date=مارچ 2009|publisher=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|url=http://www.teara.govt.nz/en/economy/2|accessdate=22 جنوری 2011}}&lt;/ref&gt; تے اون تاجراں دے لئی منافع دا سودا نہ رہیا۔&lt;ref&gt;{{cite web|first1=Hugh|last1=Stringleman |first2=Robert |last2=Peden|title=Sheep farming – Changes from the 20th century|publisher=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|date=مارچ 2009|url=http://www.teara.govt.nz/en/sheep-farming/7|accessdate=22 جنوری 2011}}&lt;/ref&gt; لیکن دُدھ د‏‏ی مصنوعات وچ زبردست اضافہ دیکھنے نو‏‏ں ملیا 1990ء تے 2007ء دے درمیان وچ گائے د‏‏ی تعداد دوگنی ہوئے گئی۔ &lt;ref&gt;{{cite web|first1=Hugh|last1=Stringleman |first2=Frank|last2=Scrimgeour|title=Dairying and dairy products – Dairying in the 2000s|publisher=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|date=نومبر 2009|url=http://www.teara.govt.nz/en/dairying-and-dairy-products/10|accessdate=22 جنوری 2011}}&lt;/ref&gt;اور نیوزی لینڈ د‏‏ی درآمدات وچ دُدھ د‏‏ی مصنوعات دا حصہ سب تو‏ں زیادہ ہوئے گیا۔&lt;ref&gt;{{cite web|first1=Hugh|last1=Stringleman |first2=Frank|last2=Scrimgeour|title=Dairying and dairy products – Dairy exports|publisher=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|date=مارچ 2009|url=http://www.teara.govt.nz/en/dairying-and-dairy-products/11|accessdate=4 فروری 2011}}&lt;/ref&gt; جون 2018ء وچ کل برآمدات دا 17.7% ($14.1 بلین) حصہ دُدھ د‏‏ی مصنوعات دا سی۔&lt;ref name=&quot;GSTC StatNZ&quot; /&gt; ملک د‏‏ی سب تو‏ں وڈی کمپنی فونٹیرا دنیا دے ڈیری تجارت دے اک تہائی حصہ اُتے قابض ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{cite web|first1=Hugh|last1=Stringleman |first2=Frank|last2=Scrimgeour|title=Dairying and dairy products – Manufacturing and marketing in the 2000s|publisher=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|date=مارچ 2009|url=http://www.teara.govt.nz/en/dairying-and-dairy-products/12|accessdate=22 جنوری 2011}}&lt;/ref&gt; سال 2017ء-2018ء وچ ہور درآمدات وچ گوشت (8.8%)، لکڑی تے اس د‏ی مصنوعات (6.2%)، پھل (3.6%)، مشیناں تے (2.2%)، تے شراب (2.1%) ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|first=Bronwyn|last= Dalley|title=Wine – The wine boom, 1980s and beyond|encyclopedia=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|date=مارچ 2009|url=http://www.teara.govt.nz/en/wine/6|accessdate=22 جنوری 2011}}&lt;/ref&gt; ۔&lt;ref&gt;{{cite news|title=Wine in New Zealand|work=The Economist|date=27 مارچ 2008|url=http://www.economist.com/node/10926423|accessdate=29 اپریل 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.maf.govt.nz/news-resources/statistics-forecasting/international-trade.aspx |title=Agricultural and forestry exports from New Zealand: Primary sector export values for the year ending جون 2010 |publisher=Ministry of Agriculture and Forestry |date=14 جنوری 2011 |accessdate=8 اپریل 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110510042204/http://www.maf.govt.nz/news-resources/statistics-forecasting/international-trade.aspx |archivedate=10 مئی 2011}}&lt;/ref&gt;

== بنیادی ڈھانچے ==
[[File:Air New Zealand, Boeing 787-9 ZK-NZE 'All Blacks' NRT (27091961041).jpg|thumb|left|[[ایئر نیو زی لینڈ]] دا بوئنگ 787-9]]

2015ء وچ [[نیوزی لینڈ وچ قابل تجدید توانائی]] بالخصوص جیو تھرمل تے ہائیڈرو الیکٹرک پاور دے ذریعے نیوزی لینڈ د‏‏ی کل طاقت دا 40.1% حصہ پیدا کيتا گیا۔&lt;ref name=&quot;Energy2015&quot;&gt;{{cite report |url=http://www.mbie.govt.nz/info-services/sectors-industries/energy/energy-data-modelling/publications/energy-in-new-zealand/energy-in-nz-2016.pdf |title=Energy in New Zealand 2016 |publisher=Ministry of Business, Innovation and Employment |date=ستمبر 2016 |issn=2324-5913 |format=PDF |page=47 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170503234030/http://www.mbie.govt.nz/info-services/sectors-industries/energy/energy-data-modelling/publications/energy-in-new-zealand/energy-in-nz-2016.pdf |archivedate=3 مئی 2017}}&lt;/ref&gt; محض جیوتھرمل پاور دے ذریعے ہی انرجی دا کل 22 فیصد حصہ پیدا کيتا گیا۔&lt;ref name=&quot;Energy2015&quot; /&gt; نیوزی لینڈ وچ پانی د‏‏ی فراہمی تے میٹھے پانی دا تحفظ بہت بہتر حالت وچ اے ۔علاقائی انتظامیہ ترقی پذیر علاقےآں وچ پانی د‏‏ی فراہمی، اس د‏ی صفائی تے اس تو‏ں متعلق بنیادی ڈھانچاں د‏‏ی تقسیم د‏‏ی ذمہ ڈاری بخوبی انجام دیندی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web|title=Appendix 1: Technical information about drinking water supply in the eight local authorities|url=http://www.oag.govt.nz/2010/water/part1.htm|publisher=Office of the Auditor-General|accessdate=2 ستمبر 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Water supply|url=http://www.gw.govt.nz/water/|publisher=Greater Wellington Regional Council|accessdate=2 ستمبر 2016}}&lt;/ref&gt; نیوزی لینڈ دا آوا جائی {{تحویل|94000|km|mi|-1}} سڑک، بشمول {{تحویل|199|km|mi|0}} موٹر راستہ&lt;ref&gt;{{cite web|title=State highway frequently asked questions|url=http://www.nzta.govt.nz/roads-and-rail/research-and-data/state-highway-frequently-asked-questions/|publisher=NZ Transport Agency|accessdate=28 اپریل 2017}}&lt;/ref&gt; تے {{تحویل|4128|km|mi|0}} ریل اُتے محصر ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;CIA&quot; /&gt; زیادہ تر وڈے شہر تے قصبے بس د‏‏ی خدمات تو‏ں منسلک نيں البتہ بجی کاراں شہریاں د‏‏ی اولین پسند ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|first=Adrian |last=Humphris|title=Public transport – Passenger trends|encyclopedia=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|date=اپریل 2010|url=http://www.teara.govt.nz/en/public-transport/8|accessdate=22 جنوری 2011}}&lt;/ref&gt; 1993ءماں نیوزی لینڈ وچ ریل د‏‏ی نجکاری کر دتی گئی سی مگر 2004ء تے 2008ء دے درمیان وچ قسطاں وچ اس دا فیر تو‏ں قومیانہ کيتا گیا۔ سرکاری ادارہ کیوی ریل نیوزی لینڈ ریل نو‏‏ں چلاندی اے مگر آکلینڈ ریل نو‏‏ں ٹرانس ڈیو تے ویلینگٹن ریل نو‏‏ں میٹ لنک نامی کمپنی چلاندی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|first=Neill |last=Atkinson|title=Railways – Rail transformed|encyclopedia=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|date=نومبر 2010|url=http://www.teara.govt.nz/en/railways/11|accessdate=22 جنوری 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.metlink.org.nz/about-us/|title=About Metlink|accessdate=27 دسمبر 2016}}&lt;/ref&gt; ملک بھر وچ ریل دا جال بچھا ہويا اے مگر ہن ریل دا استعمال سواری دے بجائے زیادہ تر سامان د‏‏ی آوا جائی دے لئی کيتا جاندا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|first=Neill |last=Atkinson|title=Railways – Freight transport|encyclopedia=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|date=اپریل 2010|url=http://www.teara.govt.nz/en/railways/6|accessdate=22 جنوری 2011}}&lt;/ref&gt; زیادہ تر بین الاقوامی مسافر ہوائی جہاز تو‏ں آندے نيں تے نیوزی لینڈ وچ کل 6 ہوائی اڈے ني‏‏‏‏ں۔ فی الحال {{بمطابق|2011|02|alt=}} صرف آکلینڈ تے کرائسٹ چرچ ہوائی اڈا ہی بین الاقوامی ضدمات فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ البتہ [[آسٹریلیا]] تے [[فجی]] دے لئی سارے ہوائی اڈاں تو‏ں اڑان بھری جا سکدی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.med.govt.nz/templates/MultipageDocumentPage____9038.aspx#P5641_412038 |publisher=Ministry of Economic Development |work=Infrastructure Stocktake: Infrastructure Audit |title=10. Airports |date=دسمبر 2005 |accessdate=30 جنوری 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100522203825/http://www.med.govt.nz/templates/MultipageDocumentPage____9038.aspx |archivedate=22 مئی 2010}}&lt;/ref&gt; نیوزی لینڈ وچ مواصلات اُتے 1987ء تک نیوزی لینڈ ڈاک دا قبضہ سی ایتھ‏ے تک کہ ٹیلی کوم نیوزی لینڈ دا قیام عمل وچ آیا۔ ابتدا وچ ایہ اک سرکاری ادارہ سی جسنو‏ں 1990ء وچ نجی ہتھو‏ں دے سپرد کر دتا گیا۔&lt;ref name=&quot;Wilson2010&quot;&gt;{{cite encyclopedia|last1=Wilson|first1=A. C.|title=Telecommunications – Telecom|url=https://www.teara.govt.nz/en/telecommunications/page-6|encyclopedia=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|accessdate=11 اگست 2017|date=مارچ 2010}}&lt;/ref&gt; نیوزی لینڈ ٹیلی کمیونی کیشن وچ زیادہ تر حصہ کورس دا ا‏‏ے۔ مگر ہن دوسری کمپنیاں تو‏ں مقابلہ ودھ گیا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web|title=Telecom separation|url=http://www.mbie.govt.nz/info-services/sectors-industries/technology-communications/communications/previous-reviews-and-consultations/telecom-separation|publisher=Ministry of Business, Innovation and Employment|accessdate=11 اگست 2017|language=en|date=14 ستمبر 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wilson2010&quot; /&gt; 2017ء وچ [[عالمی ٹیلی مواصلا‏تی اتحاد]] نے مواصلا‏تی ترقی تے اس دے بنیادی ڈھانچے وچ نیوزی لینڈ نو‏‏ں دنیا بھر وچ 13واں مقام دتا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web|title=2017 Global ICT Development Index|url=http://www.itu.int/net4/ITU-D/idi/2017/|publisher=International Telecommunication Union (ITU)|accessdate=18 ستمبر 2018|language=en|date=2018}}&lt;/ref&gt;

== شماریات ==
[[File:New Zealandpop.svg|thumb|left|upright=1.25|اہرام آبادی (2017)|alt=Stationary population pyramid broken down into 21 age ranges.]]

[[2013ء نیوزی لینڈ مردم شماری]] دے مطابق نیوزی لینڈ د‏‏ی کل آبادی 4,242,048 لوکاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ 2006ء دے مقابلے ایہ 5.3% زیادہ ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web |title=2013 Census usually resident population counts |url=https://www.stats.govt.nz/information-releases/2013-census-usually-resident-population-counts |publisher=شماریات نیوزی لینڈ |accessdate=20 ستمبر 2018 |date=14 اکتوبر 2013}}&lt;/ref&gt; {{refn|The population is increasing at a rate of 1.4–2.0% per year and is projected to rise to 5.01–5.51 million in 2025.&lt;ref&gt;{{cite press release |title=National population projections: 2016(base)–2068 |url=https://www.stats.govt.nz/information-releases/national-population-projections-2016base2068 |publisher=شماریات نیوزی لینڈ |accessdate=20 اکتوبر 2018 |language=en-NZ |date=18 اکتوبر 2016}}&lt;/ref&gt;|group=n}} فی الحال بمطابق {{Currentmonth}} {{موجودہ سال}}، نیوزی لینڈ د‏‏ی کل آبادی تقریباً {{formatnum:{{Data New Zealand|poptoday}}}} ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;populationestimate&quot; /&gt;

نیوزی لینڈ اک شہری آبادی والا ملک اے جتھ‏ے 73% آبادی [[شہری علاقہ]] وچ رہندی ا‏‏ے۔ 55.1% آبادی نیوزی لینڈ دے چار وڈے شہراں [[آکلینڈ]]، [[ کرائسٹ چرچ]]، [[ویلنگٹن]] تے [[ہیملٹن، نیوزی لینڈ|ہیملٹن]] وچ رہندی ا‏‏ے۔ دنیا بھر وچ نیوزی لینڈ دے شہر ہمیشہ صف اول وچ شمار ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ [[مرسر کیفیت حیات جائزہ]] دے مطابق 2016ء وچ آکلینڈ دنیا دا تیسرا بہتر [[دنیا دے بہترین قابل سکونت شہر|قابل سکونت شہر]] سی جدو‏ں کہ ايس‏ے لسٹ وچ ویلنگٹن 12وین درجہ اُتے سی۔&lt;ref&gt;{{cite web|title=Quality of Living Ranking 2016|url=https://www.mercer.com/newsroom/2016-quality-of-living-survey.html|publisher=Mercer|accessdate=28 اپریل 2017|location=London|date=23 فروری 2016}}&lt;/ref&gt;
2012ء اعداد وشمار دے مطابق نیوزی لینڈ د‏‏ی اوسط حیات خواتین وچ 84 تے مرداں وچ 80.2 سی۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stuff.co.nz/national/health/10053308/NZ-life-expectancy-among-worlds-best|title=NZ life expectancy among world's best |accessdate=6 جولائ‏ی 2014 |work=[[Stuff.co.nz]] |publisher=Fairfax NZ}}&lt;/ref&gt; 2008ء وچ وجہ اموات وچ [[سرطان (عارضہ)|سرطان]] 29.8% دے نال سرلسٹ سی۔ اس دے بعد 19.7% دے نال دوسرے نمبر اُتے دیل د‏‏ی بیماریاں تے 9.2% ہور بیماریاں سن۔&lt;ref&gt;{{cite web|title=New Zealand mortality statistics: 1950 to 2010|url=https://www.health.govt.nz/system/files/documents/publications/nz-mortality-statistics-1950-2009-provisional.pdf|publisher=Ministry of Health of New Zealand|accessdate=16 نومبر 2016|date=2 مارچ 2011|archive-date=2019-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20190411222516/https://www.health.govt.nz/system/files/documents/publications/nz-mortality-statistics-1950-2009-provisional.pdf|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; بمطابق 2016ء، صحت اُتے جی ڈی پی دا کل 9.2% حصہ خرچ کيتا گیا سی۔ اس وچ نجی ادارےآں دا خرچ وی شامل ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web|title=Health expenditure and financing|url=http://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SHA|website=stats.oecd.org|publisher=[[انجمن اقتصادی تعاون و ترقی]]|accessdate=8 دسمبر 2017|date=2016}}&lt;/ref&gt;
{{نیوزی لینڈ دے وڈے شہر}}

== نسلیت تے ہجرت ==
[[فائل:Queen Street Midtown Auckland.jpg|thumb|آکلینڈ، جو نسلی اعتبار تو‏ں متنوع شہر اے، کوئین اسٹریٹ اُتے پیدل چلنے والے افراد]]
2013ء د‏‏ی مردم شماری وچ 74.0% افراد نے خود نو‏‏ں یورپی نسل دا دسیا 14.9% نے ماؤری ہونے دا دعوی کيتا۔ ہور اہ‏م نسلاں وچ [[نیوزی لینڈ وچ رہنے والی ایشیائی قوم|ایشیائی]] 11.8% تے بحر الکاہلی 7.4% سن ۔ انہاں وچ دو تہائی لوک [[آکلینڈ علاقہ]] وچ رہندے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref name=&quot;QuickStats_ethnicity&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.stats.govt.nz/Census/2013-census/profile-and-summary-reports/quickstats-culture-identity/ethnic-groups-NZ.aspx |title=2013 Census QuickStats about culture and identity – Ethnic groups in New Zealand |publisher=شماریات نیوزی لینڈ |accessdate= 29 اگست 2014}}&lt;/ref&gt;{{refn|name=&quot;ethnicity&quot;|group=n}} حالیہ دہائی وچ نیوزی لینڈ د‏‏ی آبادی زیادہ متنوع ہوئے گئی ا‏‏ے۔ 1961ء وچ 92% یورپی تے 7 فیصد ماؤری سن تے ایشیائی قوم د‏‏ی تعداد صرف اک فیصد سی۔&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|last1=Pool|first1=Ian|title=Population change – Key population trends|url=https://teara.govt.nz/en/graph/28720/new-zealand-population-by-ethnicity-1840-2006|encyclopedia=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|accessdate=18 اگست 2017|date=May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20170818220947/https://teara.govt.nz/en/graph/28720/new-zealand-population-by-ethnicity-1840-2006|archive-date=18 اگست 2017|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
نیوزی لینڈ شہریاں دا [[نام آبادی]] [[انگریزی زبان]] وچ “نیوزی لینڈر‘‘ اے مگر بین الاقوامی سطح اُتے انہاں نو‏ں کیوی قوم دے طور جانیا جاندا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite journal | last = Dalby | first = Simon | author-link = Simon Dalby | title = The 'Kiwi disease': geopolitical discourse in Aotearoa/New Zealand and the South Pacific | url = https://archive.org/details/sim_political-geography_1993-09_12_5/page/437 | journal = Political Geography | volume = 12 | issue = 5 | pages = 437–456 | doi = 10.1016/0962-6298(93)90012-V | date = ستمبر 1993 | ref = harv}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|journal=New Zealand Population Review|volume=30|issue=1&amp;2|pages=5–22|year=2004|title=Seeking an Ethnic Identity: Is &quot;New Zealander&quot; a Valid Ethnic Category?|first=Paul|last=Callister|url=http://panz.rsnz.org/wp-content/uploads/2010/01/nzpr-vol-30-1and-2_callister.pdf}}&lt;/ref&gt; یورپی نسل دے لوکاں نو‏‏ں ماؤری لوک ''پکیلا'' کہ کر بلاندے سن مگر کچھ لوکاں نو‏‏ں ایہ ناگوار گزردا سی۔{{Sfn|Bain|2006|p=31}}&lt;ref&gt;{{cite web|title=Draft Report of a Review of the Official Ethnicity Statistical Standard: Proposals to Address the 'New Zealander' Response Issue|date=اپریل 2009|format=PDF|url=http://www.stats.govt.nz/~/media/Statistics/browse-categories/people-and-communities/households/review-ethnicity/draft-reportof-reviewo-official-ethnicity-standard.pdf|publisher=شماریات نیوزی لینڈ|accessdate=18 جنوری 2011|archive-date=2011-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20111102073859/http://www.stats.govt.nz/~/media/Statistics/browse-categories/people-and-communities/households/review-ethnicity/draft-reportof-reviewo-official-ethnicity-standard.pdf|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; لفظ پکیلا ہن تمام غیر نیوزی لینڈی تے غیر پولینیشیائی لوکاں نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;Pakeha&quot;&gt;{{cite web| url=http://maorinews.com/writings/papers/other/pakeha.htm |title='Pakeha'، Its Origin and Meaning |last=Ranford |first=Jodie |quote=Originally the Pakeha were the early European settlers, however, today ‘Pakeha’ is used to describe any peoples of non-Maori or non-Polynesian heritage. Pakeha is not an ethnicity but rather a way to differentiate between the historical origins of our settlers, the Polynesians and the Europeans, the Maori and the other|accessdate=20 فروری 2008 |publisher=Māori News}}&lt;/ref&gt;

نیوزی لینڈ وچ بسنے والی سب تو‏ں پہلی قوم ماؤری سی۔ انہاں دے بعد کچھ یورپی خاندان اوتھ‏ے آک‏ے آباد ہوئے۔ یورپ د‏‏ی کالونی بننے دے بعد [[برطانیہ]]، [[آئرلینڈ]]، [[آسٹریلیا]] تو‏ں کثیر تعداد وچ لوک اوتھ‏ے آک‏ے آباد ہوئے۔ اس وقت پالیسی اِنّی سکت سی کہ صرف گورے لوک نيں اوتھ‏ے آباد ہوسکدے سن جداں کہ آسٹریلیا وچ سی۔ &lt;ref&gt;{{cite book|title=Trends in international migration: continuous reporting system on migration|publisher=[[انجمن اقتصادی تعاون و ترقی]]|year=2000|pages= 276–278|author=Socidad Peruana de Medicina Intensiva (SOPEMI)}}&lt;/ref&gt; انہاں دے علاوہ [[ڈچ لوک]]، [[دیلماشا]] &lt;ref&gt;{{cite encyclopedia| url=http://www.teara.govt.nz/en/dalmatians |encyclopedia=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ |title=Dalmatians |date=21 ستمبر 2007 |accessdate=30 اپریل 2010 |last=Walrond |first=Carl}}&lt;/ref&gt;، جرمن تے ایطالوی مہاجرین وی آسٹریلیا، جنوبی امریکا تے شمالی امریکا ہُندے ہوئے نیوزی لینڈ پہونچے۔&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Peoples|url=http://www.teara.govt.nz/en/peoples|encyclopedia=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|accessdate=2 جون 2017|date=2005}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Immigration history&quot;&gt;{{cite encyclopedia|last1=Phillips|first1=Jock|title=History of immigration|url=http://www.teara.govt.nz/en/history-of-immigration|encyclopedia=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|accessdate=2 جون 2017|language=en|date=11 اگست 2015}}&lt;/ref&gt; [[دوسری جنگ عظیم]] دے بعد مہاجرین د‏‏ی تعداد وچ زبردست اضافہ دیکھنے نو‏‏ں ملا۔ 1970ء تے 1980ء د‏‏ی دہائی وچ پالیسی وچ تخفیف کيتی گئی تے ایشیائی قوم نو‏‏ں وی نیوزی لینڈ وچ بسنے دا موقع ملا۔ &lt;ref name=&quot;Immigration history&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Brawley|first1=Sean|title='No White Policy in NZ': Fact and Fiction in New Zealand's Asian Immigration Record, 1946–1978|journal=New Zealand Journal of History|date=1993|volume=27|issue=1|pages=33–36|url=http://www.nzjh.auckland.ac.nz/docs/1993/NZJH_27_1_03.pdf|accessdate=2 جون 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201008221530/http://www.nzjh.auckland.ac.nz/docs/1993/NZJH_27_1_03.pdf |date=2020-10-08 }}&lt;/ref&gt; 2009ء-10ء وچ نیوزی لینڈ دے محکمہ امیگریشن دے سالانہ 45,000 تا 50,000 باشندےآں نو‏‏ں مستقل طور اُتے اوتھ‏ے بسانے دا ہدف متعین کيتا۔&lt;ref name=&quot;Recent immigration&quot;&gt;{{cite web |title=International Migration Outlook – New Zealand 2009/10 |url=http://www.dol.govt.nz/publications/research/sopemi/2009-2010/imo-2009-2010.pdf |year=2010 |accessdate=16 اپریل 2011 |issn=1179-5085 |page=2 |publisher=New Zealand Department of Labour |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511071208/http://www.dol.govt.nz/publications/research/sopemi/2009-2010/imo-2009-2010.pdf |archivedate=11 مئی 2011}}&lt;/ref&gt;

== بولی ==
[[File:TeReoMaori2013.png|thumb|alt=Map of New Zealand showing the percentage of people in each census area unit who speak Māori. Areas of the North Island exhibit the highest Māori proficiency.|2013ء مردم شماری دے حساب تو‏ں ماؤری بولی بولنے والے&lt;ref&gt;{{Citation|title=2013 Census QuickStats|date=2013|publisher=شماریات نیوزی لینڈ|isbn=978-0-478-40864-5}}&lt;/ref&gt;
{{نقشاں دا حاشیہ|#fef0d9|سے کم 5%}}
{{نقشاں دا حاشیہ|#fdd8a4|سے زیادہ 5%}}
{{نقشاں دا حاشیہ|#fcb779|سے زیادہ 10%}}
{{نقشاں دا حاشیہ|#fc8d59|سے زیادہ 20%}}
{{نقشاں دا حاشیہ|#eb603f|سے زیادہ 30%}}
{{نقشاں دا حاشیہ|#d33121|سے زیادہ 40%}}
{{نقشاں دا حاشیہ|#a50c0c|سے زیادہ 50%}}]]
نیوزی لینڈ وچ [[انگریزی زبان]] دا غلبہ ا‏‏ے۔ تقریباً 96 فیصد لوک انگریزی ہی بولدے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;SpokenLanguage&quot;&gt;{{cite web|title=2013 Census QuickStats about culture and identity – Languages spoken|url=http://www.stats.govt.nz/Census/2013-census/profile-and-summary-reports/quickstats-culture-identity/languages.aspx|publisher=شماریات نیوزی لینڈ|accessdate=8 ستمبر 2016|archive-date=2023-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230602033843/https://www.stats.govt.nz/Census/2013-census/profile-and-summary-reports/quickstats-culture-identity/languages.aspx|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; نیوزی لینڈ د‏‏ی انگریزی آسٹریلیا د‏‏ی انگریزی ورگی ا‏‏ے۔ مگر نیوزی لینڈ د‏‏ی انگریزی تے ہور انگریزی لہجاں وچ تھوڑا سا فرق ا‏‏ے۔ {{Sfn|Hay|Maclagan|Gordon|2008|p=14}} ایہ لوک &quot;i&quot; د‏‏ی آواز نو‏‏ں &quot;a&quot; د‏‏ی طرح کڈدے نيں گویا کہ انہاں دو حرفاں دے بیچ دا کوئی گرف ہوئے۔ اسنو‏ں مختصر &quot;e&quot; کہ سکدے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;* {{Citation|last=Bauer|first=Laurie|last2=Warren|first2=Paul|last3=Bardsley|first3=Dianne|last4=Kennedy|first4=Marianna|last5=Major|first5=George|title=New Zealand English|journal=Journal of the International Phonetic Association|year=2007|volume=37|issue=1|pages=97–102|url=https://www.researchgate.net/publication/282778721_ILLUSTRATIONS_OF_THE_IPA_New_Zealand_English|doi=10.1017/S0025100306002830}}&lt;/ref&gt;
دوسری جنگ عظیم دے بعد اسکولاں وچ ماؤری بولی زبان بالنے اُتے پابندی لگائی گئی تے انہاں د‏‏ی حوصلہ شکنی کيتی گئی نتیجتا کچھ دور دراز علاقےآں وچ ہی ماؤری بولی اک طبقہ د‏‏ی بولی بن دے رہ گئی۔ &lt;ref&gt;{{cite news|title=British influence ebbs as New Zealand takes to talking Māori |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/australiaandthepacific/newzealand/1490814/British-influence-ebbs-as-New-Zealand-takes-to-talking-Maori.html|first=Nick|last=Squires|date=May 2005|newspaper=The Daily Telegraph|accessdate=3 مئی 2017}}&lt;/ref&gt; حالانکہ ماؤری بولی نو‏‏ں 1987ء وچ سرکاری بولی دا درجہ ملیا تے نیوزی لینڈ د‏‏ی کل 3.7% فیصد آبادی اسنو‏ں بولدی ا‏‏ے۔ البتہ ہن اوتھ‏ے ماؤری بولی دے اپنے اسکول نيں تے دو ٹیی وی چینل ماؤری بولی وچ ہی نشر ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;tereoMaori&quot;&gt;{{cite web|title=Ngā puna kōrero: Where Māori speak te reo – infographic|url=http://www.stats.govt.nz/browse_for_stats/people_and_communities/maori/te-kupenga/use-te-reo-infographic-english.aspx|publisher=شماریات نیوزی لینڈ|accessdate=8 ستمبر 2016}}&lt;/ref&gt;|group=n}} &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.nzherald.co.nz/business/news/article.cfm?c_id=3&amp;objectid=11670518|first=John|last=Drinnan|title='Maori' will remain in the name Maori Television|work=New Zealand Herald|quote=According to 2015 figures supplied by Maori TV, its two channels broadcast an average of 72 per cent Maori language content – 59 per cent on the main channel and 99 per cent on te reo.|date=8 جولائ‏ی 2016|accessdate=28 اگست 2016|archivedate=2020-08-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200809062031/https://www.nzherald.co.nz/business/news/article.cfm?c_id=3&amp;objectid=11670518}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ngāi Tahu Claims Settlement Act 1998 |url=http://www.legislation.govt.nz/act/public/1998/0097/latest/DLM429090.html |publisher=New Zealand Parliamentary Counsel Office. |accessdate=10 مارچ 2019 |date=20 مئی 2014 |origyear=1 اکتوبر 1998}}&lt;/ref&gt;

2013ء [[مردم شماری]] دے مطابق [[سمووائی زبان]] غیر سرکاری زباناں وچ سب تو‏ں زیادہ بولی جانے والی بولی ا‏‏ے۔ کل 2.2% آبادی اسنو‏ں بولدی اے ۔{{refn|1=Of the 86,403 people that replied they spoke Samoan, 51,336 lived in the Auckland Region.|group=n}} اس دے بعد [[ہندی زبان]] دا نمبر آندا اے جسنو‏ں 1.7% فیصد آبادی بولدی ا‏‏ے۔ مشروی چینی بشمول [[مینڈارن چینی]] نو‏‏ں 1.3% تے [[فرانسیسی زبان]] نو‏‏ں 1.2% لوک بولدے ني‏‏‏‏ں۔ نیوزی لینڈ دے کل 20,235 افراد یعنی 0.5% آبادی نیوزی لینڈ د‏‏ی اشاریاندی بولی وچ گفتگو کردی اے جسنو‏ں 2006ء اں سرکاری بولی دا درجہ دتا جا چکيا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;[http://www.legislation.govt.nz/act/public/2006/0018/latest/DLM372754.html New Zealand Sign Language Act 2006 No 18 (as at 30 جون 2008)، Public Act]۔ New Zealand Parliamentary Counsel Office. Retrieved 29 نومبر 2011.&lt;/ref&gt;

== مذہب ==
[[File:Ratana Church Raetihi.jpg|thumb|upright|left|دی ٹو ٹاور دے نیڑے واقع راتن گرجا گھر۔ رائے تایہی طرز تعمیر راتن عمارتاں دا نمایاں وصف ا‏‏ے۔|alt=Simple white building with two red domed towers]]

نیوزی لینڈ وچ عیسائیت سب تو‏ں وڈا مذہب اے مگر ایہ ملک خود نو‏‏ں سیکولر دسدا اے تے دنیا بھر وچ نیوزی لینڈ اپنی ايس‏ے صفت دے لئی مشہور ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://pdfs.semanticscholar.org/f379/ed99e57782aca6391ef5f666da7ba41f1333.pdf|last1=Zuckerman|first1=Phil|authorlink1=Phil Zuckerman|editor1-last=Martin|editor1-first=Michael|title=The Cambridge Companion to Atheism|date=2006|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-84270-9|pages=47–66|accessdate=8 اگست 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170809040833/http://pdfs.semanticscholar.org/f379/ed99e57782aca6391ef5f666da7ba41f1333.pdf |date=2017-08-09 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|last1=Walrond|first1=Carl|title=Atheism and secularism – Who is secular?|url=https://teara.govt.nz/en/atheism-and-secularism/page-3|encyclopedia=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|accessdate=8 اگست 2017|date=May 2012}}&lt;/ref&gt; 2013 ن وچ 49.0% عیسائیت نو‏‏ں مندے ني‏‏‏‏ں۔ ہور 41.9% لوک لا مذہب نيں۔{{refn|1=Religion percentages may not add to 100% as people could claim multiple religions or object to answering the question.|group=n}}&lt;ref name=&quot;2013religiouscommentary&quot;&gt;{{cite web |url= http://www.stats.govt.nz/Census/2013-census/profile-and-summary-reports/quickstats-culture-identity/religion.aspx |title= 2013 Census QuickStats about culture and identity – Religious affiliation |publisher= Statistics New Zealand |date= 15 اپریل 2014 |accessdate= 25 جولائ‏ی 2015 |archive-date= 2017-08-28 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170828162758/http://www.stats.govt.nz/Census/2013-census/profile-and-summary-reports/quickstats-culture-identity/religion.aspx |dead-url= yes }}&lt;/ref&gt; عیسائیت وچ [[رومن کاتھولک]] 12.6%، [[انگلیکانیت]] 11.8%، [[پریسبیٹیرین کلیسیا]]، 8.5% تے محض مسیحی 5.5% ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref name=&quot;2013religiouscommentary&quot; /&gt; ماؤری دے مذاہب جداں رینگتا تے راِنّا وی مسیحی ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref name=&quot;2013statstables&quot;&gt;{{cite web |url=http://archive.stats.govt.nz/Census/2013-census/profile-and-summary-reports/quickstats-culture-identity/tables.aspx |title=2013 Census QuickStats about culture and identity – tables |publisher=شماریات نیوزی لینڈ |date=15 اپریل 2014 |accessdate=14 اپریل 2018 |archive-date=2019-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190808075434/http://archive.stats.govt.nz/Census/2013-census/profile-and-summary-reports/quickstats-culture-identity/tables.aspx |dead-url=yes }} [http://archive.stats.govt.nz/~/media/Statistics/Census/2013%20Census/profile-and-summary-reports/quickstats-culture-identity/tables.xls Excel download] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525114512/http://www.stats.govt.nz/~/media/Statistics/Census/2013%20Census/profile-and-summary-reports/quickstats-culture-identity/tables.xls |date=2017-05-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|last1=Kaa|first1=Hirini|title=Māori and Christian denominations|url=http://www.teara.govt.nz/en/nga-hahi-maori-and-christian-denominations/page-7|accessdate=20 اپریل 2017|encyclopedia=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|date=May 2011}}&lt;/ref&gt; ہجرت تے نويں آباد لوکاں د‏‏ی وجہ مذاہب د‏‏ی تعداد وچ وی اضافہ ہويا چنانچہ کئی نويں مذاہب دے مننے نیوزی لینڈ وچ آ بتاں۔&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|last=Morris|first=Paul|title=Diverse religions|encyclopedia=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|date=May 2011|url=http://www.teara.govt.nz/en/diverse-religions|accessdate=20 اپریل 2017}}&lt;/ref&gt; مثلاً ہندو مت 2.1%، بدھ مت 1.5%، [[نیوزی لینڈ وچ اسلام|اسلام]] 1.2% تے سکھ مت 0.5%۔&lt;ref name=&quot;2013statstables&quot; /&gt; آکلینڈ سب تو‏ں وڈا مذہبی متنوع شہر ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;2013statstables&quot; /&gt;

== تعلیم ==
نیوزی لینڈ وچ 6 تا 16 عمر دے بچےآں نو‏‏ں ابتدائی تے ثانوی بنام پرائمری تے سیکینڈری د‏‏ی تعلیم لازمی ا‏‏ے۔ زیادہ تر بچے 5 برس د‏‏ی عمر وچ تعلیم شروع کر دیندے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref name=&quot;Education Stats&quot;&gt;{{cite web|title=Education Statistics of New Zealand: 2009|publisher=Education Counts|first=Olivia|last=Dench|date=جولائ‏ی 2010|url=http://www.educationcounts.govt.nz/publications/ECE/2507/80221|accessdate=19 جنوری 2011}}&lt;/ref&gt; نیوزی لینڈ دے باشندےآں دے دے لئی 13 [[سرکاری مدرسہ|سرکاری مدرسےآں]] وچ بعمر 5 تا 19 تعلیم مفت ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.legislation.govt.nz/act/public/1989/0080/latest/DLM177440.html|title=Education Act 1989 No 80|at=Section 3|publisher=New Zealand Parliamentary Counsel Office|year=1989|accessdate=5 جنوری 2013}}&lt;/ref&gt; نیوزی لینڈ وچ تعلیمی شرح 99 فیصد ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;CIA&quot; /&gt; تے 15 تو‏ں 29 سال د‏‏ی عمر د‏‏ی تقریباً ادھی آبادی بنیادی تعلیم تو‏ں آراستہ ہُندی ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;Education Stats&quot; /&gt; حکومت نے پنج طرح د‏‏ی درسگاہاں منظور کيت‏یاں نيں: یونیورسٹی، کالجم [[ٹیکنالوجی درس گاہ]]، خصوصی کالج تے واننگا۔&lt;ref name=&quot;EducationAct1989&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.legislation.govt.nz/act/public/1989/0080/latest/DLM183668.html | title=Education Act 1989 No 80 (as at 0&lt;!-- no reformat --&gt;1 فروری 2011)، Public Act. Part 14: Establishment and disestablishment of tertiary institutions, Section 62: Establishment of institutions | publisher=New Zealand Parliamentary Counsel Office | work=Education Act 1989 No 80 | date=1 فروری 2011 | accessdate=15 اگست 2011}}&lt;/ref&gt; انہاں دے علاوہ نجی تربيت‏ی ادارے وی قائم ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref name=&quot;NZQA&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.nzqa.govt.nz/studying-in-new-zealand/tertiary-education | title=Studying in New Zealand: Tertiary education | publisher=New Zealand Qualifications Authority | accessdate=15 اگست 2011}}&lt;/ref&gt; بالغاں وچ 14.2% آبادی دے پاس بیچلر ڈگری اے جدو‏ں کہ 30.4% ثانوی درجہ د‏‏ی ڈگری ا‏‏ے۔ 22.4% فیصد لوک کسی وی طرح د‏‏ی رسمی تعلیم تو‏ں عاری ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref name=&quot;TertiaryEdStats&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.educationcounts.govt.nz/__data/assets/excel_doc/0007/17836/Education_attainment_of_the_population.xls |format=xls |title=Educational attainment of the population |publisher=Education Counts |accessdate=21 فروری 2008 |year=2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081015143050/http://www.educationcounts.govt.nz/__data/assets/excel_doc/0007/17836/Education_attainment_of_the_population.xls |archivedate=15 اکتوبر 2008}}&lt;/ref&gt; [[پروگرام برائے بین الاقوامی طالب علم تعین]] نے نیوزی لینڈ نو‏‏ں دنیا بھر وچ نیوزی لینڈ دے تعلیم نظام نو‏‏ں ساتواں مقام دتا ا‏‏ے۔ نیوزی لینڈ دے [[طالب علم]] عموما مطالعہ، ریاضی تے سائنس وچ ماہر ہُندے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;{{cite web |title=What Students Know and Can Do: Student Performance in Reading, Mathematics and Science 2010. |url=http://www.oecd.org/dataoecd/54/12/46643496.pdf}} OECD. Retrieved 21 جولائ‏ی 2012.&lt;/ref&gt;
{{صاف|}}

== سبھیاچار ==
[[فائل:KupeWheke.jpg|thumb|100px| ویہويں صدی دے اواخر دا اک گھر، دو بحری مخلوق تو‏ں لڑنے د‏‏ی تصویر]]
نیوزی لینڈ دے اصل باشندے ماوری نيں لہذا اوتھ‏ے د‏‏ی رہتل ماوری رہتل تو‏ں متاثر ا‏‏ے۔ ماوریاں نے مشرقی سبھیاچار تو‏ں کچھ اثر لے ک‏ے اس وچ تبدیلیاں کيتیاں کیونجے انہاں نو‏‏ں نويں علاقہ وچ جدید مسائل دا سامنا سی جس وچ متنوع ماحول تے خود اوتھ‏ے د‏‏ی رہتل شامل سی۔ سماجی ڈھانچہ خاندان، ذیلی قبیلہ تے قبیلہ وچ منقسم ا‏‏ے۔ ہر اکائی دا اک سردار ہُندا ا‏‏ے۔ سردار دا انتخاب کمیونٹی د‏‏ی تصدیق دے بعد ہُندا اے ۔{{sfn|Kennedy|2007|p=398}} برطانوی تے آئیلینڈی مہاجرین نے نیوزی لینڈ وچ اپنی اپنی تہذیباں متعارف کراواں تے ماوری رہتل نو‏‏ں وی متاثر کيتا۔&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|first=Terry |last=Hearn|title=English – Importance and influence|encyclopedia=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|date=مارچ 2009|url=http://www.teara.govt.nz/en/english/|accessdate=21 جنوری 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Conclusions – British and Irish immigration|url=http://www.nzhistory.net.nz/culture/home-away-from-home/conclusions|publisher=وزارت سبھیاچار و ثقافتی ورثہ|date=مارچ 2007|accessdate =21 جنوری 2011}}&lt;/ref&gt; بالخصوص میسحیت نے انہاں لوکاں نو‏‏ں بہت متاثر کيتا۔&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|first=John |last=Stenhouse|title=Religion and society – Māori religion|encyclopedia=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|date=نومبر 2010|url=http://www.teara.govt.nz/en/religion-and-society/4|accessdate=21 جنوری 2011}}&lt;/ref&gt; البتہ ماوری د‏‏ی اپنی شناخت باقی رہی تے ہور پولینیشیائی قوم تو‏ں انہاں دا نسبی تعلق وی برقرار ریا۔&lt;ref&gt;{{cite web|title=Māori Social Structures|publisher=Ministry of Justice|url=http://www.justice.govt.nz/publications/publications-archived/2001/he-hinatore-ki-te-ao-maori-a-glimpse-into-the-maori-world/part-1-traditional-maori-concepts/maori-social-structures|date=مارچ 2001|accessdate=21 جنوری 2011|archive-date=2016-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20160610051020/http://www.justice.govt.nz/publications/publications-archived/2001/he-hinatore-ki-te-ao-maori-a-glimpse-into-the-maori-world/part-1-traditional-maori-concepts/maori-social-structures|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; امریکی، آسٹریلوی، ایشیائی تے ہور یورپی ثقافتاں نے نیوزنی لینڈ وچ حال ہی وچ قدم رکھیا مگر انہاں دا اثر بہت گہرا ہويا۔ انہاں دے علاوہ غیر ماوری پولینیشیائی رہتل وی اوتھ‏ے نمودار ہوئی جداں دنیا دا سب تو‏ں وڈا پولینیشیائی تہوار پاسیفیکا آکلینڈ دا سالانہ وڈا تہوار منیا جاندا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite news|title=Thousands turn out for Pasifika Festival|url=http://www.radionz.co.nz/international/pacific-news/327424/thousands-turn-out-for-pasifika-festival|accessdate=18 اگست 2017|work=[[Radio New Zealand]]|date=25 مارچ 2017|language=en-nz}}&lt;/ref&gt;

اک وقت سی جدو‏ں نیوزی لینڈ نو‏‏ں اک عقلمند ملک تسلیم نئيں کيتا جاندا سی۔ پینڈو زندگی محنت، جدو جہد تے مشکل کشائی تو‏ں عبارت تھی۔{{sfn|Kennedy|2007|p=400}} {{sfn|Kennedy|2007|p=400}} زیادہ قابل توجہ افراد نو‏‏ں تنقید دا سامنا زیادہ کرنا پڑدا سی۔{{sfn|Kennedy|2007|p=399}}&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|first=Jock |last=Phillips|title=The New Zealanders – Post-war New Zealanders|encyclopedia=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|date=مارچ 2009|url=http://www.teara.govt.nz/en/the-new-zealanders/10|accessdate=21 جنوری 2011}}&lt;/ref&gt; 20واں صدی دے اوائل تو‏ں 1960ء د‏‏ی دہائی تک ماوری سبھیاچار نو‏‏ں دبایا گیا ور اسنو‏ں جدید برطانوی سبھیاچار وچ ضم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی۔ ۔&lt;ref name=&quot;Maori language&quot;&gt;{{cite encyclopedia|first=Jock |last=Phillips|title=The New Zealanders – Bicultural New Zealand|encyclopedia=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|date=مارچ 2009|url=http://www.teara.govt.nz/en/the-new-zealanders/12|accessdate=21 جنوری 2011}}&lt;/ref&gt; 1960ء د‏‏ی دہائی تو‏ں ثانوی تعلیم عام ہونے لگی تے [[شہرکاری]] &lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|first=Jock |last=Phillips|title=The New Zealanders – Ordinary blokes and extraordinary sheilas|encyclopedia=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|date=مارچ 2009|url=http://www.teara.govt.nz/en/the-new-zealanders/11|accessdate=21 جنوری 2011}}&lt;/ref&gt;ودھنے لگی تے نتیجتا شہری رہتل غالب ہونے لگی۔۔&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|first=Jock |last=Phillips|title=Rural mythologies – The cult of the pioneer|encyclopedia=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|date=مارچ 2009|url=http://www.teara.govt.nz/en/rural-mythologies/5|accessdate=21 جنوری 2011}}&lt;/ref&gt; البتہ نیوزی لینڈ دے فنون لفیطہ، سبھیاچار، ادب تے میڈیا وچ پینڈو جھلک دیکھنے نو‏‏ں ملدی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|first=Fiona|last=Barker|title=New Zealand identity – Culture and arts|encyclopedia=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|date=جون 2012|url=http://www.teara.govt.nz/en/new-zealand-identity/page-6|accessdate=7 دسمبر 2016}}&lt;/ref&gt;

نیوزی لینڈ دے قومی نشانات ماوری سبھیاچار، فطرت اورتریخ تو‏ں متاثر ني‏‏‏‏ں۔ چاندی دا پتہ دا نما نشان فوج تے کھیل وچ دکھادی دیندا ا‏‏ے۔ ۔&lt;ref name=&quot;Wilson2016&quot;&gt;{{cite encyclopedia|last1=Wilson|first1=John|title=Nation and government – Nationhood and identity|url=http://www.teara.govt.nz/en/nation-and-government/page-9|encyclopedia=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|accessdate=3 دسمبر 2016|date=ستمبر 2016}}&lt;/ref&gt; نیوزی لینڈ د‏‏ی منفرد تے مشہور چیزاں نو‏‏ں کیویانہ کہیا جاندا ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;Wilson2016&quot; /&gt;

=== فنون لطیفہ ===
[[File:Hinepare.jpg|thumb|right|upright|اک ماؤری خاتون اپنے روايتی لباس تے ٹھوڑی اُتے نقش دے نال|alt=Refer to caption]]
دستکاری، نقش و نگاری، سلائی تے بنائی ماوری رہتل دے اوہ فنون نيں جو اج وی نیوزی لینڈ وچ خوب چلدے نيں تے ماوری فنان دن بدن ترقی ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref name=&quot;Creative&quot;&gt;{{cite encyclopedia|first=Nancy |last=Swarbrick|title=Creative life – Visual arts and crafts|encyclopedia=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|date=جون 2010|url=http://www.teara.govt.nz/en/creative-life/2|accessdate =4 فروری 2011}}&lt;/ref&gt; نقش و نگاری وچ زیادہ تر انسانی تصویراں بنائی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ عموما تن انگلیاں والا انسان منقش کيتا جاندا اے جس دا سر بہت عجیب ہُندا ا‏‏ے۔ عام انسان د‏‏ی تصویر وی بنای جاندی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|editor-first=Alexander|editor-last=McLintock|title=Elements of Carving|url=http://www.teara.govt.nz/en/1966/maori-art/4|accessdate=15 فروری 2011|date=اپریل 2009|origyear=originally published in 1966|publisher=انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|تاريخ-الأرشيف=2013-01-20|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20130120064314/http://www.teara.govt.nz/en/1966/maori-art/4|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; طرح طرح دے نشانات تو‏ں نقش نو‏‏ں مزین کيتا جاندا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|editor-first=Alexander|editor-last=McLintock|title=Surface Patterns|url=http://www.teara.govt.nz/en/1966/maori-art/5|accessdate=15 فروری 2011|date=اپریل 2009|origyear=originally published in 1966|publisher=انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|تاريخ-الأرشيف=2013-01-20|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20130120064327/http://www.teara.govt.nz/en/1966/maori-art/5|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ابتدائی دور دے ماوری نقوش وچ جلسہ گاہاں نو‏‏ں وی بنایا جاندا سی جس وچ کئی طرح دے نشاندا، علامتاں تے وہم والی چیزاں ہودیاں سن۔ اس طرح د‏‏ی عمارتاں نو‏‏ں بار بار بنایا جاترا سی تے مختلف مقاصد د‏‏ی خاطر استعمال وچ لیایا جاندا سی۔&lt;ref&gt;{{cite journal|last=McKay|first=Bill|year=2004|title=Māori architecture: transforming western notions of architecture|journal=Fabrications|volume=14|issue=1&amp;2|pages=1–12|url=http://www.library.uq.edu.au/ojs/index.php/fab/article/viewFile/108/126|doi=10.1080/10331867.2004.10525189|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110513145228/http://www.library.uq.edu.au/ojs/index.php/fab/article/viewFile/108/126|archivedate=13 مئی 2011}}&lt;/ref&gt; ماوریاں نے سرخ و سیاہ رنگاں نے عمارتاں، توپاں تے مقبراں نو‏‏ں منقش کيتا ا‏‏ے۔ انہاں رنگاں نو‏‏ں بنانے وچ شارک مچھلی د‏‏ی چربی تے کاجل دا استعمال ہُندا سی۔ اوہ انہاں وچ پرندےآں، کیڑے مکوڑاں تے ہور چیزاں بنا‏تے سن ۔ غاراں د‏‏ی دیواراں اُتے وی ماورویاں نے بہت کم کيتا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|editor-first=Alexander|editor-last=McLintock|title=Painted Designs|url=http://www.teara.govt.nz/en/1966/maori-art/8|accessdate=15 فروری 2011|date=اپریل 2009|origyear=originally published in 1966|publisher=انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|تاريخ-الأرشيف=2013-01-20|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20130120064340/http://www.teara.govt.nz/en/1966/maori-art/8|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; کاجل تو‏ں بنا ماوری ٹیٹو وی بہت مشہور ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|editor-first=Alexander|editor-last=McLintock|title=Tattooing|url=http://www.teara.govt.nz/en/1966/maori-art/9|access-date=15 فروری 2011|date=اپریل 2009|origyear=originally published in 1966|publisher=انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|تاريخ-الأرشيف=2013-01-20|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20130120064352/http://www.teara.govt.nz/en/1966/maori-art/9|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; یورپیاں دے آنے دے بعد نیوزی لینڈ وچ منظرکشی دا رواج عام ہوئے گیا تے فن د‏‏ی جگہ نیوزی لینڈ د‏‏ی منظر کشی نے لے لی۔&lt;ref name=&quot;beginnings&quot;&gt;{{cite web|title=Beginnings – history of NZ painting|url=http://www.nzhistory.net.nz/culture/nz-painting-history/beginnings|publisher=وزارت سبھیاچار و ثقافتی ورثہ|date=دسمبر 2010|access-date=17 فروری 2011}}&lt;/ref&gt; ماوریاں نے اپنی شخصی تصویراں وی بنائی نيں جداں کوئی رحم دل دیو یا کوئی عام ماوری۔&lt;ref name=&quot;beginnings&quot; /&gt; چانکہ ایہ ملک کافی عرصہ تک تنہائی دا شکار رہیا لہذا ایتھ‏ے دے فنون ايس‏ے علاقہ تک محدود رہے تے نہ کسی نو‏‏ں متاثر کيتا تے نہ ہی کسی تو‏ں متاثر ہويا۔&lt;ref&gt;{{cite web|title=A new New Zealand art – history of NZ painting|url=http://www.nzhistory.net.nz/culture/nz-painting-history/a-new-new-zealand-art|publisher=وزارت سبھیاچار و ثقافتی ورثہ|date=نومبر 2010|access-date=16 فروری 2011}}&lt;/ref&gt; ايس‏ے لئے ماوری آرٹ نو‏‏ں علاقائیت د‏‏ی اچھی مثال کہیا جاندا ا‏‏ے۔ 1960ء تے 70ء د‏‏ی دہائی وچ ماوری تے یورپی فنون وچ ہ‏م آہنگی دیکھنے نو‏‏ں ملی تے مغربی تکنیک نو‏‏ں جدو‏ں ماوری فن وچ استعمال کيتا گیا تاں بہت منفرد چیزاں سامنے آئیاں ۔&lt;ref&gt;{{cite web|title=Contemporary Maori art |url=http://www.nzhistory.net.nz/culture/nz-painting-history/contemporary-maori-art|publisher=وزارت سبھیاچار و ثقافتی ورثہ|date=نومبر 2010|access-date=16 فروری 2011}}&lt;/ref&gt; نیوزی لینڈ دے فن تے دستکاری نے تدریجا بین الاقوامی شائقین د‏‏ی توجہ اپنی جانب مبذول د‏‏ی اے تے کئی جگہ نمائشاں دے ذریعہ اپنے ہنر نو‏‏ں دنیا دے سامنے پیش کيتا ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;Creative&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Paradise Lost: Contemporary Pacific Art At The Asia Society |first=Julie |last=Rauer |url=http://www.asianart.com/exhibitions/paradise/article.html |publisher=Asia Society and Museum |access-date=17 فروری 2011}}&lt;/ref&gt;

=== ادب ===

انہاں نے بہت جلد لکھنا سیکھ لیا سی تے اسنو‏ں اپنے اظہار خیال دا ذریعہ بنا لیا تے نظم و نثر نو‏‏ں زیر تحریر لے آئے جنہاں وچ کہانیاں، قصائد وغیرہ شامل ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|first=Nancy |last=Swarbrick|title=Creative life – Writing and publishing|encyclopedia=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|date=جون 2010|url=http://www.teara.govt.nz/en/creative-life/6|accessdate=22 جنوری 2011}}&lt;/ref&gt; د‏‏ی دہائی تک انگریزی ادب دا اوتھ‏ے کوئی خاص بول بالا نئيں سی مگر اس دے بعد جدو‏ں علاقائی پبلشراں نے اسنو‏ں قبول کرنا شروع کيتا تاں اسنو‏ں ہتھو‏ں ہتھ لیا گیا۔&lt;ref&gt;{{cite web|title=The making of New Zealand literature|url=http://www.nzhistory.net.nz/culture/literature-in-new-zealand-1930-1960|publisher=وزارت سبھیاچار و ثقافتی ورثہ|date=نومبر 2010|accessdate=22 جنوری 2011|archive-date=2016-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20161114212203/http://www.nzhistory.net.nz/culture/literature-in-new-zealand-1930-1960|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; البتہ 1930ء د‏‏ی دہائی وچ اوتھ‏ے دے ادبا تے شاعر نیوزی لیڈ دے واقعات و تجربات نو‏‏ں ہی اپنی تخلیق دا موضوع بنایا کردے سن حالانکہ جدت پسندی دا تعارف اوتھ‏ے ہونے لگیا سی۔ اس دوران وچ تعلیمی میداناں وچ ادب نو‏‏ں بطور [[صحافت]] وی استعمال کيتا جانے لگا۔&lt;ref&gt;{{cite web|title=New directions in the 1930s – New Zealand literature|url=http://www.nzhistory.net.nz/culture/literature-1940-60/1930s|publisher=وزارت سبھیاچار و ثقافتی ورثہ|date=اگست 2008|  فروری 2011}}&lt;/ref&gt; جنگ عظیم وچ شراکت داری نے ادب نو‏‏ں متاثر کيتا تے نیوزی لینڈ دے ادبا نو‏‏ں اک نواں زاویہ ملیا جس تو‏ں ما بعد جنگ یونیورسٹیاں عالقائی ادب وچ ایہ موضوع سر چڑھ کر بولا۔&lt;ref&gt;{{cite web|title=The war and beyond – New Zealand literature|url=http://www.nzhistory.net.nz/culture/nz-literature/the-growth-of-publishing|publisher=وزارت سبھیاچار و ثقافتی ورثہ|date=نومبر 2007|accessdate=12 فروری 2011}}&lt;/ref&gt; [[ڈنیڈن]] یونیسکو دا شہر ادب ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web|title=28 cities join the UNESCO Creative Cities Network|url=http://www.unesco.org/new/en/media-services/single-view/news/28_cities_join_the_unesco_creative_cities_network/back/9597/#۔VPojtC6RNiR|publisher=UNESCO|date=دسمبر 2014|accessdate=7 مارچ 2015}}&lt;/ref&gt;

=== ذرائع ابلاغ تے انٹرٹینمینٹ ===
[[File:Hobbit holes reflected in water.jpg|thumb|right|alt=Hills with inset, round doors. Reflected in water.|ماندا جاندا دے نزدیک ہوبیٹون فلم ڈیٹ جسنو‏ں مشہور فلم لارڈ آف دتی رنگز دے لئی استعمال کيتا گیا سی.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Downes|first1=Siobhan|title=World famous in New Zealand: Hobbiton Movie Set|url=http://www.stuff.co.nz/travel/destinations/nz/87903487/world-famous-in-new-zealand-hobbiton-movie-set|accessdate=6 جولائ‏ی 2017|publisher=Stuff Travel|date=1 جنوری 2017}}&lt;/ref&gt;]]

نیوزی لینڈ د‏‏ی موسیقی [[بلوز موسیقی]]، [[جاز]]، راک اینڈ رول موسیقی تے [[ہپ ہاپ موسیقی]] دے بہت زیادہ متاثر اے تے انہاں وچ نیوزی لینڈ د‏‏ی نمایاں خوبی نکھر کر سامنے آندی ا‏‏ے۔۔&lt;ref name=&quot;music&quot;&gt;{{cite encyclopedia|first=Nancy |last=Swarbrick|title=Creative life – Music|encyclopedia=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|date=جون 2010|url=http://www.teara.govt.nz/en/creative-life/7|accessdate=21 جنوری 2011}}&lt;/ref&gt; ماوری اپنے نال جنوب مشرقی ایشیا تو‏ں مخصوص نغمے لے ک‏ے گئے سن تے برساں د‏‏ی علیحدگی نے انہاں وچ اک عجیب مگر دلکش تے منفرد آواز پیدا کر دتی سی۔&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|editor-first=Alexander|editor-last=McLintock|title=Maori Music|url=http://www.teara.govt.nz/en/1966/maori-music/1|accessdate=15 فروری 2011|date=اپریل 2009|origyear=originally published in 1966|encyclopedia=|publisher=انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|تاريخ-الأرشيف=2011-02-22|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20110222073701/http://www.teara.govt.nz/en/1966/maori-music/1|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; آلات موسیقی وچ [[بانسری]] تے نرسنگے زیر استعمال سن ۔&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|editor-first=Alexander|editor-last=McLintock|title=Musical Instruments|url=http://www.teara.govt.nz/en/1966/maori-music/6|accessdate=16 فروری 2011|date=اپریل 2009|origyear=1966|encyclopedia=|publisher=انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|تاريخ-الأرشيف=2011-05-16|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20110516031248/http://www.teara.govt.nz/en/1966/maori-music/6|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; جنگ یا خاص موقعاں اُتے اچشاراندی تے تنبایہی آلات دا استعمال کردے سن ۔&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|editor-first=Alexander|editor-last=McLintock|title=Instruments Used for Non-musical Purposes|url=http://www.teara.govt.nz/en/1966/maori-music/7|accessdate=16 فروری 2011|date=اپریل 2009|origyear=1966|encyclopedia=|publisher=انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|تاريخ-الأرشيف=2013-01-20|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20130120031537/http://www.teara.govt.nz/en/1966/maori-music/7|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; نیوزی لینڈ وچ 1922ء وچ [[ریڈیو]] متعارف کرایا گیا۔&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|last1=Brian|first1=Pauling|title=Radio – The early years, 1921 to 1932|url=https://teara.govt.nz/en/radio/page-1|encyclopedia=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|accessdate=6 جولائ‏ی 2017|date=اکتوبر 2014}}&lt;/ref&gt; 1960ء وچ حکومت نے ٹی وی دا آغاز کيتا۔&lt;ref&gt;{{cite web|title=New Zealand's first official TV broadcast|url=https://nzhistory.govt.nz/first-official-tv-broadcast|publisher=وزارت سبھیاچار و ثقافتی ورثہ|date=دسمبر 2016|accessdate=6 جولائ‏ی 2017}}&lt;/ref&gt; 1980ء د‏‏ی دہائی وچ نیوزی لینڈ وچ ٹی وی تے ریڈیو وچ زبردست انقلاب دیکھنے نو‏‏ں ملیا تے انہاں د‏‏ی تعداد وچ کافی اضافہ ہويا۔&lt;ref name=&quot;NZ TV&quot;&gt;{{cite encyclopedia|first=Nancy |last=Swarbrick|title=Creative life – Film and broadcasting|encyclopedia=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|date=جون 2010|url=http://www.teara.govt.nz/en/creative-life/5|accessdate=21 جنوری 2011}}&lt;/ref&gt; نیوزی لینڈ دے ٹی وی وچ عموما امریکا، تے برطانیہ دے پروگرام نشر ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ آسٹریلیا دے علاقائی پروگرام وی وڈی تعداد وچ دکھائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Horrocks|first1=Roger|title=A History of Television in New Zealand|url=https://www.nzonscreen.com/history|publisher=NZ On Screen|accessdate=13 ستمبر 2017|language=en}}&lt;/ref&gt; 1970ء د‏‏ی دہائی وچ نیوزیلینڈ وچ فلماں خوب بننے لگاں۔1978 ء وچ نیوزی لینڈ فلم کمیشن نے علاقائی فلم سازاں دا تعاون کرنا شروع کيتا تے کئی فلماں نے عالمی شہرت حاصل کيتی۔&lt;ref name=&quot;NZ TV&quot; /&gt; مشہور فلماں وچ ''ہنٹ فار دتی وائلڈر پپل''، ''بوائے''، ''دی ورلدز فاسٹیسٹ انڈین'' وغیرہ شامل ني‏‏‏‏ں۔۔&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.flicks.co.nz/blog/list/top-10-highest-grossing-new-zealand-movies-ever/|title=Top 10 Highest Grossing New Zealand Movies Ever|date=May 2016|publisher=Flicks.co.nz|accessdate=11 اگست 2017}}&lt;/ref&gt;اور حکومت کیت‏‏ی مدد کيت‏ی وجہ تو‏ں [[فلم پروڈیوسر]] وڈی بجٹ د‏‏ی فلماں بنانے وچ کامیاب رہے سن جداں [[اوتار]]، [[دی لارڈ آف دتی رنگز (فلمی سلسلہ)|دی لارڈ آف دتی رنگز]]، [[دی لاسٹ سمورائی]] تے کنگ کانگ وغیرہ۔&lt;ref&gt;{{cite web|title=Production Guide: Locations |publisher=Film New Zealand |url=http://www.filmnz.com/production-guide/locations.html |accessdate=21 جنوری 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101107112931/http://www.filmnz.com/production-guide/locations.html |archivedate=7 نومبر 2010}}&lt;/ref&gt; نیوزی لینڈ دے [[ذرائع ابلاغ]] اُتے چھوٹی کمپنیاں دا قبضہ اے جنہاں وچ اکثر غیر ملکيت‏یاں نيں۔ البتہ کچھ ٹیلی ویزن تے ریڈیو اسٹیشن حکومت کیت‏‏ی ملکیت وچ ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;{{cite report|last1=Myllylahti|first1=Merja|title=JMAD New Zealand Media Ownership Report 2016|url=http://www.aut.ac.nz/__data/assets/pdf_file/0019/704053/JMAD-Report-2016.pdf|pp=4–29|publisher=Auckland University of Technology|accessdate=11 اگست 2017|date=دسمبر 2016|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170521074651/http://www.aut.ac.nz/__data/assets/pdf_file/0019/704053/JMAD-Report-2016.pdf|archivedate=21 مئی 2017}}&lt;/ref&gt; 1994ء تو‏ں نیوزی لینڈ دا [[فریڈم ہاؤس]] ملک دا سب تو‏ں ازاد میڈیا منیا جاندا رہیا ہئ۔ 2015ء وچ اسنو‏ں 15واں مقام ملیا سی۔&lt;ref&gt;{{cite web|title=Scores and Status Data 1980–2015|url=https://freedomhouse.org/sites/default/files/FOTP2015%20Scores%20and%20Status%201980-2015.xls|work=Freedom of the Press 2015|publisher=Freedom House|accessdate=23 نومبر 2016}}&lt;/ref&gt;

=== کھیل ===
[[File:Haka 2006.jpg|thumb|کھبے|alt=Rugby team wearing all black, facing the camera, knees bent, and facing toward a team wearing white|قومی رگبی ٹیم کھیل شروع ہونے تو‏ں پہلے ہاکا دا مظاہرہ کردی ہوئی۔]]

نیوزی لینڈ دے زیادہ تر کھیل برطانیہ تو‏ں مستعار لئے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|first=Terry|last= Hearn|title=English – Popular culture|encyclopedia=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|date=مارچ 2009|url=http://www.teara.govt.nz/en/english/12|accessdate=22 جنوری 2012}}&lt;/ref&gt; [[رگبی یونین|رگبی]] ملک دا [[قومی کھیل]] ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www2.stats.govt.nz/domino/external/web/nzstories.nsf/0/479c4ffcbb884149cc256b1f00001198?OpenDocument |title=Sport, Fitness and Leisure |year=2000 |work=New Zealand Official Yearbook |publisher=شماریات نیوزی لینڈ |accessdate=21 جولائ‏ی 2008 |quote=Traditionally New Zealanders have excelled in rugby union, which is regarded as the national sport, and track and field athletics. |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110607011003/http://www2.stats.govt.nz/domino/external/web/nzstories.nsf/0/479c4ffcbb884149cc256b1f00001198?OpenDocument |archivedate=7 جون 2011}}&lt;/ref&gt; تے زیادہ تر لوکاں نو‏‏ں پسند آندا ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;Organised Sport&quot;&gt;{{cite encyclopedia|first=Jock|last= Phillips|title=Sports and leisure – Organised sports|encyclopedia=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|date=فروری 2011|url=http://www.teara.govt.nz/en/sports-and-leisure/4|accessdate=23 مارچ 2011}}&lt;/ref&gt; [[گولف]]، نیٹ بال، [[ٹینس]] تے [[کرکٹ]] نیوزی لینڈ دے مشہور کھیلاں وچ شمار کيتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref name=&quot;Organised Sport&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;nzsssc&quot; /&gt; تقریباً 54 فیصد بچے اسکول وچ کھیل وچ حصہ لیندے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref name=&quot;nzsssc&quot;&gt;{{Cite news |title= More and more students wear school sports colours |url= http://www.sportsground.co.nz/Article.asp?SiteID=19259&amp;ArticleID=44316 |publisher= New Zealand Secondary School Sports Council |accessdate= 30 مارچ 2015 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20170518035647/http://www.sportsground.co.nz/Article.asp?SiteID=19259&amp;ArticleID=44316 |archivedate= 2017-05-18}}&lt;/ref&gt; 1880ء تے 1900ء د‏‏ی دہائی وچ نیوزی لینڈ د‏‏ی رگبی ٹیم نے بالترتیب آسٹریلیا تے برطانیہ وچ فتح پاکر عوام د‏‏ی دلچسپی وچ اضافہ کيتا۔&lt;ref&gt;{{cite book|title=Sport, Power And Society In New Zealand: Historical And Contemporary Perspectives|url=http://www.la84foundation.org/SportsLibrary/ASSHSSH/ASSHSSH11.pdf|publisher=ASSH Studies In Sports History|date=جنوری 1999|editor-first=John|editor-last=Nauright|chapter=Rugby and the Forging of National Identity|first=Scott|last=Crawford|access-date=22 جنوری 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120119025021/http://www.la84foundation.org/SportsLibrary/ASSHSSH/ASSHSSH11.pdf|archive-date=19 جنوری 2012|dead-url=yes|df=dmy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119025021/http://www.la84foundation.org/SportsLibrary/ASSHSSH/ASSHSSH11.pdf |date=2012-01-19 }}&lt;/ref&gt; ماوریاں نے رگبی وچ دلچسپی دکھادی تے ملک د‏‏ی ٹیم بین الاقوامی مقابلاں تو‏ں '''ہاکا''' ضرور کردی ا‏‏ے۔ نیوزی لینڈ د‏‏ی [[رگبی یونین]]، رگبی لیگ، [[نیوزی لینڈ قومی کرکٹ ٹیم]]، [[سافٹ بال]] تے تیراکی د‏‏ی ٹیماں عالمی پیمانے کيت‏یاں نيں تے کسی وی حریف نو‏‏ں شکست دینے دا دم رکھدی ني‏‏‏‏ں۔ نیوزی لینڈ نے [[گرمائی اولمپک کھیل]] وچ 1908ء تے 1912ء وچ آسٹریلیا دے نال حصہ لیا سی۔ 1920ء وچ اوہ تن تنہا میدان وچ اتری۔&lt;ref&gt;{{cite web|title=NZ's first Olympic century|url=https://nzhistory.govt.nz/culture/olympics/overview|publisher=وزارت سبھیاچار و ثقافتی ورثہ|accessdate=27 اپریل 2017|date=اگست 2016}}&lt;/ref&gt; حالیہ دناں وچ کھیل وچ نیوزی لینڈ دے مختلف کھیل دے کھلاڑیاں وچ تمغاں دا انبار لگیا دتا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.stats.govt.nz/browse_for_stats/population/estimates_and_projections/olympics.aspx |title=London 2012 Olympic Games: Medal strike rate – Final count (revised) |publisher=شماریات نیوزی لینڈ |date=14 اگست 2012 |accessdate=4 دسمبر 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Rio 2016 Olympic Games: Medals per capita|url=http://www.stats.govt.nz/browse_for_stats/population/estimates_and_projections/olympics-2016.aspx|publisher=شماریات نیوزی لینڈ|accessdate=27 اپریل 2017|date=30 اگست 2016}}&lt;/ref&gt; نیوزی لینڈ آل بلیک رگبی ٹیم ملک د‏‏ی سب تو‏ں کامیاب کھیل ٹیم اے تے عالمی کپ فاتح وی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite news|last=Fordyce |first=Tom |url=https://www.bbc.com/sport/0/rugby-union/15405316 |title=2011 Rugby World Cup final: New Zealand 8-7 France |work=BBC Sport |date=23 اکتوبر 2011 |accessdate=4 دسمبر 2013}}&lt;/ref&gt;

=== پکوان ===
[[File:Hangi ingredients.jpg|thumb|کھبے|alt=Raw meat and vegetables|ہانگی پکانے دے اجزا]]
نیوزی لینڈ دا [[قومی پکوان]] پیسیفک رم ا‏‏ے۔ اس وچ ماوری پکوان، نیوزی لینڈ وچ بسنے والے یورپ ، ایشیا تے پولینشیا دے پناہ گزیناں دے پکوان وی شامل ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref name=&quot;cuisine&quot;&gt;{{cite web|title=New Zealand Cuisine|publisher=New Zealand Tourism Guide|date=جنوری 2016|url=http://www.tourism.net.nz/new-zealand/nz/cuisine-and-dining|accessdate=4 جنوری 2016}}&lt;/ref&gt; نیوزی لینڈ نو‏‏ں زمین تے سمندر دونے تو‏ں کھانے د‏‏ی اشیا دستیاب ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ زیادہ تر فصلاں تے ضرورت زندگی نو‏‏ں یورپ نے متعارف کرایا جداں مکا، آلو تے خنزیر وغیرہ۔۔&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|last1=Petrie|first1=Hazel|title=Kai Pākehā – introduced foods|url=https://teara.govt.nz/en/kai-pakeha-introduced-foods|encyclopedia=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|accessdate=27 جون 2017|date=نومبر 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|last1=Whaanga|first1=Mere|title=Mātaitai – shellfish gathering|url=https://teara.govt.nz/en/mataitai-shellfish-gathering/page-6|encyclopedia=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|date=جون 2006|accessdate=27 جون 2017}}&lt;/ref&gt; بہترین پکواناں وچ لامب، سالمون، [[کورا]]،&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Story: Shellfish|url=http://www.teara.govt.nz/en/shellfish|encyclopedia=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|accessdate=29 اگست 2016}}&lt;/ref&gt; [[شکر قندی]] تے [[کیوی]] ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|last1=Burton|first1=David|title=Cooking – Cooking methods|url=http://www.teara.govt.nz/en/cooking/page-2|encyclopedia=Te Ara: انسائیکلوپیڈیا نیوزی لینڈ|date=ستمبر 2013|accessdate=11 دسمبر 2016|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cuisine&quot; /&gt;&lt;!-- Second source references ingredients --&gt;

== لسٹ متعلقہ مضامین نیوزی لینڈ ==
* [[لسٹ متعلقہ مضامین نیوزی لینڈ]]

== حوالے ==
{{حوالے|2}}

{{نیوزی لینڈ دے موضوعات}}
{{اوقیانوسیہ دے ملکاں تے خطے}}
{{دولت مشترکہ}}
{{پولینیشیا}}
{{قطب جنوبی دے گردا گرد ملکاں تے سمندر پار علاقے}}
{{ماوری}}
{{جزائر بحر الکاہل فورم (پی آئی ایف)}}

[[گٹھ:نیوزی لینڈ|نیوزی لینڈ]]
[[گٹھ:1840ء وچ قائم ہونے والے ملکاں تے علاقے]]
[[گٹھ:1907ء وچ قائم ہونے والے ملکاں تے علاقے]]
[[گٹھ:آزاد خیال جمہوریتاں]]
[[گٹھ:آئینی بادشاہتاں]]
[[گٹھ:اقوام متحدہ دے رکن ملکاں]]
[[گٹھ:انگریزی بولنے والے ملکاں تے علاقہ جات]]
[[گٹھ:اوقیانوسی ملکاں]]
[[گٹھ:بحر الکاہل دے مجمع الجزائر]]
[[گٹھ:برطانیہ د‏‏ی سابقہ مستعمرات]]
[[گٹھ:پولینیشیا]]
[[گٹھ:جزیرہ ملکاں]]
[[گٹھ:دولت مشترکہ دے رکن ملکاں]]
[[گٹھ:زیلینڈیا (براعظم)]]
[[گٹھ:آسٹریلیشیا وچ ملکاں]]
[[گٹھ:پولینیشیا وچ ملکاں]]


== وڈے شہر ==
* [[آکلینڈ]]
* [[ولنگٹن]]
* [[کرائسٹ چرچ]]
* [[ہیملٹن]]
* [[نیپیر-ہیسٹنگز]]
* [[ٹورانگا]]
{{Commons|New Zealand|نیوزی لینڈ|position=left}}
{{نیوزی لینڈ دے ضلعے}}
{{اوشیانا دے دیس}}

[[Category:نیوزی لینڈ]]
[[Category:اوشیانا دے دیس]]</text>
      <sha1>f69gq9o7th2pppskzyo81hlz8z4p7ch</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نوبل انعام جیتو مسیحی شخصیتاں دی لسٹ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52874</id>
    <revision>
      <id>713303</id>
      <parentid>713243</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T14:12:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>713303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="164349" sha1="hnkbrcuf7zjwhfyzwjh5kdh7fx2kdgu" xml:space="preserve">== مسیحی نوبل انعام جیتو بلحاظ شعبہ ==

=== [[فزکس]]===
{| align=&quot;center&quot; class=&quot;wikitable&quot;
|-
! سال
! colspan=2|انعام یافتہ
! دیس
! فرقہ
! وجہ
|-
|1901
|[[File:WilhelmRöntgen.JPG|75px]]
|[[ولیم رونٹگین ]]
|[[جرمنی]]
|رومن کیتھولک&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Wilhelm Conrad Roentgen |url=http://www.famousscientists.org/wilhelm-conrad-roentgen/ |access-date=2016-05-18 |archive-date=2017-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170428070628/https://www.famousscientists.org/wilhelm-conrad-roentgen/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
|&quot;in recognition of the extraordinary services he has rendered by the discovery of the remarkable [[ایکس شعاع|rays]] subsequently named after him&quot;
|-
|rowspan=2|1902
|[[File:H A Lorentz (Nobel).jpg|75px]]
|[[ہنڈرک لورنٹز]]
|[[نیدرلینڈ]]
|پروٹسٹنٹ&lt;ref&gt;[http://www.encyclopedia.com/topic/Hendrik_Antoon_Lorentz.aspx Hendrik Antoon Lorentz]&lt;/ref&gt;
|&quot;in recognition of the extraordinary service they rendered by his researches into the influence of [[magnetism]] upon [[radiation]] phenomena&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1902 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1902/index.html |accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[File:Pieter Zeeman.jpg|75px]]
|[[پیڑ زیمین]]
|[[نیدرلینڈ]]
|Dutch Reformed Church&lt;ref&gt;[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1902/zeeman-bio.html Pieter Zeeman - Biographical]&lt;/ref&gt;
|&quot;in recognition of the extraordinary service they rendered by their researches into the influence of magnetism upon radiation phenomena
|-
|1903
|[[File:Paul Nadar - Henri Becquerel.jpg|75px]]
|[[ہنری بیکرویل ]]
|[[فرانس]]
|رومن کیتھولک
&lt;ref&gt;[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/laureates/index.php?id=4 Henri Becquerel]&lt;/ref&gt;
|&quot;for his discovery of spontaneous [[radioactivity]]&quot;&lt;ref name=N1903&gt;{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1903 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1903/index.html |accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
|1904
|[[File:John William Strutt.jpg|75px]]
|[[جان ولیم سٹرٹ ]]
|[[برطانیہ]]
|Anglican&lt;ref&gt;Peter J. Bowler (2014). &quot;Reconciling Science and Religion: The Debate in Early-Twentieth-Century Britain&quot;, University of Chicago Press. p. 35&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sir William Gavin (1967). &quot;Ninety Years of Family Farming: The Story of Lord Rayleigh's and Strutt &amp; Parker Farms&quot;. Hutchinson, p. 37&lt;/ref&gt;
|&quot;for his investigations of the densities of the most important gases and for his discovery of [[argon]] in connection with these studies&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1904 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1904/index.html |accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
|1905
|[[File:Phillipp Lenard in 1900.jpg|75px]]
|[[فلپ لینارڈ ]]
|[[آسٹریا ہنگری]]&lt;br /&gt;[[جرمنی]]
|کرسچئین&lt;ref&gt;[http://www.nndb.com/people/441/000099144/ Philipp Lenard]&lt;/ref&gt;
|&quot;for his work on [[cathode ray]]s&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1905 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1905/index.html |accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lundestad&quot;&gt;{{cite web |first=Geir |last=Lundestad |authorlink=Geir Lundestad |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/articles/lundestad-review/index.html |title=The Nobel Peace Prize, 1901–2000 |publisher=Nobel Foundation |date=2001-03-15 |accessdate=2011-10-06}}&lt;/ref&gt; 
|-
|1906
|[[File:J.J Thomson.jpg|75px]]
|[[جے جے تھامسن ]]
|برطانیہ
|Anglican&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Essay on Thomson life and religious views |url=http://www.asa3.org/ASA/PSCF/1986/JASA6-86Seeger.html |access-date=2016-05-18 |archive-date=2015-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151201005910/http://www.asa3.org/ASA/PSCF/1986/JASA6-86Seeger.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
|&quot;for his theoretical and experimental investigations on the [[conduction of electricity]] by gases&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1906 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1906/index.html |accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
|1909
|[[File:Guglielmo Marconi.jpg|75px]]
|[[گُگلیلمو مارکونی]]([[مارکونی]])
|[[اٹلی]]
|رومن کیتھولک&lt;ref&gt;Marconi, Maria Christina, ''Marconi My Beloved''[https://books.google.com/books?id=wfSABTyeiV4C&amp;pg=PA19&amp;dq=marconi+catholic&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=StMVVfzhMYOXNp_agPgI&amp;ved=0CDIQ6AEwBA#v=onepage&amp;q=marconi%20catholic&amp;f=false]''. 2001. p. 19-24.''&lt;/ref&gt;
|&quot;for his contributions to the [[Invention of radio|development of wireless telegraphy]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1909 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1909/index.html |accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
|1914
|[[File:Max von Laue 1914.jpg|75px]]
|[[میکس وون لیو]]
|[[جرمنی]]
|کرسچئین&lt;ref&gt;[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1914/laue-bio.html Max von Laue: Biographical] The Nobel Prize in Physics 1914. Nobel Foundation.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal | doi = 10.1098/rsbm.1960.0028| title = [[میکس وون لیو]] 1879-1960| journal = [[Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society]]| volume = 6| pages = 134| year = 1960| last1 = Ewald | first1 = P. P. | authorlink1 = Paul Peter Ewald}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Magill, Frank Northen (1989) ''The Nobel Prize Winners'', Salem Press. ISBN 0893565598. p. 198&lt;/ref&gt;
|&quot;For his discovery of the [[X-ray crystallography|diffraction of X-rays]] by crystals&quot;,&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1914 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1914/index.html |accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt; an important step in the development of [[X-ray spectroscopy]].
|-
|rowspan=2|1915
|[[File:Wh-bragg.jpg|75px]]
|[[ولیم ہنری براگ]]
|[[برطانیہ]]
|کرسچئین&lt;ref&gt;[http://adb.anu.edu.au/biography/bragg-sir-william-henry-5336 Bragg, Sir William Henry (1862–1942)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130320003055/http://adb.anu.edu.au/biography/bragg-sir-william-henry-5336 |date=2013-03-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/biography/William-Bragg Sir William Bragg from Britannica]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Religious Affiliation of Nobel Prize-winning physicist William Henry Bragg |url=http://www.adherents.com/people/pb/William_Henry_Bragg.html |access-date=2016-05-18 |archive-date=2017-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170704142538/http://www.adherents.com/people/pb/William_Henry_Bragg.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
|rowspan=2|&quot;For his services in the analysis of [[crystal structure]] by means of X-rays&quot;,&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1915 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1915/index.html |accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt; an important step in the development of [[X-ray crystallography]]
|-
|[[File:Wl-bragg.jpg|75px]]
|[[ولیم لاورنس براگ]]
|[[آسٹریلیا]]
[[برطانیہ]]
|کرسچئین
|-
|1917
|[[File:Charles Glover Barkla.jpg|75px]]
|[[چارلس گلور بارکالا]]
|[[برطانیہ]]
|Methodist&lt;ref&gt;School of Mathematics and Statistics. [http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/Biographies/Barkla.html &quot;Charles Glover Barkla&quot;] (2007), University of St Andrews, Scotland. JOC/EFR.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;H.S. Allen (1947), Obituary Notices of Fellows of the Royal Society, Vol. 5, No. 15,. &quot;[http://www.jstor.org/discover/10.2307/769087?uid=3738664&amp;uid=2129&amp;uid=2&amp;uid=70&amp;uid=4&amp;sid=21103238109881 Charles Glover Bark]&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.encyclopedia.com/topic/Charles_Glover_Barkla.aspx Charles Glover Barkla], Complete Dictionary of Scientific Biography (2008)&lt;/ref&gt;
|&quot;For his discovery of the [[X-ray fluorescence|characteristic Röntgen radiation]] of the elements&quot;,&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1917 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1917/index.html |accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt; another important step in the development of [[X-ray spectroscopy]]
|-
|1918
|[[File:Max Planck 1933.jpg|75px]]
|[[میکس پلانک]]
|[[جرمنی]]
|Raised Lutheran, later in life, Planck's views on God were that of a deist{{efn|He stated that: &quot;Both Religion and science require a belief in God. For believers, God is in the beginning, and for physicists He is at the end of all considerations… To the former He is the foundation, to the latter, the crown of the edifice of every generalized world view.&quot;}}&lt;ref name=&quot;adherents.com&quot;&gt;[http://www.adherents.com/people/pp/Max_Planck.html The Religious Affiliation of Physicist Max Planck] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170810130831/http://www.adherents.com/people/pp/Max_Planck.html |date=2017-08-10 }}. adherents.com. Retrieved on 2011-07-05.&lt;/ref&gt;
|&quot;for the services he rendered to the advancement of physics by his discovery of energy [[quantum mechanics|quanta]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |title = The Nobel Prize in Physics 1918 |publisher = Nobel Foundation |url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1918/index.html |accessdate = 2008-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
|1919
|[[File:Johannes Stark.jpg|75px]]
|[[جوہنس سٹارک]]
|[[جرمنی]]
|کرسچئین&lt;ref&gt;[http://www.nndb.com/people/553/000099256/ Johannes Stark]&lt;/ref&gt;
|&quot;for his discovery of the [[Doppler effect]] in [[canal rays]] and the splitting of [[spectral line]]s in [[electric field]]s&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |title = The Nobel Prize in Physics 1919 |publisher = Nobel Foundation |url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1919/index.html |accessdate = 2008-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
|1923
|[[File:Robert Andrews Millikan 1920s.jpg|75px]]
|[[رابرٹ انڈریو ملکین]]
|[[امریکا]]
|کرسچئین&lt;ref name=&quot;Millikan 1929&quot;&gt;&quot;Millikan, Robert Andrew&quot;, [[Who's Who in America]] v. 15, 1928–1929, p. 1486&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.adherents.com/people/pm/Robert_Millikan.html The Religious Affiliation of Physicist Robert Andrews Millikan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170704140437/http://www.adherents.com/people/pm/Robert_Millikan.html |date=2017-07-04 }}. adherents.com&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1923/millikan-bio.html Nobel biography]. nobelprize.org.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,715687,00.html &quot;Medicine: Science Serves God,&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130817193240/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,715687,00.html |date=2013-08-17 }} ''Time,'' June 4, 1923. Accessed 19 Jan. 2013.&lt;/ref&gt; He dealt with this in his [[Terry Lectures]] at [[Yale]] in 1926–7, published as ''Evolution in Science and Religion''.&lt;ref&gt;''Evolution in Science and Religion'' (1927), 1973 edition: Kennikat Press, ISBN 0-8046-1702-3&lt;/ref&gt;
|&quot;for his work on the [[elementary charge]] of electricity and on the [[photoelectric effect]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1923 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1923/index.html |accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
|1925
|[[File:Gustav Hertz.jpg|75px]]
|[[گستاف لوڈوگ ہرٹز]]
|[[جرمنی]]
|Lutheran&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www1.uni-hamburg.de/rz3a035//bundesstrasse1.html|title=Buildings Integral to the Former Life and/or Persecution of Jews in Hamburg|publisher=uni-hamburg.de|author=Robertson, Struan|accessdate=22 February 2012|archive-date=27 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120327213148/http://www1.uni-hamburg.de/rz3a035//bundesstrasse1.html|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|&quot;for his discovery of the laws governing the impact of an [[electron]] upon an atom&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1925 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1925/index.html |accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
|1927
|[[File:Arthur Compton.jpg|75px]]
|[[آرتھر کومپٹون]]
|[[امریکا]]
|Presbyterian&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aps.org/units/fps/newsletters/2003/april/commentary.html|title=Physics and Society newsletter April 2003 Commentary|publisher=|accessdate=15 January 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,755635-5,00.html|title=Science: Cosmic Clearance|date=13 January 1936|work=TIME.com|accessdate=15 January 2015|archive-date=26 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226101941/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,755635-5,00.html|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|&quot;for his discovery of the [[Compton effect|effect named after him]]&quot;&lt;ref name=N1927&gt;{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1927 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1927/index.html |accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
|1932
|[[File:Bundesarchiv Bild183-R57262, Werner Heisenberg.jpg|75px]]
|[[ورنر ہیزنبرگ]]
|[[جرمنی]]
|Lutheran&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Stewart|first1=Ian|title=Why Beauty Is Truth: A History of Symmetry|url=http://books.google.co.uk/books?id=6akF1v7Ds3MC|accessdate=June 14, 2006|year=2008|publisher=[[Basic Books|Basic]]|isbn=9780465082377|page=206}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.adherents.com/people/ph/Werner_Heisenberg.html The religion of Werner Heisenberg, physicist] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101129213817/http://www.adherents.com/people/ph/Werner_Heisenberg.html |date=2010-11-29 }}. Adherents.com. Retrieved on 2012-02-01.&lt;/ref&gt;
|&quot;for the creation of [[quantum mechanics]], the application of which has, inter alia, led to the discovery of the [[allotropic]] forms of hydrogen&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1932 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1932/index.html |accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
|1936
|[[File:Hess.jpg|75px]]
|[[وکٹر فرانسس ہیس]]
|[[آسٹریا]]
|کرسچئین&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nndb.com/people/731/000099434/|title=Victor Francis Hess|publisher=|accessdate=15 January 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://books.google.com/books?id=AtngooiwXikC&amp;pg=PA254|title=A Dictionary of Scientists|publisher=|accessdate=15 January 2015}}&lt;/ref&gt; He wrote on the topic of science and religion in his article ''&quot;My Faith&quot;''.&lt;ref&gt;Victor Francis Hess. &quot;[http://newspaperarchive.com/us/texas/san-antonio/san-antonio-light/1946/11-03/page-52 My Faith]&quot;. San Antonio Light Newspaper Archive. Sunday, November 3, 1946, p. 52&lt;/ref&gt;
|&quot;for his discovery of [[cosmic ray|cosmic radiation]]&quot;&lt;ref name=&quot;N1936&quot;&gt;{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1936 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1936/index.html |accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
|1937
|[[File:George Paget Thomson.jpg|75px]]
|[[جارج پاگٹ تھامسن]]
|[[برطانیہ]]
|کرسچئین
|&quot;for his experimental discovery of the [[electron diffraction|diffraction of electrons]] by crystals&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1937 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1937/index.html |accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
|1938
|[[File:Enrico Fermi 1943-49 140x190.jpg|75px]]
|[[انریکو فرمی]]
|[[اٹلی]]
|Raised رومن کیتھولک, then become an agnostic
|&quot;for his demonstrations of the existence of new radioactive elements produced by [[neutron irradiation]], and for his related discovery of nuclear reactions brought about by slow neutrons&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1938 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1938/index.html |accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
|1945
|[[File:Wolfgang Pauli ETH-Bib Portr 01042.jpg|75px]]
|[[ولف گینگ پاولی]]
|[[آسٹریا]]
|Raised رومن کیتھولک&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.jinfo.org/Physicists.html|title=Jewish Physicists|accessdate=2006-09-30}}&lt;/ref&gt;
|&quot;for the discovery of the Exclusion Principle, also called the [[Pauli principle]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1945 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1945/index.html |accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
|rowspan=2|1951
|
|[[جوہن کوکروفٹ]]
|[[برطانیہ]]
|کرسچئین
|rowspan=2|&quot;for their pioneer work on the transmutation of atomic nuclei by artificially accelerated atomic particles&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1951 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1951/index.html |accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[File:Ernest Walton.jpg|75px]]
|[[ارنسٹ والٹن]]
|[[آئرلینڈ]]
|Methodist&lt;ref&gt;V. J. McBrierty: Ernest Thomas Sinton Walton, The Irish Scientist, 1903-1995 (Trinity College Dublin, 2003)&lt;/ref&gt;
|-
|1952
|[[File:Edward Mills Purcell.jpg|75px]]
|[[ایڈوارڑملس پرسل]]
|[[امریکا]]
|پروٹسٹنٹ
|&quot;for his development of new methods for nuclear magnetic precision measurements and discoveries in connection therewith&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1952 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1952/index.html |accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
|1953
|[[File:Zernike.jpg|75px]]
|[[فرٹز زرنیک]]
|Netherlands
|پروٹسٹنٹ
|&quot;for his demonstration of the phase contrast method, especially for his invention of the [[phase contrast microscope]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1953 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1953/index.html |accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
|rowspan=2|1954
|[[File:Max Born.jpg|75px]]
|[[میکس بورن]]
|[[جرمنی]]&lt;br /&gt;[[برطانیہ]]
|Lutheran{{sfn|Greenspan|2005|pp=61–62}}
|&quot;for his fundamental research in [[quantum mechanics]], especially for his statistical interpretation of the [[wavefunction]]&quot;&lt;ref name=&quot;N54&quot;&gt;{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1954 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1954/index.html |accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[File:Bothe.jpg|75px]]
|[[والٹتھر بوتھ]]
|[[مغربی جرمنی]]
|پروٹسٹنٹ
|&quot;for the [[Coincidence circuit|coincidence method]] and his discoveries made therewith&quot;&lt;ref name=&quot;N54&quot;/&gt;
|-
|rowspan=2|1955
|[[File:Willis Lamb 1955.jpg|75px]]
|[[ولس لیمب]]
|[[امریکا]]
|پروٹسٹنٹ
|&quot;for his discoveries concerning the [[fine structure]] of the hydrogen spectrum&quot;&lt;ref name=&quot;N55&quot;&gt;{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1955 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1955/index.html |accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[File:Polykarp Kusch.jpg|75px]]
|[[پولی کارپ کوشچ]]
|[[امریکا]]
|پروٹسٹنٹ
|&quot;for his precision determination of the [[magnetic moment]] of the [[electron]]&quot;&lt;ref name=&quot;N55&quot;/&gt;
|-
|1958
|[[File:Ilya Frank.jpg|75px]]
|[[الوا فرانک]]
|[[سویت یونین]]
|Russian Orthodox (he is also from Jewish descended)
|for the discovery and the interpretation of the [[Cherenkov-Vavilov effect|Cherenkov effect]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1958 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1958/index.html |accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
|rowspan=2|1963
||[[File:Maria Goeppert-Mayer.jpg|75px]]
|[[ماریہ جیوپرٹ مئیر]]
|[[امریکا]]
|کرسچئین&lt;ref name=&quot;100 Years of Nobel Prizes: p.48&quot;&gt;100 Years of Nobel Prizes: p.48&lt;/ref&gt;
|rowspan=2|&quot;for their discoveries concerning [[Nuclear shell model|nuclear shell structure]]&quot;
|-
|[[File:Jensen.jpg|75px]]
|[[جے ہنس ڈی ہنسن]]
|[[مغربی جرمنی]]
|کرسچئین
|-
|1964
|[[File:Charles Townes Nobel.jpg|75px]]
|[[چارلس ہارڈ ٹاونس]]
| [[امریکا]]
|پروٹسٹنٹ ([[United Church of Christ]])&lt;ref&gt;[[Harvard Gazette]] June 16, 2005 [http://news.harvard.edu/gazette/2005/06.16/05-laser.html Laser's inventor predicts meeting of science, religion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305074632/http://news.harvard.edu/gazette/2005/06.16/05-laser.html |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;
|&quot;for fundamental work in the field of [[quantum electronics]], which has led to the construction of [[oscillator]]s and [[amplifier]]s based on the [[maser]]&amp;ndash;[[laser]] principle&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1964 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1964/index.html|accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
|1971
|[[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]]
|[[ڈینس گبور]]
|[[ہنگری]]– [[برطانیہ]]
|Raised a [[پروٹسٹنٹ]],&lt;ref&gt;http://www.bookrags.com/biography/dennis-gabor-wop/&lt;/ref&gt; but he considered himself agnostic&lt;ref&gt;{{cite book|title=Notable Scientists from 1900 to the Present: D-H|url=https://archive.org/details/notablescientist0000unse|year=2001|publisher=Gale Group|isbn=9780787617530|author=Brigham Narins|accessdate=30 May 2012|page=[https://archive.org/details/notablescientist0000unse/page/797 797]|quote=Although Gabor's family became Lutherans in 1918, religion appeared to play a minor role in his life. He maintained his church affiliation through his adult years but characterized himself as a &quot;benevolent agnostic&quot;.}}&lt;/ref&gt;
|&quot;for his invention and development of the [[holography|holographic method]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1971 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1971/index.html|accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
|1974
|[[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]]
|[[انٹونی ہیوش]]
| [[برطانیہ]]
| کرسچئین&lt;ref&gt;{{cite book|author1=J. C. Polkinghorne|author2=John Polkinghorne|author3=Nicholas Beale|title=Questions of Truth: Fifty-One Responses to Questions about God, Science, and Belief|url=http://books.google.com/books?id=jiXANZ1CPD4C|accessdate=27 July 2012|date=16 January 2009|publisher=Westminster John Knox Press|isbn=978-0-664-23351-8|page=12}}&lt;/ref&gt;
|&quot;for his pioneering research in [[Radio astronomy|radio astrophysics]]: Ryle for his observations and inventions, in particular of the [[aperture synthesis]] technique, and Hewish for his decisive role in the discovery of [[pulsar]]s&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1974 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1974/index.html|accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
|1980
|[[File:James-cronin.jpg|75px]]
|[[جیمز واٹسن کرونن]]
| [[امریکا]]
|پروٹسٹنٹ&lt;ref name=&quot;autobio&quot;&gt;{{cite web|last=Cronin|first=James |title=Autobiography |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1980/crnin-autobio.html|work=The Nobel Prize in Physics 1980: James Cronin, Val Fitch|publisher=[[نوبل فاونڈیشن]]|accessdate=22 May 2012|authorlink=James Cronin|year=1980}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation|author=[[Henry Margenau|Margenau, H.]]|year=1992|title=Cosmos, Bios, Theos: Scientists Reflect on Science, God, and the Origins of the Universe, Life, and Homo Sapiens|publisher=[[Open Court Publishing Company]]|page=105}} co-edited with [[Roy Abraham Varghese]]. This book is mentioned in a December 28, 1992 [[ٹائم (رسالہ)]] article: [http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,977352-1,00.html Galileo And Other Faithful Scientists] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121025232639/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,977352-1,00.html |date=2012-10-25 }}&lt;/ref&gt;
|&quot;for the discovery of violations of fundamental [[symmetry principles]] in the decay of [[neutral K-meson]]s&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1980 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1980/index.html|accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
|1984
|[[File:Carlo Rubbia 2012.jpg|75px]]
|[[کارلو روبیا]]
| [[اٹلی]]
|رومن کیتھولک
|&quot;for his decisive contributions to the large project, which led to the discovery of the field [[W and Z bosons|particles W and Z]], communicators of [[weak interaction]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1984 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1984/index.html|accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
|1985
|[[File:Klaus von Klitzing 2015.jpg|75px]]
|[[کلاوس ون کلٹزنگ]]
| [[مغربی جرمنی]]
|رومن کیتھولک
|&quot;for the discovery of the [[Quantum Hall effect|quantized Hall effect]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1985 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1985/index.html|accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
|1993
|[[File:2008JosephTaylor.jpg|75px]]
|[[جوزف ہوٹن ٹیلر ]]
| [[امریکا]]
| [[Quaker]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nndb.com/people/995/000099698/|title=Joseph H. Taylor, Jr.|publisher=|accessdate=15 January 2015}}&lt;/ref&gt;
|&quot;for the discovery of a [[PSR B1913+16|new type]] of [[pulsar]], a discovery that has opened up new possibilities for the study of [[Gravitational wave|gravitation]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1993 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1993/index.html|accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
|1996
|[[File:Douglas Osheroff NSF.jpg|75px]]
|[[ڈوگلاس اوشروف]]
| [[امریکا]]
|Lutheran&lt;ref name=&quot;NobelBio&quot;&gt;[http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1996/osheroff-autobio.html Biography on the Nobel Foundation website]&lt;/ref&gt; 
|&quot;for his discovery of [[superfluid]]ity in [[helium-3]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1996 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1996/index.html|accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
|1997
|[[File:William D. Phillips.jpg|75px]]
|[[ولیم ڈینیل فلپس]]
| [[امریکا]]
|پروٹسٹنٹ (United Methodist Church)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.issr.org.uk/about/founding_members.asp|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050307010942/http://www.issr.org.uk/about/founding_members.asp|title=Founding Members of ISSR|archivedate=7 March 2005|publisher=|accessdate=15 January 2015|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|&quot;for development of methods to cool and trap atoms with laser light.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1997 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1997/index.html|accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
|2002
|[[File:RiccardoGiacconi.jpg|75px]]
|[[رککارڈو گیاککونی]]
| [[اٹلی]]&lt;br /&gt;[[امریکا]]
|رومن کیتھولک
|&quot;for pioneering contributions to astrophysics, which have led to the discovery of [[cosmic X-ray source]]s&quot;
|-
|2007
|[[File:Peter Gruenberg 01.jpg|75px]]
|[[پیٹر گرون برگ]]
| [[جرمنی]]
|رومن کیتھولک
|&quot;for the discovery of [[giant magnetoresistance]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 2007 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2007/index.html|accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt;
|}

=== کیمیاء===
{| align=&quot;center&quot; class=&quot;wikitable&quot;
|-
! سال
! colspan=2|انعام یافتہ
! ملک
! فرقہ
وجہ
|-
|1901
|[[Image:Vant Hoff.jpg|75px]]
|[[یاکوبس ہینریکوس وانت ہوف]]
|[[نیدرلینڈ]]
|پروٹسٹنٹ&lt;ref&gt;{{Cite EB1911|wstitle=van't Hoff, Jacobus Hendricus}}&lt;/ref&gt;
|&quot;[for his] discovery of the laws of chemical dynamics and [[osmotic pressure]] in solutions&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1901 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1901/index.html|accessdate=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
|1902
|[[Image:Hermann Emil Fischer. Photograph by Atelier Victoria, 1895. Wellcome V0027668 (cropped).jpg|75px]]
|[[ہرمن امیل فشر]]
|جرمنی
|پروٹسٹنٹ&lt;ref&gt;{{Cite journal| doi = 10.1002/ange.19921041204| title = Emil Fischers Beweis der Konfiguration von Zuckern: eine Würdigung nach hundert Jahren| year = 1992| last1 = Lichtenthaler | first1 = F. W.| journal = Angewandte Chemie| volume = 104| issue = 12| pages = 1577–1593 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Forster|first=Martin Onslow|title=Emil Fischer memorial lecture|journal=Journal of the Chemical Society, Transactions|date=1 January 1920|volume=117|pages=1157–1201|doi=10.1039/CT9201701157}}&lt;/ref&gt;
|&quot;[for] his work on [[Sugar#Chemistry|sugar]] and [[Purine#History|purine]] syntheses&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1902 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1902/index.html|accessdate=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
|1904
| [[File:William Ramsay.jpg|75px]]
|Sir [[سر ولیم ریمسی]]
|{{nowrap|برطانیہ}}
|پروٹسٹنٹ&lt;ref&gt;[https://archive.org/stream/reportofbritisha12scie#page/n155/mode/2up Presidential Address to the British Association Meeting, held at Portsmouth in 1911]&lt;/ref&gt;
|&quot;[for his] discovery of the [[noble gases|inert gaseous elements in air]], and his determination of their place in the periodic system&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1904 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1904/index.html|accessdate=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
|1905
| [[File:Adolf von Baeyer (1905).jpg|75px]]
|[[ایڈولف وان بایر|Johann Friedrich Wilhelm Adolf von Baeyer]]
|جرمنی
|Lutheran (from Jewish descent)&lt;ref&gt;http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&amp;GSln=Baeyer&amp;GSfn=Johann&amp;GSmn=Jacob&amp;GSbyrel=all&amp;GSdyrel=all&amp;GSob=n&amp;GRid=115866487&amp;df=all&amp;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=cr&amp;GSln=Baeyer&amp;GSfn=Johann&amp;GSmn=Jacob&amp;GSbyrel=all&amp;GSdyrel=all&amp;GSob=n&amp;GRid=115866487&amp;CRid=2509397&amp;df=all&amp;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://science.howstuffworks.com/dictionary/famous-scientists/chemists/adolf-von-baeyer-info.htm |title=HowStuffWorks &quot;Adolf von Baeyer&quot; |publisher=Science.howstuffworks.com |date=2009-07-20 |accessdate=2013-12-09}}&lt;/ref&gt;
|&quot;[for] the advancement of organic chemistry and the chemical industry, through his work on [[Indigo dye|organic dyes]] and hydroaromatic compounds&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1905 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1905/index.html|accessdate=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
|1907
| [[File:Eduard Buchner (Nobel 1907).jpg|75px]]
|[[ایدوارد بوخنر]]
|[[جرمنی]]
|پروٹسٹنٹ
|&quot;for his biochemical researches and his discovery of cell-free [[zymase|fermentation]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1907 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1907/index.html|accessdate=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
|1908
|[[File:Ernest Rutherford (Nobel).jpg|75px]]
|[[ایرنسٹ ردرفورڈ]]
|[[برطانیہ]]&lt;br&gt;[[نیوزیلینڈ]]
|پروٹسٹنٹ&lt;ref&gt;The who's who of Nobel Prize winners, 1901-1995, p. 5&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''&quot;Whenever one of his experiments went well, Rutherford would loudly sing his favorite hymn, Onward کرسچئین Soldiers&quot;'', {{cite book |url=http://books.google.com/books?id=9QmdAAAAQBAJ&amp;pg=PA28 |title=Who Split the Atom | page= 28}}&lt;/ref&gt;
|&quot;for his investigations into the disintegration of the elements, and the chemistry of [[Radioactivity#Discovery|radioactive substances]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1908 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1908/index.html|accessdate=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
|1910
|[[File:Otto Wallach.jpg|75px]]
|[[اوتو والاخ]]
|جرمنی
|[[پروٹسٹنٹ]]&lt;ref name=&quot;Magill1990&quot;&gt;{{cite book|author=Frank Northen Magill|title=1901–1937|url=http://books.google.com/books?id=jsfaAAAAMAAJ|year=1990|publisher=Salem Press|isbn=978-0-89356-562-6}}&lt;/ref&gt;
|&quot;[for] his services to organic chemistry and the chemical industry by his pioneer work in the field of [[alicyclic compound]]s&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1910 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1910/index.html|accessdate=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
|1913
|[[Image:Alfred Werner.jpg|75px]]
|[[الفرڈ ورنر]]
|[[سویٹزلینڈ]]
|He was raised as [[رومن کیتھولک]]&lt;ref&gt;http://www.britannica.com/EBchecked/topic/639857/Alfred-Werner&lt;/ref&gt;
|&quot;[for] his work on the [[Octahedral molecular geometry|linkage of atoms in molecule]]s [...] especially in inorganic chemistry&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1913 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1913/index.html|accessdate=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
|1918
|[[Image:Fritz Haber.png|75px]]
|[[فرٹز ہیبر]]
|جرمنی
|Converts to پروٹسٹنٹism from Judaism&lt;ref name=Stoltzenberg&gt;{{cite book
|last1=Stoltzenberg
|first1=Dietrich
|title=Fritz Haber : Chemist, Nobel laureate, German, Jew|date=2004
|publisher=Chemical Heritage Foundation
|location=Philadelphia
|isbn=0-941901-24-6
|accessdate=8 September 2014
}}&lt;/ref&gt;
|&quot;for the [[ہیبر کا طریقہ|synthesis of ammonia]] from its elements&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1918 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1918/index.html|accessdate=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
|1920
|[[Image:Walther Nernst.jpg|75px]]
|[[والتھر نرنسٹ|Walther Hermann Nernst]]
|[[جرمنی]]
|پروٹسٹنٹ&lt;ref&gt;{{cite book|last=Barkan|first=Diana|title=Walther Nernst and the transition to modern physical science|url=https://archive.org/details/walthernernsttra0000bark|year=1999|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=052144456X}}&lt;/ref&gt;
|&quot;[for] his work in [[Third law of thermodynamics#History|thermochemistry]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1920 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1920/index.html|accessdate=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
|1921
|[[File:Frederick Soddy.jpg|75px]]
|[[فریڈرک سوڈی]]
|برطانیہ
|پروٹسٹنٹ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1921/soddy-bio.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1921 - Frederick Soddy Biographical|publisher=Nobelprize.org|accessdate=16 March 2014}}&lt;/ref&gt; 
|&quot;for his contributions to our knowledge of the chemistry of radioactive substances, and his investigations into the origin and nature of [[Isotope#History|isotopes]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1921 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1921/index.html|accessdate=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
|1922
|[[File:Francis William Aston.jpg|75px]]
|[[فرانسسولیم ایسٹون]]
|برطانیہ
|پروٹسٹنٹ
|&quot;for his discovery, by means of his mass spectrograph, of [[Stable isotope|isotopes]], in a large number of non-radioactive elements, and for his enunciation of the [[Whole number rule|whole-number rule]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1922 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/index.html|accessdate=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
|1923
|[[Image:Fritz Pregl.jpg|75px]]
|[[فرٹز پریگل]]
|[[آسٹریا]]
|کرسچئین
|&quot;for his invention of the method of [[microanalysis|micro-analysis]] of organic substances&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1923 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1923/index.html|accessdate=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
|1925
|[[Image:Richard Adolf Zsigmondy.jpg|75px]]
|[[رچرڈ اڈولف زگمونڈی]]
|[[جرمنی]] / [[ہنگری]]
|پروٹسٹنٹ
|&quot;for his demonstration of the heterogeneous nature of [[colloid]] solutions and for the methods he used&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1925 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1925/index.html|accessdate=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
|1926
|[[File:The-svedberg-1.jpg|75px]]
|[[تھیوڈر سویڈبرگ|The (Theodor) Svedberg]]
|Sweden
|کرسچئین
|&quot;for [[Ultracentrifuge|his work on disperse systems]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1926 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1926/index.html|accessdate=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
|1927
|[[File:Heinrich Wieland.jpg|75px]]
|[[ہائنرش اٹو ویلینڈ]]
|جرمنی
|کرسچئین
|&quot;for his investigations of the constitution of the [[bile acid]]s and related substances&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1927 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1927/index.html|accessdate=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
|1928
|[[File:Windaus.jpg|75px]]
|[[ایڈولف اٹو رائنہولڈ ونڈاؤس]]
|جرمنی
|کرسچئین
|&quot;[for] his research into the constitution of the [[sterol]]s and his connection with the [[vitamin]]s&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1928 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1928/index.html|accessdate=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
|rowspan=2|1929
|[[File:ArthurHarden.jpg|75px]]
|[[آرتھر ہارڈن]]
|[[برطانیہ]]
|کرسچئین
|rowspan=2|&quot;for their investigations on the fermentation of sugar and [[zymase|fermentative enzyme]]s&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1929 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1929/index.html|accessdate=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[File:Euler-chelpin.jpg|75px]]
|[[ہانز فان]]
|[[سویڈن]]
|کرسچئین
|-
|1930
|[[File:Hans Fischer (Nobel).jpg|75px]]
|[[ہانز فشر]]
|جرمنی
|پروٹسٹنٹ
|&quot;for his researches into the constitution of [[haemin]] and [[chlorophyll]] and especially for his synthesis of haemin&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1930 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1930/index.html|accessdate=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
|-
|rowspan=2|1931
|[[File:Carl Bosch.jpg|75px]]
|[[کارل بوش]]
|جرمنی
|پروٹسٹنٹ
|rowspan=2|&quot;[for] their contributions to the invention and development of [[Bergius process and Haber–Bosch process|chemical high pressure methods]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1931 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1931/index.html|accessdate=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[File:Bergius.jpg|75px]]
|[[فریڈرخ برجیاس]]
|[[جرمنی]]
|پروٹسٹنٹ
|-
|1934
|[[File:Urey.jpg|75px]]
|[[ہارلڈ اری|Harold Clayton Urey]]
|[[امریکا]]
|[[Church of the Brethren]]{{sfn|Arnold|Bigeleisen||Hutchison|1995|p=365}} 
|&quot;for his discovery of [[deuterium|heavy hydrogen]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1934 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1934/index.html|accessdate=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
|1937
|[[File:Karrer.jpg|75px]]
|[[پاول کرر]]
|Switzerland
|کرسچئین
|&quot;for his investigations on [[carotenoid]]s, [[Flavin group|flavins]] and vitamins [[vitamin A|A]] and [[حیاتین ب-2|B&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;]]&quot;
|-
|1938
|[[File:Richard Kuhn ETH-Bib Dia 248-065.jpg|75px]]
|[[رچرڈ کوہن]]
|جرمنی
|رومن کیتھولک
|&quot;for his work on [[carotenoid]]s and [[vitamin]]s&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1938 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1938/index.html|accessdate=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
|1939
|[[File:Leopold Ruzicka ETH-Bib Portr 00239.jpg|75px]]
|[[لیپولڈروزکا]]
|[[سویٹزرلینڈ]]
|رومن کیتھولک
|&quot;for his work on polymethylenes and higher [[terpene]]s&quot;
|-
|1943
| [[Image:George de Hevesy.jpg|75px]]
|[[جارج دی ہیوسی]]
|جرمنی
|رومن کیتھولک &lt;ref&gt;http://www.geni.com/people/George-Charles-de-Havesey/6000000013761368687&lt;/ref&gt;[[Hungarian Jewish|of Hungarian Jewish descent]]&lt;ref name=Hilger&gt;{{Citation|last=Levi|first=Hilde|title=George de Hevesy : life and work : a biography|year=1985|publisher=A. Hilger|location=Bristol |isbn=9780852745557|page=14}}&lt;/ref&gt; 
|&quot;for his work on the use of isotopes as [[radioactive tracer|tracers]] in the study of chemical processes&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1943 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1943/index.html|accessdate=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
|1944
|[[File:Bundesarchiv Bild 183-46019-0001, Otto Hahn.jpg|75px]]
|[[اوٹو ہان]]
|جرمنی
|پروٹسٹنٹ&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Hahn|first1=Otto|authorlink1=Otto Hahn|title=My Life: the Autobiography of a Scientist|url=http://books.google.co.uk/books?id=qS9DAAAAIAAJ|accessdate=June 14, 2012|year=1970|publisher=Herder and Herder|page=28}}&lt;/ref&gt;
|&quot;for his discovery of the [[nuclear fission|fission]] of heavy nuclei&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1944 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1944/index.html|accessdate=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
|1945
|[[File:Virtanen.jpg|75px]]
|[[ارٹوری المری ورٹنن]]
|Finland
|پروٹسٹنٹ
|&quot;for his research and inventions in agricultural and nutrition chemistry, especially for his [[AIV fodder|fodder preservation method]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1945 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1945/index.html|accessdate=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
|rowspan=3|1946
|[[File:James Batcheller Sumner.jpg|75px]]
|[[جیمز بی سمر ]]
|امریکا
|کرسچئین
|&quot;for his discovery that [[Enzyme#Etymology and history|enzyme]]s can be crystallized&quot;&lt;ref name=&quot;The Nobel Prize in Chemistry 1946&quot;&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1946 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1946/index.html|accessdate=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[File:John Howard Northrop.jpg|75px]]
|[[جان ہورڈ نورتروپ]]
|امریکا
|کرسچئین
|rowspan=2|&quot;for their preparation of enzymes and [[Virus#History|virus proteins]] in a pure form&quot;&lt;ref name=&quot;The Nobel Prize in Chemistry 1946&quot;/&gt;
|-
|[[File:Wendell Meredith Stanley.jpg|75px]]
|[[ونڈل میریڈتھ سٹینلی]]
|[[امریکا]]
|کرسچئین
|-
|1947
|[[File:Robert Robinson organic chemist.jpg|75px]]
|[[رابرٹ رابنسن|Sir Robert Robinson]]
|[[برطانیہ]]
|[[پروٹسٹنٹ]]
|&quot;for his investigations on [[Tropinone|plant products of biological importance]], especially the alkaloids&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1947 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1947/index.html|accessdate=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
|1949
|[[File:William Giauque Nobel.jpg|75px]]
|[[ولیم جیوک|William Francis Giauque]]
|امریکا
|پروٹسٹنٹ
|&quot;for his [[Magnetic refrigeration|contributions in the field of chemical thermodynamics]], particularly concerning the behaviour of substances at extremely low temperatures&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1949 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1949/index.html|accessdate=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
|rowspan=2|1950
|[[File:Otto Paul Hermann Diels.jpg|75px]]
|[[اوٹوڈیلس ]]
|[[مغربی جرمنی   ]]
|کرسچئین
|rowspan=2|&quot;for their discovery and development of the [[Diels–Alder reaction|diene synthesis]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1950 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1950/index.html|accessdate=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[File:Kurt Alder Nobel.jpg|75px]]
|[[کرٹ الڈر]]
|[[مغربی جرمنی]]
|کرسچئین
|-
|1953
|[[File:Hermann Staudinger.jpg|75px]]
|[[ہرمن سٹاوڈنگر]]
|[[مغربی جرمنی]]
|کرسچئین
|&quot;for his discoveries in the field of [[Polymer chemistry#History|macromolecular chemistry]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1953 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1953/index.html|accessdate=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
|1962
|[[File:Max Perutz.jpg|75px]]
|[[میکس پیروٹز ]]
|برطانیہ
|Raised رومن کیتھولک&lt;ref&gt;[http://www.haaretz.com/news/features/this-day-in-jewish-history/this-day-in-jewish-history-death-of-a-nobel-chemist.premium-1.501731 This Day in Jewish History / Death of a Nobel chemist]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2222719/ Max Perutz and the secret of life, by Georgina Ferry]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1383967/Max-Perutz-OM.html Max Perutz OM]&lt;/ref&gt; 
|&quot;for his studies of the structures of [[myoglobin|globular proteins]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1962 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1962/index.html|accessdate=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
|rowspan=2|1963
|[[File:Karl Ziegler Nobel.jpg|75px]]
|[[کارل زیگلر]]
|[[مغربی جرمنی]]
| Lutheran&lt;ref name=&quot;Sherby&quot;&gt;{{cite book|last=Sherby|first=Louise|title=The Who's Who of Nobel Prize Winners 1901–2000|url=https://archive.org/details/whoswhoofnobelpr0000unse_p3z8|publisher=Oryx Press|location=Westport, CT|year=2002|edition=Fourth|isbn=1-57356-414-1}}&lt;/ref&gt; 
|rowspan=2|&quot;for [[Ziegler–Natta catalyst|their discoveries]] in the field of the chemistry and technology of high polymers&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1963 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1963/index.html|accessdate=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[File:Giulio Natta Nobel.jpg|75px]]
|[[گیلیو ناٹا]]
|[[اٹلی]]
|رومن کیتھولک
|-
|1964
|[[File:Dorothy Hodgkin Nobel.jpg|75px]]
|[[ڈوروتھی ہودگکنگ ]]
|برطانیہ
|کرسچئین&lt;ref&gt;[https://books.google.co.il/books?id=3jrbmL-DgZQC&amp;pg=PA46&amp;dq=women+100+Years+of+Nobel+Prizes&amp;hl=iw&amp;sa=X&amp;ved=0CB0Q6AEwAGoVChMIl6Gz6bT7xgIVzgrbCh0YRAyE#v=onepage&amp;q=women%20100%20Years%20of%20Nobel%20Prizes&amp;f=false 100 Years of Nobel Prizes: p.48]&lt;/ref&gt;
|&quot;for her [[X-ray crystallography#Early organic and small biological molecules|determinations by X-ray techniques]] of the structures of important biochemical substances&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1964 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1964/index.html|accessdate=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
|1969
|[[File:Odd Hassel.jpg|75px]]
|[[اوڈ ہسل]]
|[[ناروے]]
|پروٹسٹنٹ
|&quot;for his contributions to the development of the concept of [[conformational isomerism|conformation]] and its application in chemistry&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1969 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1969/index.html|accessdate=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
|1970
|[[File:Luisfedericoleloir.jpg|75px]]
|[[گرہارڈہرز برگ ]]
|[[ارجنٹا‏ئن]]
|رومن کیتھولک&lt;ref name=&quot;Long&quot;&gt;{{cite journal|doi=10.1146/annurev.bi.52.070183.000245|last=Leloir|first=Luis|year=1983|title=Far Away and Long Ago|journal=Annual Reviews of Biochemistry|publisher=Annual Reviews|volume=52|pages=1–15|url=http://arjournals.annualreviews.org/doi/pdf/10.1146/annurev.bi.52.070183.000245|pmid=6351722}}&lt;/ref&gt; 
|&quot;for his discovery of sugar nucleotides and his role in the [[Luis Federico Leloir#Sugar nucleotides|biosynthesis of carbohydrates]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1970 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1970/index.html|accessdate=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
|1971
|[[Image:Herzberg,Gerhard 1952 London.jpg|75px]]
|[[لویس ٖفیڈریکو لیلوئر]]
|Canada/جرمنی
|کرسچئین
|&quot;for his contributions to the knowledge of electronic structure and geometry of molecules, particularly [[Radical (chemistry)|free radicals]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1971 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1971/index.html|accessdate=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
|rowspan=2|1975
|[[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]]
|[[جان کونفورتھ|John Warcup Cornforth]]
|Australia&lt;br /&gt;برطانیہ
|Presbyterian&lt;ref name=&quot;UniSyd&quot;&gt;[http://sydney.edu.au/science/chemistry/aboutus/cornforth.html Sir John Cornforth - Chemistry], The University of Sydney&lt;/ref&gt; 
|&quot;for his work on the [[stereochemistry]] of enzyme-catalyzed reactions&quot;&lt;ref name=&quot;n1975&quot;&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1975 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1975/index.html|accessdate=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[File:Vladimir Prelog ETH-Bib Portr 00214.jpg|75px]]
|[[ولادمیر پریلوگ]]
|Yugoslavia/Switzerland
|رومن کیتھولک
|&quot;for his research into the [[chirality (chemistry)|stereochemistry]] of organic molecules and reactions&quot;&lt;ref name=&quot;n1975&quot;/&gt;
|-
|1984
|[[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]]
|[[رابرٹ بروس میریفیلڈ]]
|امریکا
|کرسچئین&lt;ref&gt;Petkewich, Rachel. [http://pubs.acs.org/cen/news/84/i22/8422merrifield.html &quot;Nobel Laureate R. Bruce Merrifield Dies At 84&quot;], ''[[Chemical &amp; Engineering News]]'', May 23, 2006. Accessed May 9, 2007. &quot;Robert Bruce Merrifield, a biochemist who won the 1984 Nobel Prize in Chemistry for a method he named solid-phase peptide synthesis, died on May 14 at his home in Cresskill, N.J., after a long illness. He was 84.&quot;&lt;/ref&gt; 
|&quot;for his development of methodology for [[Solid phase peptide synthesis|chemical synthesis on a solid matrix]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1984 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1984/index.html|accessdate=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
|1990
|[[Image:E.J.Coreyx240.jpg|75px]]
|[[الیاس جیمز کورے]]
|امریکا
|کرسچئین ([[راسخُ الا عتقاد کلیسا]])&lt;ref&gt;[http://nobelprize.org/chemistry/laureates/1990/corey-autobio.html Elias James Corey – Autobiography&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt; 
|&quot;for his development of the theory and methodology of [[Retrosynthetic analysis|organic synthesis]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1990 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1990/index.html|accessdate=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
|rowspan=2|1995
|[[File:Mario Molina 1c389 8387.jpg|75px]]
|[[ماریو جے. مولینا]]
|Mexico
|رومن کیتھولک&lt;ref name=&quot;autobiography&quot;&gt;{{cite web| last = Molina | first = Mario | title=Autobiography| url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1995/molina-autobio.html | publisher = [[نوبل فاونڈیشن]] | year=2007| accessdate = 2008-05-30}}&lt;/ref&gt;
|rowspan=2|&quot;for their work in atmospheric chemistry, particularly concerning the formation and [[Ozone depletion|decomposition of ozone]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1995 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1995/index.html|accessdate=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Image:F. Sherwood Rowland.jpg|75px]]
|[[فرانک شروڈ رولینڈ ]]
|امریکا
|کرسچئین
|-
|rowspan=2|1996
|[[File:Robert Curl crop 2009 CHAO.jpg|75px]]
|[[رابرٹ کرل|Robert F. Curl Jr.]]
|امریکا
|[[Methodist]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[http://www.nndb.com/people/798/000100498/ Robert F. Curl, Jr&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt; 
|rowspan=2|&quot;for their discovery of fullerenes&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1996 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1996/index.html|accessdate=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
|
|[[رچرڈ سمالی|Richard E. Smalley]]
|امریکا
|کرسچئین&lt;ref&gt;{{Cite web |title=(May 2005, letter sent to the Hope College 2005 Alumni Banquet) |url=http://www.hope.edu/pr/pressreleases/content/view/full/7309 |access-date=2016-05-18 |archive-date=2010-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528080014/http://www.hope.edu/pr/pressreleases/content/view/full/7309 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
|-
|2003
|[[File:Peter Agre.jpg|75px]]
|[[پیٹر اگری]]
|امریکا
|[[لوتھریت]]&lt;ref&gt;http://www.nndb.com/people/868/000100568/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.scientificamerican.com/podcast/episode.cfm?id=nobel-laureate-peter-agre-from-aqua-11-07-20&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2003/agre-autobio.html&lt;/ref&gt; 
|&quot;for discoveries concerning channels in cell membranes [...] for the discovery of [[Aquaporin|water channels]]&quot;&lt;ref name=&quot;n2003&quot;&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 2003| publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2003/index.html|accessdate=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
|2007
|[[Image:Prof Ertl-Portrait.jpg|75px]]
|[[گر ہارڈ ارٹل]]
|جرمنی
|کرسچئین&lt;ref name=cicero&gt;{{cite news|author=Till Weishaupt|title=Glauben Sie an Gott?|url=http://www.cicero.de/kapital/glauben-sie-gott/38343|work=Cicero|date=December 2007|quote=Translated from German: Oh, yes, I believe in God. (...) I am a کرسچئین and I try to live as a کرسچئین (...) I read the Bible very often and I try to understand it.|accessdate=2014-09-03}}&lt;/ref&gt;
|&quot;for [[Gerhard Ertl#Research|his studies of chemical processes on solid surfaces]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 2007| publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2007/index.html|accessdate=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
|2012
|[[File:Brian Kobilka (649437151).jpg|75px]]
|[[برائن کوبلکا]]
|امریکا
|رومن کیتھولک&lt;ref&gt;{{Cite web | date=2012-10-23 | url=http://www.catholicnews.com/data/briefs/cns/20121023.htm | title=Catholic scientist at Stanford shares Nobel Prize for work in chemistry | publisher=Catholic News Service | accessdate=2013-01-19}}&lt;/ref&gt; 
|&quot;for studies of [[G protein-coupled receptor|G-protein-coupled receptors]]&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-2012-1&quot;&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 2012| publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2012/index.html|accessdate=2012-10-13}}&lt;/ref&gt;
|-
|2014
|[[File:Stefan W Hell.jpg|75px]]
|[[سٹیفین ہیل|Stefan W. Hell]]
|Romania
|پروٹسٹنٹ&lt;ref&gt;{{ro icon}} Răzvan Băltăreţu, [http://adevarul.ro/tech/stiinta/premiul-nobel-chimie-fost-castigat-roman-1_5435107c0d133766a8c357bf/index.html &quot;Un cercetător născut în judeţul Arad este printre câştigătorii premiului Nobel pentru chimie&quot;], ''Adevărul'', October 8, 2014&lt;/ref&gt;
|&quot;for the development of [[Super-resolution microscopy|super-resolved fluorescence microscopy]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite news | url = http://www.bbc.com/news/science-environment-29536525 | title = Microscope work wins Nobel Prize | date = 8 October 2014 | publisher = BBC }}&lt;/ref&gt;
|}

=== فعلیات و طب ===
{| align=&quot;center&quot; class=&quot;wikitable&quot;
|-
! سال
! colspan=2|انعام یافتہ
! ملک
! فرقہ
! وجہ
|-
|1901
|[[Image:EmilVonBehring.jpg|75px]]
|[[امیل وون بیرنگ]]
|[[جرمنی]]
|پروٹسٹنٹ&lt;ref&gt;Derek S. Linton, ''Emil von Behring: Infectious Disease, Immunology, Serum Therapy'', American Philosophical Society, 2005, p. 198&lt;/ref&gt;
|&quot;for his work on [[blood plasma|serum]] therapy, especially its application against [[diphtheria]], by which he has opened a new road in the domain of medical science and thereby placed in the hands of the physician a victorious weapon against illness and deaths&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1901&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1901/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1901
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}
&lt;/ref&gt;
|-
|1902
|[[Image:Ronald Ross.jpg|75px]]
|Sir [[رونالڈ روس]]
|[[برطانیہ]]&lt;br&gt;[[بھارت]]
|پروٹسٹنٹ
|&quot;for his work on [[malaria]], by which he has shown how it enters the organism and thereby has laid the foundation for successful research on this disease and methods of combating it&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1902&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1902/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1902
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}
&lt;/ref&gt;
|-
|1903
|[[File:Niels ryberg.jpg|75px]]
|[[نیلس ریبرگ فنسن]]
|[[ڈنمارک]]&lt;br&gt;([[جزائرفارو]])
|پروٹسٹنٹ
|&quot;[for] his contribution to the treatment of diseases, especially [[lupus vulgaris]], with concentrated light radiation, whereby he has opened a new avenue for medical science&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1903&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1903/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1903
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}
&lt;/ref&gt;
|-
|1905
|[[File:RobertKoch cropped.jpg|75px]]
|[[رابرٹ کوچ]]
|[[جرمنی]]
|کرسچئین
|&quot;for his investigations and discoveries in relation to [[tuberculosis]]&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1905&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1905/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1905
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
|rowspan=2|1906
|[[File:Camillo Golgi nobel.jpg|75px]]
|[[Camillo Golgi]]
|[[اطالیہ]]
|رومن کیتھولک
|rowspan=2|&quot;in recognition of their work on the structure of the [[nervous system]]&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1906&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1906/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1906
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[File:Cajal-Restored.jpg|75px]]
| [[سانتیاگو رامون ای کاخال]]
|[[ہسپانیہ]]
|رومن کیتھولک&lt;ref&gt;[http://www.nndb.com/people/862/000125487/ Santiago Ramón y Cajal]&lt;/ref&gt;
|-
|1909
|[[File:Emil Theodor Kocher nobel.jpg|75px]]
|[[ایمل تھیوڈر کوچر]]
|[[سویٹزرلینڈ]]
|پروٹسٹنٹ ([[Moravian Church]])&lt;ref name=&quot;bonjour1981&quot;&gt;{{cite book | last = Bonjour | first = Edgar | title=Theodor Kocher | series = Berner Heimatbücher | volume = 40/41 | pages = | year= 1981 | publisher = Verlag Paul Haupt | location = Bern |origyear=1st. pub. in 1950 (http://d-nb.info/363374914) | isbn = 3258030294 | edition = 2nd (2., stark erweiterte Auflage 1981) | url = http://d-nb.info/810347253 | language = German }}&lt;/ref&gt;
|&quot;for his work on the physiology, pathology and surgery of the [[thyroid gland]]&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1909&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1909/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1909
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
|1910
|[[File:Kossel, Albrecht (1853-1927).jpg|75px]]
|[[البرچٹ کوسل]]
|جرمنی
|پروٹسٹنٹ
|&quot;in recognition of the contributions to our knowledge of [[cell biology|cell chemistry]] made through his work on [[protein]]s, including the [[nucleic acid|nucleic substances]]&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1910&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1910/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1910
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
|1912
|[[File:Alexis Carrel 02.jpg|75px]]
|[[الیکسس کارل]]
|France
|رومن کیتھولک&lt;ref name=&quot;Alexis Carrel 1939&quot;&gt;Alexis Carrel, ''The Voyage to Lourdes'' (New York, Harper &amp; Row, 1939).&lt;/ref&gt;
| &quot;[for] his work on vascular [[surgical suture|suture]] and the [[Organ transplantation|transplantation]] of [[blood vessel]]s and [[عُضو|organ]]s&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1912&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1912/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1912
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
|1919
|[[File:Jules Bordet nobel.jpg|75px]]
|[[جیولس بورڈٹ]]
|[[بلجئیم]]
|کرسچئین
|&quot;for his discoveries relating to [[immune system|immunity]]&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1919&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1919/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1919
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
|1920
|[[File:August Krogh Bain 32006.jpg|75px]]
|[[اگسٹ گروٹ|Schack August Steenberg Krogh]]
|[[ڈنمارک]]
|پروٹسٹنٹ
|&quot;for his discovery of the capillary motor regulating mechanism&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1920&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1920/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1920
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
|1923
|[[Image:Fredrick banting.jpg|75px]]
|Sir [[Frederick Banting|Frederick Grant Banting]]
|[[کینیڈا]]
|پروٹسٹنٹ ([[United Church of Canada]])&lt;ref&gt;[http://www.nndb.com/people/843/000126465/ Frederick G. Banting]&lt;/ref&gt;
|&quot;for the discovery of [[insulin]]&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1923&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1923/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1923
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
|-
|1924
|[[Image:Willem Einthoven.jpg|75px]]
|[[ویلم ائینتھون]]
|{{nowrap|[[نیدرلینڈز|The Netherlands]]}}
|پروٹسٹنٹ ([[Evangelical Lutheran Church in the Kingdom of the Netherlands|Lutheran]])&lt;ref&gt;[http://familytreemaker.genealogy.com/users/w/a/l/Theodorus-J-Walbeek/WEBSITE-0001/UHP-0191.html The Walbeek Family from Holland:Information about Louise Marie Mathilde Carolien de Vogel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130531201032/http://familytreemaker.genealogy.com/users/w/a/l/Theodorus-J-Walbeek/WEBSITE-0001/UHP-0191.html |date=2013-05-31 }}. Familytreemaker.genealogy.com (1927-09-29). Retrieved on 2012-07-25.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.nndb.com/people/927/000126549/ Willem Einthoven]&lt;/ref&gt;
|&quot;for the discovery of the mechanism of the [[electrocardiogram]]&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1924&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1924/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1924
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
|-
|1926
|[[File:J Fibiger.jpg|75px]]
|[[جوہنس فائبگر]]
|[[ڈنمارک]]
|Lutheran&lt;ref&gt;[http://www.nndb.com/people/172/000126791/ Johannes Fibiger]&lt;/ref&gt;
|&quot;for his discovery of the [[Spiroptera carcinoma]]&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1926&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1926/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1926
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
|-
|1928
|[[Image:Jules Nicole.jpg|75px]]
|[[چارلس نکولے|Charles Jules Henri Nicolle]]
|France
|رومن کیتھولک
|&quot;for his work on [[typhus]]&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1928&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1928/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1928
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
|rowspan=2|1929
|[[File:Christiaan Eijkman.jpg|75px]]
|[[کرسچیناجک مین]]
|The Netherlands
|پروٹسٹنٹ
|&quot;for his discovery of the antineuritic [[vitamin]]&quot;&lt;ref name = &quot;nobel-1929&quot;/&gt;
|-
|[[File:Frederick Gowland Hopkins nobel.jpg|75px]]
|Sir [[فریڈرک گولینڈ ہوپکنس]]
|برطانیہ
|Chrisian
|&quot;for his discovery of the growth-stimulating [[vitamin]]s&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1929&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1929/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1929
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
|1930
|[[File:Karl Landsteiner nobel.jpg|75px]]
|[[کارل لینڈ سٹینر]]
|[[آسٹریا]]
|converted from [[یہودیت]] to [[رومن کیتھولک]] in 1890&lt;ref name=&quot;Anna L. Staudacher 2009, p. 349&quot;&gt;Anna L. Staudacher: ''&quot;… meldet den Austritt aus dem mosaischen Glauben&quot;. 18000 Austritte aus dem Judentum in Wien, 1868–1914: Namen – Quellen – Daten''. Peter Lang, Frankfurt, 2009, ISBN 978-3-631-55832-4, p. 349&lt;/ref&gt;
|&quot;for his discovery of human [[ABO blood group system|blood groups]]&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1930&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1930/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1930
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
|1931
|[[File:Otto Warburg.jpg|75px]]
|[[اوٹو ہنرچ وار برگ]]
|جرمنی
|کرسچئین&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Otto Heinrich Warburg |url=http://www.smokershistory.com/OWarburg.htm |access-date=2016-05-18 |archive-date=2016-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161108062816/http://smokershistory.com/OWarburg.htm |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
|&quot;for his discovery of the nature and mode of action of the [[cytochrome|respiratory enzyme]]&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1931&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1931/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1931
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
|1932
|[[File:Prof. Charles Scott Sherrington.jpg|75px]]
|Sir [[چارلس سکوٹ شرنگ ٹن]]
|برطانیہ
|Anglican&lt;ref&gt;Baptisms solemnized in the Parish of St James Clerkenwell, in the County of Middlesex in the Year 1863, p. 558, nos 5826, 5827 &amp; 5828 (on line at ancestry.co.uk)&lt;/ref&gt; 
|&quot;for his discoveries regarding the functions of [[neuron]]s&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1932&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1932/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1932
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
|rowspan=3|1934
|[[File:George Whipple nobel.jpg|75px]]
|[[جارج ویپل|George Hoyt Whipple]]
|امریکا
|پروٹسٹنٹ&lt;ref name=&quot;nap&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.nap.edu/reingroom/books/biomems/gwhipple.html |title=The National Academies Press: Biographical Memoirs – George Hoyt Whipple |accessdate=3 January 2010}}&lt;/ref&gt;
|rowspan=3|&quot;for their discoveries concerning [[liver]] therapy in cases of [[anaemia]]&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1934&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1934/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1934
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[File:George Minot nobel.jpg|75px]]
|[[جارج مانٹ|George Richards Minot]]
|امریکا
|پروٹسٹنٹ&lt;ref&gt;{{cite journal |title= Obituary |date= April 6, 1950 |journal= [[New England Journal of Medicine]] |url= http://www.nejm.org/doi/pdf/10.1056/NEJM19004062421414 |doi=10.1056/NEJM195004062421414 |volume= 242 |issue= 14 |pages= 565–565}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[File:William P Murphy.jpg|75px]]
|[[ولیم پی مارفی|William Parry Murphy]]
|امریکا
|پروٹسٹنٹ
|-
|1935
|[[File:Hans Spemann nobel.jpg|75px]]
|[[ہنس سپیمین]]
|جرمنی
|پروٹسٹنٹ&lt;ref&gt;Feldberg W, rev. Tansey EM (2004–2011). [http://www.oxforddnb.com/view/article/3294 Dale, Sir Henry Hallett (1875–1968)], ''Oxford Dictionary of National Biography'', Oxford University Press, 2004; online edn, Jan 2011. Retrieved 2011-07-08.&lt;/ref&gt;
|&quot;for his discovery of the organizer effect in [[embryonic development]]&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1935&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1935/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
|1937
|[[File:Albert Szent-Györgyi cropped.jpg|75px]]
|[[البرٹ سزنٹ-گیورگی|Albert Szent-Györgyi von Nagyrapolt]]
|[[مجارستان]]
| [[کالوینیت|Calvinist]]&lt;ref&gt;Dr.Czeizel, E.: Családfa,page 148, Kossuth Könyvkiadó,1992.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dr. Czeizel E. : Az érték még mindig bennünk van, page 172, Akadémiai kiadó, Budapest&lt;/ref&gt;
|&quot;for his discoveries in connection with the [[cellular respiration|biological combustion processes]], with special reference to [[vitamin C]] and the catalysis of [[fumaric acid]]&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1937&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1937/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1937
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
|1938
|[[File:Corneille Heymans nobel.jpg|75px]]
|[[کارنیلی ہیمینس|Corneille Jean François Heymans]]
|Belgium
|رومن کیتھولک&lt;ref&gt;de Castro, F. (2009) Towards the sensory nature of the carotid body: Hering, De Castro and Heymans. Front. Neuroanat. 3: 23 (1-11) (doi:10.3389/neuro.05.023.2009).&lt;/ref&gt; 
|&quot;for the discovery of the role played by the [[Paranasal sinuses|sinus]] and [[aorta|aortic mechanisms]] in the regulation of [[تنفّس کاری|respiration]]&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1938&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1938/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1938
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
|1939
|[[File:Gerhard Domagk nobel.jpg|75px]]
|[[گرہارڈ ڈومگٹ]]
|جرمنی
|پروٹسٹنٹ&lt;ref&gt;[[Thomas Hager]], ''The Demon Under the Microscope'' (2006) ISBN 1-4000-8213-7 (cited in [http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=67754 &quot;The Saga of a Sulfa Drug Pioneer&quot;] – [[این پی ار]] ''[[Weekend Edition]]'' 23 December 2006)&lt;/ref&gt;
|&quot;for the discovery of the [[antibacterial]] effects of [[prontosil]]&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1939&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1939/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1939
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
|rowspan=2|1943
|[[File:Henrik Dam nobel.jpg|75px]]
|[[ہنرک ڈیم|Carl Peter Henrik Dam]]
|Denmark
|پروٹسٹنٹ
|&quot;for his discovery of [[vitamin K]]&quot;&lt;ref name = &quot;nobel-1943&quot;/&gt;
|-
|[[File:Edward A Doisy.jpg|75px]]
|[[ایدوارڈ اڈلبرٹڈویسی]]
|امریکا
|پروٹسٹنٹ ([[Congregationalists]])&lt;ref&gt;[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1943/doisybio.html Edward A. Doisy - Biographical]&lt;/ref&gt;
|&quot;for his discovery of the chemical nature of [[vitamin K]]&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1943&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1943/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1943
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
|1945
|[[File:Alexander Fleming 1945.jpg|75px]]
|Sir [[الیگزنڈر فلیمنگ]]
|برطانیہ
|رومن کیتھولک&lt;ref&gt;[http://www.nndb.com/people/696/000091423/ Alexander Fleming]&lt;/ref&gt;
||&quot;for the discovery of [[penicillin]] and its curative effect in various [[infectious disease]]s&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1945&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1945/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1945
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
|rowspan=3|1947
|[[File:Carl Ferdinand Cori.jpg|75px]]
|[[کارل فرڈیننڈ کوری]]
|امریکا
|رومن کیتھولک&lt;ref&gt;{{Cite journal 
| doi = 10.1016/0006-3002(56)90255-4 
| last1 = Houssay | first1 = B. A. 
| title = Carl F. And Gerty T. Cori 
| journal = Biochimica et Biophysica Acta 
| volume = 20 
| issue = 1 
| pages = 11–16 
| year = 1956 
| pmid = 13315342
}}&lt;/ref&gt;
|rowspan=2|&quot;for their discovery of the course of the catalytic conversion of [[glycogen]]&quot;&lt;ref name = &quot;nobel-1947&quot;/&gt;
|-
|[[File:Gerty Theresa Cori.jpg|75px]]
|[[گرٹی کوری|Gerty Theresa Cori, née Radnitz]]
| امریکا
|رومن کیتھولک&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.csupomona.edu/~nova/scientists/articles/cori.html |access-date=2016-05-18 |archive-date=2012-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121110101439/http://www.csupomona.edu/~nova/scientists/articles/cori.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[File:Bernado Houssay.JPG|75px]]
|[[برناڈو ہاوسے|Bernardo Alberto Houssay]]
|[[ارجنٹائن]]
|رومن کیتھولک&lt;ref&gt;{{Cite journal 
| last1 = Sulek | first1 = K. 
| title = Nobel prize for Carl Ferdinand Cori and Gerta Theresa Cori in 1947 for discovery of the course of catalytic metabolism of glycogen. Prize for Alberto Bernardo Houssay for discovery on the role of the hypophysis in carbohydrate metabolism 
| journal = Wiadomosci lekarskie (Warsaw, Poland : 1960) 
| volume = 21 
| issue = 17 
| pages = 1609–1610 
| year = 1968 
| pmid = 4882480
}}&lt;/ref&gt;
|&quot;for his discovery of the part played by the [[hormone]] of the [[anterior pituitary]] lobe in the metabolism of [[glucose|sugar]]&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1947&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1947/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1947
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
|1949
|[[File:Moniz.jpg|75px]]
|[[انتونیو اگاس مونیس|António Caetano Egas Moniz]]
|[[پرتگال]]
|رومن کیتھولک&lt;ref name=&quot;bookrags&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bookrags.com/biography/antonio-egas-moniz-wsd/|title=World of Scientific Discovery on Antonio Egas Moniz|publisher=bookrags.com|accessdate=11 July 2010}}&lt;/ref&gt;
|&quot;for his discovery of the therapeutic value of leucotomy ([[lobotomy]]) in certain psychoses&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1949&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1949/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1949
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
|1951
|[[File:Max Theiler nobel.jpg|75px]]
|[[میکس تھیلر]]
|[[جنوبی افریقہ]]
|پروٹسٹنٹ&lt;ref&gt;{{cite journal|pmid=19870629 | doi=10.1084/jem.65.5.705 | pmc=2133518|title=Spontaneous Encephalomyelitis of Mice, A New Virus Disease|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-experimental-medicine_1937-05_65_5/page/705 |year=1937|last1=Theiler|first1=M.|journal=Journal of Experimental Medicine|volume=65|issue=5|pages=705–19}}&lt;/ref&gt;
|&quot;for his discoveries concerning [[yellow fever]] and how to combat it&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1951&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1951/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1951
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
|1957
|[[File:Daniel Bovet nobel.jpg|75px]]
|[[ڈینئیل بوٹ]]
|[[اطالیہ]]
|پروٹسٹنٹ
|&quot;for his discoveries relating to [[antihistamine|synthetic compounds that inhibit the action of certain body substances]], and especially their action on the vascular system and the skeletal muscles&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1957&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1957/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1957
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
|rowspan=2|1958
|[[File:George Wells Beadle.jpg|75px]]
|[[جارج ویل بیڈل]]
|امریکا
|کرسچئین&lt;ref&gt;{{Cite journal | last1 = Beadle | first1 = G. W. | title = Recollections | doi = 10.1146/annurev.bi.43.070174.000245 | journal = Annual Review of Biochemistry | volume = 43 | issue = 0 | pages = 1–13 | year = 1974 | pmid = 4605017| pmc = }}&lt;/ref&gt;
|rowspan=2| &quot;for their discovery that [[gene]]s act by regulating definite chemical events&quot;
|-
|[[File:Edward Lawrie Tatum nobel.jpg|75px]]
|[[ایڈوارڈ لاورک ٹاوٹم]]
|امریکا
|کرسچئین
|-
|1959
|[[File:Severo Ochoa nobel.jpg|75px]]
|[[سیویرو اوچاو]]
|Spain&lt;br&gt;
|رومن کیتھولک
|&quot;for their discovery of the mechanisms in the biological synthesis of [[ribonucleic acid]] and [[deoxyribonucleic acid]]&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1959&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1959/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1959
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
|1960
|[[File:Frank Macfarlane Burnet nobel.jpg|75px]]
|Sir [[فرینک میکفر لین برنٹ]]
|Australia
|پروٹسٹنٹ&lt;ref name=s8&gt;Sexton (1999), p. 8.&lt;/ref&gt;
|&quot;for discovery of acquired [[immune tolerance|immunological tolerance]]&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1960&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1960/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1960
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
|1961
|[[File:Georg von Békésy nobel.jpg|75px]]
|[[جارج وون بیکسی]]
|امریکا
|کرسچئین&lt;ref name=Goldstein&gt;Goldstein, B. 2001. ''Sensation and Perception, 6th ed.'' London: Wadsworth.&lt;/ref&gt;
|&quot;for his discoveries of the physical mechanism of stimulation within the [[cochlea]]&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1961&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1961/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1961
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
|1963
|
|Sir [[جوہن ایکلس|John Carew Eccles]]
|Australia
|رومن کیتھولک&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://muse.jhu.edu/journals/perspectives_in_biology_and_medicine/v044/44.2karczmar.pdf |title=Project MUSE - Sir John Eccles, 1903-1997: Part 2: The Brain as a Machine or as a Site of Free Will? |doi=10.1353/pbm.2001.0030 |publisher=Muse.jhu.edu |date= |accessdate=2015-06-26}}&lt;/ref&gt;
|&quot;for his discoveries concerning the ionic mechanisms involved in excitation and inhibition in the peripheral and central portions of the [[nerve]] [[cell membrane]]&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1963&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1963/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1963
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
|rowspan=2|1967
|[[File:Ragnar Granit2.jpg|75px]]
|[[راگنر گرانٹ]]
|Finland/Sweden
|پروٹسٹنٹ
|rowspan=2|&quot;for their discoveries concerning the primary physiological and chemical visual processes in the [[human eye|eye]]&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1967&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1967/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1967
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[File:Haldan Keffer Hartline nobel.jpg|75px]]
|[[ہالڈن کیفر ہارٹ لائن]]
|امریکا
|پروٹسٹنٹ
|-
|1972
|[[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]]
|[[روڈنی رابرٹ پوٹر]]
|امریکا
|Methodists&lt;ref&gt;[http://www.nndb.com/people/111/000130718/ Rodney Robert Porter]&lt;/ref&gt;
|&quot;for their discoveries concerning the chemical structure of [[antibodies]]&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1972&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1972/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1972
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
|rowspan=2|1974
|[[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]]
|[[البرٹ کلاوڈی]]
|[[بلجئیم]]
|رومن کیتھولک&lt;ref&gt;[http://www.nndb.com/people/186/000130793/ Albert Claude]&lt;/ref&gt;
|rowspan=2|&quot;for their discoveries concerning the [[organelle|structural and functional organization of the cell]]&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1974&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1974/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1974
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]]
|[[جارج ایمل پلاڈے|George E. Palade]]
|Romania
|[[راسخُ الا عتقاد کلیسا]]
|-
|1975
|[[File:Renato Dulbecco crop.jpg|75px]]
|[[ریناٹو ڈلبیکو]]
|Italy&lt;br&gt;امریکا
|رومن کیتھولک
|&quot;for his discoveries concerning the interaction between [[tumor virus|tumour virus]]es and the genetic material of the cell&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1975&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1975/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1975
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
|1976
|[[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]]
|[[ڈینئیل کارلیٹون گیجڈسک|D. Carleton Gajdusek]]
|امریکا
| Calvinist&lt;ref name=&quot;la-times&quot;&gt;{{cite news |newspaper=[[Los Angeles Times]] |title=D. Carleton Gajdusek dies at 85; Nobel Prize winner identified exotic disease, was unrepentant pedophile |first=Thomas |last=Maugh |date=2008-12-18 |accessdate=2012-05-12 |url=http://www.latimes.com/news/science/la-me-gajdusek18-2008dec18,0,7539125,full.story |archivedate=2013-01-27 |archiveurl=https://archive.today/20130127115258/http://www.latimes.com/news/science/la-me-gajdusek18-2008dec18,0,7539125,full.story }}&lt;/ref&gt;
|&quot;for their discoveries concerning new mechanisms for the origin and dissemination of [[infectious disease]]s&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1976&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1976/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1976
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
|1978
|[[File:Werner Arber 2008.jpg|75px]]
|[[ورنر اربر]]
|Switzerland
|پروٹسٹنٹ&lt;ref&gt;Arber, W. 1992. ''The Existence of a Creator Represents a Satisfactory Solution.'' In Margenau, H. and R. A. Varghese (eds.), ''Cosmos, Bios, Theos: Scientists Reflect on Science, God, and the Origins of the Universe, Life, and Homo sapiens.'' La Salle, IL: Open Court, p. 141-142.&lt;/ref&gt; 
|&quot;for the discovery of [[restriction enzyme]]s and their application to problems of [[molecular genetics]]&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1978&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1978/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1978
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
|1983
|[[File:Barbara McClintock (1902-1992).jpg|75px]]
|[[باربرا مک کلنٹک]]
|امریکا
|پروٹسٹنٹ (Congregationalists)&lt;ref name=&quot;100 Years of Nobel Prizes: p.48&quot;/&gt;
| &quot;for her discovery of [[transposon|mobile genetic elements]]&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1983&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1983/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1983
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
|rowspan=2|1988
|[[File:James Black (pharmacologist).jpg|75px]]
|Sir [[جیمز بلیک (ادویاتدان)|James W. Black]]
|برطانیہ
|پروٹسٹنٹ ([[Baptist]])&lt;ref name=&quot;autobio1&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1988/black-autobio.html|title=Autobiography|last=Black|first=Sir James W|publisher=The Nobel Foundation|accessdate=23 March 2010}}&lt;/ref&gt;
|rowspan=2|&quot;for their discoveries of important principles for [[Pharmacology|drug treatment]]&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1988&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1988/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1988
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;داء البلهارسياbrown tickShiju.jpg00099#رودسياoxyuris@schistomamars crystaldavidabdelmohsen117retrocyle effhuamnurter#117second_
|-
|[[Image:George H. Hitchings 1988.jpg|75px]]
|[[جارج ایچ ہائیچنگ]]
|امریکا
|کرسچئین
|-
|1990
|[[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]]
|[[جوزف میورے|Joseph E. Murray]]
|امریکا
|رومن کیتھولک&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://catholicreview.org/article/home/catholic-transplant-pioneer-nobel-prize-winner-joseph-murray-dies|title=The Catholic Review &gt; Home &gt; Catholic transplant pioneer, Nobel Prize-winner Joseph Murray dies|publisher=|accessdate=15 January 2015|archive-date=26 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226102452/https://www.archbalt.org/catholicreview/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|&quot;for his discoveries concerning [[Organ transplantation|organ and cell transplantation]] in the treatment of human disease&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1990&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1990/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1990
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
|1992
|[[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]]
|[[ایڈمنڈ ایچ فشر]]&lt;ref&gt;[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1992/krebs-bio.html Edwin G. Krebs - Biographical]&lt;/ref&gt;
|Switzerland&lt;br&gt;امریکا
|پروٹسٹنٹ ([[Presbyterian]])
|&quot;for their discoveries concerning reversible [[protein]] [[phosphorylation]] as a biological regulatory mechanism&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1992&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1992/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1992
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
|1995
|[[Image:Eric F. Wieschaus.jpg|75px]]
|[[ارک ایف. وسچاوس]]
|امریکا
|رومن کیتھولک
|&quot;for his discoveries concerning the genetic control of early [[embryonic development]]&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1995&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1995/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1995
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
|rowspan=2|1998
|[[Image:Loius Ignarro.jpg|75px]]
|[[لیوس اگارو|Louis J. Ignarro]]
|امریکا
|رومن کیتھولک
|rowspan=2|&quot;for their discoveries concerning [[nitric oxide]] as a signalling molecule in the cardiovascular system&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1998&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1998/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1998
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Image:Ferid Murad.jpg|75px]]
|[[فیڑڈ میراڈ]]
|امریکا
|کرسچئین&lt;ref&gt;[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1998/murad-autobio.html]&quot;Ferid Murad autobiography&quot;, [[نوبل فاونڈیشن]]&lt;/ref&gt;
|-
|2000
|[[Image:Paul Greengard.jpg|75px]]
|[[پاول گرین گارڈ]]
|امریکا
|پروٹسٹنٹ ([[Episcopal Church (امریکا)|Episcopalian]])&lt;ref&gt;[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2000/greengard-autobio.html Profile of Paul Greengard], nobelprize.org; accessed December 28, 2013.&lt;/ref&gt;
||&quot;for his discoveries concerning [[signal transduction]] in the [[nervous system]]&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-2000&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2000/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2000
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
|2004
|[[File:LindaBuck cropped 1.jpg|75px]]
|[[لنڈابی بک]]
|امریکا
|کرسچئین
|&quot;for her discoveries of [[odorant receptor]]s and the organization of the [[olfactory system]]&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-2004&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2004/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2004
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
|rowspan=2|2007
|[[Image:Mario Capecchi UTHSCSA.JPG|75px]]
|[[ماریو کیپیکی|Mario R. Capecchi]]
|امریکا
|[[Quaker]]&lt;ref name=&quot;WashingtonPost2007_10_10&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/10/08/AR2007100800252_pf.html|title=From Child on Street to Nobel Laureate|author=Christopher Lee|date=2007-10-10|publisher=[[Washington Post]]}}&lt;/ref&gt;
|rowspan=2|&quot;for their discoveries of principles for introducing specific gene modifications in mice by the use of [[embryonic stem cell]]s.&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-2007&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2007/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2007
 | accessdate = 2007-10-08
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[File:Martin Evans Nobel Prize.jpg|75px]]
|Sir [[مارٹن ایوانس|Martin J. Evans]]
|برطانیہ
|کرسچئین
|-
|2012
|[[Image:John Gurdon Cambridge 2012.JPG|75px]]
|Sir [[جان بی. گرڈن|John B. Gurdon]]
|برطانیہ
|پروٹسٹنٹ (Anglican)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ewtn.com/vnews/getstory.asp?number=125061|title=Nobel Prize Winner Participates at Vatican Conference|author=Ann Schneible|date=2013-12-04}}&lt;/ref&gt;
|&quot;for the discovery that mature cells can be [[Induced pluripotent stem cell|reprogrammed]] to become [[pluripotent]]&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-2012&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2012/
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2012
 | accessdate = 2012-10-08
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|}

=== ادب===
{| align=&quot;center&quot; class=&quot;wikitable&quot;
|-
! سال
! colspan=2|انعام یافتہ
! ملک
! فرقہ
! وجہ
|-
| 1902
| [[File:T-mommsen-2.jpg|75px]]
| [[تھیوڈور مومسن]]
| [[File:Flag of the German Empire.svg|20px]] [[جرمن سلطنت|جرمنی]]
| پروٹسٹنٹ
| &quot;the greatest living master of the art of historical writing, with special reference to his monumental work, ''[[History of Rome (Mommsen)|A History of Rome]]''&quot;&lt;ref name=&quot;Literature1902&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1902/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1902|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1903
| [[File:Björnstjerne Björnson, 1901.jpg|75px]]
| [[بیورنستار بیورنسن]]
| [[File:Union Jack of Sweden and Norway (1844-1905).svg|20px]] [[سویڈن و ناروے اتحاد|Norway]]
| پروٹسٹنٹ&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Schmiesing, Ann |year=2002|title=Bjørnson and the Inner Plot of 'A Midsummer Night's Dream'|url=https://archive.org/details/sim_scandinavian-studies_winter-2002_74_4/page/465 |journal=Scandinavian Studies|volume=74|issue=4|pages=465|jstor=40920401}}&lt;/ref&gt;
| &quot;as a tribute to his noble, magnificent and versatile poetry, which has always been distinguished by both the freshness of its inspiration and the rare purity of its spirit&quot;&lt;ref name=&quot;Literature1903&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1903/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1903|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 1904
| [[File:Frédéric Mistral by Paul Saïn.jpg|75px]]
| [[فریڈرک مسترال]]
| [[File:Flag of France.svg|20px]] [[فرانسیسی جمہوریہ سوم|France]]
| رومن کیتھولک
| &quot;in recognition of the fresh originality and true inspiration of his poetic production, which faithfully reflects the natural scenery and native spirit of his people, and, in addition, his significant work as a [[آکسیٹان زبان|Provençal]] philologist&quot;&lt;ref name=&quot;Literature1904&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1904/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1904|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:José Echegaray y Eizaguirre.jpg|75px]]
| [[جوزے ایشوگرائے]]
| [[File:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|20px]] [[Restoration (Spain)|Spain]]
| رومن کیتھولک
| &quot;in recognition of the numerous and brilliant compositions which, in an individual and original manner, have revived the great traditions of the Spanish drama&quot;&lt;ref name=&quot;Literature1904&quot;/&gt;
|-
| 1905
| [[File:Henryk Sienkiewicz 02.jpg|75px]]
| [[ہینرک شنگوچ]]
| [[File:Military ensign of Vistula Flotilla of Congress Poland.svg|20px]] [[Vistula Land|Poland]]
| رومن کیتھولک&lt;ref name=&quot;psb203&quot;&gt;[[Henryk Markiewicz]], &quot;Sienkiewicz, Henryk Adam Aleksander Pius&quot;, ''[[Polski słownik biograficzny]]'', vol. XXXVII, 1997&lt;/ref&gt;
| &quot;because of his outstanding merits as an epic writer&quot;&lt;ref name=&quot;Literature1905&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1905/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1905|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1909
| [[File:Selma Lagerlöf.jpg|75px]]
| [[سلما لاگرلف]]
| {{flag|Sweden}}
| کرسچئین&lt;ref name=&quot;change&quot;&gt;{{citation |url=http://info.jpost.com/C002/Supplements/TimesOfChange/book_ch1_3.html |title=Times of Change |first=Heike |last=Zaun-Goshen |year=2002 |access-date=2016-05-18 |archive-date=2010-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100617050146/http://info.jpost.com/C002/Supplements/TimesOfChange/book_ch1_3.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
| &quot;in appreciation of the [[lofty idealism]], vivid imagination and spiritual perception that characterize her writings&quot;&lt;ref name=&quot;Literature1909&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1909/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1909|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1910
| [[File:Adolf Friedrich Erdmann von Menzel 042.jpg|75px]]
| [[پال ہیسی|Paul von Heyse]]
|[[File:Flag of the German Empire.svg|20px]] [[جرمن سلطنت|جرمنی]]
| پروٹسٹنٹ of Jewish descent
| &quot;as a tribute to the consummate artistry, permeated with idealism, which he has demonstrated during his long productive career as a lyric poet, dramatist, novelist and writer of world-renowned short stories&quot;&lt;ref name=&quot;Literature1910&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1910/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1910|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1916
| [[File:Johan Krouthén - Porträtt av Verner von Heidenstam.jpg|75px]]
| [[ورنروون ہایڈنسٹام]]
| {{flag|Sweden}}
| کرسچئین&lt;ref&gt;Sohrabi, Bahram (2005). &quot;Early Swedish Travelers to Persia,&quot; ''Iranian Studies'' '''38''' (4)&lt;/ref&gt;
| &quot;in recognition of his significance as the leading representative of a new era in our literature&quot;&lt;ref name=&quot;Literature1916&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1916/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1916|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1923
| [[File:William Butler Yeat by George Charles Beresford.jpg|75px]]
| [[ڈبلیو بی . یٹس|William Butler Yeats]]
| data-sort-value=&quot;Ireland&quot;| [[File:Flag of Ireland.svg|20px]] [[Irish Free State|Ireland]]
| Anglica&lt;ref&gt;{{cite book|last=Pierce|first=David|title=Irish writing in the twentieth century: a reader|year=2000|publisher=Literary Collections|page=293|isbn=1-85918-258-5}}&lt;/ref&gt; 
| &quot;for his always inspired poetry, which in a highly artistic form gives expression to the spirit of a whole nation&quot;&lt;ref name=&quot;Literature1923&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1923/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1923|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1924
| [[File:Władysław Reymont.jpg|75px]]
| [[ولاڈی سلا ریمنٹ]]
| data-sort-value=&quot;Poland&quot;| [[File:Flag of Poland (1928-1980).svg|20px]] [[Second Polish Republic|Poland]]
| رومن کیتھولک&lt;ref&gt;[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1924/reymont-bio.html Wladyslaw Reymont - Biographical]&lt;/ref&gt;
| &quot;for his great national epic, ''[[Chłopi|The Peasants]]''&quot;&lt;ref name=&quot;Literature1924&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1924/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1924|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1926
| [[File:Grazia Deledda 1926.jpg|75px]]
| [[گیزیا ڈلیڈا]]
| data-sort-value=&quot;Italy&quot;| [[File:Flag of Italy (1861-1946).svg|20px]] [[مملکت اطالیہ|Italy]]
| رومن کیتھولک&lt;ref&gt;[http://www.nndb.com/people/583/000140163/ Grazia Deledda]&lt;/ref&gt;
| &quot;for her idealistically inspired writings which with plastic clarity picture the life on her native island and with depth and sympathy deal with human problems in general&quot;&lt;ref name=&quot;Literature1926&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1926/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1926|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1928
| [[File:Sigrid Undset 1928.jpg|75px]]
| [[سگرڈ انڈسٹ]]
| data-sort-value=&quot;Norway&quot;| {{flag|Norway}} &lt;br&gt; (Born in {{flag|Denmark}})
| رومن کیتھولک&lt;ref&gt;Sparrow, Stephen (2003). [http://catholiceducation.org/articles/arts/al0173.html &quot;Sigrid Undset: Catholic Viking&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303185354/http://catholiceducation.org/articles/arts/al0173.html |date=2016-03-03 }}&lt;/ref&gt; 
| &quot;principally for her powerful descriptions of Northern life during the Middle Ages&quot;&lt;ref name=&quot;Literature1928&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1928/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1928|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1929
| [[File:Thomas Mann 1937.jpg|75px]]
| [[تھامس مین]]
| data-sort-value=&quot;جرمنی&quot;| [[File:Flag of جرمنی (3-2 aspect ratio).svg|20px]] [[Weimar Republic|جرمنی]]
| پروٹسٹنٹ (Lutheran)&lt;ref&gt;[http://www.nndb.com/people/180/000025105/#FN1 Thomas Mann]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Religious Affiliation of Author Thomas Mann |url=http://www.adherents.com/people/pm/Thomas_Mann.html |access-date=2016-05-18 |archive-date=2017-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170710115218/http://www.adherents.com/people/pm/Thomas_Mann.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
| &quot;principally for his great novel, ''[[Buddenbrooks]]'', which has won steadily increased recognition as one of the classic works of contemporary literature&quot;&lt;ref name=&quot;Literature1929&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1929/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1929|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1933
| [[File:Ivan Bunin 1933.jpg|75px]]
| [[آیان بینن]]
| data-sort-value=&quot;France&quot;| [[File:Flag of France.svg|20px]] [[فرانسیسی جمہوریہ سوم|France]] (Born in [[File:Flag of Russia.svg|20px]] [[Russian Empire|Russia]])
| Eastern Orthodox
| &quot;for the strict artistry with which he has carried on the classical Russian traditions in prose writing&quot;&lt;ref name=&quot;Literature1933&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1933/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1933|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1938
| [[File:Pearl Buck (Nobel).jpg|75px]]
| [[پرل ایس بک]]
| {{flag|امریکا|1912}}
| پروٹسٹنٹ ([[American Southern Presbyterian Mission|Southern Presbyterian]])&lt;ref&gt;{{citation|first=David |last=Shavit|publisher=Greenwood Publishing Group |year=1990|isbn=0-313-26788-X
|title=The امریکا in Asia: a historical dictionary|url= https://books.google.com/books?id=IWdZTaJdc6UC
|page=480}} (Entry for &quot;Sydenstricker, Absalom&quot;)&lt;/ref&gt;
| &quot;for her rich and truly epic descriptions of peasant life in China and for her biographical masterpieces&quot;&lt;ref name=&quot;Literature1938&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1938/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1938|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1945
| [[File:Gabriela Mistral-01 cropped.jpg|75px]]
| [[گبریلا مسٹرال]]
| data-sort-value=&quot;Chile&quot;| [[File:Flag of Chile.svg|20px]] [[Presidential Republic (1925–73)|Chile]]
| رومن کیتھولک&lt;ref&gt;[http://www.poetryfoundation.org/bio/gabriela-mistral Gabriela Mistral 1889–1957]&lt;/ref&gt;
| &quot;for her lyric poetry which, inspired by powerful emotions, has made her name a symbol of the idealistic aspirations of the entire Latin American world&quot;&lt;ref name=&quot;Literature1945&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1945/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1945|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1946
| [[File:Hermann Hesse 1946.jpg|75px]]
| [[ہرمن ہسی]]
| data-sort-value=&quot;Switzerland&quot;| {{flag|Switzerland}} &lt;br&gt; (Born in [[File:Flag of the German Empire.svg|20px]] [[جرمن سلطنت|جرمنی]])
| کرسچئین&lt;ref&gt;As quoted by Serrano, Miguel. 1996. ''[https://books.google.com.mx/books?id=sQt8bd6wFr0C&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q&amp;f=false C.G. Jung and Hermann Hesse: A Record of Two Friendships]''. Daimon. p. 21&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hilbert, Mathias. 2005. ''Hermann Hesse und sein Elternhaus - Zwischen Rebellion und Liebe: Eine biographische Spurensuche''. Calwer Verlag GmbH, p. 226&lt;/ref&gt;
| &quot;for his inspired writings which, while growing in boldness and penetration, exemplify the classical humanitarian ideals and high qualities of style&quot;&lt;ref name=&quot;Literature1946&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1946/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1946|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1947
| [[File:André Gide.jpg|75px]]
| [[آندرے ژید]]
| data-sort-value=&quot;France&quot;| [[File:Flag of France.svg|20px]] [[فرانسیسی جمہوریہ چہارم|France]]
| پروٹسٹنٹ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Life and Works of Andre Gide |url=http://www.andregide.org/gidebio2.html |access-date=2016-05-18 |archive-date=2017-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170728135138/http://www.andregide.org/gidebio2.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
| &quot;for his comprehensive and artistically significant writings, in which human problems and conditions have been presented with a fearless love of truth and keen psychological insight&quot;&lt;ref name=&quot;Literature1947&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1947/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1947|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1948
| [[File:T.S. Eliot, 1923.JPG|75px]]
| [[ٹی۔ ایس ایلیٹ]]
| data-sort-value=&quot;برطانیہ&quot;| {{flag|برطانیہ}} &lt;br&gt; (Born in the {{flag|امریکا}})
| [[Anglican]]&lt;ref&gt;plaque on interior wall of Saint Stephen's&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;obituary notice in ''Church and King'', Vol. XVII, No. 4, 28 February 1965,−− p. 3.&lt;/ref&gt;
| &quot;for his outstanding, pioneer contribution to present-day poetry&quot;&lt;ref name=&quot;Literature1948&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1948/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1948|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1949
| [[File:Carl Van Vechten - William Faulkner.jpg|75px]]
| [[ویلیم فالکنر]]
| {{flag|امریکا|1912}}
| پروٹسٹنٹ (Episcopalian)
| &quot;for his powerful and artistically unique contribution to the modern American novel&quot;&lt;ref name=&quot;Literature1949&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1949/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1949|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1952
| [[File:François Mauriac (1932).jpg|75px]]
| [[فرانسیوس ماؤریک]]
| data-sort-value=&quot;France&quot;| [[File:Flag of France.svg|20px]] [[فرانسیسی جمہوریہ چہارم|France]]
| رومن کیتھولک&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/biography/Francois-Mauriac François Mauriac]&lt;/ref&gt;
| &quot;for the deep spiritual insight and the artistic intensity with which he has in his novels penetrated the drama of human life&quot;&lt;ref name=&quot;Literature1952&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1952/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1952|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1953
| [[File:Churchill portrait NYP 45063.jpg|75px]]
| [[ونسٹن چرچل|Sir Winston Churchill]]
| {{flag|برطانیہ}}
| Anglican
| &quot;for his mastery of historical and biographical description as well as for brilliant oratory in defending exalted human values&quot;&lt;ref name=&quot;Literature1953&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1953/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1953|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1954
| [[File:ErnestHemingway.jpg|75px]]
| [[Ernest Hemingway]]
| {{flag|امریکا|1912}}
| Converts to رومن کیتھولکism&lt;ref&gt;Meyers (1985), 173, 184&lt;/ref&gt;
| &quot;for his mastery of the art of narrative, most recently demonstrated in ''[[سمندر اور بوڑھا]]'', and for the influence that he has exerted on contemporary style&quot;&lt;ref name=&quot;Literature1954&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1954/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1954|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1955
| [[File:Halldór Kiljan Laxness 1955.jpg|75px]]
| [[ہالڈورلیکسنس]]
| {{flag|Iceland}}
| Converts to رومن کیتھولکism&lt;ref&gt;Hallberg, Peter, ''Halldór Laxness''. Twayne Publishers, New York, translated by Rory McTurk, 1971, pp.35, 38&lt;/ref&gt; 
| &quot;for his vivid epic power which has renewed the great narrative art of Iceland&quot;&lt;ref name=&quot;Literature1955&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1955/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1955|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1956
| [[File:JRJimenez.JPG|75px]]
| [[جون ریمن جیمنیز]]
| {{flag|Puerto Rico}} (Born in [[File:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|20px]] [[Restoration (Spain)|Spain]])
| رومن کیتھولک
| &quot;for his lyrical poetry, which in Spanish language constitutes an example of high spirit and artistical purity&quot;&lt;ref name=&quot;Literature1956&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1956/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1956|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1958
|
| [[بریس پاسترناک]]
| {{flag|Soviet Union}}
| Converts to [[راسخُ الا عتقاد کلیسا]] from Judaism&lt;ref&gt;Fleishman, pp 264–266.&lt;/ref&gt;
| &quot;for his important achievement both in contemporary lyrical poetry and in the field of the great Russian epic tradition&quot;&lt;ref name=&quot;Literature1958&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1958/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1958|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1961
|
| [[ایواینڈرک]]
| {{flag|Yugoslavia}}&lt;br&gt; (Born in {{flag|Austria-Hungary}})
| رومن کیتھولک
| &quot;for the epic force with which he has traced themes and depicted human destinies drawn from the history of his country&quot;&lt;ref name=&quot;Literature1961&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1961/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1961|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1962
| [[File:JohnSteinbeck crop.JPG|75px]]
| [[جانسٹین بک]]
| {{flag|امریکا}}
| Raised Episcopalian&lt;ref&gt;Alec Gilmore. [http://www.gilco.org.uk/papers/john_steinbecks_view_of_god.html John Steinbeck's View of God] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304095734/http://www.gilco.org.uk/papers/john_steinbecks_view_of_god.html |date=2016-03-04 }}. gilco.org.uk&lt;/ref&gt; later he become agnostic
| &quot;for his realistic and imaginative writings, combining as they do sympathetic humour and keen social perception&quot;&lt;ref name=&quot;Literature1962&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1962/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1962|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1963
| [[File:Giorgos Seferis 1963.jpg|75px]]
| [[یور گوسسیفرس]]
| data-sort-value=&quot;Greece&quot;| [[File:State Flag of Greece (1863-1924 and 1935-1970).svg|20px]] [[مملکت یونان|Greece]] &lt;br&gt; (Born in the {{flag|Ottoman Empire}})
| [[Greek Orthodox]]
| &quot;for his eminent lyrical writing, inspired by a deep feeling for the Hellenic world of culture&quot;&lt;ref name=&quot;Literature1963&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1963/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1963|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1967
| [[File:MiguelAngelAsturias.JPG|75px]]
| [[میگوئو ل اینجل اسٹریس]]
| {{flag|Guatemala}}
| رومن کیتھولک
| &quot;for his vivid literary achievement, deep-rooted in the national traits and traditions of Indian peoples of Latin America&quot;&lt;ref name=&quot;Literature1967&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1967/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1967|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1969
| [[File:Samuel Beckett, f11.jpg|75px]]
| [[سیموئل بکٹ]]
| data-sort-value=&quot;France&quot;| {{flag|France}} (Born in {{flag|Ireland}})
| Anglican ([[Church of Ireland]])
| &quot;for his writing, which - in new forms for the novel and drama - in the destitution of modern man acquires its elevation&quot;&lt;ref name=&quot;Literature1969&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1969/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1969|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1970
| [[File:Aleksandr Solzhenitsyn 1974crop.jpg|75px]]
| [[الیکزینڈر سلزینسٹائن]]
| {{flag|Soviet Union}}
| Eastern Orthodox&lt;ref&gt;O'Neil, Patrick M. (2004) ''Great world writers: 20th century'', p. 1400. Marshall Cavendish, ISBN 0-7614-7478-1&lt;/ref&gt;
| &quot;for the ethical force with which he has pursued the indispensable traditions of Russian literature&quot;&lt;ref name=&quot;Literature1970&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1970/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1970|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1972
| [[File:Bundesarchiv B 145 Bild-F062164-0004, Bonn, Heinrich Böll.jpg|75px]]
| [[ہنرک بول]]
| data-sort-value=&quot;جرمنی&quot;| [[File:Flag of جرمنی (3-2 aspect ratio).svg|20px]] [[مغربی جرمنی|جرمنی (West)]]
| رومن کیتھولک&lt;ref name=&quot;KATERKater2006&quot;&gt;{{cite book|author1=Michael H. KATER|author2=Michael H Kater|title=Hitler Youth|url=http://books.google.com/books?id=IlIOP1O7H4wC&amp;pg=PA24|accessdate=26 August 2012|date=30 April 2006|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-01991-1|pages=24–}}&lt;/ref&gt; 
| &quot;for his writing which through its combination of a broad perspective on his time and a sensitive skill in characterization has contributed to a renewal of German literature&quot;&lt;ref name=&quot;Literature1972&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1972/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1972|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1979
| [[File:Odysseas Elytis 1974.jpg|75px]]
| [[اودیسس الیٹس]]
| {{flag|Greece}}
| [[Greek Orthodox]]
| &quot;for his poetry, which, against the background of Greek tradition, depicts with sensuous strength and intellectual clear-sightedness modern man's struggle for freedom and creativeness&quot;&lt;ref name=&quot;Literature1979&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1979/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1979|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1980
| [[File:Czesław Miłosz 2011 Lithuania stamp.jpg|75px]]
| [[چیکلا ملوسز]]
| data-sort-value=&quot;امریکا&quot;| {{flag|امریکا}} (Born in [[File:Military ensign of Vistula Flotilla of Congress Poland.svg|20px]] [[Vistula Land|Poland]])
| رومن کیتھولک&lt;ref name=&quot;Haven, Cynthia L. 2006, p. 145&quot;&gt;Haven, Cynthia L., &quot;'A Sacred Vision': An Interview with Czesław Miłosz&quot;, in Haven, Cynthia L. (ed.), ''Czesław Miłosz: Conversations''. University Press of Mississippi, 2006, p. 145.&lt;/ref&gt;
| &quot;who with uncompromising clear-sightedness voices man's exposed condition in a world of severe conflicts&quot;&lt;ref name=&quot;Literature1980&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1980/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1980|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1982
| [[File:Gabriel Garcia Marquez.jpg|75px]]
| [[Gabriel García Márquez]]
| {{flag|Colombia}}
| رومن کیتھولک&lt;ref&gt;{{Harvnb|Martin|2008|p=30}}&lt;/ref&gt;
| &quot;for his novels and short stories, in which the fantastic and the realistic are combined in a richly composed world of imagination, reflecting a continent's life and conflicts&quot;&lt;ref name=&quot;Literature1982&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1982/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1982|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1989
| [[File:Camilo José Cela Madrid 1996.jpg|75px]]
| [[کمیلو جوز کیلا]]
| {{flag|Spain}}
| رومن کیتھولک
| &quot;for a rich and intensive prose, which with restrained compassion forms a challenging vision of man's vulnerability&quot;&lt;ref name=&quot;Literature1989&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1989/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1989|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1990
| [[File:Paz0.jpg|75px]]
| [[اوکٹاویو پاز]]
| {{flag|Mexico}}
| رومن کیتھولک
| &quot;for impassioned writing with wide horizons, characterized by sensuous intelligence and humanistic integrity&quot;&lt;ref name=&quot;Literature1990&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1990/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1990|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1992
| [[File:Derek Walcott.jpg|75px]]
| [[ڈیرک ولکوٹ]]
| {{flag|Saint Lucia|1979}}
| پروٹسٹنٹ (Methodist )&lt;ref Name=&quot;Paris Review&quot;&gt;[http://www.theparisreview.org/interviews/2719/the-art-of-poetry-no-37-derek-walcott &quot;Derek Walcott, The Art of Poetry No. 37&quot;], ''The Paris Review'' Winter 1986&lt;/ref&gt;
| &quot;for a poetic oeuvre of great luminosity, sustained by a historical vision, the outcome of a multicultural commitment&quot;&lt;ref name=&quot;Literature1992&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1992/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1992|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1993
| [[File:Toni Morrison 2008-2.jpg|75px]]
| [[ٹونی موریسن]]
| {{flag|امریکا}}
| رومن کیتھولک&lt;ref name=Brockes&gt;{{cite news |title=Toni Morrison: 'I want to feel what I feel. Even if it's not happiness' |authorlink=Emma Brockes|first=Emma |last=Brockes |url=http://www.guardian.co.uk/books/2012/apr/13/toni-morrison-home-son-love# |newspaper=[[The Guardian]] |date=April 13, 2012 |accessdate=February 14, 2013}}&lt;/ref&gt;
| &quot;who in novels characterized by visionary force and poetic import, gives life to an essential aspect of American reality&quot;&lt;ref name=&quot;Literature1993&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1993/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1993|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1999
| [[File:Grass.JPG|75px]]
| [[گنتھر گراس]]
| {{flag|جرمنی}}
| رومن کیتھولک&lt;ref&gt;Garland, ''The Oxford Companion to German Literature'', p. 302.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;The Literary Encyclopedia&quot;, [http://www.litencyc.com/php/speople.php?rec=true&amp;UID=4990 Günter Grass (b. 1927)]. Retrieved on 16 August 2006.&lt;/ref&gt;
| &quot;whose frolicsome black fables portray the forgotten face of history&quot;&lt;ref name=&quot;Literature1999&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1999/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1999|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2003
| [[File:J.M. Coetzee.JPG|75px]]
| [[جے ایم کوئٹزی]]
| {{flag|South Africa}}&lt;br /&gt;{{flag|Australia}}
| پروٹسٹنٹ&lt;ref&gt;{{cite book|title=J. M. Coetzee and the Ethics of Reading: Literature in the Event|url=https://archive.org/details/jmcoetzeeethicso0000attr|first=Derek|last=Attridge|publisher=University of Chicago Press|location=Chicago|year=2004|page=[https://archive.org/details/jmcoetzeeethicso0000attr/page/94 94]|isbn=978-0-226-03117-0}}&lt;/ref&gt;
| &quot;who in innumerable guises portrays the surprising involvement of the outsider&quot;&lt;ref name=&quot;Literature2003&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2003/index.html|title=Nobel Prize in Literature 2003|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2008
| [[File:Jean-Marie Gustave Le Clézio-press conference Dec 06th, 2008-2.jpg|75px]]
| [[ژاں ماری لی کلیزیو]]
| data-sort-value=&quot;France&quot;| {{flag|France}}&lt;br /&gt;{{flag|Mauritius}}
| رومن کیتھولک
| &quot;author of new departures, poetic adventure and sensual ecstasy, explorer of a humanity beyond and below the reigning civilization&quot;&lt;ref name=&quot;Literature2008&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2008/index.html|title=Nobel Prize in Literature 2008|publisher=Nobel Foundation|accessdate=14 October 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2010
| [[File:Vargas Losa Göteborg Book Fair 2011b.jpg|75px]]
| [[ماریو ورگاس للوسا]]
| {{flag|Peru}}&lt;br /&gt;{{flag|Spain}}
| رومن کیتھولک&lt;ref&gt;{{Harvnb|Williams|2001|p=32}}&lt;/ref&gt;
| &quot;for his cartography of structures of power and his trenchant images of the individual's resistance, revolt, and defeat&quot;&lt;ref name=&quot;Literature2010&quot;&gt;{{cite web|url= http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2010/index.html|title=Nobel Prize in Literature 2010|publisher=Nobel Foundation|accessdate=7 October 2010}}&lt;/ref&gt;
|}

=== امن===
{| align=&quot;center&quot; class=&quot;wikitable&quot;
|-
! سال
! colspan=2|انعام یافتہ
! ملک
! فرقہ
! وجہ
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 1902
| [[File:Ducommun.jpg|75px]]
| [[الی ڈوکمن]]
| rowspan=&quot;2&quot; | {{flag|Switzerland}}
| پروٹسٹنٹ
| &quot;[For his role as] the first honorary secretary of the [[عالمی امن دفتر]]&quot;&lt;ref name=&quot;N1902&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1902/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1902 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Charles Albert Gobat2.jpg|75px]]
| [[ایلبرٹ گوباٹ]]
| پروٹسٹنٹ
| &quot;[For his role as the] first Secretary General of the [[Inter-Parliamentary Union]]&quot;
|-
| 1903
| [[File:Cremer.jpg|75px]]
| [[رینڈل کریمر|William Randal Cremer]]
| data-sort-value=&quot;برطانیہ&quot;| [[File:Flag of the برطانیہ.svg|20px]] [[متحدہ مملکت برطانیہ عظمی و آئر لینڈ|برطانیہ]]
| Methodist
| &quot;[For his role as the] the 'first father' of the [[Inter-Parliamentary Union]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1903/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1903 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1905
| [[File:Bertha von Suttner nobel.jpg|75px]]
| [[برتھا فان ستنر]]
| {{flag|Austria-Hungary}}
| رومن کیتھولک&lt;ref name=&quot;Hamann, p. 2&quot;&gt;Hamann, p. 2&lt;/ref&gt;
| For authoring ''Lay Down Your Arms'' and contributing to the creation of the Prize&lt;ref name=&quot;Lundestad&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1905/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1905 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1906
| [[File:President Theodore Roosevelt, 1904.jpg|75px]]
| [[تھیوڈور روزویلٹ]]
| {{flag|امریکا|1896}}
|پروٹسٹنٹ ([[Dutch Reformed Church]])&lt;ref name=vought&gt;{{cite book|last1=Vought|first1=Hans P.|title=The Bully Pulpit and the Melting Pot: American Presidents and the Immigrant, 1897-1933|url=https://archive.org/details/isbn_0865548870|date=2004|publisher=Mercer University Press|location=Macon, Georiga, USA|isbn=0-86554-8870|page=[https://archive.org/details/isbn_0865548870/page/29 29]}}&lt;/ref&gt; 
| &quot;[F]or his successful mediation to end the [[Russo-Japanese War|Russo-Japanese war]] and for his interest in arbitration, having provided the [[Permanent Court of Arbitration|Hague arbitration court]] with its very first case&quot;&lt;ref name=&quot;Lundestad&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1906/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1906 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 1907
| [[File:Ernesto Teodoro Moneta.jpg|75px]]
| [[ارنسٹ ٹیوڈورو مونیٹا]]
| data-sort-value=&quot;Italy&quot;| [[File:Flag of Italy (1861-1946).svg|20px]] [[مملکت اطالیہ|Italy]]
|رومن کیتھولک
| &quot;[For his work as a] key leader of the Italian peace movement&quot;&lt;ref name=&quot;Lundestad&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;N1907&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1907/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1907 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[File:Louis Renault jurist.gif|75px]]
| [[لوئی رینو|Louis Renault]]
| data-sort-value=&quot;France&quot;| [[File:Flag of France.svg|20px]] [[فرانسیسی جمہوریہ سوم|France]]
|رومن کیتھولک
| &quot;[For his work as a] leading French international jurist and a member of the [[Permanent Court of Arbitration]] at The Hague&quot;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 1909
| [[File:Beernaert.gif|75px]]
| [[آگسٹے بیرنارٹ]]
| {{flag|Belgium}}
| رومن کیتھولک
| &quot;[For being a] representative to the [[Hague Conventions of 1899 and 1907|two Hague conferences]], and a leading figure in the [[Inter-Parliamentary Union]]&quot;&lt;ref name=&quot;Lundestad&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;N1909&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1909/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1909 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:PaulBalluet.gif|75px]]
| [[پال ڈی کانسٹنٹ|Paul Henri d'Estournelles de Constant]]
| data-sort-value=&quot;France&quot;| [[File:Flag of France.svg|20px]] [[فرانسیسی جمہوریہ سوم|France]]
| پروٹسٹنٹ ([[کالوینیت]])
| &quot;[For] combined diplomatic work for [[France–جرمنی relations|Franco-German]] and [[France – برطانیہ relations|Franco-British understanding]] with a distinguished career in [[Permanent Court of Arbitration|international arbitration]]&quot;&lt;ref name=&quot;Lundestad&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;N1909&quot;/&gt;
|-
| 1912
| [[File:Elihu Root, bw photo portrait, 1902.jpg|75px]]
| [[الیہو روٹ]]{{Ref label|Late|A|A}}
| {{flag|امریکا|1912}}
| پروٹسٹنٹ (Presbyterian)
| &quot;[F]or his strong interest in international arbitration and for his plan for a world court&quot;&lt;ref name=&quot;Lundestad&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;N1912&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1912/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1912 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1919
| [[File:President Woodrow Wilson portrait December 2 1912.jpg|75px]]
| [[ووڈرو ولسن]]
| {{flag|امریکا|1912}}
| پروٹسٹنٹ (Presbyterian)&lt;ref&gt;Heckscher (1991), p. 23.&lt;/ref&gt;
| &quot;[F]or his crucial role in establishing the [[جمعیت الاقوام]]&quot;&lt;ref name=&quot;Lundestad&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1919/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1919 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 1921
| [[File:Hjalmar Branting by Goodwin.jpg|75px]]
| [[یلمار برانٹنگ]]
| {{flag|Sweden}}
|Lutheran ([[Church of Sweden]])&lt;ref name = &quot;Robertson 487&quot;&gt;{{cite book|last=Robertson|first=J. M.|title=History of Freethought in the Nineteenth Century, Part 2|publisher=Kessinger Publishing|year=2003|page=487|isbn=0-7661-3955-7}}&lt;/ref&gt;
| &quot;[F]or his work in the [[جمعیت الاقوام]]&quot;&lt;ref name=&quot;Lundestad&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;N1921&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1921/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1921 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:کرسچئین Lous Lange.jpg|75px]]
| [[کرسچن لؤس لانگے|کرسچئین Lange]]
| {{flag|Norway}}
|Lutheran ([[Church of Norway]])
| &quot;[For his work as] the first secretary of the Norwegian Nobel Committee&quot; and &quot;the secretary-general of the [[Inter-Parliamentary Union]]&quot;&lt;ref name=&quot;Lundestad&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;N1921&quot;/&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 1925
| [[File:Austen Chamberlain nobel.jpg|75px]]
| [[اسٹن چیمبرلین]]{{Ref label|Late|A|A}}
| {{flag|برطانیہ}}
| [[General Assembly of Unitarian and Free کرسچئین Churches|Unitarian]]&lt;ref&gt;{{acad|id=CHMN882JA|name=Chamberlain, Joseph Austen}}&lt;/ref&gt;
| For work on the [[Locarno Treaties]]&lt;ref name=&quot;Lundestad&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;N1925&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1925/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1925 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Charles Dawes, Bain bw photo portrait.jpg|75px]]
| [[چارلز ڈاز]]{{Ref label|Late|A|A}}
| {{flag|امریکا|1912}}
| پروٹسٹنٹ ([[Congregationalist]])
| &quot;[F]or [work on] the Dawes Plan for German reparations which was seen as having provided the economic underpinning of the [[Locarno Treaties|Locarno Pact]] of 1925&quot;&lt;ref name=&quot;Lundestad&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;N1925&quot;/&gt;
|-
|1926
| [[File:Bundesarchiv Bild 146-1989-040-27, Gustav Stresemann.jpg|75px]]
| [[گستاف سٹریسمان]]
| data-sort-value=&quot;جرمنی&quot;| [[File:Flag of جرمنی (3-2 aspect ratio).svg|20px]] [[Weimar Republic|جرمنی]]
|پروٹسٹنٹ
| For work on the [[Locarno Treaties]]&lt;ref name=&quot;Lundestad&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1926/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1926 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1927
|[[File:Ferdinand Buisson 1924.jpg|75px]]
| [[فرڈیننڈ بوئسوں]]
| data-sort-value=&quot;France&quot;| [[File:Flag of France.svg|20px]] [[فرانسیسی جمہوریہ سوم|France]]
| پروٹسٹنٹ&lt;ref&gt;[https://oratoiredulouvre.fr/evangile-et-liberte/ferdinand-buisson-پروٹسٹنٹ-liberal-ecole-laique-republicaine.php Ferdinand Buisson, un پروٹسٹنٹ libéral au service de l’école laïque républicaine]&lt;/ref&gt;
| &quot;[For] contributions to [[France–جرمنی relations|Franco-German]] popular reconciliation&quot;&lt;ref name=&quot;Lundestad&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;N1927-&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1927/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1927 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1930
| [[File:Nathan Söderblom nobel.jpg|75px]]
| [[ناتھن سودربلوم]]
| {{flag|Sweden}}
| Lutheran (Church of Sweden)
| &quot;[F]or his efforts to involve the churches not only in work for ecumenical unity, but also for world peace&quot;&lt;ref name=&quot;Lundestad&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1930/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1930 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 1931
| [[File:Jane Addams profile.jpg|75px]]
| [[جین ایڈمز]]
| rowspan=&quot;2&quot; | {{flag|امریکا|1912}}
| پروٹسٹنٹ (Presbyterian)&lt;ref&gt;She was baptized a [[Presbyterian]]. Her certificate of baptism is from 1888, but she says that she joined the church slightly earlier: {{cite book|last=Knight|first=Louise W.|title=Citizen|publisher=University of Pennsylvania Press|date=October 2003|page=451n46 |isbn=978-0-8122-3747-4}}&lt;/ref&gt;
| &quot;[F]or her social reform work&quot; and &quot;leading the [[Women's International League for Peace and Freedom]]&quot;&lt;ref name=&quot;Lundestad&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;N1931&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1931/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1931 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Nicholas Murray Butler ppmsca.03668.jpg|75px]]
| [[نکولس مرے بٹلر]]
| پروٹسٹنٹ ([[Episcopal Church (امریکا)|Episcopalian]])
| &quot;[For his promotion] of the [[Kellogg–Briand Pact|Briand-Kellogg pact]]&quot; and for his work as the &quot;leader of the more establishment-oriented part of the American peace movement&quot;&lt;ref name=&quot;Lundestad&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;N1931&quot;/&gt;
|-
| 1934
| [[File:1910 Arthur Henderson.jpg|75px]]
| [[آرتھر ہینڈرسن]]
| {{flag|برطانیہ}}
| پروٹسٹنٹ ([[Methodist]])&lt;ref&gt;[http://www.encyclopedia.com/topic/Arthur_Henderson.aspx Arthur Henderson]&lt;/ref&gt;
| &quot;[F]or his work for the [[جمعیت الاقوام|League]], particularly [[League of Nations Disarmament Conference|its efforts in disarmament]]&quot;&lt;ref name=&quot;Lundestad&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1934/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1934 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = &quot;BBC_2013_04_03&quot;&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/uk-england-tyne-22008819 BBC News: ''Nobel Peace Prize medal stolen in Newcastle'' 3 April 2013, accessed 3 April 2013]&lt;/ref&gt;
|-
|-
| 1935
| [[File:Carl von Ossietzky.jpg|75px]]
| [[کارل فان اوسیتزکی]]{{Ref label|Carl von Ossietzky|B|B}}
| data-sort-value=&quot;جرمنی&quot;| [[File:Flag of German Reich (1935–1945).svg|20px]] [[Nazi جرمنی|جرمنی]]
| پروٹسٹنٹ (Lutheran)&lt;ref name=db&gt;{{cite web|url=http://www.deutsche-biographie.de/sfz73879.html |title=Deutsche Biographie |publisher=Deutsche-biographie.de |date=|language=de|accessdate=2013-08-05}}&lt;/ref&gt;
| &quot;[For his] struggle against جرمنی's rearmament&quot;&lt;ref name=&quot;Lundestad&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1935/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1935 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1945
| [[File:Hull-Cordell-LOC.jpg|75px]]
| [[کورڈل ہل]]
| {{flag|امریکا|1912}}
| پروٹسٹنٹ (Episcopalian)&lt;ref&gt;[http://enc.wymaninstitute.org/?p=271 HULL, CORDELL]&lt;/ref&gt;
| &quot;[For] his fight against isolationism at home, his efforts to create a peace bloc of states on the American continents, and his work for the [[اقوام متحدہ|United Nations Organization]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |first=Gunnar |last=Jahn |authorlink=Gunnar Jahn |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1945/press.html |title=Award Ceremony Speech (1945) |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 1946
| [[File:EmilyGreeneBalch.jpg|75px]]
| [[ایملی گرین بالچ]]
| rowspan=&quot;2&quot; | {{flag|امریکا|1912}}
| Quaker&lt;ref&gt;Randall, ''Improper Bostonian'' p. 60&lt;/ref&gt; 
| &quot;Formerly Professor of History and Sociology; Honorary International President, [[Women's International League for Peace and Freedom]]&quot;&lt;ref name=&quot;N1946&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1946/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1946 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2008-11-12}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:John Raleigh Mott, 1910.jpg|75px]]
| [[جان موٹ|John Raleigh Mott]]
| پروٹسٹنٹ (Methodist)&lt;ref&gt;Cracknell &amp; White, 243&lt;/ref&gt;
| &quot;Chairman, International Missionary Council; President, [[World Alliance of Young Mens کرسچئین Associations|World Alliance of Young Men's کرسچئین Associations]]&quot;&lt;ref name=&quot;N1946&quot;/&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 1947
| rowspan=&quot;2&quot; | [[File:Quaker star-T.svg|75px]]
| [[فرینڈز سروس کونسل|Friends Service Council]]
| {{flag|برطانیہ}}
| Quaker
| rowspan=&quot;2&quot; | &quot;compassion for others and the desire to help them&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |first=Gunnar |last=Jahn |authorlink=Gunnar Jahn |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1947/press.html |title=Award Ceremony Speech (1947) |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[امریکن فرینڈز سروس کمیٹی]]
| {{flag|امریکا|1912}}
| [[Religious Society of Friends]] (Quaker)
|-
| 1949
|[[File:John Boyd Orr nobel.jpg|75px]]
| [[جان بویڈ اور|The Lord Boyd-Orr]]
| {{flag|برطانیہ}}
| پروٹسٹنٹ ([[Free Church of Scotland (1843–1900)|Free Church of Scotland]])&lt;ref name=Kay44&gt;Kay, p. 44&lt;/ref&gt;
| &quot;Physician; Alimentary Politician; Prominent organizer and Director, General [[ادارہ برائے خوراک و زراعت]]; President, [[National Peace Council]] and World Union of Peace Organizations&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1949/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1949 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2008-11-12}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1950
| [[File:Ralph Bunche - 1963 March on Washington.jpg|75px]]
| [[رالف جانسن بنچ]]
| {{flag|امریکا|1912}}
| پروٹسٹنٹ ([[Baptist]])&lt;ref name=&quot;Gale&quot;&gt;[http://www.gale.cengage.com/free_resources/bhm/bio/bunche_r.htm &quot;Ralph J. Bunche&quot;], Gale Cengage Learning, accessed November 15, 2012&lt;/ref&gt;
| &quot;Professor, Harvard University Cambridge, MA; Director, division of Trusteeship, U.N.; Acting Mediator in Palestine, 1948&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1950/index.html |publisher=Nobel Foundation |title=The Nobel Peace Prize 1950 |accessdate=2008-11-12}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1952
| [[File:Bundesarchiv Bild 183-D0116-0041-019, Albert Schweitzer.jpg|75px]]
| [[البرٹ شویتزر]]
| data-sort-value=&quot;France&quot;| [[File:Flag of France.svg|20px]] [[فرانسیسی جمہوریہ چہارم|France]]
| کرسچئین&lt;ref&gt;Seaver (1951) pp. 3–9.&lt;/ref&gt;
| &quot;Missionary surgeon; Founder of [[لامبارینی]] (République de Gabon)&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1952/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1952 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2008-11-12}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1953
| [[File:General George C. Marshall, official military photo, 1946.JPEG|75px]]
| [[جارج مارشل|George Catlett Marshall]]
| {{flag|امریکا|1912}}
| پروٹسٹنٹ (Episcopalian)&lt;ref name=e&gt;[http://www.arlingtoncemetery.net/gcm.htm George Catlett Marshall, General of the Army] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170520170830/http://www.arlingtoncemetery.net/gcm.htm |date=2017-05-20 }}&lt;/ref&gt;
| &quot;General President American Red Cross; Former Secretary of State and of Defense; Delegate U.N.; Originator of [the] '[[مارشل منصوبہ]]{{'&quot;}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1953/index.html |publisher=Nobel Foundation |title=The Nobel Peace Prize 1953 |accessdate=2008-11-12}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1957
| [[File:Lester B. Pearson with a pencil.jpg|75px]]
| [[لسٹر پیرسن|Lester Bowles Pearson]]
| {{flag|Canada}}
| پروٹسٹنٹ ([[United Church of Canada]])&lt;ref name=&quot;DictCdnBio&quot;&gt;{{cite web|url= http://www.biographi.ca/009004-119.01-e.php?BioId=42123 |title= Pearson, Lester Bowles|work= [[Dictionary of Canadian Biography]] Online, 1971-1980 (Volume XX)|publisher= [[جامعہ ٹورانٹو]]/[[Université Laval]]|year= 2000|accessdate= 13 June 2011}}&lt;/ref&gt;
| &quot;former Secretary of State for External Affairs of Canada; former President of the 7th Session of the United Nations General Assembly&quot;;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1957/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1957 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2008-11-12}}&lt;/ref&gt; &quot;for his role in trying to end the [[سوئز بحران|Suez conflict]] and to solve the Middle East question through the United Nations.&quot;&lt;ref name=&quot;Lundestad&quot;/&gt;
|-
| 1958
|[[File:Georges Pire 1958.jpg|75px]]
| [[جارج پائر]]
| {{flag|Belgium}}
| رومن کیتھولک
| &quot;Father in the [[Dominican Order]]; Leader of the relief organization for refugees &quot;L'Europe du Coeur au Service du Monde&quot;&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1958/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1958 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2008-11-12}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1959
|[[File:Philip Noel-Baker 1942.jpg|75px]]
| [[Philip Noel-Baker, Baron Noel-Baker|Philip Noel-Baker]]
| {{flag|برطانیہ}}
| Quaker&lt;ref name=&quot;ODNB&quot;&gt;[http://www.oxforddnb.com/view/article/31505 David Howell, &quot;Baker, Philip John Noel-, Baron Noel-Baker (1889–1982)&quot;, ''Oxford Dictionary of National Biography'', Oxford University Press, 2004; online edn, May 2012]; accessed 7 December 2014.&lt;/ref&gt;
| &quot;Member of Parliament; lifelong ardent worker for international peace and co-operation&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1959/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1959 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2008-11-12}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1960
| [[File:Albert Lutuli nobel.jpg|75px]]
| [[ایلبرٹ لوٹولی]]
| data-sort-value=&quot;South Africa&quot;| [[File:Flag of South Africa (1928-1994).svg|20px]] [[اتحاد جنوبی افریقہ|South Africa]] &lt;br&gt; (Born in [[Company rule in Rhodesia|Southern Rhodesia]])
| پروٹسٹنٹ (Methodist)
| &quot;President of the [[African National Congress]],&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1960/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1960 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2008-11-12}}&lt;/ref&gt; &quot;was in the very forefront of the struggle against apartheid in South Africa.&quot;&lt;ref name=&quot;Lundestad&quot;/&gt;
|-
| 1961
| [[File:Dag Hammarskjöld.jpg|75px]]
| [[داگ ہمارشولد]]{{Ref label|Dag Hammarskjöld|C|C}}
| {{flag|Sweden}}
| پروٹسٹنٹ (Lutheran)&lt;ref&gt;Henry P Van Dusen. ''Dag Hammarskjold: A Biographical Interpretation of Markings'' Faber and Faber London 1967 p 47.&lt;/ref&gt;
| &quot;Secretary General of the U.N.,&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1961/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1961 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2008-11-12}}&lt;/ref&gt; awarded &quot;for strengthening the organization.&quot;&lt;ref name=&quot;Lundestad&quot;/&gt;
|-
| 1964
|[[File:Martin Luther King Jr NYWTS.jpg|75px]]
| [[مارٹن لوتھر کنگ جونیئر]]
| {{flag|امریکا}}
| پروٹسٹنٹ ([[Baptist]]; [[Progressive National Baptist Convention]])
| Campaigner for [[civil rights]], &quot;first person in the Western world to have shown us that a struggle can be waged without violence.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1964/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1964 |accessdate=2008-11-12|publisher=Nobel Foundation}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1970
|[[File:Norman Borlaug (cropped).jpg|75px]]
| [[نارمن بورلاگ|Norman E. Borlaug]]
| {{flag|امریکا}}
| پروٹسٹنٹ (Lutheran)
| &quot;[[International Maize and Wheat Improvement Center]];&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1970/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1970 |accessdate=2008-11-12|publisher=Nobel Foundation}}&lt;/ref&gt; &quot;for his contributions to the &quot;[[green revolution]]&quot; that was having such an impact on food production particularly in Asia and in Latin America.&quot;&lt;ref name=&quot;Lundestad&quot;/&gt;
|-
| 1971
|[[File:Bundesarchiv B 145 Bild-F057884-0009, Willy Brandt.jpg|75px]]
| [[ولی برانت]]
| data-sort-value=&quot;جرمنی&quot;| [[File:Flag of جرمنی (3-2 aspect ratio).svg|20px]] [[مغربی جرمنی|جرمنی (West)]]
| پروٹسٹنٹ (Lutheran)&lt;ref&gt;{{cite book|last=Jessup|first=John E.|title=An Encyclopedic Dictionary of Conflict and Conflict Resolution, 1945–1996|year=1998|publisher=Greenwood Press|location=Westport, CT|page=89|url=http://www.questia.com/read/106899354/an-encyclopedic-dictionary-of-conflict-and-conflict}}{{Subscription required|via=Questia}}&lt;/ref&gt;
| &quot;[[Chancellor of جرمنی (Federal Republic)|Chancellor of the Federal Republic of جرمنی]]; for West جرمنی's ''[[Ostpolitik]]''&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1971/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1971 |accessdate=2008-11-12|publisher=Nobel Foundation}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1974
|[[File:Seán MacBride 1984.jpg|75px]]
| [[سین میک برائیڈ]]
| {{flag|Ireland}} &lt;br&gt; (Born in [[File:Flag of France.svg|20px]] [[فرانسیسی جمہوریہ سوم|France]])
| رومن کیتھولک&lt;ref&gt;Ronan Fanning (6 December 2009) [http://www.independent.ie/opinion/analysis/the-age-of-our-craven-deference-is-finally-over-1965621.html The age of our craven deference is finally over]. The Independent.&lt;/ref&gt;
| &quot;President of the [[عالمی امن دفتر]]; President of the Commission of [[نمیبیا]].&quot;&lt;ref name=&quot;N1974&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1974/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1974 |accessdate=2008-11-12|publisher=Nobel Foundation}}&lt;/ref&gt; &quot;For his strong interest in human rights: piloting the European Convention on Human Rights through the Council of Europe, helping found and then lead Amnesty International and serving as secretary-general of the International Commission of Jurists&quot;&lt;ref name=&quot;Lundestad&quot;/&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 1976
|[[File:Betty Williams.jpg|75px]]
| [[بیٹی ولیمز|Betty Williams]]
| rowspan=&quot;2&quot; | {{flag|برطانیہ}}
| رومن کیتھولک
| rowspan=2| &quot;Founder[s] of the Northern Ireland Peace Movement (later renamed Community of Peace People)&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1976/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1976|accessdate=2008-11-12|publisher=Nobel Foundation}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Mairead Corrigan Gaza crop.jpg|75px]]
| [[مائریڈ کوریگن|Mairead Corrigan]]
| رومن کیتھولک&lt;ref&gt;[http://www.scu.edu/ethics/architects-of-peace/Maguire/essay.html &quot;Mairead Corrigan Maguire Reflects on Working Toward Peace&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150613203619/http://www.scu.edu/ethics/architects-of-peace/Maguire/essay.html |date=2015-06-13 }}. [[Santa Clara University]]. Retrieved 27 March 2011.&lt;/ref&gt;
|-
| 1979
|[[File:MotherTeresa 090.jpg|75px]]
| [[مدر ٹریسا]]
| data-sort-value=&quot;Albania&quot;| {{flag|Albania}} (Born in [[Kosovo Vilayet|Ottoman Kosovo]])
| رومن کیتھولک&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.edgewoodpc.org/sermons/sermon061911.html|title=Sermon – Some Doubted|publisher=Edgewoodpc.org|date=19 June 2011|accessdate=28 August 2011|archive-date=15 October 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111015234535/http://edgewoodpc.org/sermons/sermon061911.html|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
| &quot;Founder of Missionaries of Charity&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1979/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1979|accessdate=2008-11-12|publisher=Nobel Foundation}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1980
| [[File:Adolfo Pérez Esquivel agosto 2011.jpg|75px]]
| [[ایڈولفو اسقویول]]
| {{flag|Argentina}}
| رومن کیتھولک&lt;ref name=nobel&gt;{{cite web |url=http://nobelprize.org/peace/laureates/1980/esquivel-bio.html |title=Adofo Pérez Esquivel |publisher=Nobel Prize Committee}}&lt;/ref&gt;
| &quot;Human rights leader;&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1980/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1980 |accessdate=2008-11-12|publisher=Nobel Foundation}}&lt;/ref&gt; &quot;founded non-violent human rights organizations to fight the military junta that was ruling his country (Argentina).&quot;&lt;ref name=&quot;Lundestad&quot;/&gt;
|-
| 1982
| [[File:Alfonso Garcia Robles 1981.jpg|75px]]
| [[الفانسو گارشیا روبلز]]
| {{flag|Mexico}}
| رومن کیتھولک
| &quot;[for] his magnificent work in the [[Treaty of Tlatelolco|disarmament negotiations]] of the United Nations, where they have both played crucial roles and won international recognition&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1982/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1982 |accessdate=2008-11-12|publisher=Nobel Foundation}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1982/press.html |title=The Nobel Peace Prize 1982–Presentation Speech |accessdate=2008-12-03|publisher=Nobel Foundation}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1983
|[[File:Lech Walesa OAF Visit.jpg|75px]]
| [[لیخ والینسا]]
| data-sort-value=&quot;Poland&quot;| [[File:Flag of Poland.svg|20px]] [[عوامی جمہوریہ پولینڈ|Poland]]
| رومن کیتھولک&lt;ref name=ash&gt;Timothy Garton Ash, [http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,988170,00.html Lech Wałęsa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130826121009/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,988170,00.html |date=2013-08-26 }}, TIME magazine,&quot;The Most Important People of the Century&quot;, 13 April 1998.&lt;/ref&gt;
| &quot;Founder of [[Solidarity (Polish trade union)|Solidarność]]; campaigner for human rights&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1983/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1983 |accessdate=2008-11-12|publisher=Nobel Foundation}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1984
|[[File:Desmond tutu 20070607 2.jpg|75px]]
| [[ڈسمنڈ ٹوٹو]]
| {{flag|South Africa|1928}}
| پروٹسٹنٹ (Anglican)
| &quot;Bishop of Johannesburg; former Secretary General, South African Council of Churches&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1984/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1984 |accessdate=2008-11-12|publisher=Nobel Foundation}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1987
| [[File:OscarArias.jpg|75px]]
| [[اوسکر اریآس]]
| {{flag|Costa Rica}}
| رومن کیتھولک
| &quot;for his work for peace in Central America, efforts which led to the accord signed in Guatemala on August 7 this year&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1987/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1987 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 1993
| [[File:Nelson Mandela-2008.jpg|75px]]
| [[نیلسن منڈیلا]]
| rowspan=&quot;2&quot; | {{flag|South Africa|1928}}
| پروٹسٹنٹ (Methodist){{sfn|Forster|2014|p=89}}
| rowspan=&quot;2&quot; | &quot;for their work for the peaceful termination of the [[apartheid]] regime, and for laying the foundations for a new democratic South Africa&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1993/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1993 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Frederik Willem de Klerk.jpg|75px]]
| [[ایف ڈبلیو دی کلرک|Frederik Willem de Klerk]]
| پروٹسٹنٹ ([[Reformed Churches in South Africa|Reformed]])&lt;ref&gt;{{cite book|last=Lugan|first=Bernard|year=1996|title=Ces Français qui ont fait l'Afrique du Sud (''The French People Who Made South Africa'')|publisher=Bartillat|isbn=2-84100-086-9}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=2| 1996
| [[File:Carlosbelo.jpg|75px]]
| [[کارلس بیلو]]
| rowspan=&quot;2&quot; | {{flag|Indonesia}}
| رومن کیتھولک
| rowspan=2| &quot;for their work towards a just and peaceful solution to the conflict in East Timor.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1996/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1996 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[File:EastTimor.JoseRamosHorta.01.jpg|75px]]
|[[جوز ریموس ہورٹا]]
| رومن کیتھولک
|-
| rowspan=2| 1998
| [[File:John Hume 2008.jpg|75px]]
| [[جان ہیوم]]
| rowspan=2| {{flag|برطانیہ}}
| رومن کیتھولک&lt;ref&gt;{{cite web|title=Ceasefire: It's all just coming together for the fixer: John Hume risked all when he met Sinn Fein. Now there's talk of a Nobel Peace Prize. Cal McCrystal reports|first=Cal|last=McCrystal|date=4 September 1994|url=http://www.independent.co.uk/voices/ceasefire-its-all-just-coming-together-for-the-fixer-john-hume-risked-all-when-he-met-sinn-fein-now-theres-talk-of-a-nobel-peace-prize-cal-mccrystal-reports-1446738.html}}&lt;/ref&gt;
| rowspan=2| &quot;for their efforts to find a peaceful solution to the conflict in Northern Ireland&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1998/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1998 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[File:David Trimble.jpg|75px]]
|[[ڈیوڈ ٹرمبل]]
| پروٹسٹنٹ (Presbyterian)&lt;ref name=&quot;google4&quot;&gt;{{Cite book|url=http://books.google.com/books?id=ny77bPwKxaUC&amp;pg=PA323&amp;dq=%22david+trimble%22&amp;hl=en&amp;ei=yGkpTNX_G8aqlAfvvvCyAw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=3&amp;ved=0CDQQ6AEwAg#v=onepage&amp;q=%22david%20trimble%22&amp;f=false |title=The Nobel Peace Prize and the ... |publisher=Google Books |accessdate=29 June 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;google1&quot;&gt;{{Cite book|url=http://books.google.com/books?id=s21VHD28o0EC&amp;q=%22william+david+trimble%22&amp;dq=%22william+david+trimble%22&amp;hl=en&amp;ei=MRopTL3gBISdlgeZoICCCA&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CC0Q6AEwAA |title=Newsmakers |publisher=Google Books |accessdate=28 June 2010}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2000
| [[File:Kim Dae-jung (Cropped).png|75px]]
| [[کم ڈے ژونگ]]
| {{flag|South Korea}}
| رومن کیتھولک&lt;ref name=&quot;Catholic News Agency&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.catholicnewsagency.com/news/john_paul_iis_appeal_saved_future_korean_president_from_death_sentence/ |title=John Paul II's appeal saved future Korean president from death sentence |date=21 May 2009 |publisher=Catholic News Agency |accessdate=25 June 2012}}&lt;/ref&gt;
| &quot;for his work for democracy and human rights in South Korea and in East Asia in general, and for peace and reconciliation with North Korea in particular&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2000/index.html |title=The Nobel Peace Prize 2000 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2001
| [[File:Kofi Annan4 2007 04 20.jpg|75px|Kofi Annan, Photo: Harry Wad]]
| [[کوفی عنان]]
| {{flag|Ghana}}
| پروٹسٹنٹ&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lefevere |first=Patricia |title=Annan: `Peace is never a perfect achievement'&amp;nbsp;– United Nations Secretary General Kofi Annan |publisher=National Catholic Reporter |date=11 December 1998 |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1141/is_7_35/ai_53460476 |accessdate=26 February 2008 |archivedate=12 January 2005 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050112161711/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m1141/is_7_35/ai_53460476 }}&lt;/ref&gt;
| &quot;for his work for a better organized and more peaceful world&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2001/index.html |title=The Nobel Peace Prize 2001 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2002
| [[File:Jimmy Carter.jpg|75px]]
| [[جمی کارٹر]]
| {{flag|امریکا}}
| پروٹسٹنٹ ([[Baptist]])&lt;ref&gt;{{cite web |last=Warner |first=Greg |url=http://www.baptiststandard.com/2000/10_23/pages/carter.html |title=Jimmy Carter says he can 'no longer be associated' with the SBC |quote=He said he will remain a deacon and Sunday school teacher at Maranatha Baptist Church in Plains and support the church's recent decision to send half of its missions contributions to the Cooperative Baptist Fellowship. |work=Baptist Standard |accessdate=December 13, 2009}}&lt;/ref&gt;
| &quot;for his decades of untiring effort to find peaceful solutions to international conflicts, to advance democracy and human rights, and to promote economic and social development&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2002/index.html |title=The Nobel Peace Prize 2002 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2004
| [[File:Wangari Maathai portrait by Martin Rowe.jpg|75px]]
| [[ونگری ماتھی|Wangari Muta Maathai]]
| {{flag|Kenya}}
| رومن کیتھولک&lt;ref&gt;[http://philipcarrgomm.wordpress.com/2011/10/19/wangari-maathai-god-is-on-this-mountain ''Wangari Maathai – God is on this Mountain''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140515233150/http://philipcarrgomm.wordpress.com/2011/10/19/wangari-maathai-god-is-on-this-mountain/ |date=2014-05-15 }}, Philip Carr-Gomm blogsite, 19 October 2011&lt;/ref&gt;
| &quot;for her contribution to sustainable development, democracy and peace&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2004/index.html |title=The Nobel Peace Prize 2004 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[2007 Nobel Peace Prize|2007]]
| [[File:Al Gore.jpg|75px]]
| [[ایل گور]]
| {{flag|امریکا}}
| پروٹسٹنٹ (Baptist)
| &quot;for his efforts to build up and disseminate greater knowledge about man-made climate change, and to lay the foundations for the measures that are needed to counteract such change&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2007/index.html |title=The Nobel Peace Prize 2007 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[2008 Nobel Peace Prize|2008]]
| [[File:Martti Ahtisaari.jpg|75px]]
| [[مارٹی اہتیشری]]
| {{flag|Finland}}
| پروٹسٹنٹ (Lutheran)
| &quot;for his efforts on several continents and over more than three decades, to resolve international conflicts&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2008/ |title= The Nobel Peace Prize 2008 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2008-10-10}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[2009 Nobel Peace Prize|2009]]
| [[File:Official portrait of Barack Obama.jpg|75px]]
| [[بارک اوباما]]
| {{flag|امریکا}}
| پروٹسٹنٹ&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Pulliam |first1=Sarah |last2=Olsen |first2=Ted |url= http://www.کرسچئینitytoday.com/ct/2008/januaryweb-only/104-32.0.html?start=2 |title=Q&amp;A: Barack Obama |work=کرسچئینity Today |location=Carol Stream, IL |date=January 23, 2008 |accessdate=January 4, 2013}}&lt;/ref&gt;
| &quot;for his extraordinary efforts to strengthen international diplomacy and cooperation between peoples.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2009/press.html |title= The Nobel Peace Prize 2009 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2009-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | [[نوبل امن انعام 2011|2011]]
| [[File:Ellen Johnson-Sirleaf, April 2010.jpg|75px]]
| [[ایلن جانسن سرلیف]]
| rowspan=&quot;2&quot; | {{flag|Liberia}}
| پروٹسٹنٹ (Methodist)&lt;ref name=&quot;Gov't Rejects Newspaper Story&quot;/&gt; 
| rowspan=&quot;2&quot; | &quot;for their non-violent struggle for the safety of women and for [[women's rights]] to full participation in peace-building work&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2011/press.html |title=The Nobel Peace Prize 2011 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-07}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Leymah-gbowee-at-emu-press-conference.jpg|75px]]
| [[لیما غبووی]]
| پروٹسٹنٹ (Lutheran)&lt;ref&gt;Leymah Gbowee, ''Mighty Be Our Powers'' (New York: Beast Books, 2011), written with Carol Mithers, pp. 80-81 and p. 82.&lt;/ref&gt;
|}

=== معاشیات===
{| align=&quot;center&quot; class=&quot;wikitable&quot;
|-
! سال
! colspan=2|انعام یافتہ
! ملک
! فرقہ
! وجہ
|-
| rowspan = 2 | 1969
| [[File:Uio frisch 2006 0025.jpg|75px]]
| [[راگنرفرشچ]]
| {{flag|Norway}}
| پروٹسٹنٹ&lt;ref name=&quot;autobio&quot;/&gt; 
| rowspan = 2 | &quot;for having developed and applied dynamic models for the analysis of economic processes&quot;
|-
| [[File:Jan Tinbergen 1982.jpg|75px]]
| [[جان ٹنبرجن]]
| {{flag|Netherlands}}
| پروٹسٹنٹ
|-
| 1975
| [[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]]
| [[تجالنگ کوپمنس]]
| {{flag|Netherlands}}&lt;br&gt;{{flag|امریکا}}
| پروٹسٹنٹ
| &quot;for his contributions to the theory of [[Pareto efficiency|optimum allocation]] of resources&quot;&lt;ref name=&quot;Winners1975&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1975/|title=The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 1975|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-14}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan = 2 | 1979
| [[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]]
| [[تھیوڈور سکلٹز]]
| {{flag|امریکا}}
| پروٹسٹنٹ
| rowspan = 2 | &quot;for their pioneering research into economic development research with particular consideration of the problems of [[developing countries]].&quot;&lt;ref name=&quot;Winners1979&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1979/|title=The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 1979|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-14}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]]
| [[ڈبلیو آرتھر لیوس|Arthur Lewis]]
| {{flag|Saint Lucia|1979}}&lt;br&gt;{{flag|برطانیہ}}
| رومن کیتھولک&lt;ref&gt;[http://www.nndb.com/people/633/000160153/ Arthur Lewis]&lt;/ref&gt;
|-
| 1982
| [[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]]
| [[جیورج سٹگلر]]
| {{flag|امریکا}}
| کرسچئین&lt;ref&gt;[https://books.google.ca/books?id=4D-OIyTLoO0C&amp;pg=PA342&amp;dq=%22George+Stigler+was+born+January+17,+1911%22&amp;hl=en&amp;a=X&amp;ei=je7FVISIFMe5ggSq74KgCQ&amp;ved=0CBMQ6AEwAA]&lt;/ref&gt;
| &quot;for his seminal studies of industrial structures, functioning of markets and causes and effects of [[regulation|public regulation]]&quot;&lt;ref name=&quot;Winners1982&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1982/|title=The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 1982|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-14}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1986
| [[File:James Buchanan by Atlas network.jpg|75px]]
| [[جیمز ایم۔ بچانن]]
| {{flag|امریکا}}
| پروٹسٹنٹ&lt;ref&gt;Reuben Kyle, ''[http://frank.mtsu.edu/~berc/pdfs/bookct6a.pdf From Nashville to the Nobel Prize: The Buchanans of Tennessee]'' (Twin Oaks Press, 2012).&lt;/ref&gt;
| &quot;for his development of the contractual and constitutional bases for the theory of economic and political [[decision-making]]&quot;&lt;ref name=&quot;Winners1986&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1986/|title=The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 1986|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-14}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1988
| [[File:ALLAIS PN Maurice-24x30-2001b.jpg|75px]]
| [[ماورس آلیس]]
| {{flag|France}}
| رومن کیتھولک
| &quot;for his pioneering contributions to the theory of markets and [[Capacity utilization|efficient utilization of resources]]&quot;&lt;ref name=&quot;Winners1988&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1988/|title=The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 1988|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-14}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1989
| [[File:Trygve Haavelmo.jpg|75px]]
| [[ٹراگیو ہیولمو]]
| {{flag|Norway}}
| پروٹسٹنٹ&lt;ref&gt;{{cite web | title =Oslo Katedralskole - en skole med tradisjoner | work =Om skolen | publisher =Oslo katedralskole | url =http://www.oslokatedral.vgs.no/skolen/ | accessdate =19 April 2014 | language =Norwegian }}&lt;/ref&gt; 
| &quot;for his clarification of the probability theory foundations of [[econometric]]s and his analyses of simultaneous economic structures&quot;&lt;ref name=&quot;Winners1989&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1989/|title=The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 1989|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-14}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan = 2 | 1994
| [[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]]
| [[جون ہارسانئے]]
|{{flag|امریکا}}
| Raised a devout Catholic,&lt;ref&gt;http://www.nap.edu/html/biomems/jharsanyi.pdf&lt;/ref&gt; later he abandoned Catholicism
| rowspan = 2 |&quot;for their pioneering analysis of equilibria in the [[Game theory|theory of non-cooperative games]].&quot;&lt;ref name=&quot;Winners1994&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1994/|title=The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 1994|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-14}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Reinhard Selten2.jpg|75px]]
| [[رینہارڈ سیلٹن]]
|{{flag|جرمنی}}
| Raised as پروٹسٹنٹ,&lt;ref name=&quot;nobelprize.org&quot;&gt;[http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1994/selten-autobio.html From Les Prix Nobel. The Nobel Prizes 1994, Editor Tore Frängsmyr, [Nobel Foundation&amp;#93;, Stockholm, 1995]&lt;/ref&gt; later he left the church
|-
| 1996
| [[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]]
| [[ولیم وکری]]
| {{flag|Canada}}&lt;br&gt;{{flag|امریکا}}
| [[Quaker]] &lt;ref&gt;[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/economic-sciences/laureates/1996/vickrey-bio.html William Vickrey - Biographical]&lt;/ref&gt; 
| &quot;for his fundamental contributions to the economic theory of incentives under asymmetric information&quot;&lt;ref name=&quot;Winners1996&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1996/|title=The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 1996|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-14}}&lt;/ref&gt;
|-
|-
|rowspan = 2 | 2003
| [[File:Robert F. Engle.jpg|75px]]
| [[رابرٹ ایف۔اینگل]]
| {{flag|امریکا}}
| Quaker&lt;ref&gt;[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/economic-sciences/laureates/2003/engle-bio.html Robert F. Engle III - Biographical]&lt;/ref&gt;
| &quot;for methods of analyzing economic [[time series]] with time-varying [[Volatility (finance)|volatility]] ([[Autoregressive conditional heteroskedasticity|ARCH]])&quot;&lt;ref name=&quot;Winners2003&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/2003/|title=The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2003|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-14}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Clive Granger by Olaf Storbeck.jpg|75px]]
| [[کلائوگرینجر]]
| {{flag|برطانیہ}}
| کرسچئین
| &quot;for methods of analyzing economic time series with common trends ([[cointegration]])&quot;&lt;ref name=&quot;Winners2003&quot;/&gt;
|-
| 2009
| [[File:Nobel Prize 2009-Press Conference KVA-30.jpg|75px]]
| [[الینر اوسٹرم]]
|{{flag|امریکا}}
| پروٹسٹنٹ&lt;ref&gt;{{cite news |title=The story of non-economist Elinor Ostrom |date=December 9, 2009 |url=http://www.swedishwire.com/business/1985-the-story-of-non-economist-elinor-ostrom |newspaper=The Swedish Wire |accessdate=June 12, 2010 |archivedate=December 14, 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091214213925/http://www.swedishwire.com/business/1985-the-story-of-non-economist-elinor-ostrom }}&lt;/ref&gt;
| &quot;for her analysis of economic governance, especially the commons&quot;&lt;ref name=&quot;Winners2009&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/2009/|title=The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2009|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2009-10-12}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2010
| [[File:Christopher Pissarides.jpg|75px]]
| [[کریسٹوفر اے . پسارائیڈ]]
| {{flag|Cyprus}}
| [[راسخُ الا عتقاد کلیسا]]&lt;ref&gt;[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/economic-sciences/laureates/2010/pissarides-autobio.pdf CHRISTOPHER A. PISSARIDES]&lt;/ref&gt;
| &quot;for his analysis of [[Search and matching theory|markets with search frictions]]&quot;&lt;ref name=&quot;Winners2010&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/2010/|title=The Prize in Economic Sciences 2010|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2010-10-11}}&lt;/ref&gt;
|-
|rowspan = 2| 2013
| [[File:Eugene Fama at Nobel Prize, 2013.jpg|75px]]
| [[یوجین فاما|Eugene F. Fama]]
|rowspan=2|{{flag|امریکا}}
| رومن کیتھولک&lt;ref&gt;[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/economic-sciences/laureates/2013/fama-bio.pdf Eugene F. Fama]&lt;/ref&gt;
|rowspan = 3| &quot;for their empirical analysis of asset prices.&quot;
|-
| [[File:Robert Shiller - World Economic Forum Annual Meeting 2012.jpg|75px]]
| [[رابرٹ جے۔ شیلر]]
| پروٹسٹنٹ (Methodist)&lt;ref&gt;[http://www.interviews/robert-shiller-on-human-traits-essential-capitalism Robert Shiller on Human Traits Essential to Capitalism]&lt;/ref&gt;
|}
=== مزید دیکھئے===
* [[نوبل امن انعام حاصل کرنے والوں کی فہرست|List of Nobel Peace Laureates]]
* [[نوبل انعام یافتہ حبشی شخصیات کی فہرست]]
* [[نوبل انعام یافتہ یہودی شخصیات کی فہرست]]
* [[فہرست نوبل انعام یافتہ مسلمان شخصیات]]
* [[بھارتی نوبل انعام یافتگان]]
* [[List of کرسچئین thinkers in science]]
* [[فہرست نوبل انعام یافتگان بلحاظ ملک]]
* [[نوبل انعام وصول کنندگان کی فہرست]]
* [[نوبل انعام یافتہ خواتین شخصیات کی فہرست]]
=== حوالے===
{{حوالے}}

{{نوبل انعام}}

[[گٹھ:نوبل انعام یافتگان کی فہرست بلحاظ مذہب]]
[[گٹھ:فہارست سائنسدانان]]</text>
      <sha1>hnkbrcuf7zjwhfyzwjh5kdh7fx2kdgu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گوہر جان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66792</id>
    <revision>
      <id>713307</id>
      <parentid>701362</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T18:49:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>713307</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5706" sha1="pldgqxfx3i1288hxi6hptjanh5s9wcw" xml:space="preserve">{{Infobox musical artist
|name         = گوہر جان
|image        = Gauhar Jaan.jpg
|caption      =
|image_size   = 175 px
|background   = گلوکارہ
|birth_name   = اینجیلنا ییؤورڈ
| birth_date  = {{birth date|df=yes|1873|06|26}}
|death_date   = {{death date and age|df=yes|1930|01|17|1873|06|26}}
|origin       = پٹنا پنڈ، اعظم گڑھ ، [[اتر پردیش]]، [[بھارت]]
|genre        = [[غزل]]، [[ٹھمری]]، [[دادر]]
|occupation   = سنگیتکارا، رقاصہ
|years_active = 1900–1930
|Spouse       =
|label        =
|website      =
| module = {{Listen |embed= yes |filename= Thumari By Gauhar Jaan Recorded in 1905.ogg |title= Gauhar Jaan's voice |type= singing |description= Thumari with &quot;My name is Gauhar Jaan&quot; at the end. Recorded in 1905}}
}}

'''گوہر جان '''([[26 جون]] [[1873]] – [[17 جنوری]] [[1930]]) اک بھارتی سنگیتکارا اتے [[طوائف]] سی جو کولکاتہ توں سی۔ ایہہ پہلی فنکارہ  سی جسنے بھارت وچ 78 آر پی ایم تے اپنا سنگیت ریکارڈ کیتا۔ اسدے گیتاں نوں گراموفون کمپنی ولوں رلیز کیتا گیا۔&lt;ref name=&quot;first&quot;&gt;[http://www.mustrad.org.uk/articles/gauhar.htm 'First dancing girl, Calcutta'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180614171349/http://www.mustrad.org.uk/articles/gauhar.htm |date=2018-06-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.saregama.com/portal/pages/music.jsp About us] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140925225600/http://www.saregama.com/portal/pages/music.jsp |date=2014-09-25 }} Sa Re Ga Ma.&lt;/ref&gt;

== مڈھلا جیون ==
گوہر جان دا جم 26 جون 1873 وچ [[اعظم گڑھ]] وچ، امریکی خاندان وچ ہویا۔&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation web&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;Savitha Gautam (13 مئی 2010)۔ &lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; اسنوں، اسدے پہلے ناں &quot;اینجیلینا ییؤورڈ&quot; توں وی جانیا جاندا سی۔ اسدا پیؤ، ''ولیئم روبرٹ ییؤورڈ''، برف دی فیکٹری وچ اک انجینیئر وجوں کم کردے سن اتے 1872 وچ اسنے، گوہر دی ماں '''وکٹوریا ہیمنگز'''، نال ویاہ کروایا۔ اسدی ماں، وکٹوریا، جم توں بھارتی سی جو سنگیت کلا اتے ناچ کلا وچ ماہر سی۔

[[1879]] وچ، اسدے ماں-پیؤ وکھ ہو گئے اتے بہت تنگیا تے اؤکھیائیاں سہن توں بعد، وکٹوریا تے گوہر دوویں [[1881]] وچ اک مسلم سردار 'خورشید' نال [[وارانسی]] چلیاں گئیاں۔ خورشید، وکٹوریا دے شوہر توں ودھ اسدے سنگیت دی قدر کردا سی۔

بعد وچ، وکٹوریا، نے [[اسلام|اسلام دھرم]] اپنا لیا اتے اپنی دھی اینجیلینا دا ناں بدل کے 'گوہر جان' اتے اپنا خود دا ناں 'ملکہ جان' رکھ لیا۔&lt;ref name=&quot;Tribune&quot;&gt;[http://www.tribuneindia.com/2002/20020526/spect  rum/main7.htm The importance of being Gauhar Jan] [[د ٹربیون|The Tribune]]، 26 مئی 2002.&lt;/ref&gt;

== کیریئر ==
وکٹوریا ('ملکہ جان') اک نپن سنگیتکارا، [[کتھک]] رقاصہ اتے وارانسی دی اک طوائف بنی۔ اسنے اپنے آپ نوں ''بڑی ملکہ جان''  دا ناں دتا۔ اسدا اپنے آپ نوں ''بڑی ''(elder) کہن دا ایہہ کارن سی کیونکہ اسدے ویلے تن ہور وی ملکہ جان مشہور سن: [[آگرہ]] دی ملکہ جان، ملک پکھراج دی ملکہ جان اتے ''چلبلی دی ملکہ جان''، اتے اوہ ایہناں تناں توں وڈی سی۔&lt;ref name=&quot;south&quot;&gt;[http://www.the-south-asian.com/Oct2003/Gauhar_Jan.htm 'My name is Gauhar Jan'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517083302/http://www.the-south-asian.com/Oct2003/Gauhar_Jan.htm |date=2008-05-17 }} www.the-south-asian.com, اکتوبر 2003.&lt;/ref&gt;

انت وچ، ملکہ جان 1883 وچ [[کولکاتہ]] چلی گئی، اتے اسنے اپنے آپ نوں نواب [[واجد علی شاہ]]، دے دربار وچ سونپ دتا جو ماتیابرج (Garden Reach) وچ رہندا سی۔ تن سال دے وچ، نواب نے [[کولکاتہ]] دے نیڑے 24 چتپورے رستہ (ہن رابندر سارنی) اتے، 40,000 روپئے وچ اک عمارت خریدی۔ اتھے ہی گوہر نے اپنی سکھلائی دی شروعات کیتی، اسنے خالص اتے کلاسیکل [[ہندوستانی کلاسیکل سنگیت]] دا گائن، [[پٹیالہ]] دے کلے خان، 'کلو استاد'، رامپور دے استاد وزیر خان، اتے استاد علی بخش ([[پٹیالہ گھرانہ]] دے میمبر) اتے [[کتھک]] دی سکھلائی مہان کتھککار برندادین مہاراج ([[برجو مہاراج]] دے پرکھیاں وچوں)، سریجامبائی توں دھرپد دھمار، اتے چرن داس توں بنگالی کیرتن سکھیا۔ جلدی ہی اسنے غزل اپنے تخلص (قلمی-نام) 'ہمدم' ہیٹھ لکھنی اتے لیئبدھّ کرنی شروع کر دتی اتے ایہہ ربندر [[سنگیت]] وچ وی نپن بنی۔&lt;ref name=&quot;chowk&quot;&gt;[http://chowk.com/ilogs/66468/32808 Gohar Jan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080724130034/http://www.chowk.com/ilogs/66468/32808 |date=2008-07-24 }} Chowk, 16 اپریل 2008.&lt;/ref&gt;

== حوالے ==
{{حوالے}}

[[گٹھ:بھارتی گلوکار]]
[[گٹھ:سنگیتکار]]
[[گٹھ:بھارتی مسلمان]]</text>
      <sha1>pldgqxfx3i1288hxi6hptjanh5s9wcw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>لیری سینگر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>79461</id>
    <revision>
      <id>713297</id>
      <parentid>671192</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T12:11:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>713297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15041" sha1="qpl61hiztaon90yvh8fi5sqxvls9bgb" xml:space="preserve">{{Infobox person
|name=لیری سینگر
|image=L Sanger.jpg
|caption=Sanger in جولائ‏ی 2006
|birth_name=Lawrence Mark Sanger
|birth_date={{birth date and age|mf=yes|1968|7|16}}
|birth_place=[[بلویو، واشنگٹن]]، U.S.
|residence=[[کولمبس، اوہائیو]]، U.S.
|education=[[Reed College]] ([[Bachelor of Arts|BA]])&lt;br /&gt;[[اوہائیو اسٹیٹ یونیورسٹی]] ([[Master of Arts|MA]]، [[علامۂِ فلسفہ]])
|occupation=Internet project developer
|website=[http://larrysanger.org/ LarrySanger.org]
|known_for=Co-founding Wikipedia
}}
'''لیری سینگر''' {{ہور ناں|انگریزی=Larry Sanger}} (ولادت 16 جولائ‏ی 1968ء)&lt;ref&gt;{{cite book |author=Jennifer Joline Anderson |chapter= |pages=20 |title=Wikipedia: The Company and Its Founders |url=https://books.google.com/books?id=3Ql0ic5dTmgC&amp;pg=PA20 |edition=1 |editor= |publisher=Abdo Group |year=2011 |isbn=1-61714-812-1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{YouTube|zTaY3mg06sU|Western History for Kids, Part 1 – ancient and medieval – Sanger Academy}}، video taken from Sanger's official educational YouTube channel, pronunciation confirmed around 0:10, accessed مئی 7, 2016&lt;/ref&gt; امریکی [[انٹرنیٹ]] پراجیکٹ ڈولپر نيں تے [[ویکیپیڈیا]] دے مشترک بانی نيں۔ اوہ [[سٹی زینڈیم]] دے وی بانی نيں۔&lt;ref&gt;{{cite news
| first = Nate
| last = Anderson
| title = Larry Sanger says &quot;tipping point&quot; approaching for expert-guided Citizendium wiki
| url = https://arstechnica.com/news.ars/post/20071121-larry-sanger-says-tipping-point-approaching-for-expert-guided-citizendium-wiki.html?rel
| publisher = Ars Technica
| date = نومبر 21, 2007
| accessdate = نومبر 21, 2007
| archiveurl = https://web.archive.org/web/20080104012952/http://arstechnica.com/news.ars/post/20071121-larry-sanger-says-tipping-point-approaching-for-expert-guided-citizendium-wiki.html?rel
| archivedate = 2008-01-04
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
| first = Mitch
| last = Nauffts
| title = 5 Questions For.۔۔: Larry Sanger, Founder, Citizendium
| url = http://foundationcenter.org/pnd/fivequestions/5q_item.jhtml?id=173900004
| work = Philanthropy News Digest
| publisher = Foundation Center
| date = مارچ 27, 2007
| accessdate = مارچ 27, 2007
| archivedate = 2009-11-26
| archiveurl = https://web.archive.org/web/20091126110028/http://foundationcenter.org/pnd/fivequestions/5q_item.jhtml?id=173900004
}}&lt;/ref&gt; انہاں دا بچپن [[اینکرایج، الاسکا]] وچ گزریا۔&lt;ref&gt;{{cite news
| first = Mitch
| last = Nauffts
| title = 5 Questions For.۔۔: Larry Sanger, Founder, Citizendium
| url = http://foundationcenter.org/pnd/fivequestions/5q_item.jhtml?id=173900004
| work = Philanthropy News Digest
| publisher = Foundation Center
| date = مارچ 27, 2007
| accessdate = مارچ 27, 2007
| archivedate = 2009-11-26
| archiveurl = https://web.archive.org/web/20091126110028/http://foundationcenter.org/pnd/fivequestions/5q_item.jhtml?id=173900004
}}&lt;/ref&gt; زندگی دے ابتدائی ایام تو‏ں ہی انہاں نو‏‏ں فلسفہ وچ دلچسپی سی۔&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.wired.com/story/everipedia-blockchain/|title=The Wikipedia Competitor That's Harnessing Blockchain For Epistemological Supremacy|work=[[Wired (magazine)|Wired]]|date=دسمبر 6, 2017}}&lt;/ref&gt; انہاں نے [[ریڈ کالج]] تو‏ں 1991ء وچ فلسفہ وچ بی اے کیتا تے [[اوہائیو اسٹیٹ یونیورسٹی]] تو‏ں 2000ء وچ فلسفہ وچ ہی ڈکٹریٹ د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔&lt;ref&gt;[http://larrysanger.org/2016/01/some-thoughts-15-years-after-wikipedias-launch/ &quot;Some thoughts, 15 years after Wikipedia's launch&quot; at LarrySanger.org. Quote: &quot;We ran out of runway, as most startups do&quot;]&lt;/ref&gt; انہاں دا زیادہ تر فلسفیانہ کم علم (جانکاری، نالج) د‏‏ی تھیوری [[علمیات]] اُتے مشتمل ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.wired.com/story/everipedia-blockchain/|title=The Wikipedia Competitor That's Harnessing Blockchain For Epistemological Supremacy|work=[[Wired (magazine)|Wired]]|date=دسمبر 6, 2017}}&lt;/ref&gt;

انہاں نے کئی ویکیپیڈیاواں اُتے کم کیتا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite news
| first = Chris
| last = Lydgate
| title = Deconstructing Wikipedia
| url = http://www.reed.edu/reed_magazine/june2010/features/deconstructing_wikipedia/index.html
| publisher = Reed Magazine
| date = جون 2010
| accessdate = نومبر 1, 2013
| archivedate = 2013-11-01
| archiveurl = https://web.archive.org/web/20131101054851/http://www.reed.edu/reed_magazine/june2010/features/deconstructing_wikipedia/index.html
}}&lt;/ref&gt; اوہ [[نیو پیڈیا]] دے سابق ایڈیٹر ین چیف نيں،&lt;ref&gt;{{cite news
 |first       = Mark
 |last        = Chillingworth
 |title       = Expert edition
 |url         = http://www.iwr.co.uk/information-world-review/features/2171366/expert-edition
 |publisher   = [[Information World Review]]
 |date        = نومبر 27, 2006
 |accessdate  = مارچ 25, 2007
 |deadurl     = yes
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20081016092322/http://www.iwr.co.uk/information-world-review/features/2171366/expert-edition
 |archivedate = اکتوبر 16, 2008
 |df          = mdy-all
}}&lt;/ref&gt; نیوپیڈیا د‏‏ی جانشین [[ویکیپیڈیا]] دے چیف آرگنائزر (2001-02ء) رہے نيں تے سٹی زینڈیم دے بانی تے ایڈیٹر انہاں چیف رہ چکے نيں۔&lt;ref&gt;{{cite news
| first = Wade
| last = Roush
| title = Larry Sanger's Knowledge Free-for-All
| url = http://www.technologyreview.com/Biztech/14071/?a=f
| work = [[Technology Review]]
| date = جنوری 2005
| accessdate = مارچ 25, 2007
| archivedate = 2011-05-14
| archiveurl = https://web.archive.org/web/20110514100333/http://www.technologyreview.com/Biztech/14071/?a=f
}}&lt;/ref&gt;نیوپیڈیا وچ اپنے عہدہ اُتے رہندے ہوئے انہاں نے مضمون د‏‏ی ترقی (article development.) دے لئی کمر کس لی۔&lt;ref&gt;{{cite news
| first = Larry
| last = Sanger
| title = Tutor-L: Higher education outside the universities
| url = http://scout.wisc.edu/Projects/PastProjects/NH/95-09/95-09-01/0018.html
| publisher = scout.wisc.edu
| date = اگست 30, 1995
| accessdate = مارچ 25, 2007
}}&lt;/ref&gt; انہاں نے اک [[ویکی]] دے نفاذ دا منصوبہ بنایا جتھ‏ے تو‏ں انہاں دے لئی ویکیپیڈیا د‏‏ی راہ ہموار ہوئی۔&lt;ref&gt;{{cite news
| first = Larry
| last = Sanger
| title = Association for Systematic Philosophy
| url = http://www.gmu.edu/departments/economics/bcaplan/systemcharter
| publisher = George Mason University
| date = مارچ 22, 1994
| accessdate = مارچ 25, 2007
}}&lt;/ref&gt; ابتدا وچ ویکیپیڈیا نیوپیڈیا دا تتمہ منیا جاندا تھا۔و131 اوہ ویکیپیڈیا دے ابتدائی کمیونٹی لیڈر سن ۔&lt;ref&gt;{{cite news
| first = Marshall
| last = Poe
| title = The Hive
| url = https://www.theatlantic.com/doc/200609/wikipedia/2
| work = [[The Atlantic Monthly]]
| date = ستمبر 2006
| page = 2
| accessdate = مارچ 25, 2007
}}&lt;/ref&gt; تے اس د‏ی متعدد بنیادی پالیسیاں انہاں نے ہی بنائی نيں۔&lt;ref&gt;{{cite news
| first = Larry
| last = Sanger
| title = Larry Sanger&amp;nbsp;– Education
| url = http://larrysanger.org/#Education
| publisher = larraysanger.org
| accessdate = مارچ 25, 2007
}}&lt;/ref&gt;
سانگیر نے 2002ء وچ ویکیپیڈیا نو‏‏ں خیر آباد کہ دتا تے تب تو‏ں ہی ایہ پراجیکٹ حالات تو‏ں دو چار رہیا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite news
| first = Larry
| last = Sanger
| title = Education 2.0
| url = http://www.ezifocus.com/content/thefocus/issue/article.php/article/54300644
| work = [[Egon Zehnder International]]
| publisher = The Focus Online
| date = جون 2007
| accessdate = جون 1, 2007
| quote = The future of education could lie in a digital degree-granting institution that lives on the Internet.
| archiveurl = https://web.archive.org/web/20090316050127/http://ezifocus.com/content/thefocus/issue/article.php/article/54300644
| archivedate = 2009-03-16
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
| first = Larry
| last = Sanger
| title = WHO SAYS WE KNOW: On the New Politics of Knowledge
| url = http://www.edge.org/3rd_culture/sanger07/sanger07_index.html
| publisher = [[Edge Foundation, Inc.]]
| year = 2007
| accessdate = نومبر 2, 2013
| archive-date = 2012-12-22
| archive-url = https://web.archive.org/web/20121222100719/http://www.edge.org/3rd_culture/sanger07/sanger07_index.html
| dead-url = yes
}}&lt;/ref&gt; انہاں دا کہنا اے کہ کئی وجوہات د‏‏ی بنا اُتے ویکیپیڈیا ہن بے اعتبار ہو چلا اے انہاں وچ [[ماہر]] افراد دے عزت وچ کمی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite news
| first = Andrew
| last = Keen
| title = Andrew Keen on New Media
| url = https://www.independent.co.uk/news/media/andrew-keen-on-new-media-837997.html
|work = [[The Independent]]
| date = جون 2, 2008
| accessdate = جون 8, 2008
| location = London
}}&lt;/ref&gt; اکتوبر 2006ء وچ انہاں نے ویکیپیڈیا د‏‏ی طرح اک ویبسائٹ سٹی زینڈم د‏‏ی بنیاد رکھی۔&lt;ref&gt;{{cite web
| first = Larry
| last = Sanger
| title = Individual Knowledge in the Internet Age
| url = http://www.educause.edu/ero/article/individual-knowledge-internet-age
| publisher = [[Educause|Educause Review]]
| date = اپریل 15, 2010
| accessdate = نومبر 1, 2013
}}&lt;/ref&gt; اکتوبر 2017ء وچ ایہ اطلاع ملی کہ سانگیر [[چیف انفارمیشن آفیسر]] د‏‏ی چیثیت تو‏ں [[ایوریپیڈیا]] تو‏ں جڑ گئے نيں۔&lt;ref&gt;{{cite news
| first = Liane
| last = Gouthro
| title = Building the world's biggest encyclopedia
| url = http://www.pcworld.com/article/15676/building_the_worlds_biggest_encyclopedia.html
| archiveurl=https://web.archive.org/web/20090906110917/http://www.pcworld.com/article/15676/building_the_worlds_biggest_encyclopedia.html
| work = [[PC World (magazine)|PCWorld]]
| archivedate=ستمبر 6, 2009
| date = مارچ 10, 2000
| accessdate = مارچ 25, 2007
}}&lt;/ref&gt;
سانگیر نے اوہایو اسٹیٹ یونیورسٹی وچ فلسفہ پڑھایا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.wired.com/story/everipedia-blockchain/|title=The Wikipedia Competitor That's Harnessing Blockchain For Epistemological Supremacy|work=[[Wired (magazine)|Wired]]|date=دسمبر 6, 2017}}&lt;/ref&gt; تے [[انسائکلو آف ارتھ]] دے ابتدائی حکملت عملی بنانے والےآں وچو‏ں نيں۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nupedia.com/policy.shtml#assignmentov |title=Nupedia.com Editorial Policy Guidelines, Overview: Assignment |date=May 2000 |publisher=Nupedia.com |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20010607080354/http://www.nupedia.com/policy.shtml#assignmentov |archivedate=جون 7, 2001}}&lt;/ref&gt; انہاں نے ''واچ ناو ارتھ'' دے بینر تلے ترقی پزیر تعلیمی پراجیکٹ برائے افراد دے لئی کم کیتا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite news
| first = Sam
| last = Williams
| title = Everyone is an editor
| url = http://archive.salon.com/tech/feature/2004/04/27/wikipedia/index1.html
| publisher =  Salon Media Group
| date = اپریل 27, 2004
| page = 2
| accessdate = اپریل 15, 2009
}}&lt;/ref&gt; انہاں نے ویب اُتے مبنی مطالعہ پروگرام ڈیزائن کیتا اے جس دا ناں ریڈنگ بیر اے جس دا مقصد بچےآں نو‏‏ں طریقہ مطالعہ تو‏ں اگاہ کرنا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite news
 |first=Jonathan
 |last=Sidener
 |title=Everyone's Encyclopedia
 |url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html
 |work=[[The San Diego Union-Tribune]]
 |date=دسمبر 6, 2004
 |accessdate=مارچ 25, 2007
 |deadurl=yes
 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160114101809/http://www.sandiegouniontribune.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html
 |archivedate=جنوری 14, 2016
 |df= 
}}&lt;/ref&gt; فروری 2013ء وچ انہاں نے ''انفو بٹ'' دے ناں تو‏ں اک خبر دے مصادر دا آغاز کیتا۔ &lt;ref&gt;{{cite news
| first = Nate
| last = Anderson
| title = Larry Sanger says &quot;tipping point&quot; approaching for expert-guided Citizendium wiki
| url = https://arstechnica.com/news.ars/post/20071121-larry-sanger-says-tipping-point-approaching-for-expert-guided-citizendium-wiki.html?rel
| publisher = Ars Technica
| date = نومبر 21, 2007
| accessdate = نومبر 21, 2007
| archiveurl = https://web.archive.org/web/20080104012952/http://arstechnica.com/news.ars/post/20071121-larry-sanger-says-tipping-point-approaching-for-expert-guided-citizendium-wiki.html?rel
| archivedate = 2008-01-04
}}&lt;/ref&gt; 2015ء دے وسط وچ ایہ مالی حالت تو‏ں دوچار ہويا تے مکمل طور اُتے لانچ ہونے تو‏ں پہلے ہی عدم دا شکار ہويا۔&lt;ref&gt;{{cite news
 |first=Nate
 |last=Lanxon
 |title=The greatest defunct Web sites and dotcom disasters
 |url=http://crave.cnet.co.uk/0,39029477,49296926-5,00.htm
 |publisher=[[CNET]]
 |date=جون 5, 2008
 |page=5
 |accessdate=فروری 27, 2009
 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080822182406/http://crave.cnet.co.uk/0,39029477,49296926-5,00.htm
 |archivedate=اگست 22, 2008
 |deadurl=yes
 |df= 
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
 |first       = Lindsay
 |last        = Betz
 |title       = Wikipedia formed by former Buckeye
 |url         = http://media.www.thelantern.com/media/storage/paper333/news/2007/06/01/Campus/Wikipedia.Formed.By.Former.Buckeye-2911006.shtml
 |work        = The Lantern
 |publisher   = [[اوہائیو اسٹیٹ یونیورسٹی]]
 |date        = جون 1, 2007
 |accessdate  = جون 1, 2007
 |deadurl     = yes
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20070603102338/http://media.www.thelantern.com/media/storage/paper333/news/2007/06/01/Campus/Wikipedia.Formed.By.Former.Buckeye-2911006.shtml
 |archivedate = جون 3, 2007
 |df          = mdy-all
}}&lt;/ref&gt;

== حوالے ==
{{حوالے|2}}

[[گٹھ:1968 دے جم]]
[[گٹھ:الاسکیا دے فلسفی]]
[[گٹھ:امریکی بانیان]]
[[گٹھ:امریکی بلاگرز]]
[[گٹھ:امریکی کمپیوٹر کاروباری شخصیتاں]]
[[گٹھ:اوہایو دے فلسفی]]
[[گٹھ:زندہ شخصیتاں]]
[[گٹھ:ریڈ کالج دے فضلا]]
[[گٹھ:سان ڈیگو دیاں شخصیتاں]]
[[گٹھ:شخصیتاں ویکیپیڈیا]]
[[گٹھ:کولمبس، اوہایو دیاں شخصیتاں]]
[[گٹھ:کیلی فورنیا دے فلسفی]]
[[گٹھ:ماہرین علمیات]]
[[گٹھ:واشنگٹن (اسٹیٹ) دے فلسفی]]
[[گٹھ:ویکیپیڈیا دے ناقدین]]</text>
      <sha1>qpl61hiztaon90yvh8fi5sqxvls9bgb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نیپال زلزلہ 2015ء</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81403</id>
    <revision>
      <id>713305</id>
      <parentid>685605</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T14:36:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>713305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="100719" sha1="o89nlocbx3zbvru0fx6ymgyzvpxkueb" xml:space="preserve">{{Infobox earthquake
| title = نیپال زلزلہ 2015&lt;br /&gt;
2015 Nepal earthquake
| date = {{Start date|df=yes|2015|04|25}}
| origintime = 11:56:26 [[نیپال معیاری وقت|این ایس ٹی]]&lt;ref name=USGS&gt;{{cite web|url=http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us20002926|title=ایم7.8 – 29&amp;nbsp;km ESE of Lamjung, Nepal|publisher=United States Geological Survey|date=25 اپریل 2015|accessdate=28 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113629/https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us20002926|archivedate=26 December 2018|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;
| image = 
| image alt =
| caption =
| map2 = {{Location map+|Nepal
| places =
{{Location map~|Nepal|lat=28.147|long=84.708|mark=Bullseye1.png|marksize=50}}
{{Location map~|Nepal|lat= 27.7 |long=85.3 |label=Kathmandu|mark=Green pog.svg}}
 | relief = yes
 | width = 250
 | float = center
 | caption =}}
| magnitude = 7.8[[Moment magnitude scale|ایم&lt;sub&gt;w&lt;/sub&gt;]]&lt;ref name= USGS /&gt; یا 8.1 [[Surface wave magnitude|ایم&lt;sub&gt;s&lt;/sub&gt;]]&lt;ref name= CENC&gt;{{cite web|url=http://www.cenc.ac.cn/publish/cenc/887/20150425200758215232226/index.html|publisher=China Earthquake Networks Center|title=2015年4月25日尼泊尔8.1级地震情况通报（in Chinese）|date=25 April 2015|accessdate=28 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113525/http://www.cenc.ac.cn/publish/cenc/887/20150425200758215232226/index.html|archivedate=26 December 2018|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
| intensity = [[Mercalli intensity scale|IX (''خوفناک'')]]&lt;ref name= USGS /&gt;
| tsunami = نئيں
| aftershocks = 6.6ایم&lt;sub&gt;ڈبلیو&lt;/sub&gt; 25 اپریل 12:30 پر&lt;ref name=usgs2&gt;{{cite web|url=http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us2000292y#general_summary|title=M6.6 – 49&amp;nbsp;km E of Lamjung, Nepal|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113335/https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us2000292y#general_summary|archivedate=2018-12-26|access-date=2019-11-14|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;6.7ایم&lt;sub&gt;ڈبلیو&lt;/sub&gt; 26 اپریل 12:54 پر&lt;ref name=&quot;earthquake.usgs.gov&quot;&gt;{{cite web|url=http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us200029bt#general_summary|title=M6.7 – 17&amp;nbsp;km S of Kodari, Nepal|work=usgs.gov|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113400/https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us200029bt#general_summary|archivedate=2018-12-26|access-date=2019-11-14|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;بعد وچ زلزلہ جھٹکاں د‏‏ی کل تعداد = 120 (جداں کہ 1 مئی 2015)
| depth = 15.0 کیلو میٹر (9.3 میل)&lt;ref name=USGS /&gt;
| location = {{Coord| 28.147 |N| 84.708 |E|display=inline,title}}&lt;ref name= USGS /&gt;
| type = [[Thrust fault|Thrust]]&lt;ref name= USGS /&gt;
| countries affected = {{bulleted list|[[نیپال]]|[[بھارت]]|[[چین]]|[[بنگلہ دیش]]|[[بھوٹان]]}}
| casualties=7,000+ تصدیق شدہ اموات۔{{efn-lr|name=officialtally}} &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thehindu.com/news/international/nepal-quake-toll-tops-6000-as-aid-reach-area-near-epicentre/article7153904.ece |title=Nepal PM faces ire of quake victims |date=29 April 2015 |work=The Hindu |accessdate=29 April 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113553/https://www.thehindu.com/news/international/nepal-quake-toll-tops-6000-as-aid-reach-area-near-epicentre/article7153904.ece%20/ |archivedate=26 December 2018 |dead-url=no }}&lt;/ref&gt;
14,000+ زخمی&lt;!-- PLEASE PROVIDE A NEW SOURCE IF YOU CHANGE THIS FIGURE --&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Assam Tribune Online&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://www.assamtribune.com/scripts/detailsnew.asp?id=apr2815/at050 |access-date=2019-11-14 |archive-date=2020-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201230143820/http://www.assamtribune.com/scripts/detailsnew.asp?id=apr2815/at050 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;}}&lt;!-- bot figures do not match the totals in the tables, which are fully sourced? --&gt;
'''نیپال''' وچ 25 اپریل 2015ء نو‏‏ں 7.8 د‏‏ی شدت دا زلزلہ جس تو‏ں کثیر عمارتاں تباہ تے جانی نقصان ہويا ا‏‏ے۔ امدادی کاروائیاں جاری نيں۔ زلزلہ وچ کئی اہ‏م قدیم تاریخی مندر و دے ک‏‏ے عمارتاں وی تباہ ہوئیاں۔&lt;ref&gt;[http://www.bbc.com/urdu/regional/2015/04/150425_earthquake_nepal_india_hk نیپال وچ شدید زلزلے تو‏ں تباہی، گھٹ تو‏ں گھٹ سو ہلاک - BBC News اردو&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt;]&lt;/ref&gt;
70300 تو‏ں ودھ اموات 14000 تو‏ں زیادہ زخمیاں د‏‏ی تصدیق ہوئے چک‏ی ا‏‏ے۔ زلزلے دے جھٹکے چین، بھارت، بنگلہ دیشں، پاکستان وچ وی محسوس کیتے گئے۔ نیپال دے نال نال چین، بھارت تے بنگلہ دیش وچ وی کل 107 افراد د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی تصدیق ہوئے چک‏ی اے ۔زلزلے تو‏ں ماؤنٹ ایورسٹ اُتے برفانی طوفان آ گيا جس تو‏ں 19 افراد د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی تصدیق ہوئے چک‏ی اے ۔گذشتہ 80 سالاں وچ نیپال وچ آنے والا ایہ شدید ترین زلزلہ اے تے اسنو‏ں ماؤنٹ ایورسٹ د‏‏ی تریخ دا سب تو‏ں وڈا سانحہ قرار دتا جا رہیا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;http://www.bbc.com/urdu/regional/2015/04/150426_nepal_quake_rescue_deaths_hk بی بی سی اردو 26 اپریل&lt;/ref&gt;
بھارب، نیپال تے ماؤنٹ یورسٹ اُتے موجود مرنے والےآں وچ فرانس، آسٹریلیا، امریکا، جاپان، اسٹونیا دے وی دس افراد شامل نيں۔

== اثرات ==
&lt;!-- This table lists a general death toll by number of casualties in each country where the earthquake extended to; If a foreign citizen died in Nepal, then this should be added to the Nepalese death toll. --&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable floatleft&quot; style=&quot;clear:left; margin-left:7px; margin-top:0px; margin-right:0px; margin-bottom:3px;&quot;
|+جانی نقصان بلحاظ ملک
|-
! ملک
! اموات !! زخمی !! حوالہ.
|-
| {{flag|Nepal}}
| align=right|&gt; 8,471
| align=right|&gt; 17,866
| &lt;ref name=&quot;Hindu&quot;&gt;[http://www.thehindu.com/news/international/nepal-quake-toll-tops-5000-as-aid-reach-area-near-epicentre/article7153904.ece Nepal PM faces ire of quake victims], ''The Hindu'', 29 April 2015&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MoHA&quot;&gt;{{cite news|work=National Emergency Operation Centre (Nepal Govt.) on Twitter|date=3 May 2015|accessdate=3 May 2015|url=https://twitter.com/NEoCOfficial|title=National Emergency Operation Centre|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113544/https://twitter.com/NEoCOfficial|archivedate=26 December 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|India}}
| align=right| 130
| align=right| 560 ||&lt;ref name=&quot;Zee India Toll&quot;&gt;{{cite web|title=Quake toll in India now 78|url=http://zeenews.india.com/news/india/quake-toll-in-india-now-78_1587267.html|website=Zee News|date=29 April 2015|accessdate=4 May 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113705/http://zeenews.india.com/news/india/quake-toll-in-india-now-78_1587267.html|archivedate=26 December 2018|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|China}}&lt;!-- DO NOT change into Tibet, it is not part of the list of sovereign states on the wikipedia page --&gt;
| align=right| 27
| align=right| 383
| &lt;ref name=&quot;Xinhua&quot;&gt;{{cite web|url=http://news.xinhuanet.com/english/2015-04/28/c_134193125.htm|title=25 dead, 383 injured in Tibet following Nepal earthquake|publisher=Xinhua|date=28 April 2015|accessdate=5 May 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113535/http://www.xinhuanet.com//english/2015-04/28/c_134193125.htm|archivedate=26 December 2018|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Bangladesh}}
| align=right| 4
| align=right| 200
|&lt;ref name=&quot;Bdnews24.com&quot;&gt;{{cite news|url=http://bdnews24.com/bangladesh/2015/04/27/4-killed-18-bangladesh-districts-affected-in-earthquake-says-govt|title=4 killed, 18 Bangladesh districts affected in earthquake, says govt|publisher=Bdnews24.com|accessdate=26 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113658/https://bdnews24.com/bangladesh/2015/04/27/4-killed-18-bangladesh-districts-affected-in-earthquake-says-govt|archivedate=26 December 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left&quot;|کل
! style=&quot;text-align:right&quot;|&gt; 8,632
! style=&quot;text-align:right&quot;|&gt; 19,009 ||
|}
&lt;!-- NOTE: Put all foreign casualties into the table below, but don't substract them from the above table, which lists total casualties per country affected. Order countries first by number of deaths, then by number of injuries, and then alphabetically by country. --&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable floatleft&quot; style=&quot;margin-right:7px; margin-top:0px; margin-right:0px; clear:left;&quot;
|+نیپال وچ موجود غیر ملکیو‏ں د‏‏ی اموات
!ملک !!اموات !!&lt;abbr title=&quot;حوالے&quot;&gt;حوالہ.&lt;/abbr&gt;
|-
| {{flag|India}}
| align=right| 40
| &lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.saddahaq.com/human-interest/nepal/40-indian-nationals-confirmed-dead-in-nepalearthquake-8-are-missing|accessdate=4 May 2015|title=40-indian-nationals-confirmed-dead-in-nepalearthquake-8-are-missing|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113837/https://www.saddahaq.com/40-indian-nationals-confirmed-dead-in-nepalearthquake-8-are-missing|archivedate=26 December 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|France}}
| align=right| 10
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.diplomatie.gouv.fr/fr/dossiers-pays/nepal/la-france-et-le-nepal/evenements-4190/article/nepal-tremblement-de-terre-point|title=Népal – Tremblement de terre – Point de situation (11.05.15)|author=Ministère des Affaires étrangères et du Développement international|work=France Diplomatie :: Ministère des Affaires étrangères et du Développement international|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113649/https://www.diplomatie.gouv.fr/fr/dossiers-pays/nepal/la-france-et-le-nepal/evenements-4190/article/nepal-tremblement-de-terre-point|archivedate=2018-12-26|access-date=2019-11-14|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Spain}}
| align=right| 7
|&lt;ref&gt;{{cite news|title=España concluye el rescate en Nepal al dar por muertos a los desaparecidos|publisher=El País|url=http://elpais.com/m/politica/2015/05/09/actualidad/1431180457_531742.html|language=Spanish|date=9 May 2015|accessdate=12 May 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113353/https://elpais.com/politica/2015/05/09/actualidad/1431180457_531742.html|archivedate=26 December 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|United States}}
| align=right| 6
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-3058434/Pictured-Fourth-citizen-killed-Nepal-earthquake-Vietnamese-American-hiking-holiday-dozens-remain-missing-death-toll-rises-4-000.html|title=The fourth American confirmed to have died was Vinh B Truong, who had been enjoying a hiking holiday when the tragedy happened; death toll soars past 5,000|work=[[ڈیلی میل]]|date=27 April 2015|accessdate=27 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113502/https://www.dailymail.co.uk/news/article-3058434/Pictured-Fourth-citizen-killed-Nepal-earthquake-Vietnamese-American-hiking-holiday-dozens-remain-missing-death-toll-rises-4-600.html|archivedate=26 December 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.komonews.com/news/local/Families-now-convinced-2-Seattle-teens-died-in-Nepal-quake-303848951.html|title=Families now convinced 2 Seattle teens died in Nepal quake|publisher=[[KOMO-TV|KOMO News]]|agency=[[Associated Press]]|date=14 May 2015|accessdate=15 May 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113819/https://komonews.com/news/local/families-now-convinced-2-seattle-teens-died-in-nepal-quake-11-21-2015|archivedate=26 December 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Germany}}
| align=right| 5
|&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nepalpolice.gov.np/images/crisis-detail-2072-01-18/Earthquake%20Disaster072.01.22.pdf |title=Foreigner victims Detail of Earthquake |publisher=[[Nepal Police]] |date= |accessdate=3 May 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113704/https://www.nepalpolice.gov.np/images/crisis-detail-2072-01-18/Earthquake%20Disaster072.01.22.pdf%20 |archivedate=2018-12-26 |dead-url=no }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.n24.de/n24/Nachrichten/Panorama/d/6634278/fuenftes-deutsches-erdbeben-opfer-entdeckt.html|title=Fünftes deutsches Erdbeben-Opfer entdeckt|publisher=n24.de|date=|accessdate=14 May 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113735/https://www.welt.de/?wtrid=crossdevice.n24.desktop.directhome|archivedate=26 December 2018|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|China}}
| align=right| 4
| &lt;ref name=BBC-Int&gt;{{cite news|title=Nepal earthquake: International aid effort increased|publisher=BBC News|url=http://www.bbc.com/news/world-asia-32483119|date=27 April 2015|accessdate=27 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113155/https://www.bbc.com/news/world-asia-32483119|archivedate=26 December 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Italy}}
| align=right| 4
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.emergenza24.org/terremoto-nepal-25-04-2015|title=terremoto Nepal|work=Emergenza24|accessdate=27 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113531/http://www.emergenza24.org/terremoto-nepal-25-04-2015/|archivedate=26 December 2018|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Canada}}
| align=right| 2
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://edmonton.ctvnews.ca/st-albert-couple-confirmed-dead-following-nepal-earthquake-1.2355694|title=St. Albert couple confirmed dead following Nepal earthquake|publisher=[[CFRN-DT|CTV Edmonton]]|date=2 May 2015|accessdate=2 May 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113247/https://edmonton.ctvnews.ca/st-albert-couple-confirmed-dead-following-nepal-earthquake-1.2355694|archivedate=26 December 2018|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Russia}}
| align=right| 2
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.themoscowtimes.com/article/520389.html|title=Russian Diplomats Missing in Nepal Found Dead|publisher=The Moscow Times|date=8 May 2015|accessdate=8 May 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113430/https://themoscowtimes.com/article/520389.html|archivedate=26 December 2018|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Australia}}&lt;br /&gt;{{flag|India}}
| align=right| 1
|&lt;ref&gt;{{cite news|title=Kashmiri-origin mountaineer Renu Fotedar dies in Everest avalanche|publisher=Hindustan Times|url=http://www.hindustantimes.com/india-news/kashmiri-origin-mountaineer-renu-fotedar-dies-in-everest-avalanche-family-mourns/article1-1341690.aspx|date=28 April 2015|accessdate=2 May 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113505/https://www.hindustantimes.com/india/kashmiri-origin-mountaineer-renu-fotedar-dies-in-everest-avalanche/story-SSW6vxZMZMYOg9bev6qgAL.html|archivedate=26 December 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Nepal earthquake: Melbourne woman Renu Fotedar killed|publisher=The Sydney Morning Herald|url=http://www.smh.com.au/world/nepal-earthquake-melbourne-woman-renu-fotedar-killed-20150427-1muljl.html|date=27 April 2015|accessdate=28 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113245/https://www.smh.com.au/world/nepal-earthquake-melbourne-woman-renu-fotedar-killed-20150427-1muljl.html|archivedate=26 December 2018}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- NOTE: Renu Fotedar is dual nationality Indian-Australian, living in Switzerland. --&gt;
|-
| {{flag|Estonia}}
| align=right| 1
|&lt;ref&gt;* {{cite news|title=Teadaolevalt on Nepali maavärinas hukkunud üks Eesti kodanik|language=Estonian|trans_title=One Estonian citizen is known to have died in the Nepal earthquake|publisher=Postimees|date=26 April 2015|url=http://www.postimees.ee/3169817/teadaolevalt-on-nepali-maavarinas-hukkunud-uks-eesti-kodanik|accessdate=28 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113159/https://www.postimees.ee/3169817/teadaolevalt-on-nepali-maavarinas-hukkunud-uks-eesti-kodanik|archivedate=26 December 2018}}
* {{cite news|title=Earthquake claims life of one Estonian|publisher=[[Postimees]]|url=http://news.postimees.ee/3170559/earthquake-claims-life-of-one-estonian|accessdate=28 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113447/https://news.postimees.ee/3170559/earthquake-claims-life-of-one-estonian|archivedate=26 December 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Hong Kong}}&lt;br /&gt;{{flag|United Kingdom}}
| align=right| 1
|&lt;ref&gt;{{cite news|title=Hong Kong resident confirmed dead in Nepal earthquake as 15 more remain missing|publisher=SCMP|url=http://www.scmp.com/news/hong-kong/health-environment/article/1779232/hong-kong-resident-confirmed-dead-nepal-earthquake|date=28 April 2015|accessdate=29 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113815/https://www.scmp.com/news/hong-kong/health-environment/article/1779232/hong-kong-resident-confirmed-dead-nepal-earthquake|archivedate=26 December 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bbc.com/news/uk-32513534 |title=British death in Nepal earthquake confirmed |publisher=BBC News |date=29 April 2015 |accessdate=3 May 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113202/https://www.bbc.com/news/uk-32513534 |archivedate=26 December 2018 |dead-url=no }}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- NOTE: Hong Kong citizens are not equivalent to Chinese citizens. The victim holds a Hong Kong permanent resident card. He is a dual British-Hong Kong citizen. He is not a Chinese citizen --&gt;
|-
| {{flag|Israel}}
| align=right| 1
|&lt;ref&gt;* {{cite news|title=Rescue team: Body of missing Israeli found in Nepal|trans_title=Emergency relief group says 22-year-old Or Asraf’s body was located and identified|publisher=The Times Of Israel|date=3 May 2015|url=http://www.timesofisrael.com/rescue-team-body-of-missing-israeli-found-in-nepal/|accessdate=3 May 2015|archive-url=http://web.archive.org/web/20181226113856/http://www.timesofisrael.com/rescue-team-body-of-missing-israeli-found-in-nepal/|archive-date=26 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106171429/http://www.timesofisrael.com/rescue-team-body-of-missing-israeli-found-in-nepal/|archivedate=6 January 2019}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Japan}}
| align=right| 1
|&lt;ref&gt;{{cite news|title=Nepal earthquake death toll expected to rise sharply – live updates|publisher=The Guardian|url=http://www.theguardian.com/world/live/2015/apr/27/nepal-earthquake-rescue-efforts-thousands-seek-shelter-rolling-report|date=27 April 2015|accessdate=28 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113349/https://www.theguardian.com/world/live/2015/apr/27/nepal-earthquake-rescue-efforts-thousands-seek-shelter-rolling-report|archivedate=26 December 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Malaysia}}
| align=right| 1
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.asiaone.com/news/asia/body-confirmed-be-malaysian-nepal-earthquake|title=Body confirmed to be Malaysian in Nepal earthquake|author=Desiree Tresa Gasper|work=[[The Star (Malaysia)|The Star]]/[[Asia News Network]]|publisher=[[AsiaOne]]|date=8 May 2015|accessdate=8 May 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113413/http://news.asiaone.com/news/asia/body-confirmed-be-malaysian-nepal-earthquake|archivedate=26 December 2018|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|New Zealand}}
| align=right| 1
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stuff.co.nz/world/asia/68081530/One-Kiwi-dead-after-Nepal-earthquake|title=One Kiwi dead after Nepal earthquake|author1=Andrea Vance|author2=Rosanna Price|date=28 April 2015|work=Stuff.co.nz|accessdate=28 April 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|United Kingdom}}
| align=right| 1
|&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nepal earthquake: British gap year student confirmed dead |url=http://www.bbc.com/news/uk-32674395 |publisher=BBC News |date=9 May 2015 |accessdate=10 May 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113556/https://www.bbc.com/news/uk-32674395 |archivedate=26 December 2018 }}&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left&quot;|کل
! style=&quot;text-align:right&quot;|88
!
|}

2021 افراد د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی تصدیق ہوئے چک‏ی اے، 6400 تو‏ں ودھ زخمی نيں، ہلاک ہونے والےآں وچ 700 افراد صرف کٹھمنڈو وچ مرے نيں،
[[سی این این]] دے مطابق عمارتاں گری نيں تے شاہرائاں تباہ ہوئے گیئں نيں۔زلزلے تو‏ں [[ماؤنٹ ایورسٹ]] اُتے برف دا طوفان آ گیا جس تو‏ں 17 افراد ہلاک ہوئے۔&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.jpost.com/Breaking-News/Quake-avalanche-kills-8-at-Nepals-Everest-Base-camp-399139|title=Quake avalanche kills 8 at Nepal's Everest Base camp|publisher=''[[دی جروشلم پوسٹ]]''|date=25 April 2015|accessdate=25 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113752/https://www.jpost.com/Breaking-News/Quake-avalanche-kills-8-at-Nepals-Everest-Base-camp-399139|archivedate=26 December 2018|dead-url=no}}&lt;/ref&gt; ایورسٹ تو‏ں زلزلہ دا مرکزصرف 220 کلو میٹر (140 میل) دور سی ۔ اسنو‏ں ماؤنٹ ایورسٹ د‏‏ی تریخ دا بدترین سانحہ کہیا جا رہیا ا‏‏ے۔[[یونیسکو]] [[یونیسکو عالمی ثقافتی ورثہ|عالمی ثقافتی ورثہ]] [[کھٹمنڈو]] دے مطابق [[کھٹمنڈو دربار چوک]] مبینہ طور اُتے گر گیا ا‏‏ے۔&lt;ref name=alj /&gt; زلزلے تو‏ں متاثرہ ہزاراں افراد نے پوری رات سخت سرد موسم وچ کھلے آسمان تلے بسر کيتی۔ اس خدشتے دا اظہار کیتا جا رہیا اے کہ ہن وی ملبے تلے بوہت سارے لوک پھسے ہوئے نيں جنھاں نکالنے د‏‏ی کوشش کيتی جا رہی اے ۔زلزلے تو‏ں بنگلہ دیش، بھارت تے چین وچ تبت دے علاقے دے لوک وی متاثرہ ہوئے نيں۔ بھارت د‏‏ی شمالی ریاستاں وچ ہلاک شدگان د‏‏ی تعداد 72 ہوئے چک‏ی ا‏‏ے۔

== ردعمل ==
=== ملکاں ===
* {{Flag|Bangladesh}} — [[شیخ حسینہ]] [[وزیراعظم]] بنگلہ دیش نے زلزلے وچ جاناں دے نقصان اُتے گہرے دکھ دا اظہار کیتا۔ &lt;ref&gt;{{cite news|title = PM shocked at loss of lives in tremor in Nepal, India, BD|url = http://unb.com.bd/pm-shocked-1|accessdate = 25 April 2015|work = [[United News of Bangladesh]]|date = 25 April 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226113801/http://unb.com.bd/pm-shocked-1|archivedate = 26 December 2018}}&lt;/ref&gt;
* {{flag|India}} — بھارت نے ہوائی جہازاں دے ذریعے ادویات، موبائل ہسپتال تے قدرتی آفات تو‏ں نمٹنے والے ادارے دے 40 اہلکار بھیجے نيں۔
* {{flag|Pakistan}} — پاکستان نے چار سی ون تھرٹی طیاراں وچ 30 بستراں دا فیلڈ ہسپتال، طبی عملہ تے امدادی سامان نیپال روانہ کرنے دا اعلان کیتا اے ۔اس دے علاوہ ملبے تلے دبے متاثرین تک پہنچنے دے لئی [[سراغ رساں]] کتےآں تے ریڈار سمیت ضروری آلات وی بھجوائے جان گے۔ ملک دے سرکاری ٹی وی دے مطابق ایہ امداد تے ٹیماں نیپال دے لئی روانہ ہوئے گئی نيں۔
* {{flag|United States of America}} — امریکی ادارے یو اس ایڈ دے مطابق امریکا نے دس لکھ ڈالر تے ہنگامی صورتحال تو‏ں نمٹنے والی ٹیم روانہ کرنے دا اعلان کیتا ا‏‏ے۔
* برطانیہ نے امدادی اہلکاراں اُتے مشتمل اٹھ افراد د‏‏ی ٹیم بھجوانے دا اعلان کیتا ا‏‏ے۔
* {{flag|Norway}} — ناروے نے ساڈھے 20 لکھ برطانوی ڈالر امداد دا اعلان کیتا ا‏‏ے۔
* جرمنی، فرانس، سپین تے یورپی یونین نے وی نیپال نو‏‏ں امداد دینے دا اعلان کیتا ا‏‏ے۔

== بین الاقوامی امداد ==
{{غیر اردو|}}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:right; line-height:16px; width:100%;&quot;
|-
|+زلزلے دے بعد نیپال نو‏‏ں بین الاقوامی امداد دا خلاصہ
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:15%;&quot; | امدادی ادارہ /ملک
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:15%;&quot; | مالی مدد (امریکی ڈالر وچ )
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:30%;&quot; | انسانی فلاحی امداد تے متعلقہ اشیاء
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:35%;&quot; | ہور مدد
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:05%;&quot; | ماخذ
|-
| [[عالمی اتحاد برائےاجتماع صلیب احمرو ہلال احمر]]
| ڈالر535,664.55 emergency fund activated
| Volunteers (first-aid, search-&amp;-rescue)
| Blood-bank supplies to areas in the capital
| style=&quot;text-align:center;&quot;| &lt;ref name=&quot;redcross&quot; /&gt;
|-
| [[میڈیسن سانس فرنٹیرس|Médecins Sans Frontières (Doctors Without Borders)]]
|
| Rapid intervention surgical kit with 11-member team left Kathmandu for Ghorka (200&amp;nbsp;km north-west) (61 staff deployed)
| Water and sanitation – makeshift camps – Tudikhel (Kathmandu), Bhaktapur (14&amp;nbsp;km east of Kathmandu), first-aid material to Bhaktapur hospital
| style=&quot;text-align:center;&quot;| &lt;ref name=&quot;msf29Apr&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TIMEAidAgencies&quot; /&gt;
|-
| {{flag|European Union}}
| ڈالر3.3 ڈالرملین
| Aid, first-response teams and civil-protection experts
|
| style=&quot;text-align:center;&quot;| &lt;ref&gt;{{cite web|last1=30 April 2015|title=EU Commissioner Stylianides to arrive in Nepal|url=http://www.ekantipur.com.np/2015/04/30/top-story/eu-commissioner-stylianides-to-arrive-in-nepal/404673.html|publisher=Kantipur|accessdate=30 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113620/http://kathmandupost.ekantipur.com/news/2015-04-30/eu-commissioner-stylianides-to-arrive-in-nepal.html|archivedate=26 December 2018|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Algeria}}
| ڈالر1 ڈالرملین
| 70 relief workers, medicines, and other supplies
|
| style=&quot;text-align:center;&quot;| &lt;ref&gt;{{cite news|title=Algeria sends rescuers, drugs to quake-hit Nepal|work=Xinhua News Agency (via Global Post)|date=26 April 2015|accessdate=26 April 2015|url=http://www.globalpost.com/article/6529251/2015/04/26/algeria-sends-rescuers-drugs-quake-hit-nepal}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Australia}}
| ڈالر15.86 ڈالرملین
|
* ڈالر3,568,500 to the United Nations relief effort, ڈالر793,000 to the [[عالمی ادارہ صحت]], ڈالر793,000 to the [[Australian Red Cross]], ڈالر396,500 to the RedR Australia relief organisation, ڈالر3.172 ڈالرملین for other Australian NGOs.
* Two [[Boeing C-17 Globemaster III|Boeing C-17]] aircraft carrying 15 tons of Australian aid and two [[Royal Australian Air Force|RAAF]] aero medical evacuation teams.
* The [[Government of Tasmania]] donated ڈالر7,930 to [[Rotary International|Rotary]] Tasmania's Nepal Earthquake Appeal.
|
* 2 humanitarian experts and a crisis-response team initially.
* 70 defence personnel, immigration and other federal government officials to distribute aid and help with evacuation efforts.
| style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web |title=Earthquake in Nepal |work=Minister for Foreign Affairs |url=http://www.foreignminister.gov.au/releases/Pages/2015/jb_mr_150426.aspx |date=26 April 2015 |accessdate=26 April 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113443/https://foreignminister.gov.au/Pages/Page-Not-Found.aspx?s=404&amp;u=/releases/Pages/2015/jb_mr_150426.aspx&amp;r= |archivedate=26 December 2018 |dead-url=no }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.theaustralian.com.au/national-affairs/defence/nepal-earthquake-defence-evacuates-australians-from-kathmandu/story-e6frg8yo-1227329666077&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nepal earthquake: Extra ڈالر10m provided by Australia for recovery efforts; search for bodies in Langtang village suspended |url=http://www.abc.net.au/news/2015-05-10/nepal-funding-extra-10-%DA%88%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%85%D9%84%DB%8C%D9%86-langtang-village-search-suspended/6458878 |publisher=[[ABC News (Australia)|ABC News]] |date=10 May 2015 |accessdate=10 May 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113655/https://www.abc.net.au/news/2015-05-10/nepal-funding-extra-10-%DA%88%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%85%D9%84%DB%8C%D9%86-langtang-village-search-suspended/6458878%20 |archivedate=2018-12-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |author=Sallese Gibson |title=Tasmanian Government donates ڈالر10,000 to Nepal Earthquake Appeal |url=http://www.abc.net.au/news/2015-05-11/tasmanian-government-donates-10-000-to-nepal-earthquake/6459204 |publisher=[[ABC News (Australia)|ABC News]] |date=10 May 2015 |accessdate=10 May 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113209/https://www.abc.net.au/news/2015-05-11/tasmanian-government-donates-10-000-to-nepal-earthquake/6459204%20 |archivedate=2018-12-26 }}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Austria}}
| ڈالر835,000
|
| [[Austrian Red Cross]] search-&amp;-rescue staff
| style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|title=Werner Faymann: &quot;Regierung beschließt Nepal-Hilfe von 750.000 Euro&quot;|work=Bundeskanzleramt|date=28 April 2015|accessdate=28 April 2015|url=https://www.bka.gv.at/site/cob__59333/6597/default.aspx|language=de|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113311/https://www.bundeskanzleramt.gv.at/site/cob__59333/6597/default.aspx|archivedate=26 December 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Azerbaijan}}
|
|1 ton of medical supplies, tents, blankets and water (Ministry of Emergency Situations)
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://azertag.az/en/xeber/Azerbaijan_sends_humanitarian_aid_to_Nepal-851019|title=Azerbaijan sends humanitarian aid to Nepal|publisher=[[Azerbaijan State Telegraph Agency]]|date=30 April 2015|accessdate=30 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113113/https://azertag.az/en/xeber/Azerbaijan_sends_humanitarian_aid_to_Nepal-851019%20|archivedate=26 December 2018|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Bangladesh}}
|
|
* [[Bangladesh Air Force|BAF]] [[Lockheed C-130 Hercules|Lockheed C-130B]] aircraft with 10 tonnes of relief materials – tents, dry food, water, blankets, etc.
* Four cargo trucks carrying approximately 25 tonnes of essential relief materials for earthquake victims in Nepal left Dhaka. The cargoes will travel through Banglabandh-Fulbari-Panitanki-Kakarbhitta land route. The relief materials include 3000 cartons (12 tonne) of dry food and fruit juice donated by [[پران (اداکار)]], and 5000 pieces of blankets donated by [[BRAC]], according to a press release of the Embassy of Nepal in Bangladesh.
* Bangladesh will provide at least one lakh metric tons of rice and other relief materials including drinking water to help the earthquake victims in Nepal.
| A 34-member team (6 military medical teams and foreign ministry officials). Stranded Bangladeshis airlifted.
| style=&quot;text-align:center;&quot;| &lt;ref&gt;{{cite news|last1=Star online|first1=Report|title=Bangladesh to send 1 lakh tonnes rice to Nepal|url=http://www.thedailystar.net/country/bangladesh-send-1-lakh-tonnes-rice-nepal-80453|accessdate=4 May 2015|publisher=The Daily Star|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113623/https://www.thedailystar.net/country/bangladesh-send-1-lakh-tonnes-rice-nepal-80453|archivedate=26 December 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Biman flight returns to Dhaka failing to get landing clearance in earthquake- ravaged Kathmandu|url=http://www.thedailystar.net/backpage/biman-flight-returns-failing-land-kathmandu-79475|website=The Daily Star|accessdate=27 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113821/https://www.thedailystar.net/backpage/biman-flight-returns-failing-land-kathmandu-79475|archivedate=26 December 2018}}{{dead link|date=May 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Bangladesh to help Nepal in wake of devastating earthquake|url=http://bdnews24.com/neighbours/2015/04/25/bangladesh-to-help-nepal-in-wake-of-devastating-earthquake|website=bdnews24.com|accessdate=25 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113239/https://bdnews24.com/neighbours/2015/04/25/bangladesh-to-help-nepal-in-wake-of-devastating-earthquake|archivedate=26 December 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=BD Air Force aircraft reaches Nepal with relief materials|url=http://www.unb.com.bd/pm-nepal-lead|work=UNB News|date=26 April 2015|accessdate=26 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113241/http://www.unb.com.bd/pm-nepal-lead|archivedate=26 December 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Bangladesh sends aid for Nepali earthquake victims|url=http://www.bdmilitary.com/bangladesh-sends-aid-nepal-earthquake-victims|work=BDMilitary|accessdate=26 April 2015|archivedate=27 April 2015|archiveurl=https://archive.is/20150427140939/http://www.bdmilitary.com/bangladesh-sends-aid-nepal-earthquake-victims}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Belgium}}
| ڈالر3,5 ڈالرملین
|
| Search-&amp;-rescue teams
| style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref name=Balachandran&gt;{{cite news|title=Indian helicopters, Israeli hospitals and Malaysian medics: How the world is coming to Nepal’s aid|author=Balachandran, Manu|work=Quartz|date=26 April 2015|accessdate=26 April 2015|url=http://qz.com/391567/indian-helicopters-israeli-hospitals-and-malay-medics-how-the-world-is-coming-to-nepals-aid/}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Bhutan}}
| ڈالر1 ڈالرملین
|
| 63 personnel medical team
| style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|title=(Untitled)|author=[[Kuensel|Kuensel Online]]|work=Facebook|date=27 April 2015|accessdate=27 April 2015|url=https://m.facebook.com/story.php?story_fbid=984399071594992&amp;id=140918395943068}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=[[شیرنگ توبگے]]|title=(Untitled)|work=Facebook|date=27 April 2015|accessdate=27 April 2015|url=https://m.facebook.com/story.php?story_fbid=726970087415697&amp;substory_index=0&amp;id=410112025768173}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://twitter.com/tsheringtobgay/status/592488408917770240|title=DeSuups loading supplies on special flight bound for Nepal. His Majesty has commanded 54-member medical team to assist in rescue and relief|work=Twitter.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113542/https://twitter.com/tsheringtobgay/status/592488408917770240|archivedate=2018-12-26|access-date=2019-11-14|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Earthquake: Everything is fine in Bhutan, says minister|url=http://www.oneindia.com/international/earthquake-everything-is-fine-in-bhutan-says-minister-1727518.html|accessdate=25 April 2015|work=OneIndia|date=25 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113606/https://www.oneindia.com/international/earthquake-everything-is-fine-in-bhutan-says-minister-1727518.html|archivedate=26 December 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Bhutan to dispatch medical team to Nepal|url=http://www.kuenselonline.com/no-reports-of-damage-or-injuries-so-far-government/|accessdate=27 April 2015|publisher=Kuensel Online|date=25 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113616/http://www.kuenselonline.com/no-reports-of-damage-or-injuries-so-far-government/|archivedate=26 December 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Brunei}}
|
|
| 8 man relief team (2 doctors, 4 paramedics from the [[Royal Brunei Armed Forces]] (RBAF) and Brunei’s [[Gurkha Reserve Unit]] (GRU)
| style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bt.com.bn/bookmarks-breaking/2015/04/29/brunei-sends-relief-contingent-nepal|title=Brunei sends relief contingent to Nepal|author=Aaron Wong|publisher=[[The Brunei Times]]|date=29 April 2015|accessdate=30 April 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Canada}}
| ڈالر4.16 ڈالرملین; ڈالر832,000 to the [[Canadian Red Cross]]
| A [[Boeing C-17 Globemaster III|Boeing C-17]] with supplies – blankets, jerry-cans, kitchen sets, hygiene kits, and tarps
| 150 [[Canadian Armed Forces|Canadian troops]]; a [[Disaster Assistance Response Team]] – 30 experts; pledges by humanitarian organizations; immigration assistance
| style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|title=Nepal Earthquake Kills More than 1,900 people|publisher=CBC|url=http://www.cbc.ca/news/world/nepal-earthquake-kills-more-than-1-900-people-1.3048792}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Nepal earthquake: 2,500 dead as aftershocks terrify survivors|work=CBC|date=26 April 2015|accessdate=26 April 2015|url=http://www.cbc.ca/news/world/nepal-earthquake-2-500-dead-as-aftershocks-terrify-survivors-1.3049305}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Nepal earthquake: a roundup of relief efforts|work=Toronto Star|date=26 April 2015|accessdate=26 April 2015|url=http://www.thestar.com/news/gta/2015/04/25/nepal-earthquake-a-roundup-of-relief.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Canada will match contributions to Nepal earthquake relief fund|work=Canadian Press (via CP24)|date=27 April 2015|accessdate=27 April 2015|url=http://www.cp24.com/mobile/news/canada-will-match-contributions-to-nepal-earthquake-relief-fund-1.2346948|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923210917/http://www.cp24.com/mobile/news/canada-will-match-contributions-to-nepal-earthquake-relief-fund-1.2346948|archivedate=23 September 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Canada sends military transport to deliver aid to Nepal|work=Global Post|date=27 April 2015|accessdate=28 April 2015|url=http://www.globalpost.com/article/6530305/2015/04/27/canada-sends-military-transport-deliver-aid-nepal}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|China}}
| ڈالر9.9 ڈالرملین
| Tents, blankets, and generators; emergency response for citizens
| China International Search and Rescue Team (CISAR) – 268 members, 26 search-&amp;-rescue dogs
| style=&quot;text-align:center;&quot;| &lt;ref&gt;{{cite news|title=Nepal Earthquake: India and China Send Rescue Teams to Himalayan Nation|work=The Wall Street Journal|date=26 April 2015|accessdate=27 April 2015|url=http://www.wsj.com/articles/nepal-earthquake-china-sends-search-and-rescue-team-to-katmandu-1430032246}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Chinese rescue team to depart for shaken, devastated Nepal|url=http://www.cctv-america.com/2015/04/25/chinese-rescue-team-to-depart-for-shaken-devastated-nepal#ixzz3YMNuRQ5d|accessdate=25 April 2015|work=CCTV|date=25 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113804/https://america.cgtn.com/2015/04/25/chinese-rescue-team-to-depart-for-shaken-devastated-nepal#ixzz3YMNuRQ5d|archivedate=26 December 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|script-title=zh:中国国际救援队出发 尼泊尔驻华大使感叹患难之交|language=Chinese|url=http://gb.cri.cn/42071/2015/04/26/6351s4943191.htm|accessdate=28 April 2015|work=CRI|date=26 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113643/http://news.cri.cn/gb/42071/2015/04/26/6351s4943191.htm|archivedate=26 December 2018|title=Archive copy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|script-title=zh:中国国际救援队飞赴尼泊尔震区 精选6条搜救犬|language=Chinese|url=http://video.sina.com.cn/p/news/c/v/2015-04-26/074764879167.html?opsubject_id=top1|work=CCTV|date=26 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113521/http://video.sina.com.cn/p/news/c/v/2015-04-26/074764879167.html?opsubject_id=top1|archivedate=2018-12-26|title=Archive copy|accessdate=2019-11-14}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=China offers 20 mln yuan in humanitarian aid to quake-hit Nepal|url=http://news.xinhuanet.com/english/2015-04/26/c_134186099.htm|work=Xinhua|date=26 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113142/http://www.xinhuanet.com//english/2015-04/26/c_134186099.htm|archivedate=26 December 2018|accessdate=14 November 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=China prepares relief supplies for quake-hit Nepal|url=http://news.xinhuanet.com/english/2015-04/26/c_134184369.htm|work=Xinhua|date=25 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113305/http://www.xinhuanet.com//english/2015-04/26/c_134184369.htm|archivedate=26 December 2018|accessdate=14 November 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|script-title=zh:中国第二轮援助尼泊尔灾区4000万物资|language=Chinese|url=http://news.sina.com.cn/w/2015-04-28/235031772838.shtml|work=Sina|date=28 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113800/http://news.sina.com.cn/w/2015-04-28/235031772838.shtml|archivedate=2018-12-26|title=Archive copy|accessdate=2019-11-14}}&lt;/ref&gt;

|-
| {{flag|Colombia}}
| Fundraising by the [[Colombian Red Cross]]
| Over 1,500 volunteers from national societies.
| Evacuation of citizens and aid (when needed)
| style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Santos se solidarizó con víctimas de la tragedia en Nepal|url=http://www.eltiempo.com/politica/gobierno/terremoto-en-nepal-santos-se-solidarizo-con-las-victimas/15628595|language=es|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113145/https://www.eltiempo.com/archivo/documento/CMS-15628595|archivedate=2018-12-26|access-date=2019-11-14|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.elespectador.com/noticias/nacional/cruz-roja-habilita-cuentas-bancarias-hacer-donaciones-d-articulo-557701|title=Cruz Roja habilita cuentas para donación – ELESPECTADOR.COM|work=ElEspectador|accessdate=29 April 2015|language=es|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113544/https://www.elespectador.com/noticias/nacional/cruz-roja-habilita-cuentas-bancarias-hacer-donaciones-d-articulo-557701|archivedate=26 December 2018|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cruzrojacolombiana.org/noticias-y-prensa/comunicado-4-la-cruz-roja-llama-la-solidaridad-de-los-colombianos-para-ayudar-los|title=Comunicado #4 La Cruz Roja llama a la solidaridad de los colombianos para ayudar a los damnificados del Terremoto en Nepal|work=cruzrojacolombiana.org|accessdate=29 April 2015|language=es|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113754/http://www.cruzrojacolombiana.org/noticias-y-prensa/comunicado-4-la-cruz-roja-llama-la-solidaridad-de-los-colombianos-para-ayudar-los|archivedate=26 December 2018|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rcnradio.com/noticias/colombia-esta-lista-para-brindar-ayuda-humanitaria-nepal-ungrd-208318|title=Colombia está lista para brindar ayuda humanitaria a Nepal: UNGRD|work=rcnradio.com|accessdate=29 April 2015|language=es|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113219/https://www.rcnradio.com/colombia/colombia-esta-lista-para-brindar-ayuda-humanitaria-nepal-ungrd-208318|archivedate=26 December 2018|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Czech Republic}}
| ڈالر791,378
| A [[Boeing 737]] – blankets, medical supplies, water and food; and a special trauma team.
| 36 medical workers and 13 firefighters. Evacuated 54 Czechs and 48 EU citizens.
| style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Czech Republic will help Nepal (in Czech)|url=http://www.vlada.cz/cz/media-centrum/aktualne/ceska-republika-posle-nepalu-tym-zdravotniku--129467|website=Government of the Czech Republic|date=27 April 2015|accessdate=27 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113646/https://www.vlada.cz/cz/media-centrum/aktualne/ceska-republika-posle-nepalu-tym-zdravotniku--129467|archivedate=26 December 2018|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Czech medical team to help earthquake victims in Nepal|url=http://www.praguepost.com/world-news/47374-czech-medical-team-to-help-earthquake-victims-in-nepal|website=The Prague Post|date=28 April 2015|accessdate=29 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113608/https://www.praguepost.com/world-news/47374-czech-medical-team-to-help-earthquake-victims-in-nepal|archivedate=26 December 2018|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Czech authorities establish contact with all Czechs in Nepal|url=http://radio.cz/en/section/news/czech-authorities-establish-contact-with-all-czechs-in-nepal|website=Radio Prague|date=29 April 2015|accessdate=29 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113745/https://www.radio.cz/en/section/news/czech-authorities-establish-contact-with-all-czechs-in-nepal|archivedate=26 December 2018|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Denmark}}
| ڈالر744,000
|
| Aid (TBD)
| style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|title=Denmark sends aid to Nepal after earthquake|work=The Local|date=26 April 2015|accessdate=26 April 2015|url=http://m.thelocal.dk/20150426/denmark-sends-aid-to-nepal-following-earthquake|archivedate=26 April 2015|archiveurl=https://archive.is/20150426234533/http://m.thelocal.dk/20150426/denmark-sends-aid-to-nepal-following-earthquake}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Estonia}}
| Fundraising
|
| 15 rescue workers and medics (could not land – airport congestion)
| style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news |title=Eesti ja Soome päästemeeskond ei lenda Nepali |language=Estonian |trans_title=Estonian and Finnish rescue team won't fly to Nepal |publisher=[[Postimees]] |date=28 April 2015 |url=http://maailm.postimees.ee/3171643/eesti-ja-soome-paastemeeskond-ei-lenda-nepali |accessdate=28 April 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113832/https://www.postimees.ee/3171643/eesti-ja-soome-paastemeeskond-ei-lenda-nepali |archivedate=26 December 2018 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Eesti päästemeeskonna juht: lootus peab alati säilima, muidu me ei läheks sinna|work=Uudised|date=27 April 2015|accessdate=27 April 2015|url=http://www.postimees.ee/3170137/eesti-paastemeeskonna-juht-lootus-peab-alati-sailima-muidu-me-ei-laheks-sinna|language=Estonian|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113516/https://www.postimees.ee/3170137/eesti-paastemeeskonna-juht-lootus-peab-alati-sailima-muidu-me-ei-laheks-sinna|archivedate=26 December 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Lakson |first=Piret |title=Eesti päästemeeskonna juht tõdes, et varustuse pakkimisel tehti vigu |language=Estonian |trans_title=Estonian rescue team leader admitted that mistakes were made in packaging of equipment |publisher=Postimees |date=29 April 2015 |url=http://www.postimees.ee/3174083/eesti-paastemeeskonna-juht-todes-et-varustuse-pakkimisel-tehti-vigu |accessdate=29 April 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113725/https://www.postimees.ee/3174083/eesti-paastemeeskonna-juht-todes-et-varustuse-pakkimisel-tehti-vigu |archivedate=26 December 2018 }}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Finland}}
| ڈالر3.35 ڈالرملین; fundraising by the [[Finnish Red Cross]]
| Medical and logistical supplies
| A Finnish Red Cross relief workers team
| style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news| title=The Finnish Red Cross kicks off campaigns for earthquake victims in Nepal|work=YLE|date=26 April 2015|accessdate=26 April 2015| url=http://yle.fi/uutiset/the_finnish_red_cross_kicks_off_campaigns_for_earthquake_victims_in_nepal/7955553}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Red Cross logistical unit gets green light for Nepal trip| work=YLE| date=30 April 2015| accessdate=30 April 2015|url=http://yle.fi/uutiset/red_cross_logistical_unit_gets_green_light_for_nepal_trip/7964079}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| title=Suomi lahjoittaa kaksi miljoonaa euroa Nepaliin| language=fi| trans_title=Finland donates €2 ڈالرملین to Nepal| work=Helsingin Sanomat| date=28 April 2015| accessdate=30 April 2015| url=http://www.hs.fi/ulkomaat/a1430189909185}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| title=Suomi antaa miljoona euroa lisää Nepalin maanjäristyksen uhrien auttamiseksi| language=fi| trans_title=Finland gives additional €1 ڈالرملین to help Nepal earthquake victims| work=Helsingin Sanomat| date=5 May 2015| accessdate=11 May 2015| url=http://www.hs.fi/ulkomaat/a1430795224939?jako=95e0e2ad37aa0fb9d888d78103699897}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|France}}
|
| Equipment and supplies
| Crisis centre at Foreign Ministry; a reinforcement team in New Delhi; 11 rescuers, (more help if needed)
| style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web| title=Népal – Tremblement de terre (25 avril 2015)| work=France Diplomatie| date=25 April 2015| accessdate=26 April 2015| url=http://www.diplomatie.gouv.fr/fr/dossiers-pays/nepal/la-france-et-le-nepal/evenements-4190/article/nepal-tremblement-de-terre-25-04| language=fr| archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113508/https://www.diplomatie.gouv.fr/fr/dossiers-pays/nepal/la-france-et-le-nepal/evenements-4190/article/nepal-tremblement-de-terre-25-04| archivedate=26 December 2018| dead-url=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Népal – Tremblement de terre – Déclaration de Laurent Fabius|work=France Diplomatie|date=26 April 2015|accessdate=26 April 2015|url=http://www.diplomatie.gouv.fr/fr/dossiers-pays/nepal/la-france-et-le-nepal/evenements-4190/article/nepal-tremblement-de-terre|language=fr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113356/https://www.diplomatie.gouv.fr/fr/dossiers-pays/nepal/la-france-et-le-nepal/evenements-4190/article/nepal-tremblement-de-terre|archivedate=26 December 2018|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Germany}}
| ڈالر68.34 ڈالرملین (€60 ڈالرملین), donated by the public
| A mobile medical centre
| 52 relief workers team – physicians, searchers, dog squads; the [[Technisches Hilfswerk|German Federal Agency for Technical Relief (THW)]]'s Rapid Deployment Unit Water and Sanitation Abroad (SEEWA)
| style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref name=&quot;DZI study&quot;&gt;{{cite news |title=Study of the German Central Institute for Social Issues (DZI) |date=15 May 2015|publisher=''Mannheimer Morgen''|author=[[Deutsche Presse-Agentur|dpa]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Daily AFAD&quot;&gt;{{cite news |title=Turkey's AFAD and international aid organizations rush to Nepal after devastating earthquake|work=Daily Sabah Asia Pacific |date=25 April 2015 |accessdate=25 April 2015 |url=http://www.dailysabah.com/asia/2015/04/25/turkeys-afad-and-international-aid-organizations-rush-to-nepal-after-devastating-earthquake}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Germany, France sending rescue teams, emergency relief to quake-hit Nepal|work=680 News|date=26 April 2015|accessdate=26 April 2015|url=http://www.680news.com/2015/04/26/germany-france-sending-rescue-teams-emergency-relief-to-quake-hit-nepal}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.thw.de/SharedDocs/Meldungen/DE/Pressemitteilungen/international/2015/04/pressemitteilung_001_erdbeben.html| title=Erdbeben in Nepal: THW entsendet Voraus- und SEEWA-Team| work=thw.de| accessdate=28 April 2015| language=de| archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113257/https://www.thw.de/SharedDocs/Meldungen/DE/Pressemitteilungen/international/2015/04/pressemitteilung_001_erdbeben.html| archivedate=26 December 2018| dead-url=no}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Greece}}
|
|
| Search-&amp;-rescue teams
| style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref name=Balachandran /&gt;
|-
| {{flag|Haiti}}
|ڈالر1 ڈالرملین
|
|
| style=&quot;text-align:center;&quot;| &lt;ref&gt;[http://www.hougansydney.com/whats-happening-in-haiti/haiti-made-a-ڈالرملین-dollar-donation-to-nepal-devastated-by-two-powerful-earthquakes Haiti's president Michel Joseph Martelly has allocated a ڈالرملین dollar to the Nepalese government], hougansydney.com; accessed 18 May 2015.&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Hong Kong}}
| ڈالر6.45 ڈالرملین
| [[World Vision]] Hong Kong raised ڈالر1.29 ڈالرملین to provide victims with tents, tarpaulins, solar-powered lights, and other necessities.
|
| style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web| title=CE expresses deepest sympathies for Nepal earthquake victims| url=http://www.info.gov.hk/gia/general/201504/26/P201504260527.htm|website=info.gov.hk|date=26 April 2015|accessdate=26 April 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| title=HKSARG to provide relief and financial assistance for quake victims in Nepal| url=http://www.info.gov.hk/gia/general/201504/28/P201504280842.htm| website=info.gov.hk| date=26 April 2015| accessdate=28 April 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://rthk.hk/rthk/news/expressnews/20150503/news_20150503_55_1096795.htm|title=宣 明 會 為 尼 泊 爾 救 災 重 建 籌 1000 萬 港 元|work=rthk.hk|accessdate=15 May 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|India}}
|
| Material aid in [[Operation Maitri]]:
* 8 tons of baby food
* Over 100 tons of medical supplies
* 75,000 vials of [[انسولین]]
* Over 200 tons of water
* 100,000 bottles of water every day from the [[بھارتی ریلوے]]
* Hundreds of tons of food and dry rations
* 43 tons of relief material
* 10 tons of blankets
* Several tons of stretchers, tents
* A [[reverse osmosis]] (RO) plant
* Oxygen regenerators &amp; cylinders
* 345 tons of relief material, dry food and essential medicines from the state governments of [[بہار (بھارت)]] and [[اتر پردیش]]&lt;br /&gt;
| Rescue aid:
* 16 [[National Disaster Response Force]] teams, over 1,000 personnel, search-&amp;-rescue dogs
* Hundreds of retired [[Indian Gorkha]] soldiers of the [[بھارتی فوج]]
* Hundreds of Indian Army and [[بھارتی فضائیہ]] personnel
* Military task forces headquartered in [[کھٹمنڈو]] and [[Barpak]]
* Relief sorties by [[Ilyushin Il-76]], [[Lockheed C-130 Hercules|C-130J Hercules]], [[Boeing C-17 Globemaster III|C-17 Globemaster]], [[انتونوو-32]] aircraft&lt;!-- NOTE: remove articles, if there is more than one aircraft of each listed type deployed, but then specify how many --&gt;
* Civilian aircraft
* Helicopters – [[میل ایم آئی -17|Mi-17]], Cheetah, [[HAL Dhruv]] ALH
* [[Unmanned Aerial Vehicles]] (UAVs)
* 18 member medical team
* 3 [[field hospitals]]
* 2 mobile teams of specialist doctors
* 41 member medical team from the state of [[راجستھان]]
* [[بھارتی فضائیہ]] rapid action medical team
* 45 bed hospital at Lagankhel
* Light vehicles
* Earth moving equipment
* 18 Indian Army Engineer Task Forces ([[Indian Army Corps of Engineers]])
* [[Indian Oil Corporation]] team
* [[PowerGrid Corporation of India]] engineers
* 36+ vehicles – ambulances and water tankers – from the [[Sashastra Seema Bal]]
* 39 member Indian Army team deployed at the [[Everest Base Camp]] to search for, rescue and assist climbers

Evacuation of over 20,000 Indian citizens and hundreds of foreign nationals by air and road
| style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.biharprabha.com/2015/04/india-sends-10-ndrf-teams-for-relief-and-resue-operation-in-nepal/|title=India sends 10 NDRF Teams for Relief and Rescue Operation in Nepal|work=Bihar Prabha|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113414/http://news.biharprabha.com/2015/04/india-sends-10-ndrf-teams-for-relief-and-resue-operation-in-nepal/|archivedate=2018-12-26|access-date=2019-11-14|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nbcnews.com/storyline/nepal-earthquake/aid-arrives-nepal-after-devastating-earthquake-n348431|title=Nepal Earthquake: Major Aftershock Hits Kathmandu as Toll Climbs|work=NBC News|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113307/https://www.nbcnews.com/storyline/nepal-earthquake/aid-arrives-nepal-after-devastating-earthquake-n348431|archivedate=2018-12-26|access-date=2019-11-14|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://zeenews.india.com/news/south-asia/nepal-earthquake-relief-rescue-operations-as-they-happened-on-monday_1585623.html|title=Nepal earthquake: Relief, rescue operations as they happened on Monday|work=Zee News|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113722/http://zeenews.india.com/news/south-asia/nepal-earthquake-relief-rescue-operations-as-they-happened-on-monday_1585623.html|archivedate=2018-12-26|access-date=2019-11-14|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/india-news/nepal-earthquake-rescue-operations-india-s-operation-maitri-death-toll/article1-1341152.aspx|title=Nepal quake: India launches 'Operation Maitri', airlifts many|work=Hindustan Times|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113519/https://www.hindustantimes.com/india/nepal-quake-india-launches-operation-maitri-airlifts-many/story-gFal5XBLgaLhtdTwDCSpLP.html|archivedate=2018-12-26|access-date=2019-11-14|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.firstpost.com/india/live-kathmandu-airport-reopens-nepal-quake-death-toll-rises-to-2263-2212618.html|title=Live: Kathmandu airport reopens for rescue ops, Nepal quake death toll rises to 2263|work=FirstPost|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113408/https://www.firstpost.com/world/live-nepal-earthquake-death-toll-touches-7365-100-bodies-found-at-a-village-2212618.html|archivedate=2018-12-26|access-date=2019-11-14|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/world/report-operation-maitri-india-launches-massive-relief-and-rescue-efforts-in-nepal-2080936|title=Operation Maitri: India launches massive relief and rescue efforts in Nepal|work=DNA India|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113536/https://www.dnaindia.com/world/report-operation-maitri-india-launches-massive-relief-and-rescue-efforts-in-nepal-2080936|archivedate=2018-12-26|access-date=2019-11-14|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/india/report-nepal-quake-indian-railway-provides-one-lakh-rail-neer-bottles-as-relief-2080790|title=Nepal quake: Indian Railway provides one lakh 'rail neer' bottles as relief|work=DNA India|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113558/https://www.dnaindia.com/india/report-nepal-quake-indian-railway-provides-one-lakh-rail-neer-bottles-as-relief-2080790|archivedate=2018-12-26|access-date=2019-11-14|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.telegraphindia.com/1150427/jsp/nation/story_16909.jsp#.VUBKsNKqqkp|title=Operation Maitri in full swing|work=The Telegraph|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113741/https://www.telegraphindia.com/india/operation-maitri-in-full-swing/cid/1511287#.VUBKsNKqqkp|archivedate=2018-12-26|access-date=2019-11-14|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.newindianexpress.com/nation/Operation-Maitri-in-Full-Swing-to-Pull-Nepal-Out-of-Rubble/2015/04/28/article2786787.ece|title=Operation Maitri in Full Swing to Pull Nepal Out of Rubble|work=The New Indian Express|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113206/http://www.newindianexpress.com/nation/2015/apr/28/Operation-Maitri-in-Full-Swing-to-Pull-Nepal-Out-of-Rubble-747972.html|archivedate=2018-12-26|access-date=2019-11-14|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://zeenews.india.com/news/south-asia/nepal-earthquake-rescue-relief-work-as-they-happened-on-tuesday_1586217.html|title=Nepal earthquake: Rescue, relief work as they happened on Tuesday|work=Zee News|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113418/http://zeenews.india.com/news/south-asia/nepal-earthquake-rescue-relief-work-as-they-happened-on-tuesday_1586217.html|archivedate=2018-12-26|access-date=2019-11-14|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://twitter.com/MEAIndia/status/592939002392670208|title=#IndiaWithNepal 8 Tonnes of Baby food and skimmed milk, 6 Tonnes of Medicines, 2 Tonnes of biscuits in other material|work=Vikas Swarup, official spokesperson, Ministry of External Affairs, on Twitter|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113655/https://twitter.com/MEAIndia/status/592939002392670208|archivedate=2018-12-26|access-date=2019-11-14|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://twitter.com/MEAIndia/status/592938532915785728|title=#IndiaWithNepal More materials for rescue and relief efforts today: 2 Engineering Task Forces, 100 Personnel, 55 tonnes of drinking water|work=Vikas Swarup, official spokesperson, Ministry of External Affairs, on Twitter|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113321/https://twitter.com/MEAIndia/status/592938532915785728|archivedate=2018-12-26|access-date=2019-11-14|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.firstpost.com/world/live-indias-help-like-extending-blank-cheque-says-nepal-earthquake-death-toll-at-5057-2212618.html|title=Live: India's help was like extending blank cheque, says Nepal; earthquake death toll at 5,057|work=FirstPost.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106171442/https://www.firstpost.com/world/live-nepal-earthquake-death-toll-touches-7365-100-bodies-found-at-a-village-2212618.html|archivedate=2019-01-06|access-date=2019-11-14|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.business-standard.com/article/pti-stories/india-evacuates-170-foreigners-from-nepal-115042800885_1.html|title=India evacuates 170 foreigners from Nepal|work=DNA India|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113252/https://www.business-standard.com/article/pti-stories/india-evacuates-170-foreigners-from-nepal-115042800885_1.html|archivedate=2018-12-26|access-date=2019-11-14|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/India-evacuates-170-foreign-nationals-from-Nepal/articleshow/47084427.cms|title=India evacuates 170 foreign nationals from Nepal|work=The Times of India|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113513/https://timesofindia.indiatimes.com/india/India-evacuates-170-foreign-nationals-from-Nepal/articleshow/47084427.cms|archivedate=2018-12-26|access-date=2019-11-14|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://twitter.com/MEAIndia/status/594171243655397376|title=#OperationMaitri 345 tonnes of relief material, dry food, water &amp; essential medicines, from the State Govts of Bihar &amp; UP arrived in Nepal|work=Vikas Swarup, Official Spokesperson, Ministry of External Affairs, India, on Twitter|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113758/https://twitter.com/MEAIndia/status/594171243655397376|archivedate=2018-12-26|access-date=2019-11-14|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://twitter.com/MEAIndia/status/593790041299628032|title=#OperationMaitri The facts till date.|work=Vikas Swarup, Official Spokesperson, Ministry of External Affairs, India, on Twitter|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113222/https://twitter.com/MEAIndia/status/593790041299628032|archivedate=2018-12-26|access-date=2019-11-14|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Indonesia}}
| ڈالر2 ڈالرملین
| 2 [[Boeing 737 Classic|Boeing 737-400s]] belonging to the [[Indonesian Armed Forces]] and [[گاروانڈونیشیا]], flew with 6 tons of relief supplies – blankets, body bags, food, water&lt;br /&gt; hospital and sleeping tents, medical equipment: and medicines&lt;br /&gt;
| 66 personnel of SAR and Medical team
| style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|title = Indonesia Kirim Tim SAR dan Medis ke Nepal|url = http://news.metrotvnews.com/read/2015/04/27/119740/indonesia-kirim-tim-sar-dan-tim-medis-ke-nepal|access-date = 2019-11-14|archive-date = 2015-05-18|archive-url = https://web.archive.org/web/20150518081919/http://news.metrotvnews.com/read/2015/04/27/119740/indonesia-kirim-tim-sar-dan-tim-medis-ke-nepal|dead-url = yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Indonesia kirim bantuan 6 ton ke Nepal|url=http://www.tempo.co/read/news/2015/04/29/173661971/Indonesia-Kirim-6-Ton-Bantuan-ke-Nepal|access-date=2019-11-14|archive-date=2015-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518070816/http://www.tempo.co/read/news/2015/04/29/173661971/Indonesia-Kirim-6-Ton-Bantuan-ke-Nepal}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Iran}}
|
| An {{convert|80,000|lb|kg}} relief package (via India)
|
| style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|title=اعلام مراتب تسلیت جمعیت هلال احمر ایران به دولت و مردم نپال/ آمادگی هلال احمر ایران برای انجام عملیات پاسخگویی به حادثه و کمک به زلزله زدگان نپالی|url=http://rcs.ir/?p=68430|accessdate=26 April 2015|language=fa|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113303/http://rcs.ir/archive-68430/|archivedate=26 December 2018|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Iran Red Crescent ready to send relief to Nepal|url=http://www7.as.irna.ir/en/News/81585193/|agency=[[Islamic Republic News Agency]]|accessdate=26 April 2015|archivedate=18 May 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150518080659/http://www7.as.irna.ir/en/News/81585193/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=40 tons humanitarian relief supplies ready to dispatch to Nepal|url=http://www7.as.irna.ir/en/News/81585863//|accessdate=26 April 2015|archive-date=18 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518080655/http://www7.as.irna.ir/en/News/81585863//|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Ireland}}
| ڈالر1.126 ڈالرملین
|
|
| style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Ireland responds to Nepal earthquake|url=https://www.irishaid.ie/news-publications/news/newsarchive/2015/april/ireland-responds-to-nepal-earthquake|accessdate=26 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113152/https://www.irishaid.ie/news-publications/news/newsarchive/2015/april/ireland-responds-to-nepal-earthquake/|archivedate=26 December 2018|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Israel}}
|
| Three [[اسرائیلی فضائیہ|IAF]] [[Lockheed Martin C-130J Super Hercules|Hercules]] and two [[ایل ال اسرائیل ائیرلائنز]] [[Boeing 747-400]] jets carrying a joint [[اسرائیلی دفاعی افواج|IDF]] and [[وزارت خارجہ (اسرائیل)|MFA]] search-&amp;-rescue team and 95 tons of equipment including a field hospital (with premature-babies ward), cutters, electronic sniffers, generators, and lighting equipment. The planes were also used for evacuation.
| 264 person search-&amp;-rescue team, including physicians.
| style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|title=Search and rescue team to depart shortly from Israel to region; will include doctors|url=http://www.jpost.com/International/Netanyahu-Israel-will-provide-all-possible-help-to-Nepal-399148|accessdate=25 April 2015|work=Jerusalem Post|date=25 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113453/https://www.jpost.com/International/Netanyahu-Israel-will-provide-all-possible-help-to-Nepal-399148|archivedate=26 December 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Rescuers on 2 El Al jets heading for Nepal Sunday|url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/194537|accessdate=25 April 2015|work=Arutz Sheva|date=25 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113248/http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/194537|archivedate=26 December 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=IAF plane brings babies born in quake-struck Nepal to Israel |url=http://www.jpost.com/Israel-News/IAF-plane-with-first-batch-of-Israeli-survivors-of-Nepal-quake-lands-at-military-base-399291 |accessdate=27 April 2015 |work=Jerusalem Post |date=27 April 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113432/https://www.jpost.com/Israel-News/www.jpost.com/jpost2016/www.jpost.com/Israel-News/www.jpost.com/jpost2016/www.jpost.com/Israel-News/www.jpost.com/jpost2016/www.jpost.com/Israel-News/www.jpost.com/jpost2016/www.jpost.com/Israel-News/www.jpost.com/jpost2016/www.jpost.com/Israel-News/www.jpost.com/jpost2016/www.jpost.com/Israel-News/www.jpost.com/jpost2016/www.jpost.com/Israel-News/www.jpost.com/jpost2016/SitePage.aspx |archivedate=26 December 2018 }}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Italy}}
| ڈالر326,000
|
|
| style=&quot;text-align:center;&quot;| &lt;ref name=&quot;Times of Israel&quot;&gt;{{cite news|title=Leaders, charities offer condolences, help after Nepal quake|url=http://www.timesofisrael.com/leaders-charities-offer-condolences-help-after-nepal-quake/|accessdate=15 May 2015|publisher=The Times of Israel|date=25 April 2015|last1=Katz|first1=Gregory|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113212/http://www.timesofisrael.com/leaders-charities-offer-condolences-help-after-nepal-quake/|archivedate=26 December 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Japan}}
| ڈالر8.4 ڈالرملین
| Emergency relief supplies worth USڈالر210,000
| 70 experts – Foreign Ministry, the [[National Police Agency (Japan)|National Police Agency]], and JICA, along with rescuers, search-&amp;-rescue dog handlers, communication specialists, physicians, and field coordinators
| style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref name=Balachandran /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Japan Starts Emergency Assistance to Nepal over the Great Earthquake|url=http://www.povertist.com/japan-starts-emergency-assistance-to-nepal-over-the-great-earthquake|accessdate=25 April 2014|work=Poverist|date=25 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113612/https://www.povertist.com/japan-starts-emergency-assistance-to-nepal-over-the-great-earthquake/|archivedate=26 December 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Emergency Grant Aid to Nepal for the Earthquake Damage|url=http://www.np.emb-japan.go.jp/ann/270415a.html|accessdate=29 April 2014|work=Poverist|date=29 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113811/https://www.np.emb-japan.go.jp/ann/270415a.html|archivedate=26 December 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Malaysia}}
|
|
| 20 doctors – [[Mercy Malaysia]]; 30-man rescue team – Special Malaysia Disaster Assistance and Rescue Team
| style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nst.com.my/node/81740|title=Malaysia ready to help Nepal, says Anifah|author=Azura Abas|publisher=[[New Straits Times]]|date=26 April 2015|accessdate=25 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113814/https://www.nst.com.my/node/81740|archivedate=26 December 2018|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.channelnewsasia.com/news/asiapacific/malaysia-to-send-doctors/1808214.html|title=Malaysia to send doctors, rescuers to Nepal: PM Najib|publisher=[[Channel News Asia]]|date=26 April 2015|accessdate=25 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113751/https://www.channelnewsasia.com/news/asia/malaysia-to-send-doctors-rescuers-to-nepal-pm-najib-8255308|archivedate=26 December 2018|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Maldives}}
|
| Other aid (TBA)
|
| style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.haveeru.com.mv/news/60294|title=IGMH Group gives USD 10,000 disaster aid to Nepal|work=HaveeruOnline|accessdate=29 April 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Mexico}}
|
|
| Earthquake rescue brigade and engineers.
| style=&quot;text-align:center;&quot;| &lt;ref name=&quot;Daily AFAD&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Estas son las formas en que puedes ayudar a Nepal desde México|url=http://mexico.cnn.com/nacional/2015/04/27/nepal-sismo-terremoto-donaciones-donativos-ayuda-socorro-oxfam-cruz-roja|accessdate=28 April 2015|agency=[[Turner Broadcasting System]]|publisher=CNNMéxico|date=27 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150518080700/http://mexico.cnn.com/nacional/2015/04/27/nepal-sismo-terremoto-donaciones-donativos-ayuda-socorro-oxfam-cruz-roja|archivedate=18 May 2015|language=es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Topos de Tlatelolco apoyarán en labores de rescate en Nepal|url=http://www.excelsior.com.mx/comunidad/2015/04/28/1021198|accessdate=28 April 2015|agency=[[Excélsior]]|publisher=Excélsior|date=27 April 2015|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Y82pLXE7|archivedate=28 April 2015|language=es}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Monaco}}
|
| Other aid (TBA)
|
| style=&quot;text-align:center;&quot;| &lt;ref name=&quot;Daily AFAD&quot; /&gt;
|-
| {{flag|Netherlands}}
| ڈالر4.45 ڈالرملین by the government and ڈالر24,038,736.70 raised by GIRO 555 Action ('Netherlands helps Nepal')
 |5 tons of relief supplies
| 62-man and 8-dog team; several physicians, nurses, and engineers
| style=&quot;text-align:center;&quot;| &lt;ref&gt;{{cite news|title=Nederland, bedankt voor deze prachtige start!=GIRO 555 WEBSITE|date=2 May 2015|accessdate=2 May 2015|url=http://giro555.nl/newsarticle/nederland-bedankt-voor-deze-prachtige-start/|archivedate=18 May 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150518101159/http://giro555.nl/newsarticle/nederland-bedankt-voor-deze-prachtige-start/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Dutch rescue team to aid Nepal earthquake response |work=NL Times |date=26 April 2015 |accessdate=26 April 2015 |url=http://www.nltimes.nl/2015/04/26/dutch-rescue-team-to-aid-nepal-earthquake-response/ |archivedate=27 April 2015 |archiveurl=https://archive.ph/20150427000701/http://www.nltimes.nl/2015/04/26/dutch-rescue-team-to-aid-nepal-earthquake-response/ }}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|New Zealand}}
| ڈالر771,000 in humanitarian aid
|
| 45 urban search and rescue technicians, 2 aid workers and an engineer.
| style=&quot;text-align:center;&quot;| &lt;ref&gt;{{cite news|last1=Rilkoff|first1=Matt|title=Strong 6.7 aftershock rocks Nepal|url=http://www.stuff.co.nz/world/asia/68061957/strong-67-aftershock-rocks-nepal|accessdate=26 April 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author= |url=https://nz.news.yahoo.com/top-stories/a/27535464/nz-aid-workers-off-to-nepal/ |title=NZ aid workers off to Nepal – Yahoo New Zealand |publisher=Nz.news.yahoo.com |date=9 April 2015 |accessdate=3 May 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113500/https://nz.news.yahoo.com/top-stories/a/27535464/nz-aid-workers-off-to-nepal/%20 |archivedate=26 December 2018 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Norway}}
| ڈالر17.3 ڈالرملین
|
| Deployed NORSAR Search and Rescue team, consisting of [[search dogs]], emergency medical personnel and firefighters.
| style=&quot;text-align:center;&quot;| &lt;ref&gt;{{cite web |title=Regjeringen bidrar med ytterligere 100 ڈالرملینer kroner til Nepal |work=Regjeringen |url=https://www.regjeringen.no/nb/aktuelt/regjeringen-bidrar-med-ytterligere-100-%DA%88%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%85%D9%84%DB%8C%D9%86er-kroner-til-nepal/id2409067/ |date=28 April 2015 |accessdate=28 April 2015 |language=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113709/https://www.regjeringen.no/no/aktuelt/regjeringen-bidrar-med-ytterligere-100-millioner-kroner-til-nepal/id2409067/ |archivedate=26 December 2018 |dead-url=no }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Norwegian Search and Rescue Team i Nepal|url=http://www.norske-redningshunder.no/nyhetsarkiv/norwegian-search-and-rescue-team-i-nepal|accessdate=23 May 2015|language=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113346/https://www.nrh.no/nyhetsarkiv/norwegian-search-and-rescue-team-i-nepal|archivedate=26 December 2018|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Pakistan}}
|
| Four [[Lockheed C-130 Hercules|Lockheed C-130]] planes with a 30-bed hospital, 2,000 [[Military rations|military meals]], 600 blankets, 200 tents, and other assorted relief items
| Military emergency personnel including army doctors, medical staff, and the combined [[Earthquake Reconstruction and Rehabilitation Authority|ERRA]]-[[National Disaster Management Authority (Pakistan)|NDMA]]'s special search and rescue teams with [[Search and rescue dog|sniffer dogs]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| &lt;ref&gt;{{cite news |title=Nepal earthquake: Rescue effort intensifies |work=BBC |date=26 April 2015 |accessdate=26 April 2015 |url=http://www.bbc.com/news/world-asia-32470731}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nepal earthquake kills 1,341 people while climbers 'run for their lives' after avalanche on Everest |url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/nepal/11562782/Nepal-earthquake-live.html |work=The Telegraph |date=25 April 2015 |accessdate=25 April 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113402/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/nepal/11562782/Nepal-earthquake-live.html%20 |archivedate=26 December 2018 }}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Philippines}}
|
|
| Soldiers, [[Philippine Red Cross]] staff, the [[Metropolitan Manila Development Authority]] Humanitarian Assistance Team and volunteers
| style=&quot;text-align:center;&quot;| &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.philstar.com/headlines/2015/04/27/1448484/aquino-nepal-not-alone-after-deadly-quake|title=Aquino: Nepal is not alone after deadly quake|work=philstar.com|accessdate=28 April 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Mabasa|first1=Roy|title=DFA to help 2 Pinoys on Everest as Nepal quake toll nears 2,000|url=http://www.mb.com.ph/dfa-to-help-2-pinoys-on-everest-as-nepal-quake-toll-nears-2000/|accessdate=27 April 2015|publisher=Manila Bulletin|date=27 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113405/https://mb.com.ph/dfa-to-help-2-pinoys-on-everest-as-nepal-quake-toll-nears-2000/|archivedate=26 December 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://newsinfo.inquirer.net/690480/nepal-quake-victims-get-clean-drinking-water-thanks-to-mmda-team|title=Nepal quake victims get clean drinking water, thanks to MMDA team|author=Maricar B. Brizuela|work=inquirer.net|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113323/https://newsinfo.inquirer.net/690480/nepal-quake-victims-get-clean-drinking-water-thanks-to-mmda-team|archivedate=2018-12-26|access-date=2019-11-14|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Poland}}
|
|
| 81 firefighters of the [[State Fire Service]], 12 [[search and rescue dog]]s, and 6 doctors of the Polish Center for International Aid
| style=&quot;text-align:center;&quot;| &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://kontakt24.tvn24.pl/najnowsze/polscy-strazacy-polecieli-z-pomoca-do-nepalu,166183.html|title=Polscy strażacy polecieli z pomocą do Nepalu|date=25 April 2015|work=[[TVN24]]|language=pl|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113237/https://kontakt24.tvn24.pl/najnowsze/polscy-strazacy-polecieli-z-pomoca-do-nepalu,166183.html|archivedate=26 December 2018|access-date=14 November 2019|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.polskieradio.pl/5/3/Artykul/1429534,Trzesienie-ziemi-w-Nepalu-Polacy-pomoga-w-akcji-ratunkowej|title=Trzęsienie ziemi w Nepalu. Polacy pomogą w akcji ratunkowej|date=26 April 2015|work=[[Polskie Radio]]|language=pl|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113250/https://www.polskieradio.pl/5/3/Artykul/1429534,Trzesienie-ziemi-w-Nepalu-Polacy-pomoga-w-akcji-ratunkowej|archivedate=26 December 2018|access-date=14 November 2019|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Qatar}}
|
| 2 aircraft with 60 tons of relief materials, such as food, medicines, power generators, and tents; 2 additional aircraft with 120 tons of relief materials, in addition to a field hospital provided by [[Qatar Red Crescent Society|Qatari Red Crescent]]
| Aid operations
| style=&quot;text-align:center;&quot;| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Qatar supplies aid to earthquake victims in Nepal|url=http://www.gulf-times.com/qatar/178/details/436604/qatar-transports-aid-to-nepal-earthquake-victims|website=Gulf Times|accessdate=27 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113243/https://www.gulf-times.com/story/436604/Qatar-supplies-aid-to-earthquake-victims-in-Nepal|archivedate=26 December 2018|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Russia}}
|
| Two [[Ilyushin Il-76]] airplanes with 'a team of 90 rescuers and rescue equipment,' and 'a batch of humanitarian aid of food products and articles of daily necessity.'
| 50 highly skilled rescue workers
| style=&quot;text-align:center;&quot;| &lt;ref&gt;{{cite news|title=Russia provides assistance to citizens of all post-Soviet states in Nepal|url=http://tass.ru/en/world/792299|work=TASS|date=28 April 2015|accessdate=28 April 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Russia's Emergencies Ministry offers aid to Nepal in eliminating aftermaths of earthquake|url=http://tass.ru/en/russia/791789|work=TASS|date=25 April 2015|accessdate=28 April 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Singapore}}
| ڈالر100,000
|
| 60 members of the [[Singapore Civil Defence Force]]; officers from Singapore's police forces, including the [[Gurkha Contingent]]; another relief team
| style=&quot;text-align:center;&quot;|.&lt;ref name=Balachandran /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Singapore prepares to send 55-man search-and-rescue team to Nepal|url=http://www.straitstimes.com/news/singapore/more-singapore-stories/story/singapore-prepares-send-55-man-search-and-rescue-team-ne#xtor=CS1-10|accessdate=28 April 2015|work=The Straits Times|date=25 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113730/https://www.straitstimes.com/singapore/nepal-earthquake-saf-plane-to-ferry-aid-medical-personnel-and-search-and-rescue-team-to#xtor=CS1-10|archivedate=26 December 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Slovakia}}
| ڈالر33,000
|
|
| style=&quot;text-align:center;&quot;| &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aktuality.sk/clanok/274897/lajcak-vyclenil-30-000-eur-pre-nepal|title=Lajčák vyčlenil 30 000 eur pre Nepál|date=27 April 2015|accessdate=27 April 2015|language=Slovak|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113137/https://www.aktuality.sk/clanok/274897/lajcak-vyclenil-30-000-eur-pre-nepal/|archivedate=26 December 2018|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Slovenia}}
| ڈالر55,000
|
|
| style=&quot;text-align:center;&quot;| &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.slovenskenovice.si/novice/slovenija/slovenija-nepalu-namenila-50-tisoc-evrov-pomoci|title=Slovenija Nepalu namenila 50 tisoč evrov pomoči|date=29 April 2015|accessdate=29 April 2015|language=Slovene|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113459/https://www.slovenskenovice.si/novice/slovenija/slovenija-nepalu-namenila-50-tisoc-evrov-pomoci|archivedate=26 December 2018|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://english.sta.si/2130065/government-to-give-eur-50-000-to-quake-stricken-nepal|title=Government to Give EUR 50,000 to Quake-Stricken Nepal|publisher=STA|date=29 April 2015|accessdate=29 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113604/https://english.sta.si/2130065/government-to-give-eur-50-000-to-quake-stricken-nepal|archivedate=26 December 2018|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sloveniatimes.com/government-to-give-eur-50-000-to-quake-stricken-nepal|title=Government to Give EUR 50,000 to Quake-Stricken Nepal|publisher=The Slovenia Times|date=29 April 2015|accessdate=30 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113842/http://www.sloveniatimes.com/government-to-give-eur-50-000-to-quake-stricken-nepal|archivedate=26 December 2018|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|South Africa}}
|
|
| A search and rescue team composed of members of the [[South African Police Service]] with police dogs to aid in the rescue operation.
| style=&quot;text-align:center;&quot;| &lt;ref&gt;{{cite web|last1=Magubane|first1=Khulekani|title=South African police to assist with search-and-rescue efforts in Nepal|url=http://www.timeslive.co.za/local/2015/04/28/south-african-police-to-assist-with-search-and-rescue-efforts-in-nepal|website=TimesLive|publisher=RDM News Wire, Business Day|accessdate=29 April 2015|date=28 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113318/http://www.timeslive.co.za/local/2015/04/28/south-african-police-to-assist-with-search-and-rescue-efforts-in-nepal|archivedate=26 December 2018|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|South Korea}}
| ڈالر1 ڈالرملین
| Sindhupalchok area
* 1000 tents
* Food packages for 230 families (Rice 10&amp;nbsp;kg, bean 1&amp;nbsp;kg, salt 1&amp;nbsp;kg, oil, Nepal noodle 1&amp;nbsp;kg, 10 vitamin tablets and etc. per a package)
* 2.4 tons of rice, 320 bottles of vegetable oil, salts for 740 villagers&lt;br /&gt;
| 42 search and rescue workers including 15 medics and two assistants. Two sniffer dogs.
| style=&quot;text-align:center;&quot;| &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.naver.com/main/read.nhn?mode=LPOD&amp;mid=sec&amp;oid=001&amp;aid=0007554795&amp;isYeonhapFlash=Y|title=정부 &quot;네팔에 100만달러 지원…한국인 부상자 3명으로 늘어&quot;(종합2보)|date=26 April 2015|language=ko}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://english.yonhapnews.co.kr/national/2015/04/27/0301000000AEN20150427002553315.html|title=S. Korea to send 40-member relief team to quake-hit Nepal|date=27 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113541/https://en.yna.co.kr/view/AEN20150427002553315|archivedate=26 December 2018|access-date=14 November 2019|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://english.yonhapnews.co.kr/national/2015/05/01/90/0301000000AEN20150501003000315F.html|title=S. Korea sends 32 more aid workers to quake-hit Nepal|date=1 May 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113224/https://en.yna.co.kr/view/AEN20150501003000315|archivedate=26 December 2018|access-date=14 November 2019|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kfhi.or.kr/Together/News/MinistryNewsView.asp?WorkMasterNo=360&amp;selectNews=G|title=기아대책 네팔 지진 긴급구호 상황일지[DAY11,12]|date=8 May 2015|website=Korea Food for the Hungry Intl.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113421/http://www.kfhi.or.kr/Together/News/MinistryNewsView.asp?WorkMasterNo=360&amp;selectNews=G|archivedate=26 December 2018|access-date=14 November 2019|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Spain}}
|
| 30 tons of humanitarian aid, including more than 3,200 blankets, 1680 awnings and 500 kitchen sets, donated in part by Spanish Red Cross.
| 47 soldiers of the [[Military Emergencies Unit]] and seven agents of the [[Civil Guard (Spain)|Civil Guard]], with 60 tons of material, in order to find Spanish citizens unlocated.
| style=&quot;text-align:center;&quot;| &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://cadenaser.com/ser/2015/05/01/internacional/1430482413_894054.html|title=España encabeza la ayuda europea de emergencia en Nepal|date=1 May 2015|language=sp|website=Cadena Ser|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113738/https://cadenaser.com/ser/2015/05/01/internacional/1430482413_894054.html|archivedate=26 December 2018|access-date=14 November 2019|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ondacero.es/noticias/internacional/espana-enviara-toneladas-ayuda-emergencia-nepal_2015042700129.html|title=España enviará 30 toneladas de ayuda de emergencia a Nepal|date=27 April 2015|language=sp|website=Ondacero|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113840/https://www.ondacero.es/noticias/mundo/espana-enviara-toneladas-ayuda-emergencia-nepal_20150427553e48a10cf2a0530b729c63.html|archivedate=26 December 2018|access-date=14 November 2019|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://politica.elpais.com/politica/2015/05/01/actualidad/1430482619_021357.html|title=España envía a Nepal un equipo de rescate con 59 militares y agentes|date=1 May 2015|language=sp|website=El País|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113423/https://elpais.com/politica/2015/05/01/actualidad/1430482619_021357.html|archivedate=26 December 2018|access-date=14 November 2019|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Sri Lanka}}
|
| [[Sri Lanka Air Force|SLAF]] [[Lockheed C-130 Hercules|C-130 Hercules]] flight and Sri Lankan Airlines [[Airbus A330]] flight with 17 tonnes of medicine, engineering, signal and ordnance equipment, supportive transport requirements, water bottles, health accessories, dry rations, and water purification tablets, etc.
| Groups of specialist physicians, other medical staff, and medicine; 44 [[Sri Lanka Armed Forces]] personnel and 4 medical consultants; a team of 156 persons, including 11 airmen, 4 medical consultants, and 14 sailors; 97 service personnel: 72 [[Sri Lanka Army]] personnel, 14 [[Sri Lanka Navy]] personnel, 11 [[Sri Lanka Air Force]] personnel
| style=&quot;text-align:center;&quot;| &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dailymirror.lk/70317/sri-lanka-to-send-emergency-relief-to-nepal|title=Sri Lanka to send emergency relief to Nepal|date=25 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113320/http://www.dailymirror.lk/70317/sri-lanka-to-send-emergency-relief-to-nepal|archivedate=26 December 2018|access-date=14 November 2019|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.colombopage.com/archive_15A/Apr29_1430324462CH.php|title=Sri Lanka sends second flight with service personnel and supplies to Nepal|date=29 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113522/http://www.colombopage.com/archive_15A/Apr29_1430324462CH.php|archivedate=26 December 2018|access-date=14 November 2019|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Switzerland}}
| ڈالر21.9 ڈالرملین (fundraising)
| 38 tonnes of relief supplies
| Experts, including a physician, a building surveyor, and a water quality technician
| style=&quot;text-align:center;&quot;| &lt;ref&gt;{{cite news |title=No time to lose: Global response to Nepal quake gears up |work=Kentucky Lexington Herald-Leader |date=26 April 2015 |accessdate=26 April 2015 |url=http://www.kentucky.com/2015/04/26/3820418_no-time-to-lose-global-response.html?rh=1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=20 ڈالرملینs de francs pour le Népal|work=|date=12 May 2015|accessdate=16 May 2015|url=http://www.bonheur.ch/fr/infotheque/actualite/detail/news/2015/05/12/4773_20_%DA%88%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%85%D9%84%DB%8C%D9%86en_franken_spenden_fuer_nepal.html|archivedate=5 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305033355/http://www.bonheur.ch/fr/infotheque/actualite/detail/news/2015/05/12/4773_20_%DA%88%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%85%D9%84%DB%8C%D9%86en_franken_spenden_fuer_nepal.html}}{{fr icon}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=
Earthquake in Nepal: Switzerland sends 38 tonnes of relief supplies to the affected area|work= |date=1 May 2015 |accessdate=6 May 2015 |url=http://reliefweb.int/report/nepal/earthquake-nepal-switzerland-sends-38-tonnes-relief-supplies-affected-area}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Sweden}}
| ڈالر1.5 ڈالرملین
|
| 60 search and rescue staff, along with dogs
| style=&quot;text-align:center;&quot;| &lt;ref&gt;{{cite news|title=Devastating 7.9-magnitude quake strikes Nepal, India LIVE UPDATES|work=Russia Today|date=26 April 2015|accessdate=28 April 2015|url=http://rt.com/news/253017-nepal-earthquake-killed-india}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Taiwan}}
| ڈالر300,000
|
| Nepal rejected Taiwan's offer to send search and rescue teams due to &quot;[[Foreign relations of Taiwan#International disputes|China factor]]&quot;.
| style=&quot;text-align:center;&quot;| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Taiwan donates ڈالر300,000 to Nepal in wake of massive quake|url=http://www.taiwannews.com.tw/etn/news_content.php?id=2727088&amp;utm_campaign=DTN+Taiwan:&amp;utm_source=twitterfeed&amp;utm_medium=twitter|website=Taiwan News|accessdate=26 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113331/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/2727088|archivedate=26 December 2018|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.nytimes.com/live/earthquake-katmandu-nepal-updates/nepal-rejects-taiwans-offer-to-help-rescue-efforts-but-accepts-medical-help/ Nepal Rejects Taiwanese Offer of Rescue Help, but Accepts Medical Aid]&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Thailand}}
| ڈالر200,000 by government &lt;br /&gt; ڈالر302,000 by the king &lt;br /&gt; ڈالر5.56 ڈالرملین by the public
|
| Medics and rescue staff
| style=&quot;text-align:center;&quot;| &lt;ref&gt;[http://www.dailynews.co.th/women/317705 'ในหลวง-ราชินี'พระราชทาน เงิน 10 ล้านช่วยชาวเนปาล] ''Daily News''{{th icon}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.thairath.co.th/content/495255 น้ำใจไทยไม่แพ้ใคร! 'บิ๊กตู่' จัดเต็ม ส่งทีมแพทย์-บรรเทาทุกข์ ช่วยชาวเนปาล] ''Thairath'' {{th icon}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.posttoday.com/การเมือง/361424/บิ๊กตู่สั่งสธ-กองทัพส่งความช่วยเหลือให้เนปาล บิ๊กตู่สั่งสธ.-กองทัพส่งความช่วยเหลือให้เนปาล] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150519034633/http://www.posttoday.com/%E0%B8%81%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B9%80%E0%B8%A1%E0%B8%B7%E0%B8%AD%E0%B8%87/361424/%E0%B8%9A%E0%B8%B4%E0%B9%8A%E0%B8%81%E0%B8%95%E0%B8%B9%E0%B9%88%E0%B8%AA%E0%B8%B1%E0%B9%88%E0%B8%87%E0%B8%AA%E0%B8%98-%E0%B8%81%E0%B8%AD%E0%B8%87%E0%B8%97%E0%B8%B1%E0%B8%9E%E0%B8%AA%E0%B9%88%E0%B8%87%E0%B8%84%E0%B8%A7%E0%B8%B2%E0%B8%A1%E0%B8%8A%E0%B9%88%E0%B8%A7%E0%B8%A2%E0%B9%80%E0%B8%AB%E0%B8%A5%E0%B8%B7%E0%B8%AD%E0%B9%83%E0%B8%AB%E0%B9%89%E0%B9%80%E0%B8%99%E0%B8%9B%E0%B8%B2%E0%B8%A5 |date=2015-05-19 }} ''Post Today'' {{th icon}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://hilight.kapook.com/view/119628 รวมรายชื่อหน่วยงานเปิดรับบริจาค ช่วยแผ่นดินไหวเนปาล] {{th icon}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.manager.co.th/Home/ViewNews.aspx?NewsID=9580000055329 รบ.เผยยอดบริจาคช่วยผู้ประสบภัยเนปาลกว่า 186 ล.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150521012349/http://www.manager.co.th/Home/ViewNews.aspx?NewsID=9580000055329 |date=2015-05-21 }} ''Manager'' {{th icon}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Turkey}}
|
| 1,000 tents and 320 food packages.
| Up to 96 search and rescue staff
| style=&quot;text-align:center;&quot;| &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aa.com.tr/en/headline/501619--nepalis-frustrated-by-aid-delay-thousands-leave-capital|title=More than 1,800 killed in Nepal earthquake|accessdate=2 May 2015|work=AA|date=29 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113719/https://www.aa.com.tr/en/life/more-than-7-000-dead-in-nepal-quake/52510|archivedate=26 December 2018|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|United Arab Emirates}}
| ڈالر1.36 ڈالرملین
| Medical and food supplies, purchased from India
| 88 search and rescue staff
| style=&quot;text-align:center;&quot;| &lt;ref name=Balachandran /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=UAE aid to Nepal earthquake victims |work=The National UAE |date=26 April 2015 |accessdate=26 April 2015 |url=http://www.thenational.ae/uae/government/uae-aid-to-nepal-earthquake-victims}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|United Kingdom}}
| ڈالر130 ڈالرملین (پاؤنڈ83 ڈالرملین), of which ڈالر51 ڈالرملین (پاؤنڈ33 ڈالرملین) was donated by the government and ڈالر79 ڈالرملین (پاؤنڈ50 ڈالرملین) was donated by the public
| 30 tonnes of humanitarian aid and 8 tonnes of equipment
| Around 100 search and rescue responders, medical experts, and disaster and rescue experts deployed by the [[Department for International Development]]; engineers from the British Army's [[Brigade of Gurkhas]]; three [[Boeing Chinook (UK variants)|Chinook]] helicopters (returned unused by the Nepali government)
| style=&quot;text-align:center;&quot;| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Nepal earthquake: UK aid response|url=https://www.gov.uk/government/news/nepal-earthquake-uk-aid-response|website=GOV.UK|accessdate=16 May 2015|date=14 May 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113456/https://www.gov.uk/government/news/nepal-earthquake-uk-aid-response|archivedate=26 December 2018|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=DEC NEPAL EARTHQUAKE APPEAL REACHES MILESTONE پاؤنڈ50M|url=http://www.dec.org.uk/appeals/nepal-earthquake-appeal/press-release/dec-nepal-earthquake-appeal-reaches-milestone-پاؤنڈ50m|publisher=Disasters Emergency Committee|accessdate=16 May 2015|date=11 May 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Nepal earthquake: British Chinooks banned from delivering aid in case they blow roofs off|url=http://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/nepal-earthquake-british-chinooks-banned-from-delivering-aid-in-case-they-blow-roofs-off-10246876.html|accessdate=16 May 2015|publisher=The Independent|date=13 May 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113425/https://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/nepal-earthquake-british-chinooks-banned-from-delivering-aid-in-case-they-blow-roofs-off-10246876.html|archivedate=26 December 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=British Army Gurkha engineers to fly to Nepal earthquake zone|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/nepal/11566969/British-Army-Gurkha-engineers-to-fly-to-Nepal-earthquake-zone.html|accessdate=28 April 2015|publisher=The Telegraph|date=27 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113221/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/nepal/11566969/British-Army-Gurkha-engineers-to-fly-to-Nepal-earthquake-zone.html|archivedate=26 December 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Nepal earthquake: RAF aid flight prepares to leave Brize Norton|url=http://www.bbc.co.uk/news/uk-32488583|accessdate=29 April 2015|work=BBC|date=27 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113228/https://www.bbc.co.uk/news/av/uk-32488583/nepal-earthquake-raf-aid-flight-prepares-to-leave-brize-norton|archivedate=26 December 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Nepal earthquake: UK aid donations reach پاؤنڈ15m
|work=BBC|date=29 April 2015|accessdate=29 April 2015|url=http://www.bbc.co.uk/news/uk-32508586}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|United States}}
| ڈالر10 ڈالرملین by government, the public donates separately through several agencies
|
| A disaster response team from [[یو ایس ایڈ|USAID]]; [[Urban Search and Rescue Virginia Task Force 1]] from Fairfax County, Virginia was deployed to Nepal from the [[ڈوور ایئرفورس بیس]]; Los Angeles County's [[Urban Search and Rescue California Task Force 2]]; U.S. Army [[Special Forces (United States Army)|Green Beret]] soldiers; 100 Marines; two helicopters and four [[Bell Boeing V-22 Osprey|V-22 Osprey]] [[VTOL]] aircraft
| style=&quot;text-align:center;&quot;| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Nepal earthquake: US to send disaster response team and m in aid|url=http://www.theguardian.com/world/2015/apr/25/nepal-earthquake-us-disaster-response-aid|publisher=The Guardian|accessdate=26 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113627/https://www.theguardian.com/world/2015/apr/25/nepal-earthquake-us-disaster-response-aid|archivedate=26 December 2018|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://twitter.com/ffxfirerescue/status/592134306694311936|title=Fairfax Fire/Rescue on Twitter|work=Twitter|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113538/https://twitter.com/ffxfirerescue/status/592134306694311936|archivedate=2018-12-26|access-date=2019-11-14|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.talkradionews.com/world-news/2015/04/27/the-latest-on-u-s-aid-to-nepal.html#.VT_EtmOootV $10 $million: The Latest On U.S. Aid To Nepal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150505003351/http://www.talkradionews.com/world-news/2015/04/27/the-latest-on-u-s-aid-to-nepal.html#.VT_EtmOootV |date=2015-05-05 }} Talk Radio News Service; 28 April 2015&lt;/ref&gt;&lt;ref name=NYT-Latest&gt;{{cite news |title=The Latest on Nepal Quake: US Soldiers Stay in Nepal to Help |work=نیو یارک ٹائمز |date=26 April 2015 |accessdate=27 April 2015 |url=http://www.nytimes.com/aponline/2015/04/26/world/asia/ap-as-nepal-earthquake-the-latest.html?_r=0}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.yahoo.com/kerry-unveils-10-mln-nepal-quake-aid-160615711.html|title=US sends ڈالر10 mn in Nepal quake aid|date=27 April 2015|work=Yahoo News|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113316/https://news.yahoo.com/kerry-unveils-10-mln-nepal-quake-aid-160615711.html|archivedate=26 December 2018|access-date=14 November 2019|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Nepal quake: US aid planes arrive in Kathmandu|url=http://www.bbc.com/news/world-asia-32572533|website=BBC news|accessdate=4 May 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113732/https://www.bbc.com/news/world-asia-32572533|archivedate=26 December 2018|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Vatican City}}
| ڈالر100,000
|
|
| style=&quot;text-align:center;&quot;| &lt;ref&gt;[http://www.catholicnews.com/data/stories/cns/1501805.htm Pope Francis' reaction to Nepal earthquake includes sending ڈالر100,000], catholicnews.com; accessed 1 May 2015.&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Vietnam}}
| ڈالر50,000 by government &lt;br /&gt; ڈالر30,000 by the Vietnam Red Cross
|
| 10 rescuers – [[Red Cross of Viet Nam|Vietnam Red Cross]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://en.vietnamplus.vn/Home/Vietnam-Red-Cross-sends-aid-to-Nepal/20154/64917.vnplus|title=Vietnam Red Cross sends aid to Nepal|publisher=Vietnam+|date=30 April 2015|accessdate=30 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113132/https://en.vietnamplus.vn/vietnam-red-cross-sends-aid-to-nepal/75194.vnp|archivedate=26 December 2018|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thanhniennews.com/society/vietnam-red-cross-team-draws-flak-for-leaving-nepal-amid-crisis-42799.html|title=Vietnam Red Cross team draws flak for leaving Nepal amid crisis|author=Ta Ban|publisher=[[Thanh Niên]]|date=3 May 2015|accessdate=3 May 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226113747/http://www.thanhniennews.com/society/vietnam-red-cross-team-draws-flak-for-leaving-nepal-amid-crisis-42799.html|archivedate=26 December 2018|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;
|}

== حوالے ==
{{حوالے|2}}

== حواشی ==
{{notelist-ur|30em}}

== باہرلے جوڑ ==
* {{commonscat-inline}}
* [http://earthquake.usgs.gov/ USGS Earthquake Hazards Program]

{{Earthquakes in 2015}}
{{Himalayan earthquakes}}

[[گٹھ:2015 وچ بنگلہ دیش]]
[[گٹھ:2015 وچ چین]]
[[گٹھ:2015 وچ نیپال]]
[[گٹھ:2015ء دے زلزلے]]
[[گٹھ:2015ء وچ آفات]]
[[گٹھ:2015ء وچ بھارت]]
[[گٹھ:2015ء وچ پاکستان]]
[[گٹھ:2015ء وچ پاکستان وچ آفات]]
[[گٹھ:بنگلہ دیش وچ زلزلے]]
[[گٹھ:بھارت وچ 2015ء د‏‏ی تباہیاں]]
[[گٹھ:بھارت وچ زلزلے]]
[[گٹھ:بھوٹان وچ زلزلے]]
[[گٹھ:بہار وچ قدرتی آفات]]
[[گٹھ:پاکستان وچ زلزلے]]
[[گٹھ:چین وچ 2015ء د‏‏ی آفات]]
[[گٹھ:چین وچ زلزلے]]
[[گٹھ:نیپال وچ زلزلے]]
[[گٹھ:نیپال وچ قدرتی آفات]]</text>
      <sha1>o89nlocbx3zbvru0fx6ymgyzvpxkueb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ہسپانوی خانہ جنگی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90093</id>
    <revision>
      <id>713308</id>
      <parentid>711870</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T19:03:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>713308</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="333204" sha1="oqhsw7lo9ljnpypfvy1t5ctnnvimm61" xml:space="preserve">{{اُردو}}{{Infobox military conflict
| conflict          = ہسپانوی خانہ جنگی
| partof            =  [[بین جنگ دور]]
| image             = [[فائل:Infobox collage for Spanish Civil War.jpg|300px|frameless|center]]
| image_size        = 330px
| caption           = اُتے کھبے تو‏ں گھڑی د‏‏ی سمت: [[الیون انٹرنیشنل بریگیڈ]] دے ممبران [[بیلچائٹ د‏‏ی لڑائی (1937)| بیلچائٹ د‏‏ی لڑائی]]؛ [[BF 109]] نیشنلسٹ نشان دے نال؛ [[ہسپانوی مراکش]] وچ ہوائی اڈے اُتے بمباری۔ ریپبلکن فوج [[الغزیر دا محاصرہ]] وچ ؛ قوم پرست فوجی [[اینٹی ائیرکرافٹ گن]] چلارہے ني‏‏‏‏ں۔ [[ایچ ایم ایس رائل اوک (08)| ایچ ایم ایس رائل '' رائل اوک'']] [[جبرالٹر]] دے ارد گرد حملہ
| date              = 17 جولائ‏ی 1936&amp;nbsp;– 1 اپریل 1939&lt;br /&gt;({{Age in years, months, weeks and days |month1=07|day1=17|year1=1936 |month2=04|day2=01|year2=1939}})
| place             = '''[[دوسری ہسپانوی جمہوریہ| اسپین]]'''، [[ہسپانوی مراکش]] ، [[ہسپانوی صحارا]] ، [[ہسپانوی گنی]]
| result            = قوم پرستاں د‏‏ی فتح:
* [[دوسری ہسپانوی جمہوریہ]] دا اختتام
* [[فرانسسکو فرانکو]] د‏‏ی حکمرانی دے تحت [[فرانکوسٹ اسپین| ہسپانوی ریاست]] دا قیام
| combatant1        = {{flagdeco|Spanish Republic}} '''[[Republican faction (Spanish Civil War)|Republicans]]'''
* {{flagdeco|Spanish Republic}} [[Spanish Republican Army|Ejército Popular]]
* {{flagicon image|Flag of the Popular Front (Spain).svg}} [[Popular Front (Spain)|Popular Front]]
* {{flagicon image|UGT flag.svg}} [[Unión General de Trabajadores|UGT]]
* {{flagicon image|CNT FAI flag.svg}} [[Confederación Nacional del Trabajo|CNT]]-[[Federación Anarquista Ibérica|FAI]]
* {{nowrap|{{Flagicon image|Flag of Catalonia.svg}} [[Generalitat de Catalunya]]}}
* {{nowrap|{{Flagicon image|Flag of the Basque Country.svg}} [[Euzko Gudarostea]]{{efn|From 1936 until it surrendered in 1937 to the Italian [[Corpo Truppe Volontarie]] in the [[Santoña Agreement]].|name=&quot;Basque&quot;}}}}
* {{nowrap|{{Flagicon image|Flag of the International Brigades.svg}} [[International Brigades]]}}
{{plainlist|
* '''حمایت:'''
* {{flag|Soviet Union|1936}}
* {{flag|Mexico|1934}}
* {{flagdeco|France|1830}} [[فرانسیسی تیسری جمہوریہ| فرانس]] &lt;small&gt;(1936)&lt;/small&gt;
* [[ہسپانوی خانہ جنگی وچ غیر ملکی شمولیت # بین الاقوامی رضاکار| غیر ملکی رضاکار]]
}}
| combatant2        = {{Flagdeco|Spain|1936}}'' '[[قوم پرست دھڑا (ہسپانوی خانہ جنگی)) قوم پرست]]'''
* {{nowrap|{{Flagicon image|Bandera FE JONS.svg}} [[FET y de las JONS]]{{efn|The only party under [[Francisco Franco]] from 1937 onward, a [[Unification Decree (Spain, 1937)|merger of the other factions on the Nationalist side]].|name=&quot;FetJons&quot;}}}}
* {{nowrap|{{Flagicon image|Bandera FE JONS.svg}} [[Falange Española de las JONS|FE de las JONS]]{{efn|1936–1937, then merged into [[FET y de las JONS]]|name=&quot;Natmerge&quot;}}}}
* {{flagicon image|Flag of Traditionalist Requetes.svg}} [[Requetés]]/[[Traditionalist Communion|CT]]{{efn|1936–1937, then merged into [[FET y de las JONS]]|name=&quot;Natmerge&quot;}}
* {{flagicon image|CEDA flag.svg}} [[CEDA]]{{efn|1936–1937, then merged into [[FET y de las JONS]]|name=&quot;Natmerge&quot;}}
* {{nowrap|{{flagicon image|Bandera de Renovación Española.svg}} [[Renovación Española]]{{efn|1936–1937, then merged into [[FET y de las JONS]]|name=&quot;Natmerge&quot;}}}}
* {{flagicon image|Merchant flag of Spanish Morocco.svg}} [[افریقہ فوج (سپین)|افریقہ فوج]]
{{plainlist|
* {{flagicon|Kingdom of Italy}} [[اٹلی]]
* {{flagicon|Nazi Germany}} [[جرمنی]]
* '''حمایت:'''
* {{flagdeco|Portugal}} [[پرتگال]]
* {{flagdeco|Holy See}} [[مقدس کرسی]] {{small|(سفارتی)}}
* {{nowrap|غیر ملکی رضا کار}}
}}
| commander1        = {{plainlist|
* {{flagicon|Spanish Republic}}{{flagicon image|Flag of the Popular Front (Spain).svg}} '''[[Manuel Azaña]]'''
* {{nowrap|{{flagicon|Spanish Republic}}{{flagicon image|UGT flag.svg}} [[Francisco Largo Caballero]]}}
* {{flagicon|Spanish Republic}}{{flagicon image|Flag of the Popular Front (Spain).svg}} [[Juan Negrín]]
* {{flagicon|Spanish Republic}}{{flagicon image |Flag of the Popular Front (Spain).svg}} [[Indalecio Prieto]]
* {{flagicon|Spanish Republic}} [[Vicente Rojo Lluch]]
* {{flagicon|Spanish Republic}} [[José Miaja]]
* {{flagicon|Spanish Republic}} [[Toribio Martínez Cabrera]]{{executed}}
* {{flagicon|Spanish Republic}} [[Segismundo Casado]]
* {{flagicon|Spanish Republic}}{{flagicon image |Flag of the Popular Front (Spain).svg}} [[Juan Modesto]]
* {{flagicon|Spanish Republic}} [[Juan Hernández Saravia]]
* {{flagicon|Spanish Republic}}{{flagicon image |CNT FAI flag.svg}} [[Buenaventura Durruti]]{{KIA}}
* {{flagicon|Spanish Republic}}{{flagicon image|Flag of Catalonia.svg}} [[Lluís Companys]]
* {{flagicon|Spanish Republic}}{{flagicon|Basque Country}} [[José Antonio Aguirre (politician)|José Antonio Aguirre]]
}}
| commander2        = {{plainlist|
* {{flagicon|Spain}} [[José Sanjurjo]]{{KIA}}
* {{flagicon|Spain}} [[Emilio Mola]]{{KIA}}
* {{flagicon|Spain}} '''[[Francisco Franco]]'''
* {{nowrap|{{flagicon|Spain}} [[Gonzalo Queipo de Llano]]}}
* {{flagicon|Spain}}{{flagicon image |Bandera FE JONS.svg}} [[Juan Yagüe]]
* {{flagicon|Spain}} [[Miguel Cabanellas]]
* {{flagicon|Spain}}{{flagicon image|Flag of Traditionalist Requetes.svg}} [[José Enrique Varela]]
* {{flagicon|Spain}} [[Fidel Dávila Arrondo]]
* {{flagicon|Spain}} [[Manuel Goded Llopis]]{{executed}}
* {{flagicon|Spain}}{{flagicon image|Bandera FE JONS.svg}} [[Manuel Hedilla]]
* {{flagicon|Spain}}{{flagicon image|Flag of Traditionalist Requetes.svg}} [[Manuel Fal Conde]]
* {{flagicon|Kingdom of Italy}} [[Mario Roatta]]
* {{flagicon|Kingdom of Italy}} [[Ettore Bastico]]
* {{flagicon|Nazi Germany}} [[Hugo Sperrle]]}}
| strength1         = '''1936 قوت:'''&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://spartacus-educational.com/SParmyP.htm |title = Republican Army in Spain}}&lt;/ref&gt;{{plainlist|
* 446,800 فوجی&lt;ref&gt;{{cite web |last = Larrazáhal |first = R. Salas |title = Aspectos militares de la Guerra Civil española |url = https://translate.google.com.hk/translate?hl=en&amp;sl=es&amp;u=http://revistas.um.es/analeshc/article/view/108462/143041&amp;prev=search |access-date = 2020-09-30 |archive-date = 2022-03-19 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220319204618/https://revistas-um-es.translate.goog/analeshc/article/view/108462/143041?_x_tr_sch=http&amp;_x_tr_sl=es&amp;_x_tr_tl=en&amp;_x_tr_hl=en&amp;_x_tr_pto=sc |dead-url = yes }}&lt;/ref&gt;
* 31 بحری جہاز
* 12 آبدوزاں
* 13,000 سیلرز}}
'''1938 قوت:'''&lt;ref&gt;Thomas (1961). p. 491.&lt;!-- also appears in later editions --&gt;&lt;/ref&gt;{{plainlist|
* 450,000 انفنٹری
* 350 ایئر کرافٹ
* 200 ٹینک}}
----
{{plainlist|
* 59,380 بین القوامی رضآکار
* 3,015 سوویت ماہرین
* 772 سوویت پائلٹ
}}
| strength2         = '''1936 قوت :'''&lt;ref&gt;[http://spartacus-educational.com/SPnationalistA.htm The Nationalist Army]&lt;/ref&gt;{{plainlist|
* 58,000 آرمی
* 68,500 گینڈرمیس
* 16 بحری جنگی جہاز
* 7,000 سیلرز&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Warships of the Spanish Civil War (1936–1939) |url=http://www.kbismarck.com/mgl/spanishcivwar.htm |access-date=2020-09-30 |archive-date=2020-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200624185314/http://www.kbismarck.com/mgl/spanishcivwar.htm |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;}}
'''1938 قوت:'''&lt;ref&gt;Thomas (1961). p. 488.&lt;!-- also appears in later editions --&gt;&lt;/ref&gt;{{plainlist|
* 600,000 انفنٹری
* 600 ای‏رکرافٹ
* 290 ٹینک}}
----
{{plainlist|
* 50,000 اطالوی دستے
* 16,000 جرمن دستے
* 10,000 پرتگیزی رضا کار
}}
| casualties1       = 175,000 لڑائی وچ مارے گئے&lt;ref name=&quot;Sandler&quot;&gt;{{cite book |last = Sandler |first = Stanley |title = Ground Warfare: An International Encyclopedia |year = 2002 |publisher = ABC-CLIO |page = 160 |url = https://books.google.com/books?id=L_xxOM85bD8C&amp;pg=PA160&amp;lpg=PA160&amp;dq=#v=onepage |isbn = 978-1-57607-344-5}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
100,000–130,000 قوم پرست زون دے اندر مارے گئے شہری&lt;ref name=&quot;ref_duplicada_1&quot;&gt;Manuel Álvaro Dueñas, 2009, p.&amp;nbsp;126.&lt;/ref&gt;
| casualties2       = 110,000 لڑآئی وچ مارے گئے&lt;ref name=&quot;Sandler&quot; /&gt;&lt;br /&gt;
50,000 ریپبلیکن زون دے اندر مارے گئے شہری&lt;ref&gt;Casanova 1999&lt;/ref&gt;
| casualties3       = ~500,000 کل مارے گئے  
| campaignbox       = {{Campaignbox Spanish Civil War}}
}}
 
'''ہسپانوی خانہ جنگی''' ( {{Lang-es|Guerra Civil Española}} ) [[ہسپانیہ|اسپین]] وچ [[خانہ جنگی]] سی جو 1936 تو‏ں 1939 تک لڑی گئی سی۔ ریپبلکنز ، [[ہسپانوی جمہوریہ دوم|دوسری ہسپانوی جمہوریہ]] د‏‏ی [[بایاں بازو|کھبے بازو]] د‏‏ی پاپولر فرنٹ حکومت دے وفادار سن کمیونسٹ تے سندلسٹ قسم دے انارجسٹاں دے نال اتحاد کردے ہوئے ، ، نیشنلسٹاں د‏‏ی بغاوت دے خلاف ، فلانگسٹاں ، بادشاہت پسنداں ، [[قدامت پرستی|قدامت پسنداں]] تے [[کاتھولک کلیسیا|کیتھولکاں]] دے اتحاد دے خلاف لڑی ، جس د‏‏ی سربراہی اک ایداں دے فوجی گروپ دے ذریعہ کيتی گئی سی ، جس وچ جنرل فرانسسکو فرانکو نے جلد ہی اک اہ‏م کردار ادا کیتا سی۔ اس وقت د‏‏ی بین الاقوامی سیاسی آب و ہو‏‏ا د‏‏ی وجہ تو‏ں ، اس جنگ دے بوہت سارے پہلو سن تے اسنو‏ں طبقات‏ی جدوجہد ، [[مذہبی جنگ|مذہب د‏‏ی جنگ]] ، [[آمریت]] تے جمہوری جمہوریہ دے وچکار جدوجہد ، [[انقلاب]] تے انسداد [[انقلاب|انقلاب دے]] درمیان ، تے [[فسطائیت|فاشزم]] تے [[اشتمالیت|اشتراکی]] [[فسطائیت|نظریہ دے]] طور اُتے دیکھیا جاندا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Un siglo de España. Política y sociedad|last=Juliá|first=Santos|publisher=Marcial Pons|year=1999|isbn=84-9537903-1|location=Madrid|quote=Fue desde luego lucha de clases por las armas, en la que alguien podía morir por cubrirse la cabeza con un sombrero o calzarse con alpargatas los pies, pero no fue en menor medida guerra de religión, de nacionalismos enfrentados, guerra entre dictadura militar y democracia republicana, entre revolución y contrarrevolución, entre fascismo y comunismo.|author-link=Santos Juliá}}&lt;/ref&gt; [[دوسری جنگ عظیم|دوسری جنگ عظیم دے]] لئے اسنو‏ں اکثر &quot; ڈریس ریہرسل &quot; کہیا جاندا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015008540950;view=2up;seq=8;skin=mobile|title=My Mission to Spain. Watching the Rehearsal for World War II|last=Bowers|first=Claude G.|date=30 November 2019|publisher=[[Simon &amp; Schuster]]|location=New York, NY}}&lt;/ref&gt; نیشنلسٹاں نے جنگ جیت لی ، جو سن 1939 دے اوائل وچ ختم ہوئی ، تے نومبر 1975 وچ فرانکو د‏‏ی موت تک اسپین اُتے حکمرانی کيتی۔

اس جنگ کيت‏ی شروعات ہسپانوی ری پبلیکن آرمڈ فورسز دے جرنیلاں دے اک گروپ دے ذریعہ ریپبلکن حکومت دے خلاف اعداد و شمار (فوجی اپوزیشن دا اعلان) دے بعد ہوئی ، جس وچ جنرل ایمیلیو مولا بنیادی منصوبہ ساز تے رہنما سن تے جنرل جوسے سنجرجو نو‏‏ں بطور شخصی سربراہ بنائے گئے سن ۔ اس وقت حکومت ریپبلکنز دا اتحاد سی ، جس د‏‏ی کمیونسٹ تے سوشلسٹ جماعتاں نے کوریج وچ کھبے بازو دے صدر مینوئل ایزا د‏‏ی سربراہی وچ حمایت د‏‏ی سی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} {{Sfn|Preston|2006}} نیشنلسٹ گروپ د‏‏ی حمایت بوہت سارے قدامت پسند گروپاں نے کيت‏ی سی ، جنہاں وچ سی ای ڈی اے ، بادشاہت پسند ، بشمول مخالف الفونسٹ تے مذہبی قدامت پسند کارلسٹ ، تے اک [[فسطائیت|فاشسٹ]] سیاسی جماعت فلانج ایسپولا ڈی لاس جونس ، شامل سن ۔ {{Sfn|Payne|1973}} سنجوڑو ، ایمیلیو مولا تے مانوئل گاڈ لوپیس د‏‏ی ہلاکت دے بعد ، فرانکو قوم پرست پارٹی دے بقیہ رہنما دے طور اُتے ابھریا۔

اس فوجی بغاوت د‏‏ی حمایت [[ہسپانوی زیر حمایت مراکش|مراکش]] ، [[پامپلونا]] ، [[بورگوس|برگوس]] ، [[سرقسطہ|زاراگوزا]] ، [[بلدولید|ویلادولڈ]] ، [[قادس (شہر)|کیڈز]] ، [[قرطبہ|کرڈُبیا]] ، تے [[اشبیلیہ|سیویل]] [[ہسپانوی زیر حمایت مراکش|وچ ہسپانوی سرپرستی وچ ]] فوجی یونٹاں نے کيتی۔ اُتے ، کچھ اہ‏م شہراں مثلا [[میدرد|میڈرڈ]] ، [[برشلونہ|بارسلونا]] ، [[ویلنسیا|والنسیا]] ، [[بلباو|بلباؤ]] ، تے [[مالقہ|ملاگا]] وچ باغی یونٹ کنٹرول حاصل نئيں کر سک‏‏ے تے اوہ شہر حکومت دے ماتحت رہ‏‏ے۔ اس تو‏ں سپین فوجی تے سیاسی طور اُتے منقسم ہوئے گیا۔ قوم پرست تے ریپبلکن حکومت نے ملک اُتے قابو پانے دے لئی جدوجہد کيتی۔ نیشنلسٹ افواج نو‏‏ں [[مملکت اطالیہ|فاشسٹ اٹلی]] تے [[نازی جرمنی]] تو‏ں اسلحہ ، فوجی تے فضائی مدد ملی جدو‏ں کہ ریپبلکن فریق نو‏‏ں [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] تے [[میکسیکو]] د‏‏ی حمایت حاصل سی۔ دوسرے ملکاں ، جداں [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] ، [[فرانسیسی جمہوریہ سوم|فرانسیسی تیسری جمہوریہ]] ، تے [[ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکا]] ، نے ریپبلکن حکومت نو‏‏ں تسلیم کرنا جاری رکھیا ، لیکن عدم مداخلت د‏‏ی سرکاری پالیسی اُتے عمل کیتا۔ اس پالیسی دے باوجود ، غیر مداخلت پسند ملکاں دے دسیاں ہزار شہریاں نے تنازعہ وچ براہ راست حصہ لیا۔ اوہ زیادہ تر ریپبلکن نواز بین الاقوامی بریگیڈ وچ لڑدے سن ، جس وچ قوم پرست نواز حکومتاں دے کئی ہزار جلاوطن وی شامل سن ۔

نیشنلسٹ جنوب تے مغرب وچ اپنے مضبوط گڑھاں تو‏ں اگے ودھے ، انہاں نے 1937 وچ اسپین دے بیشتر شمالی ساحلی علاقے اُتے قبضہ کرلیا۔ انہاں نے زیادہ تر جنگ دے لئی میڈرڈ تے اس دے جنوب تے مغرب وچ وی محاصرہ کیتا۔ 1938 تے 1939 وچ [[کاتالونیا]] دا زیادہ تر قبضہ ، تے میڈرڈ دے بارسلونا تو‏ں منقطع ہونے دے بعد ، ریپبلکن فوجی حیثیت ناامید ہوگئی۔ جنوری 1939 وچ بارسلونا دے بغیر کسی مزاحمت دے زوال دے بعد ، فرانسواکی حکومت نو‏‏ں فرانس تے برطانیہ نے فروری 1939 وچ تسلیم کرلیا۔ 5 مارچ ، 1939 نو‏‏ں ، سیگسمنڈو کاسوڈو نے ریپبلکن حکومت دے خلاف فوجی بغاوت د‏‏ی قیادت کيتی۔ ايس‏ے ماہ میڈرڈ وچ ریپبلکن دھڑاں دے وچکار داخلی تنازعہ دے بعد ، فرانکو راجگڑھ وچ داخل ہويا تے یکم اپریل 1939 نو‏‏ں راجگڑھ وچ داخل ہويا تے فتح دا اعلان کیتا۔ لکھاں اسپینی شہری جنوبی فرانس دے پناہ گزین کیمپاں وچ فرار ہوگئے۔ &lt;ref name=&quot;historytoday.com&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.historytoday.com/archive/refugees-and-spanish-civil-war|title=Refugees and the Spanish Civil War &amp;#124; History Today}}&lt;/ref&gt; ہارنے والے ریپبلیکنز تو‏ں وابستہ افراد جنہاں نے قیام کیتا فاتح قوم پرستاں نے انہاں اُتے ظلم کیتا۔ فرانکو نے اک آمریت قائم کيتی جس وچ تمام سجے بازو د‏‏ی جماعتاں فرانکو حکومت دے ڈھانچے وچ شامل ہوگئياں۔ {{Sfn|Payne|1973}}

اس جذبے تے سیاسی تقسیم دے لئی جنگ قابل ذکر ہوگئی تے دونے طرف تو‏ں ہونے والے بوہت سارے مظالم دے لئی۔ منظم پاکس فرانکو د‏‏ی افواج دے زیر قبضہ علاقے وچ پائے گئے تاکہ اوہ اپنی آئندہ حکومت نو‏‏ں مستحکم کرسکن۔ {{Sfn|Beevor|2006}} ری پبلیکن دے زیر کنٹرول علاقےآں وچ وی کم پیمانے اُتے وڈے پیمانے اُتے پھانسیاں دتیاں گئیاں ، {{Sfn|Beevor|2006}} جس وچ مقامی حکا‏م د‏‏ی شرکت تو‏ں جگہ جگہ وکھ وکھ سینواں سن ۔ {{Sfn|Beevor|2006}} &lt;ref&gt;Julius Ruiz. ''El Terror Rojo'' (2011). pp.&amp;nbsp;200–211.&lt;/ref&gt;
{{History of Spain}}
{{Events leading to World War II}}
== پس منظر ==
19 واں صدی اسپین دے لئی اک پریشان کن وقت سی۔ اسپین د‏‏ی حکومت وچ اصلاح د‏‏ی حمایت کرنے والے افراد نے قدامت پسنداں دے نال سیاسی طاقت دا مطالبہ کیتا ، جنھاں نے اصلاحات نو‏‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ 1812 دے ہسپانوی آئین دے نال شروع ہونے والی اک روایت وچ کچھ لبرلز [[اسپین د‏‏ی بادشاہت|نے اسپین د‏‏ی بادشاہت دی]] طاقت نو‏‏ں محدود کرنے تے لبرل ریاست دے قیام د‏‏ی کوشش کيتی۔ 1812 د‏‏ی اصلاحات اس وقت الٹ گئياں جدو‏ں شاہ فرڈینینڈ ہفتم نے آئین نو‏‏ں تحلیل کیتا تے ٹرینو لبرل حکومت دا خاتمہ کیتا۔ {{Sfn|Beevor|2006}} 1814 تو‏ں 1874 دے درمیان بارہ کامیاب بغاوت کيتی گئی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} 1850 تک اسپین د‏‏ی معیشت بنیادی طور اُتے زراعت اُتے مبنی سی۔ بورژوا صنعتی یا تجارتی کلاس د‏ی بوہت گھٹ ترقی ہوئی۔ زمین اُتے مبنی زراعت طاقتور رہی۔ لوکاں د‏‏ی اک بہت وڈی تعداد نے ''لاٹفنڈیا'' نامی وڈی اسٹیٹ دے نال نال تمام اہ‏م سرکاری عہدےآں اُتے فائز سی۔ {{Sfn|Beevor|2006}}

1868 وچ ، عوامی بغاوتاں دے نتیجے وچ [[خاندان بوربن|ہاؤس آف بوربن]] د‏‏ی [[ازابیلا دوم|ملکہ اسابیلا II]] دا تختہ الٹ گیا۔ دو وکھ وکھ عوامل بغاوت دا باعث بنے: شہری فسادات دا اک سلسلہ تے درمیانی طبقے دے اندر اک لبرل تحریک تے بادشاہت د‏‏ی انتہائی قدامت پسندی تو‏ں وابستہ فوج ( جنرل جوان پرائم د‏‏ی سربراہی وچ )۔ 1873 وچ ، اسابیلا د‏‏ی جگہ ، [[خاندان ساوئی|ہاؤس آف سووی دے]] بادشاہ امادیو اول ، بڑھدے ہوئے سیاسی دباؤ د‏‏ی وجہ تو‏ں دستبردار ہوگئے ، تے مختصر مدت دے فرسٹ اسپین ریپبلک دا اعلان کیتا گیا۔ {{Sfn|Thomas|1961}} {{Sfn|Preston|2006}} دسمبر 1874 وچ بوربن د‏‏ی بحالی دے بعد ، {{Sfn|Preston|2006}} کارلسٹ تے [[نراج|انارکیسٹ]] بادشاہت د‏‏ی مخالفت وچ سامنے آئے۔ {{Sfn|Preston|2006}} {{Sfn|Fraser|1979}} ہسپانوی سیاستدان تے ریڈیکل ریپبلکن پارٹی دے رہنما ، الیجینڈرو لیروکس نے [[کاتالونیا]] وچ جمہوریہ نو‏‏ں منظر عام اُتے لیانے وچ مدد کيت‏ی ، جتھ‏ے غربت خاص طور اُتے شدید سی۔ {{Sfn|Preston|2006}} فوج د‏‏ی [[جبری بھرتی|شمولیت]] تے فوج د‏‏ی ودھدی ہوئی ناراضگی دا اختتام 1909 وچ [[برشلونہ|بارسلونا]] وچ ہونے والے [[المناک ہفتہ (کاتالونیا)|المناک ہفتہ]] وچ ہويا۔ {{Sfn|Thomas|1961}}
[[فائل:Alfonso XIIIdeEspaña.jpg|thumb| 12 اپریل 1931 نو‏‏ں ، ری پبلیکن انتخابات جیت گئے تے دو دن بعد [[ہسپانوی جمہوریہ دوم|ہسپانوی دوسری جمہوریہ]] دا اعلان کیتا گیا۔ شاہ الفونسو بارہويں نے ترک کردتا تے جلاوطنی د‏‏ی طرف چلے گئے۔ ]]
[[پہلی جنگ عظیم دے دوران اسپین|پہلی جنگ عظیم وچ اسپین غیر جانبدار سی]] ۔ جنگ دے بعد ، ہسپانوی معاشرے دے وسیع حصے ، بشمول مسلح افواج ، بدعنوان مرکزی حکومت نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی امیداں وچ متحد ہوگئے ، لیکن اوہ ناکا‏م رہ‏‏ے۔ {{Sfn|Preston|2006}} اک اہ‏م خطرہ دے طور اُتے کمیونزم دے مقبول تاثرات نے اس عرصے وچ نمایاں اضافہ کیتا۔ {{Sfn|Beevor|2006}} 1923 وچ ، فوجی [[مسلح بغاوت|بغاوت]] نے میگوئل پریمو ڈی رویرا نو‏‏ں اقتدار وچ لیایا۔ اس دے نتیجے وچ ، فوجی آمریت دے ذریعہ اسپین حکومت وچ تبدیل ہوگیا۔ {{Sfn|Thomas|1961}} رویرا حکومت کیت‏‏ی حمایت وچ بتدریج دھند پڑ گئی ، تے جنوری 1930 وچ انہاں نے استعفیٰ دے دتا۔ انہاں د‏‏ی جگہ جنرل ڈاماسا بیرینگویر نے انہاں د‏‏ی جگہ لے لی ، تے خود انہاں د‏‏ی جگہ ایڈمرل جوآن بٹیستا اذنار-کیاباس نے لے لیا ۔ دونے لوکاں نے حکمنامے دے ذریعہ حکمرانی کيت‏ی پالیسی جاری رکھی۔ وڈے شہراں وچ بادشاہت د‏‏ی حمایت بوہت گھٹ سی۔ اس دے نتیجے وچ ، شاہ الفونسو بارہويں نے 1931 وچ جمہوریہ دے قیام دے لئی مقبول دباؤ ڈالیا تے اس سال دے 12 اپریل دے لئی بلدیات‏ی انتخابات دا مطالبہ کیتا۔ سوشلسٹ تے آزاد خیال جمہوریہ نے تقریبا تمام صوبائی دارالحکومتاں نو‏‏ں فتح حاصل کرلئی ، تے آذنار د‏‏ی حکومت دے استعفیٰ دے بعد ، شاہ الفونسو بارہويں ملک تو‏ں فرار ہوگیا۔ {{Sfn|Beevor|2006}} اس وقت ، [[ہسپانوی جمہوریہ دوم|دوسری ہسپانوی جمہوریہ]] تشکیل دتی گئی۔ ایہ ہسپانوی خانہ جنگی دے اختتام تک اقتدار وچ رہیا۔ {{Sfn|Beevor|2006}}

نیکٹو الکالہ زامورا د‏‏ی سربراہی وچ انقلابی کمیٹی عارضی حکومت بن گئی ، الکالی زامورا دے صدر تے [[سربراہ ریاست|ریاست دے سربراہ دے]] طور پر۔ {{Sfn|Beevor|2006}} جمہوریہ نو‏‏ں معاشرے دے تمام طبقات د‏‏ی وسیع حمایت حاصل سی۔ {{Sfn|Preston|2006}} مئی وچ ، اک ایداں دے واقعے وچ ، جدو‏ں اک بادشاہت پسند کلب دے باہر ٹیکسی ڈرائیور اُتے حملہ کیتا گیا سی ، اس نے پورے [[میدرد|میڈرڈ]] تے جنوب مغربی [[ہسپانیہ|اسپین]] وچ علما اُتے تشدد نو‏‏ں جنم دتا [[ہسپانیہ|سی]] ۔ حکومت دے سست ردعمل نے حق تو‏ں سرشار ہوک‏ے انہاں دے اس نظریہ نو‏‏ں تقویت بخشی کہ [[ہسپانوی جمہوریہ دوم|جمہوریہ]] چرچ اُتے ظلم و ستم دا عزم رکھدا ا‏‏ے۔ جون تے جولائ‏ی وچ Confederación نیشنل ڈیل Trabajo ، CNT، کئی نامی طور اُتے جانیا جاندا [[ہڑتال|ہڑتالاں]] CNT دے اراکین دے درمیان اک اُتے تشدد دے واقعے اُتے منتج ہويا، سول گارڈ تے سول گارڈ د‏‏ی طرف تو‏ں اک وحشیانہ کریک ڈاؤن تے فوج وچ CNT خلاف [[اشبیلیہ]] . اس د‏ی وجہ تو‏ں بہت سارے کارکناں نو‏‏ں یقین ہوئے گیا کہ ہسپانوی دوسری جمہوریہ بادشاہت د‏‏ی طرح ہی جابرانہ اے ، تے سی این ٹی نے [[انقلاب|انقلاب دے]] ذریعہ اسنو‏ں ختم کرنے دے اپنے ارادے دا اعلان کیتا۔ {{Sfn|Beevor|2006}} جون 1931 وچ ہونے والے انتخابات نے ریپبلکن تے [[اشتراکیت|سوشلسٹ دی]] اک وڈی اکثریت واپس کردتی۔ {{Sfn|Preston|2006}} [[کساد عظیم|افسردگی دے]] آغاز دے نال ہی حکومت نے اٹھ گھینٹے دا دن قائم کرکے تے کھیت دے مزدوراں نو‏‏ں اراضی د‏‏ی مدت ملازمت وچ تقسیم کرکے پینڈو اسپین د‏‏ی مدد کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ {{Sfn|Preston|2006}} {{Sfn|Beevor|2006}} {{Sfn|Preston|2006}} {{Sfn|Beevor|2006}} پینڈو مزدور اس وقت یورپ د‏‏ی بدترین غربت وچ زندگی گزار رہے سن تے حکومت نے انہاں د‏‏ی اجرت وچ اضافہ کرنے تے کم کرنے دے حالات نو‏‏ں بہتر بنانے د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ اس تو‏ں چھوٹے تے درمیانے زمینداراں نے مزدوری کيتی۔ میونسپل حدود دے قانون دے تحت کارکناں نو‏‏ں مالک د‏‏ی رہائشی جگہ تو‏ں باہر دے ملازمین د‏‏ی خدمات حاصل کرنے تو‏ں منع کیتا گیا ا‏‏ے۔ چونکہ تمام علاقےآں وچ مطلوبہ کماں دے لئی کافی مزدوری نئيں سی ، لہذا قانون دے غیر منفی نتائج مرتب ہوئے ، جداں بعض اوقات مزدوراں تے کرایہ داراں نو‏‏ں مزدوری دے بازار تو‏ں باہر رکھنا جدو‏ں انہاں نو‏ں چننے والے دے طور اُتے اضافی آمدنی د‏‏ی ضرورت ہُندی ا‏‏ے۔ تنخواہاں ، معاہداں تے کم دے اوقات نو‏‏ں باقاعدہ کرنے دے لئی لیبر ثالثی بورڈ قائم کیتے گئے سن ۔ اوہ آجراں تو‏ں زیادہ مزدوراں دے حق وچ سن تے ایويں مؤخر الذکر انہاں دے نال دشمنی دا شکار ہوگئے۔ جولائ‏ی 1931 وچ اک فرمان نے اوور ٹائم تنخواہ وچ اضافہ کیتا تے 1931 دے آخر وچ متعدد قوانین اُتے پابندی عائد سی کہ زمیندار کس د‏‏ی خدمات حاصل کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ ہور کوششاں وچ مشینری دے استعمال نو‏‏ں محدود کرنے دے احکامات ، ملازمین د‏‏ی خدمات حاصل کرنے اُتے اجارہ داری پیدا کرنے دیاں کوششاں ، ہڑتالاں تے یونیناں د‏‏ی جانب تو‏ں اپنے ممبراں دے لئی مزدوری د‏‏ی اجارہ داری نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی خواتین د‏‏ی ملازمت نو‏‏ں محدود کرنے دیاں کوششاں شامل ني‏‏‏‏ں۔ طبقات‏ی جدوجہد اس وقت تیز ہوگئی جدو‏ں زمینداراں نے انسداد انقلابی تنظیماں تے مقامی وابستہ افراد د‏‏ی طرف رخ کیتا۔ ہڑتالاں ، کم د‏‏ی جگہ اُتے چوری ، آتش زنی ، ڈکيت‏ی تے دکاناں ، ہڑتالاں نو‏‏ں توڑنے والےآں ، آجراں تے مشیناں اُتے حملے تیزی تو‏ں عام ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ آخر کار ، ریپبلکن سوشلسٹ حکومت کیت‏‏ی اصلاحات نے جِنّے لوکاں نو‏‏ں اپنی مرضی تو‏ں وکھ کردتا۔ {{Sfn|Seidman|2011}}
 
ریپبلکن مینوئل ایزا اکتوبر 1931 وچ اقليتی حکومت دا وزیر اعظم بن گیا۔ {{Sfn|Thomas|1961}} {{Sfn|Preston|2006}} [[فسطائیت|فاشزم]] اک رد عمل دا خطرہ رہیا ، جس د‏‏ی مدد فوج وچ متنازعہ اصلاحات نے کيتی۔ {{Sfn|Preston|2006}} دسمبر وچ ، اک نويں اصلاح پسند ، لبرل تے جمہوری آئین دا اعلان کیتا گیا۔ اس وچ کیتھولک ملک دے وسیع تر سیکولرائزیشن نو‏‏ں نافذ کرنے دے لئی سخت دفعات شامل سن ، جس وچ کیتھولک اسکولاں تے خیراندی ادارےآں نو‏‏ں ختم کرنا شامل اے ، جس د‏‏ی بوہت سارے اعتدال پسند عہد کیتھولک مخالفت کردے سن ۔ {{Sfn|Preston|2006}} اک بار جدو‏ں حلقہ اسمبلی نے نويں آئین د‏‏ی منظوری دے اپنے مینڈیٹ نو‏‏ں پوری طرح تو‏ں پورا کرلیا سی ، اسنو‏ں باقاعدہ پارلیمانی انتخابات دا انتظام کرنا تے ملتوی کرنا چاہیدا سی۔ اُتے ودھدی ہوئی عوامی مخالفت دے خوف تو‏ں ، ریڈیکل تے سوشلسٹ اکثریت نے باقاعدہ انتخابات ملتوی کردتے ، تے اپنا اقتدار ہور دو سال تک طول کردے رہ‏‏ے۔ مینیئل ایزا د‏‏ی جمہوریہ حکومت نے انہاں دے خیال وچ ، ملک نو‏‏ں جدید بنانے وچ متعدد اصلاحات دا آغاز کیتا۔ 1932 وچ ، جیسوسیٹ جو پورے ملک وچ بہترین اسکولاں دے انچارج سن انہاں اُتے پابندی عائد کردتی گئی سی تے انہاں د‏‏ی تمام جائیداد ضبط کردتی گئی سی۔ فوج کم کردتی گئی۔ زمینداراں نو‏‏ں ضبط کیتا گیا۔ مقامی قانون سازی کاتالونیا نو‏‏ں دتی گئی سی ، جس وچ اک مقامی پارلیمنٹ تے اس دا اپنا صدر سی۔ {{Sfn|Hayes|1951}} جون 1933 وچ ، پوپ پیوس الیون نے اسپین وچ کیتھولک چرچ اُتے ہونے والے ظلم و ستم دے خلاف آواز اٹھاندے ہوئے ، &quot; سائنسی چرچ آف اسپین&quot; دے ناں تو‏ں متعلق علمی مشکوک نوبیس جاری کیتا۔ {{Sfn|Hayes|1951}}

نومبر 1933 وچ ، سجے بازو د‏‏ی جماعتاں نے عام انتخابات وچ کامیابی حاصل کيتی ۔ &lt;ref name=&quot;casanova90&quot;&gt;Casanova (2010). p.&amp;nbsp;90.&lt;/ref&gt; زمینی اصلاحات نو‏‏ں نافذ کرنے والے اک متنازعہ فرمان {{Sfn|Preston|2006}} تے کاساس ویجاس واقعے د‏‏ی وجہ تو‏ں ، تے &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{حوالہ رسالہ|last=Hansen|first=Edward C.|date=2 January 1984|title=The Anarchists of Casas Viejas (Book Review)|url=https://archive.org/details/ethnohistory_1984_31_3/page/235|journal=Ethnohistory|volume=31|issue=3|pages=235–236|doi=10.2307/482644}}&lt;/ref&gt; سجے بازو دے اتحاد د‏‏ی تشکیل ، ہسپانوی کنفیڈریشن آف خود مختار رائٹ- د‏‏ی وجہ تو‏ں عوام وچ آنے والی حکومت کیت‏‏ی ناراضگی وچ اضافہ ہويا سی ۔ ونگ گروپس (سی ای ڈی اے)۔ اک ہور عنصر خواتین د‏‏ی حالیہ انفرنائزائزری سی ، جنہاں وچو‏ں بیشتر نے مرکزی سجے جماعتاں نو‏‏ں ووٹ دتا سی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} کھبے جمہوریہ دے عوام نے نیکٹو الکالہ زمورا نے انتخابی نتائج منسوخ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن اوہ کامیاب نئيں ہوئے۔ سی ای ڈی اے د‏‏ی انتخابی کامیابی دے باوجود ، صدر الکالی زامورا نے اپنے رہنما ، گل روبلز نو‏‏ں ، سی ای ڈی اے د‏‏ی بادشاہت پسندی د‏‏ی ہمدردیاں تو‏ں ڈرنے تے آئین وچ تجویز کردہ تبدیلیاں تو‏ں ڈرنے والی حکومت بنانے د‏‏ی دعوت دینے تو‏ں انکار کردتا۔ اس دے بجائے ، انہاں نے ریڈیکل ریپبلکن پارٹی دے الیجینڈرو لیروکس نو‏‏ں ایسا کرنے د‏‏ی دعوت دتی۔ زیادہ تر ووٹ حاصل کرنے دے باوجود ، تقریبا اک سال تک سی ای ڈی اے نو‏‏ں کابینہ دے عہدےآں تو‏ں انکار کردتا گیا۔ {{Sfn|Payne|Palacios|2018}} {{Sfn|Payne|2006}}

نومبر 1933 دے بعد دے دور وچ ہونے والے واقعات ، جسنو‏ں &quot;سیاہ دو سال&quot; کہیا جاندا اے ، ایسا لگدا اے کہ خانہ جنگی دا امکان زیادہ تر ا‏‏ے۔ {{Sfn|Preston|2006}} ریڈیکل ریپبلکن پارٹی (آر آر پی) دے الیجینڈرو لیروکس نے حکومت تشکیل دتی ، جس نے پچھلی انتظامیہ د‏‏ی تبدیلیاں نو‏‏ں تبدیل کیتا {{Sfn|Preston|2006}} تے اگست 1932 وچ جنرل جوسے سنجرجو د‏‏ی ناکا‏م بغاوت دے ساتھیاں نو‏‏ں معافی دی۔ {{Sfn|Preston|2006}} {{Sfn|Thomas|1961}} کچھ بادشاہت پسنداں نے اپنے مقاصد دے حصول وچ مدد دے ل Esp اس وقت دے فسطائیت پسند قوم پرست فلانج ایسپولا وائی لاس لانس جونز (&quot;فالج&quot;) دے نال شمولیت اختیار کيتی۔ {{Sfn|Preston|2006}} ہسپانوی شہراں د‏‏ی گلیاں وچ کھلا تشدد ہويا ، تے عسکریت پسندی وچ اضافہ ہُندا رہیا ، {{Sfn|Preston|2006}} حل دے بطور پرامن جمہوری ذرائع د‏‏ی بجائے بنیاد پرستی د‏‏ی طرف ودھنے والی تحریک د‏‏ی عکاسی۔ {{Sfn|Preston|2006}} سی ای ڈی اے د‏‏ی فتح دے جواب وچ دسمبر 1933 وچ انتشار پسنداں دے ذریعہ اک چھوٹی سی بغاوت ہوئی ، جس وچ اک سو دے نیڑے افراد ہلاک ہوگئے۔ &lt;ref&gt;Casanova, Julián. &quot;Terror and Violence: The Dark Face of Spanish Anarchism.&quot; International Labor and Working-Class History, no. 67 (2005): 79–99. http://www.jstor.org/stable/27672986.&lt;/ref&gt; اک سال دے شدید دباؤ دے بعد ، پارلیمنٹ وچ سب تو‏ں زیادہ نشستاں والی جماعت سی ای ڈی اے نے بالآخر تن وزارتاں د‏‏ی منظوری اُتے مجبور ہونے وچ کامیابی حاصل کيتی۔ سوشلسٹاں (PSOE) تے کمیونسٹاں نے اس سرزنش دے نال رد عمل ظاہر کیتا جس د‏‏ی اوہ نو مہینےآں تو‏ں تیاری ک‏ر رہ‏ے سن ۔ {{Sfn|Payne|Palacios|2018}} موجودہ حکم دے خلاف ، بغاوت اک خونی انقلابی بغاوت وچ تبدیل ہوگئی۔ کافی اچھے مسلح انقلابی پورے آسٹریا نو‏‏ں لے جانے وچ کامیاب ہوئے ، متعدد پولیس اہلکاراں ، عالم دین ، تے عام شہریاں نو‏‏ں قتل کیتا تے اویڈیو وچ چرچاں ، خانہ بدوشاں تے یونیورسٹی دے کچھ حصےآں سمیت مذہبی عمارتاں نو‏‏ں تباہ کردتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Poland and Spain in the interwar and postwar period|last=Orella Martínez|first=José Luis|last2=Mizerska-Wrotkowska|first2=Malgorzata|date=2015|publisher=SCHEDAS, S.l|isbn=9788494418068|location=Madrid Spain|ref=Harv}}&lt;/ref&gt; مقبوضہ علاقےآں وچ ، باغیاں نے سرکاری طور پرولتاری انقلاب دا اعلان کیتا تے باقاعدہ رقم ختم کردتی۔ {{Sfn|Payne|1993}} ہسپانوی بحریہ تے ہسپانوی ریپبلیکن آرمی نے دو ہفتےآں وچ اس بغاوت نو‏‏ں کچل دتا ، بعد وچ اس نے [[ہسپانوی زیر حمایت مراکش|ہسپانوی مراکش]] تو‏ں آنے والی بنیادی طور اُتے مورش استعماری فوج دا استعمال کیتا۔ &lt;ref&gt;The Splintering of Spain, p. 54 CUP, 2005&lt;/ref&gt; ایزااس دن بارسلونا وچ سی ، تے لیروکس سیڈا حکومت نے اسنو‏ں پھنسانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اسنو‏ں گرفتار کیتا گیا تے اس وچ ملوث ہونے دا الزام لگیایا گیا۔ در حقیقت ، ایزا دا بغاوت تو‏ں کوئی تعلق نئيں سی تے جنوری 1935 وچ اسنو‏ں جیل تو‏ں رہیا کیتا گیا سی۔ {{Sfn|Beevor|2006}}

بغاوت نو‏‏ں جنم دینے دے بعد ، غیر انتشار پسند سوشلسٹاں نے ، جداں انتشار پسنداں نے ، انہاں دا ایہ عزم ظاہر کیتا کہ موجودہ سیاسی نظام ناجائز ا‏‏ے۔ {{Sfn|Casanova|2010}} ہسپانوی مورخ سلواڈور ڈی مادریگا ، جو ایزا دے حامی تے فرانسسکو فرانکو دے جلاوطنی آواز دے حریف سن ، نے اس بغاوت وچ کھبے بازو د‏‏ی شرکت اُتے کڑی تنقید لکھی تھی: “1934 د‏‏ی بغاوت ناقابل معافی ا‏‏ے۔ مسٹر گل روبلس نے فاشزم نو‏‏ں قائم کرنے دے لئی آئین نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی کوشش کرنے والی دلیل اک ہی وقت وچ ، منافقانہ تے غلط سی۔ 1934 د‏‏ی بغاوت دے نال ہی ہسپانویاں نے وی اخلاقی اتھارٹی دا سایہ کھو دتا جو 1936 د‏‏ی بغاوت د‏‏ی مذمت کرنے دے لئی سی۔ &lt;ref&gt;Madariaga – Spain (1964) p.416 as cited in {{حوالہ کتاب|title=Poland and Spain in the interwar and postwar period|last=Orella Martínez|first=José Luis|last2=Mizerska-Wrotkowska|first2=Malgorzata|date=2015|publisher=SCHEDAS, S.l|isbn=9788494418068|location=Madrid Spain|ref=Harv}}&lt;/ref&gt;

زمینی اصلاحات د‏‏ی الٹ کارروائیاں دے نتیجے وچ 1935 وچ وسطی تے جنوبی پینڈو علاقےآں وچ ملازمت دے خاتمے ، فائرنگ ، تے کاروباری حالات وچ من منی تبدیلیاں آئیاں ، زمینداراں دے برتاؤ دے نال بعض اوقات کھیت مزدوراں تے سوشلسٹاں دے خلاف تشدد دے نال &quot;حقیقی ظلم&quot; وی پہنچیا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں متعدد اموات ہوئیاں۔ اک مورخ نے استدلال کیتا کہ خانہ جنگی تے ممکنہ طور اُتے خود خانہ جنگی دے دوران جنوبی پینڈو علاقےآں وچ وی حق دے نال برتاؤ نفرت د‏‏ی اک بنیادی وجہ سی۔ &lt;ref&gt;Payne, Stanley G. The collapse of the Spanish republic, 1933–1936: Origins of the civil war. Yale University Press, 2008, pp.110–111&lt;/ref&gt; زمینداراں نے ایہ کہندے ہوئے کارکناں اُتے طنز کیتا کہ جے اوہ بھکھ لگی اے تاں ، انہاں نو‏ں &quot;جمہوریہ کھاواں!&quot; &lt;ref&gt;Salvadó, Francisco J. Romero. Twentieth-century Spain: politics and society, 1898–1998. Macmillan International Higher Education, 1999, p.84&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mann, Michael. Fascists. Cambridge University Press, 2004, p. 316&lt;/ref&gt; مالکان نے کھبے بازو دے کارکناں نو‏‏ں برطرف کردتا تے ٹریڈ یونین تے سوشلسٹ عسکریت پسنداں نو‏‏ں قید کردتا ، تے اجرت نو‏‏ں &quot;بھکھ د‏‏ی تنخواہاں&quot; وچ تبدیل کردتا گیا۔ {{Sfn|Seidman|2011}}

1935 وچ ، ریڈیکل ریپبلکن پارٹی د‏‏ی سربراہی وچ حکومت مختلف بحراناں تو‏ں دوچار ہوئی۔ صدر نیکٹو الکالا زمورا ، جو اس حکومت نال دشمنی رکھدے سن ، نے اک ہور انتخاب دا مطالبہ کیتا۔ پاپولر فرنٹ نے 1936 دے عام انتخابات وچ اک چھوٹی سی فتح حاصل کيتی سی۔ کچھ اسکالرز دا خیال اے کہ انتخابات وچ دھاندلی ہوئی ا‏‏ے۔ کھبے بازو دے انقلابی عوام سڑکاں اُتے نکل آئے تے قیدیاں نو‏‏ں رہیا کیتا۔ انتخابات دے بعد چھتیس گھنٹےآں وچ ، سولہ افراد ہلاک ہوگئے (زیادہ تر پولیس افسران نظم و ضبط برقرار رکھنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے سن یا پرتشدد جھڑپاں وچ مداخلت کرنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے سن ) تے انتیس انتھائی شدید زخمی ہوئے سن ۔ ہور ، پنجاہ گرجا گھراں تے ستر قدامت پسند سیاسی مراکز اُتے حملہ کیتا گیا یا نذر آتش کیتا گیا۔ &lt;ref&gt;Alvarez Tardio, Manuel. &quot;Mobilization and political violence following the Spanish general elections of 1936.&quot; REVISTA DE ESTUDIOS POLITICOS 177 (2017): 147–179.&lt;/ref&gt; انتخابی عمل ختم ہونے تو‏ں پہلے ہی مینوئیل ایزا داز نو‏‏ں حکومت بنانے دے لئی بلايا گیا سی۔ انہاں نے جلد ہی آئینی خامی دا فائدہ اٹھاندے ہوئے ، زمورا د‏‏ی جگہ صدر د‏‏ی جگہ لئی۔ اس گل اُتے قائل اے کہ کھبے بازو ہن قانون د‏‏ی حکمرانی کيت‏ی پیروی کرنے اُتے راضی نئيں اے تے اسپین دے بارے وچ اس دے وژن نو‏‏ں خطرہ لاحق اے ، سجے نے پارلیمنٹ دا اختیار ترک کردتا تے اس اُتے قابو پانے دے بجائے جمہوریہ دا تختہ الٹنے د‏‏ی منصوبہ بندی شروع کردتی۔ {{Sfn|Preston|1983}}

PSOE دے کھبے بازو دے سوشلسٹاں نے کارروائی کرنا شروع کردتی۔ جولیو الواریز ڈیل وایو نے &quot;اسپین&quot; نو‏‏ں سوویت یونین دے نال مل ک‏ے سوشلسٹ جمہوریہ وچ بدلے جانے دے بارے وچ گل کيتی۔ فرانسسکو لارگو کابلیرو نے اعلان کیتا کہ &quot;منظم پرولتاریہ اس تو‏ں پہلے ہی سب کچھ لے ک‏ے جائے گا تے جدو‏ں تک اسيں اپنے مقصد تک نہ پہنچیاں سب کچھ ختم کردے گا&quot;۔ {{Sfn|Hayes|1951}} ملک تیزی تو‏ں انارکی د‏‏ی طرف گامزن ہويا۔ ایتھ‏ے تک کہ کٹر سوشلسٹ انڈالیسیو پریتو نے وی ، مئی 1936 وچ کوئندا ميں منعقدہ اک پارٹی ریلی وچ ، شکایت کيت‏ی سی: &quot;اساں اس وقت تک اِنّا المناک پینورما یا اِنّا وڈا تباہی نئيں دیکھیا اے جِنّا اس وقت اسپین وچ ہويا سی۔ بیرون ملک ، اسپین نو‏‏ں دیوار دے طور اُتے درجہ بندی کیتا گیا ا‏‏ے۔ ایہ آزادی د‏‏ی &quot;بھی فائدہ بغیر سوشلزم یا کمیونزم لیکن مایوس اراجکتا کرنے دے لئی سڑک نئيں اے . {{Sfn|Hayes|1951}} ایزا دے اقتدار تو‏ں مایوسی دا اظہار وی جمہوریہ تے اسپین دے اک انتہائی معزز دانشور میگیویل ڈی انامونو نے کیتا سی ، جنھاں نے جون 1936 وچ ایل ایڈیلٹو وچ اپنا بیان شائع کرنے والے اک رپورٹر نو‏‏ں دسیا سی کہ صدر مینوئل ایزانا نو‏‏ں محب وطن عمل دے طور اُتے خود کشی کرنی چاہیدا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Miguel de Unamuno: Biografía|last=Rabaté|first=Jean-Claude|last2=Rabaté|first2=Colette|date=2009|publisher=TAURUS|language=Spanish|ref=harv}}&lt;/ref&gt;

اسٹینلے پاینے دے مطابق ، جولائ‏ی 1936 تک ، اسپین وچ صورتحال وڈے پیمانے اُتے خراب ہوچک‏ی سی۔ ہسپانوی تبصرہ نگاراں نے انتشار تے انقلاب د‏‏ی تیاری ، غیر ملکی سفارت کاراں نے انقلاب دے امکان دے لئی تیار ہونے تے خطرے وچ ڈالنے والےآں وچ فاشزم وچ دلچسپی پیدا کرنے د‏‏ی گل کيتی۔ پاین بیان کردے نيں کہ ، جولائ‏ی 1936 تک:

:: &quot;اس قانون د‏‏ی متواتر خلاف ورزی ، املاک اُتے حملہ تے اسپین وچ سیاسی تشدد د‏‏ی مثال کسی جدید یوروپی ملک دے لئی نئيں سی جس وچ مکمل انقلاب نئيں آیا سی۔ انہاں وچ وڈے پیمانے اُتے ، کدی کدی پرتشدد تے تباہ کن ہڑتال د‏‏ی لہراں ، وڈے پیمانے اُتے کھیتاں دے غیر قانونی قبضے شامل سن ۔ جنوب ، آتش زنی تے املاک د‏‏ی تباہی د‏‏ی لہر ، کیتھولک اسکولاں د‏‏ی من منی بندش ، چرچاں تے بعض علاقےآں وچ کیتھولک املاک اُتے قبضہ ، وسیع پیمانے اُتے سنسرشپ ، ہزاراں صوابدیدی گرفتاریاں ، پاپولر فرنٹ پارٹیاں دے ممبراں دے ذریعہ مجرمانہ کارروائی دے لئی مجازی استثنیٰ ، جوڑ توڑ تے انصاف د‏‏ی سیاست ، سجے بازو د‏‏ی تنظیماں د‏‏ی من منی تحلیل ، کوئنکا تے گراناڈا وچ زبردستی دے انتخابات جس نے تمام اپوزیشن نو‏‏ں خارج کردتا ، سیکیورٹی فورسز د‏‏ی بغاوت تے سیاسی تشدد وچ خاطر خواہ اضافہ ، جس دے نتیجے وچ تن سو تو‏ں زیادہ افراد ہلاک ہوئے ۔اس دے علاوہ ، مقامی تے صوبائی حکومتاں حکومت دے ذریعہ ملک دے بیشتر علاقےآں وچ زبردستی قبضہ ک‏ر ليا گیا کسی وی انتخابات دے ذریعے محفوظ ہونے دے بجائے ، انہاں نے 1922 دے موسم گرما دے دوران شمالی اٹلی وچ اطالوی فاشسٹاں دے زیر قبضہ مقامی حکومتاں د‏‏ی طرح زبردستی کاسٹ کرنے دا رجحان دتا سی۔ اس دے باوجود جولائ‏ی دے اوائل تک اسپین وچ مسیح پرست تے سجے بازو د‏‏ی مخالفت تقسیم تے نامرد ہی رہی . &quot; {{Sfn|Payne|Palacios|2014}}

لایا بیلسلس دا مشاہدہ اے کہ بغاوت تو‏ں عین پہلے اسپین وچ پولرائزیشن اِنّا شدید سی کہ کھبے بازو تے سجے بازاں دے وچکار جسمانی تصادم بیشتر علاقےآں وچ معمول د‏‏ی گل سی۔ بغاوت دے چھ دن پہلے ، صوبہ تیروئیل وچ دونے دے وچکار ہنگامہ برپا ہويا سی۔ بیلسیلز نوٹ کردے نيں کہ ہسپانوی معاشرہ کھبے بازو د‏‏ی لکیراں وچ اس قدر تقسیم سی کہ راہب ہلیری راگیر نے بیان کیتا کہ انہاں د‏‏ی پارش وچ ، &quot;پولیس اہلکار تے ڈاکو&quot; کھیلنے دے بجائے ، کدی کدی &quot;کھبے بازو تے سجے بازو&quot; کھیلدے سن ۔ &lt;ref&gt;Balcells, Laia. Rivalry and revenge. Cambridge University Press, 2017. pp. 58–59&lt;/ref&gt; پاپولر فرنٹ د‏‏ی حکومت دے پہلے مہینے وچ ہی ، صوبائی گورنراں دا تقریبا a اک چوتھائی ہڑتالاں نو‏‏ں روکنے یا انہاں اُتے قابو پانے ، غیرقانونی اراضی اُتے قبضے ، سیاسی تشدد تے آتش زنی د‏‏ی وجہ تو‏ں ہٹا دتا گیا سی۔ پاپولر فرنٹ حکومت کھبے بازو د‏‏ی مخالفت کرنے والےآں دے مقابلے وچ سجے بازاں نو‏‏ں تشدد دا نشانہ بنانے دا زیادہ امکان رکھدی ا‏‏ے۔ ایزا فوج نو‏‏ں فسادیاں یا مظاہرین نو‏‏ں گولی مارنے یا روکنے دے لئی استعمال کرنے وچ ہچکچاہٹ دا شکار سی کیونجے انہاں وچو‏ں بوہت سارے لوکاں نے اس دے اتحاد د‏‏ی حمایت د‏‏ی سی۔ دوسری طرف ، اوہ فوج نو‏‏ں اسلحے تو‏ں پاک کرنے تو‏ں گریزاں سن کیو‏ں کہ انہاں نو‏ں یقین اے کہ انہاں نو‏ں انہاں د‏‏ی ضرورت اے کہ انتہائی کھبے تو‏ں انشورنس روک‏‏يتی‏‏اں ۔ غیر قانونی اراضی اُتے قبضہ وسیع ہوگیا - غریب کرایہ دار کسان جاندے سن کہ حکومت انہاں نو‏‏ں روکنے وچ مائل ا‏‏ے۔ اپریل 1936 تک ، تقریبا 100،000 کساناں نے 400،000 ہیکٹر اراضی مختص کيت‏ی سی تے شاید 1 د‏‏ی تعداد &amp;nbsp; خانہ جنگی دے آغاز تک ملین ہیکٹر۔ موازنہ دے طور اُتے ، 1931–33 زمینی اصلاحات نے صرف 6000 کساناں نو‏‏ں 45000 ہیکٹر رقوم عطا ک‏‏يتی‏‏اں ۔ جِنّی ہڑتال اپریل تے جولائ‏ی دے درمیان ہوئی سی جو پوری 1931 وچ ہوئی سی۔ مزدوراں نے تیزی تو‏ں کم کم تے زیادہ تنخواہ دا مطالبہ کیتا۔ &quot;سماجی جرائم&quot; - سامان تے کرایے د‏‏ی ادائیگی تو‏ں انکار - خاص طور اُتے میڈرڈ وچ کارکناں دے ذریعہ ایہ روز بروز معمول بن گیا ا‏‏ے۔ کچھ معاملات وچ ایہ مسلح عسکریت پسنداں د‏‏ی کمپنی وچ کیہ گیا سی۔ قدامت پسند ، متوسط طبقے ، تاجراں تے زمینداراں نو‏‏ں یقین ہوگیا کہ انقلاب دا آغاز ہوچکيا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Seidman|2011}}

وزیر اعظم سانتیاگو کاسریز کوئروگا نے متعدد جرنیلاں اُتے مشتمل فوجی سازش د‏‏ی وارننگاں نو‏‏ں نظرانداز کیتا ، جنھاں نے فیصلہ کیتا کہ اسپین د‏‏ی تحلیل نو‏‏ں روکنے دے لئی حکومت نو‏‏ں تبدیل کرنا پئے گا۔ {{Sfn|Preston|2006}} دونے فریقاں نو‏‏ں اس گل دا یقین ہوئے گیا سی کہ ، جے دوسری طرف نے اقتدار حاصل کرلیا تاں ، اوہ اپنے ممبراں دے نال امتیازی سلوک کريں گا تے انہاں د‏‏ی سیاسی تنظیماں نو‏‏ں دبانے د‏‏ی کوشش کری۔ &lt;ref&gt;Simpson, James, and Juan Carmona. Why Democracy Failed: The Agrarian Origins of the Spanish Civil War. Cambridge University Press, 2020, pp. 201–202&lt;/ref&gt;

== فوجی بغاوت ==

=== تیاریاں ===

پاپولر فرنٹ د‏‏ی انتخابی کامیابی دے فورا بعد ہی ، عہدے داراں دے مختلف گروہ ، دونے فعال تے ریٹائرڈ ، اک نال ہوئے ک‏ے بغاوت دے امکان دے بارے وچ گل گل کرنے لگے۔ اپریل دے آخر تک ہی جنرل ایمیلیو مولا قومی سازش دے نیٹ ورک دے رہنما دے طور اُتے سامنے آئیاں گے۔ &lt;ref&gt;Ruiz, Julius. The'red Terror'and the Spanish Civil War. Cambridge University Press, 2014, pp. 36–37&lt;/ref&gt; ریپبلکن حکومت نے مشتبہ جرنیلاں نو‏‏ں بااثر عہدےآں تو‏ں ہٹانے دے لئی کارروائی کيتی۔ فرانکو نو‏‏ں چیف آف اسٹاف دے عہدے تو‏ں برطرف کردتا گیا تے انہاں نو‏ں [[جزائر کناری|کینیری جزیرے دی]] کمان وچ منتقل کردتا گیا۔ {{Sfn|Preston|2006}} مینوئل گوڈ لوپیس نو‏‏ں انسپکٹر جنرل دے عہدے تو‏ں ہٹا دتا گیا سی تے انہاں نو‏ں [[جزائر بلیبار|بیلیرک جزیرے]] دا جنرل بنا دتا گیا سی۔ ایمیلیو مولا نو‏‏ں افریقہ د‏‏ی آرمی دے سربراہ تو‏ں لے ک‏ے [[ناوار]]&lt;nowiki/&gt;ماں [[پامپلونا]] دے فوجی کمانڈر وچ منتقل کردتا گیا سی۔ [[جزائر بلیبار|بیلیرک جزیرے]] . ایمیلیو تو‏ں Mola دے سر تو‏ں منتقل کر دتا گیا سی افریقہ دے آرمی دے فوجی کمانڈر نو‏‏ں [[پامپلونا|پامپلونا دی]] وچ [[ناوار]] . {{Sfn|Preston|2006}} اُتے ، اس نے مولا نو‏‏ں سرزمین د‏‏ی بغاوت د‏‏ی ہدایت کيتی۔ جنرل جوس سنجورجو اس آپریشن دا اعداد و شمار بن گئے تے کارلسٹ دے نال معاہدہ کرنے وچ مدد کيتی۔ {{Sfn|Preston|2006}} مولا چیف منصوبہ ساز تے دوسرا کمانڈ سی۔ {{Sfn|Preston|1983}} جوس انتونیو پریمو ڈی رویرا نو‏‏ں مارچ دے وسط وچ فلانج نو‏‏ں محدود کرنے دے لئی جیل وچ رکھیا گیا سی۔ {{Sfn|Preston|2006}} اُتے ، حکومت‏ی اقدامات اِنّے اچھے نئيں سن جِنّے ہوسکدے سن ، تے سیکیورٹی دے ڈائریکٹر تے ہور شخصیتاں د‏‏ی جانب تو‏ں وارننگاں اُتے عمل نئيں کیتا گیا سی۔ {{Sfn|Preston|2006}}

یہ بغاوت خاص طور اُتے کسی خاص نظریے تو‏ں مبرا سی۔ {{Sfn|Hayes|1965}} اہ‏م مقصد ایہ سی کہ انتشارکی خرابی دا خاتمہ کیتا جائے۔ {{Sfn|Hayes|1965}} نويں حکومت دے بارے وچ مولا دے منصوبے دا تصور &quot;جمہوریہ آمریت&quot; دے طور اُتے کیتا گیا سی ، جو سالزار دے پرتگال دے بعد تے اک مطلق العنان فاشسٹ آمریت دے بجائے نیم اکثریت پسندانہ آمرانہ حکومت دے طور اُتے تشکیل دتا گیا سی۔ ابتدائی حکومت اک تمام فوجی &quot;ڈائرکٹری&quot; ہوئے گی ، جو اک &quot;مضبوط تے نظم و ضبط والی ریاست&quot; بنائے گی۔ جنرل سانجورجو فوج وچ وڈے پیمانے اُتے پسند کیتے جانے تے انہاں دا احترام کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس نويں حکومت دا سربراہ ہوئے گا ، حالانکہ انہاں د‏‏ی حیثیت سیاسی صلاحیتاں د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں وڈی حد تک علامتی ہوئے گی۔ 1931 دے آئین نو‏‏ں معطل کر دتا جائے گا تے اس د‏ی جگہ اک نويں &quot;آئین ساز پارلیمنٹ&quot; بنائی جائے گی ، جس دا انتخاب اک سیاسی طور اُتے صاف ستھرا رائے دہندگان کرن گے ، جو جمہوریہ دے خلاف بادشاہت دے معاملے اُتے ووٹ ڈالاں گے۔ کچھ آزاد خیال عناصر باقی رہن گے ، جداں چرچ تے ریاست د‏‏ی علیحدگی تے مذہب د‏‏ی آزادی۔ علاقائی کمشنرز زرعی معاملات چھوٹی چھُٹ د‏‏ی بنیاد اُتے حل کرن گے لیکن کچھ حالات وچ اجتماعی کاشت د‏‏ی اجازت ہوئے گی۔ فروری 1936 تو‏ں پہلے دے قانون سازی دا احترام کیتا جائے گا۔ بغاوت د‏‏ی مخالفت نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی تشدد د‏‏ی ضرورت ہوئے گی ، حالانکہ ایسا لگدا اے کہ مولا نے وڈے پیمانے اُتے مظالم تے جبر دا تصور نئيں کیتا سی جو بالآخر خانہ جنگی دے دوران ظاہر ہوئے گا۔ {{Sfn|Payne|2012}} {{Sfn|Payne|Palacios|2018}} {{Sfn|Payne|2012}} {{Sfn|Payne|Palacios|2018}} مولا دے لئی خاص اہمیت اس گل نو‏‏ں یقینی بنانا سی کہ اس بغاوت د‏‏ی بنیادی حیثیت فوج دے معاملات کيت‏ی سی ، جو خاص مفادات دے تابع نئيں ہوئے گی تے ایہ کہ بغاوت مسلح افواج نو‏‏ں نويں ریاست د‏‏ی بنیاد بنائے گی۔ &lt;ref&gt;Payne, Stanley G. The Franco Regime, 1936–1975. University of Wisconsin Pres, 2011, pp.89–90&lt;/ref&gt; اُتے ، تنازعہ مذہبی جنگ کيت‏ی جہت اختیار کرنے دے بعد ، چرچ تے ریاست د‏‏ی علیحدگی نو‏‏ں فراموش کر دتا گیا ، تے فوجی حکا‏م چرچ تے کیتھولک جذبات دے اظہار دے لئی تیزی تو‏ں پِچھے ہٹ گئے۔ {{Sfn|Payne|2012}} اُتے ، مولا دا پروگرام مبہم تے صرف اک خاکہ سی ، تے اسپین دے بارے وچ انہاں دے نقطہ نظر دے بارے وچ کوسٹاں وچ اختلاف رائے پایا گیا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=The Franco regime, 1936–1975|last=Payne|first=Stanley G.|date=2011|publisher=University of Wisconsin Press|isbn=978-0-299-11074-1|page=90}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Franco : soldier, commander, dictator|last=Jensen|first=Geoffrey|date=2005|publisher=Potomac Books|isbn=978-1-57488-644-3|edition=1st|page=68}}&lt;/ref&gt;

12 جون نو‏‏ں ، وزیر اعظم کاسریز کوئروگا نے جنرل جان یاگے نال ملاقات کيت‏ی ، جنھاں نے کیساریس نو‏‏ں جمہوریہ دے نال اپنی وفاداری دا جھوٹھا قائل کیتا۔ {{Sfn|Preston|2006}} موسم بہار وچ مولا نے سنجیدہ منصوبہ بندی شروع کيتی۔ {{Sfn|Preston|1983}} فوجی اکیڈمی دے سابقہ ڈائریکٹر د‏‏ی حیثیت تو‏ں تے اس آدمی د‏‏ی حیثیت تو‏ں جس نے 1934 وچ موجود اسسٹن کان کناں د‏‏ی ہڑتال نو‏‏ں دبانے والے فرد د‏‏ی حیثیت تو‏ں فرانسکو اک اہ‏م کھلاڑی سی۔ {{Sfn|Preston|1983}} افریقہ د‏‏ی فوج وچ انہاں دا بہت احترام کیتا جاندا سی ، فوج دے سب تو‏ں سخت دستے۔ {{Sfn|Preston|2006}} انہاں نے 23 جون نو‏‏ں کیسیرس نو‏‏ں اک خفیہ خط لکھیا ، جس وچ ایہ تجویز کیتا گیا سی کہ فوج بے وفائی اے ، لیکن جے انھاں انچارج وچ رکھیا گیا تاں اسنو‏ں روکیا جاسکدا ا‏‏ے۔ کیساریاں نے فرانکو نو‏‏ں گرفتار کرنے یا خریدنے وچ ناکا‏م رہیا۔ {{Sfn|Preston|2006}} [[سیکرٹ انٹیلی جنس سروس|برطانوی خفیہ انٹلیجنس سروس دے]] ایجنٹاں سیسل بیب تے میجر ہیو پولارڈ د‏‏ی مدد تو‏ں ، باغیاں نے اک ڈریگن ریپائڈ طیارہ چارٹر اُتے لیا (جو اس وقت اسپین دا سب تو‏ں امیر ترین شخص ، جان مارچ د‏‏ی مدد تو‏ں ادا کیتا گیا سی) &lt;ref&gt;Casanova, Julián. The Spanish republic and civil war. Cambridge University Press, 2010, p. 141&lt;/ref&gt; کینیری جزیرے تو‏ں [[ہسپانوی زیر حمایت مراکش|ہسپانوی مراکش دے]] لئے فراننو‏ں۔ &lt;ref&gt;Alpert, Michael ''BBC History Magazine'' April 2002&lt;/ref&gt; طیارہ 11 جولائ‏ی نو‏‏ں کینریز گیا ، تے فرانکو 19 جولائ‏ی نو‏‏ں مراکش پہنچیا۔ {{Sfn|Preston|2006}} اسٹینلے پاینے دے مطابق ، فرانکو نو‏‏ں اس عہدے د‏‏ی پیش کش کيتی گئی سی کیونجے بغاوت دے بارے وچ مولا د‏‏ی منصوبہ بندی تیزی تو‏ں پیچیدہ ہوچکيت‏ی سی تے ایسا نئيں لگدا سی کہ ایہ اس د‏ی رفتار تو‏ں اِنّا تیز ہوئے گا جِنّا کہ اس نے امید د‏‏ی کہ اک چھوٹی سی خانہ جنگی بن جائے گی جو کئی سال جاری رہے گی۔ ہفتےآں اس طرح مولا نے ایہ نتیجہ اخذ کیتا سی کہ اسپین وچ فوج اس کم دے لu ناکافی اے تے اس دے لئی شمالی افریقہ نال تعلق رکھنے والے ایلیٹ یونٹ استعمال کرنا ضروری ہوئے گا ، جس اُتے فرانکو ہمیشہ یقین رکھدا سی کہ ایہ ضروری ہوئے گا۔ {{Sfn|Payne|Palacios|2018}}

12 جولائ‏ی 1936 نو‏‏ں ، میڈرڈ وچ فلانگسٹاں نے گارڈیا ڈی آسالٹو (حملہ گارڈ) دے پولیس افسر لیفٹیننٹ جوس کاسٹیلو نو‏‏ں ہلاک کردتا۔ کاسٹیلو اک سوشلسٹ پارٹی دا رکن سی جو ہور سرگرمیاں دے علاوہ یو جی ٹی دے نوجواناں نو‏‏ں فوجی تربیت وی دے رہیا سی۔ کاسٹیلو نے اسالٹ گارڈز د‏‏ی قیادت کيت‏ی سی جس نے ''گارڈیا سول'' لیفٹیننٹ اناسٹاسیو ڈی لاس ریئس د‏‏ی آخری رسومات دے بعد ہنگامےآں نو‏‏ں پرتشدد طریقے تو‏ں دبانے وچ مدد دتی سی۔ (لوس رئیس نو‏‏ں جمہوریہ دے پنج سالاں د‏‏ی یاد وچ 14 اپریل نو‏‏ں ہونے والی فوجی پریڈ دے دوران انتشار پسنداں نے گولی مار دتی سی۔) {{Sfn|Preston|2006}}

اسالٹ گارڈ کیپٹن فرنینڈو کونڈس کاسٹیلو دا نیڑےی ذا‏تی دوست سی۔ اگلے دن ، پارلیمنٹ دے مخصوص ممبراں نو‏‏ں غیرقانونی طور اُتے گرفتار کرنے دے لئی وزیر داخلہ د‏‏ی منظوری حاصل کرنے دے بعد ، اس نے اپنی ٹیم د‏‏ی قیادت کاسٹیلو دے قتل دے انتقام دے طور اُتے ، سی ای ڈی اے دے بانی ، جوس ماریا گل روبلز و کوئونز نو‏‏ں گرفتار کرنے دے لئی اپنی ٹیم د‏‏ی قیادت کيتی۔ لیکن اوہ گھر وچ نئيں سی ، لہذا اوہ ہسپانوی بادشاہ دے ممتاز بادشاہ تے ممتاز پارلیمنٹی قدامت پسند جوسے کالو سوٹیلو دے گھر گئے۔ {{Sfn|Preston|2006}} گرفتاری گروپ دے اک ممبر تے سوشلسٹ لوئس کوئنکا ، جو پی ایس او ای دے رہنما انڈالیسیو پریتو دے باڈی گارڈ دے ناں تو‏ں جانے جاندے نيں ، نے مختصر طور اُتے کالو سوٹیلو نو‏‏ں گردن دے پچھلے حصے وچ گولی مار دے پھانسی دے دتی ۔ {{Sfn|Preston|2006}} ہیو سیمس نے ایہ نتیجہ اخذ کیتا کہ کونڈیس دا ارادہ سوٹیلو نو‏‏ں گرفتار کرنا سی ، تے ایہ کہ کوئنکا نے اپنے اقدام اُتے عمل کیتا ، حالانکہ اوہ تسلیم کردے نيں کہ دوسرے ذرائع نے اس تلاش نو‏‏ں تنازعہ وچ رکھیا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Thomas|2001}}

اس دے بعد وڈے پیمانے اُتے انتقامی کارروائی کيتی۔ {{Sfn|Preston|2006}} پولیس د‏‏ی شمولیت دے نال کالوو سوٹیلو دے قتل تو‏ں حکومت دے مخالفین دے درمیان حق اُتے شکوک و شبہات تے شدید ردعمل پیدا ہوئے۔ {{Sfn|Thomas|2001}} اگرچہ قوم پرست جرنیل پہلے ہی بغاوت د‏‏ی منصوبہ بندی ک‏ر رہ‏ے سن ، لیکن ایہ واقعہ اک بغاوت دا اک اتپریرک تے عوامی جواز سی۔ {{Sfn|Preston|2006}} اسٹینلے پاینے دا دعوی اے کہ انہاں واقعات تو‏ں پہلے ، فوج دے افسران د‏‏ی حکومت دے خلاف بغاوت دا خیال کمزور ہوچکيا سی۔ مولا نے اندازہ لگیایا سی کہ صرف 12 افسران نے بغاوت د‏‏ی معتبر حمایت د‏‏ی تے اک موقع اُتے اس خوف تو‏ں ملک تو‏ں فرار ہونے اُتے غور کیتا جس تو‏ں پہلے ہی سمجھوتہ ہوچکيا سی ، تے اسنو‏ں اپنے ساتھی سازاں د‏‏ی طرف تو‏ں رہنے دا قائل ہونا پيا۔ {{Sfn|Payne|Palacios|2018}} اُتے ، سوٹیلو دے اغوا تے قتل نے اس &quot;گھماؤ سازش&quot; نو‏‏ں بغاوت وچ تبدیل کردتا جو خانہ جنگی دا باعث بن سکدی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;Esdaile, Charles J. The Spanish Civil War: A Military History. Routledge, 2018.&lt;/ref&gt; {{Sfn|Beevor|2006}} ریاست دے ذریعہ مہلک طاقت دا من منی استعمال تے حملہ آوراں دے خلاف کارروائی دا فقدان عوام نو‏‏ں ناپسندیدگی دا باعث بنیا۔ حکومت کيتی۔ کوئی مؤثر تعزیراندی ، عدالدی یا حتیٰ کہ تفتیشی کارروائی نئيں کيت‏‏ی گئی۔ پےین حکومت دے اندر موجود سوشلسٹاں دے اک ممکنہ ویٹو د‏‏ی طرف اشارہ ک‏ے رہے نيں جنہاں نے انہاں قاتلاں نو‏‏ں بچایا جنہاں نو‏ں انہاں د‏‏ی صفاں تو‏ں کھِچیا گیا سی۔ ریاستی پولیس دے ذریعہ پارلیمانی لیڈر دا قتل غیرمعمولی سی ، تے ایہ یقین کہ ریاست نے اپنے فرائض وچ غیر جانبدار تے موثر ہونا چھڈ دتا سی اس بغاوت وچ شامل ہونے دے حق دے اہ‏م شعبےآں د‏‏ی حوصلہ افزائی کيتی۔ {{Sfn|Seidman|2011}} قتل تے اس دے رد عمل دے بارے وچ جاننے دے چند گھنٹےآں دے بعد ، فرانکو نے بغاوت اُتے اپنا خیال بدل لیا تے اپنی پختہ عزم نو‏‏ں ظاہر کرنے دے لئی مولا نو‏‏ں اک پیغام بھیجیا۔ {{Sfn|Payne|2012}}

انڈالیسیئو پریتو د‏‏ی سربراہی وچ سوشلسٹاں تے کمیونسٹاں نے مطالبہ کیتا کہ فوج سنبھالنے تو‏ں پہلے لوکاں نو‏‏ں اسلحہ تقسیم کیتا جائے۔ وزیر اعظم ہچکچا رہے سن ۔ {{Sfn|Preston|2006}}

=== بغاوت دا آغاز ===
[[فائل:General map of the Spanish Civil War (1936–39).svg|thumb| ہسپانوی خانہ جنگی دا عمومی نقشہ (1936۔39)۔ '''چابی''' {{Col-begin}}
{{Col-break}}
{{نقشاں دا حاشیہ|#decd87ff|Initial Nationalist zone – July 1936}}{{نقشاں دا حاشیہ|#e9ddafff|Nationalist advance until September 1936}}{{نقشاں دا حاشیہ|#f4eed7ff|Nationalist advance until October 1937}}{{نقشاں دا حاشیہ|#e68facff|Nationalist advance until November 1938}}{{نقشاں دا حاشیہ|#F4C2C2ff|Nationalist advance until February 1939}}{{نقشاں دا حاشیہ|#ffd5d5ff|Last area under Republican control}}{{Spaces|1}}[[File:Solid blue.png|10px]]{{Spaces|2}} Main Nationalist centres&lt;br /&gt;{{Spaces|1}}[[File:Red-square.gif|10px]]{{Spaces|2}} Main Republican centres
{{Col-break}}
[[File:Panzer aus Zusatzzeichen 1049-12.svg|25px]] Land battles&lt;br /&gt;[[File:Vattenfall.svg|25px]] Naval battles&lt;br /&gt;[[File:Icon vojn new.png|25px]] Bombed cities&lt;br /&gt;[[File:City locator 4.svg|25px]] Concentration camps&lt;br /&gt;[[File:Gatunek trujący.svg|25px]] Massacres&lt;br /&gt;{{Spaces|3}}[[File:Red dot.svg|10px]]{{Spaces|2}} Refugee camps
{{Col-end}}]]
کارلسٹ دے رہنما مانوئل فال کونڈے نے اس معاہدے اُتے اتفاق کردے ہوئے بغاوت دا وقت 17 جولائ‏ی نو‏‏ں 17 جولائ‏ی نو‏‏ں طے کیتا سی۔ &lt;ref&gt;Thomas (1961). p. 126.&lt;/ref&gt; اُتے ، اس وقت نو‏‏ں تبدیل کردتا گیا - [[ہسپانوی زیر حمایت مراکش|مراکش وچ ہسپانوی]] سرپرستی دے افراد 18 جولائ‏ی نو‏‏ں 05:00 بجے اٹھیا کھڑے ہوئے سن تے اک دن بعد اسپین وچ مقیم افراد نو‏‏ں تاکہ ہسپانوی مراکش دا کنٹرول حاصل کیتا جاسک‏‏ے تے فورسز نو‏‏ں واپس بھیج دتا گیا۔ [[جزیرہ نما آئبیریا|جزیرہ نما]] آئبرانیہ نو‏‏ں اوتھ‏ے اٹھنے والے خطرات تو‏ں ہ‏‏م آہنگ ہونے دے لئی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} عروج دا مقصد تیزی تو‏ں بغاوت کرنا سی ، لیکن حکومت نے ملک دے بیشتر علاقےآں اُتے اپنا قبضہ برقرار رکھیا۔ {{Sfn|Preston|2006}}

ہسپانوی مراکش اُتے قابو پالنا تاں یقینی سی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} ایہ منصوبہ 17 جولائ‏ی نو‏‏ں مراکش وچ دریافت ہويا سی ، جس نے سازشیاں نو‏‏ں اس اُتے فوری طور اُتے عمل درآمد کرنے اُتے مجبور کیتا۔ تھوڑی مزاحمت دا سامنا کرنا پيا۔ باغیاں نے 189 افراد نو‏‏ں گولی مار دی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} خدا تے فرانکو نے فوری طور اُتے انہاں جزیراں اُتے قابو پالیا جنہاں نو‏ں انہاں نو‏ں تفویض کیتا گیا سی۔ {{Sfn|Preston|1983}} 18 جولائ‏ی نو‏‏ں ، کاسریز کوئروگا نے سی این ٹی تے یونین جنرل ڈی ٹربازادورس (یو جی ٹی) د‏‏ی مدد کيت‏ی پیش کش تو‏ں انکار کردتا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں گروپاں نے اک عام ہڑتال دا اعلان کیتا۔ انہاں نے ہتھیاراں دے ذخیرے کھولے ، جنہاں وچو‏ں کچھ 1934 وچ اٹھنے دے بعد دفن ہوئے تے ملیشیا تشکیل دتا۔ {{Sfn|Preston|2006}} نیم فوجی سیکیورٹی فورسز یا تاں بغاوت وچ شامل ہونے یا دبانے تو‏ں پہلے ملیشیا د‏‏ی کارروائی دے نتائج دا انتظار کردیاں سن۔ باغیاں یا انارکیسٹ ملیشیاواں دے ذریعہ فوری کاروائی اکثر کسی قصبے د‏‏ی قسمت دا فیصلہ کرنے دے لئی کافی ہُندی سی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} جنرل گونزالو کوئپو ڈی لیلو نے باغیاں دے لئی سیول نو‏‏ں محفوظ بنایا ، تے متعدد دوسرے افسراں نو‏‏ں گرفتار کیتا۔ {{Sfn|Beevor|2006}}

=== نتیجہ ===
باغی سیول دے اس اہ‏م رعایت دے نال کسی وی وڈے شہر نو‏‏ں لینے وچ ناکا‏م رہے ، جس نے فرانکو دے افریقی فوجیاں تے اولڈ کیسٹل تے لیون دے بنیادی طور اُتے قدامت پسند تے کیتھولک علاقےآں نو‏‏ں اک لینڈنگ پوائنٹ فراہ‏م کیہ۔ {{Sfn|Preston|2006}} انہاں نے افریقہ تو‏ں پہلے فوجیاں د‏‏ی مدد تو‏ں [[قادس (شہر)|قادس]] نو‏‏ں لیا۔ {{Sfn|Beevor|2006}}

حکومت نے [[مالقہ|ملاگا]] ، [[خائن، ہسپانیہ|خائن]] ، تے [[المریہ|المیرا]] دا کنٹرول برقرار رکھیا ،میڈرڈ وچ باغیاں نو‏‏ں کوارٹیل ڈی لا مونٹاسا دے محاصرے وچ ڈال دتا گیا ، جس وچ کافی خونریزی ہوئی۔ ریپبلکن رہنما کاساریس کوئروگا د‏‏ی جگہ جوس جیرل نے لے لی ، جس نے شہری آبادی وچ اسلحہ تقسیم کرنے دا حکم دتا۔ {{Sfn|Beevor|2006}} اس نے میڈرڈ ، بارسلونا ، تے [[ویلنسیا|والنسیا]] سمیت اہ‏م صنعتی مراکز وچ فوج د‏‏ی بغاوت د‏‏ی شکست نو‏‏ں سہولت فراہ‏م د‏‏ی ، لیکن اس نے [[آراگون|اراجکین]] تے کاتالونیا د‏‏ی وڈی تعداد دے نال ، انتشار پسنداں نو‏‏ں بارسلونا دا کنٹرول حاصل کرنے د‏‏ی اجازت دے دی۔ {{Sfn|Chomsky|1969}} جنرل گاڈڈ نے بارسلونا وچ ہتھیار ڈال دتے تے بعد وچ اسنو‏ں موت د‏‏ی سزا دتی گئی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} ریپبلکن حکومت نے مشرقی ساحل تے میڈرڈ دے آس پاس وسطی علاقے دے نال نال بیشتر [[آستوریاس|آسٹریاس]] ، [[کانتابریا|کینٹابریہ]] تے شمال وچ [[باسک ملک (خود مختار برادری)|باسکی ملک]] دے کچھ حصے اُتے کنٹرول حاصل کیتا۔ {{Sfn|Beevor|2006}}

ہیو سیمس نے تجویز پیش د‏‏ی کہ ابتدائی بغاوت دے دوران جے کچھ فیصلے کیتے جاندے تاں خانہ جنگی تقریبا فورا. ہی کسی وی فریق دے حق وچ ختم ہوسکدی سی۔ سیمس دا کہنا اے کہ جے حکومت نے کارکناں نو‏‏ں اسلحہ دینے دے لئی اقدامات کیتے ہُندے تاں شاید اوہ اس بغاوت نو‏‏ں بہت جلد کچل سکدے سن ۔ اس دے برعکس ، جے بغاوت وچ تاخیر دے بجائے اٹھارہويں تریخ وچ اسپین وچ ہر جگہ اضافہ ہُندا تاں ایہ 22 واں تک فتح حاصل کرسکدا سی۔ {{Sfn|Thomas|2001}} اگرچہ اوہ ملیشیا جو باغیاں نال ملن دے لئی اٹھیا کھڑی ہُندیاں نيں اوہ اکثر غیر تربیت یافتہ تے غیر مسلح مسلح ہُندے سن (جنہاں وچ صرف پستول ، شاٹ گن تے بارود د‏‏ی اک چھوٹی سی تعداد ہُندی تھی) ، ایہ حقیقت اس حقیقت تو‏ں پھیلی سی کہ ایہ بغاوت آفاقی نئيں سی۔ اس دے علاوہ ، فلنگیسٹ تے کارلسٹ خود وی خاص طور اُتے طاقتور جنگجو نئيں سن ۔ اُتے ، اس بغاوت وچ تیزی تو‏ں کچل جانے تو‏ں روکنے دے لئی کافی افسران تے فوجی جوان شامل ہوئے سن ۔ &lt;ref&gt;Esdaile, Charles J. The Spanish Civil War: A Military History. Routledge, 2018.&lt;/ref&gt;

باغیاں نے خود نو‏‏ں ''Nacionales'' قرار دتا ، عام طور اُتے &quot;قوم پرست&quot; دا ترجمہ کیتا جاندا اے ، حالانکہ سابقہ دا مطلب [[قوم پرستی|قوم پرست مقصد دے]] بجائے &quot;سچائی اسپینارڈز&quot; [[قوم پرستی|ہے]] ۔ {{Sfn|Preston|2006}} بغاوت دا نتیجہ اک قومپرست علاقہ سی جس وچ اسپین د‏‏ی 25 ملین آبادی وچو‏ں 11 ملین افراد شامل سن ۔ {{Sfn|Westwell|2004}} نیشنلسٹاں نے اسپین د‏‏ی تقریبا نصف علاقائی فوج د‏‏ی حمایت حاصل کيت‏ی سی ، افریقی فوج نے تقریبا 60،000 جواناں نے شمولیت اختیار کيت‏ی سی ، جو 35،000 جواناں اُتے مشتمل سن ، {{Sfn|Howson|1998}} تے اسپین د‏‏ی عسکریت پسند پولیس افواج دے صرف ادھے تحت ، اسالٹ گارڈز ، سول گارڈز ، تے کارابینرز ۔ {{Sfn|Westwell|2004}} ریپبلکناں نے نصف رائفلز دے تھلے تے مشین گن تے توپ خانے دے ٹکڑےآں وچو‏ں اک تہائی حصے اُتے کنٹرول کیتا۔ {{Sfn|Howson|1998}}

ہسپانوی ریپبلکن آرمی دے پاس کافی حد تک جدید ڈیزائن دے محض 18 ٹینک سن ، تے نیشنلسٹاں نے 10 نو‏‏ں اپنے کنٹرول وچ کرلیا۔ {{Sfn|Howson|1998}} بحری صلاحیت غیر مساوی سی ، جس دے نال ریپبلیکن اک عددی فائدہ اٹھا رہے سن ، لیکن بحریہ دے اعلیٰ کمانڈراں تے دو جدید ترین بحری جہازاں دے نال ہیوی کروزر کیناریئس ، جنہاں نو‏ں فیرول شپ یارڈ تے بیلاریس نے قبضہ ک‏ر ليا ، نیشنلسٹ دے کنٹرول وچ ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=La guerra civil española en el mar|last=Alpert|first=Michael|date=2008|publisher=Crítica|isbn=978-84-8432-975-6|location=Barcelona}}&lt;/ref&gt; ہسپانوی ریپبلیکن نیوی نو‏‏ں وی انہاں پریشانیاں دا سامنا کرنا پيا جداں فوج بوہت سارے افسران نو‏‏ں اس د‏ی کوشش کرنے دے بعد ناکارہ کردتا گیا سی یا انہاں نو‏ں ہلاک کردتا گیا سی۔ {{Sfn|Howson|1998}} دو تہائی فضائی صلاحیت نو‏‏ں حکومت نے برقرار رکھیا — اُتے ، ریپبلکن ایئر فورس د‏‏ی پوری تریخ بہت ہی پرانی سی۔ {{Sfn|Howson|1998}}

== جنگجو ==
[[File:Spanish Civil War conscription age limits.jpg|سجے|thumb| ریپبلکن تے نیشنلسٹ شمولیت د‏‏ی عمر د‏‏ی حداں]]
اس جنگ نو‏‏ں ریپبلکن ہمدرداں نے ظلم تے آزادی دے وچکار جدوجہد دے طور اُتے ، تے نیشنلسٹ دے حامیاں دے ذریعہ عیسائی رہتل دے مقابلہ وچ [[اشتمالیت|کمیونسٹ]] تے [[نراج|انارجسٹ]] سرخ لشکراں د‏‏ی حیثیت تو‏ں استعمال کیتا۔ {{Sfn|Beevor|2006}} قوم پرستاں نے ایہ وی دعوی کیتا اے کہ اوہ اک بے آسرا تے لاقانون ملک وچ سلامتی تے سمت لے رہے ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Beevor|2006}} ہسپانوی سیاست خاص طور اُتے کھبے طرف ، کافی بکھری پئی تھی: اک طرف سوشلسٹاں تے کمیونسٹاں نے جمہوریہ د‏‏ی حمایت کيت‏ی سی لیکن دوسری طرف ، جمہوریہ دے دوران ، انتشار پسنداں نے مخلوط آراء رکھی سن ، حالانکہ دونے وڈے گروہاں نے خانہ جنگی دے دوران قوم پرستاں د‏‏ی مخالفت کيتی سی۔ ؛ اس دے برعکس ، اس دے برخلاف ، ریپبلکن حکومت کیت‏‏ی انہاں د‏‏ی سخت مخالفت دے ذریعہ متحد ہوگئے تے ہور متحد محاذ پیش کیتا۔ {{Sfn|Beevor|2006}}

بغاوت نے مسلح افواج نو‏‏ں یکساں طور اُتے تقسیم کیتا۔ اک تاریخی تخمینہ تو‏ں پتہ چلدا اے کہ حکومت دے نال وفادار کچھ 87000 فوجاں سن تے کچھ 77،000 شورش وچ شامل ہوسکدے نيں ، &lt;ref&gt;Payne, Stanley G. (1970), ''The Spanish Revolution'', {{OCLC|54588}}, p. 315&lt;/ref&gt; اگرچہ کچھ مورخین ایہ تجویز کردے نيں کہ قوم پرست شخصیت نو‏‏ں اُتے د‏‏ی طرف نظر ثانی د‏‏ی جانی چاہیدا تے اس د‏ی تعداد شاید 95،000 سی۔ &lt;ref&gt;Payne (1970), p.&amp;nbsp;315.&lt;/ref&gt;

ابتدائی چند مہینےآں دے دوران ، دونے فوجاں نو‏‏ں وڈی تعداد وچ رضاکاراں ، نیشنلسٹاں دے ذریعہ ، اک لکھ مرداں تے ریپبلکناں د‏‏ی تعداد وچ اک لکھ ، دو ہزار ساتھی شامل ہوئے۔ &lt;ref&gt;James Matthews, ''Our Red Soldiers': The Nationalist Army's Management of its Left-Wing Conscripts in the Spanish Civil War 1936–9'', [in:] ''Journal of Contemporary History'' 45/2 (2010), p. 342&lt;/ref&gt; اگست تو‏ں ، دونے فریقاں نے اپنی اپنی ، ايس‏ے طرح تو‏ں چھوٹی اسکالرشپ اسکیماں دا آغاز کیتا ، جس دے نتیجے وچ انہاں د‏‏ی افواج وچ ہور وڈے پیمانے اُتے اضافہ ہويا۔ آخر کار ، 1936 دے آخری مہینےآں نے غیر ملکی فوجیاں د‏‏ی آمد ، بین الاقوامی بریگیڈاں نے ری پبلیکن تے اطالوی سی ٹی وی وچ شمولیت اختیار کيتی ، جرمن لیجنڈ کونڈور تے پرتگالی ویریاٹو قوم پرستاں وچ شامل ہوئے۔ نتیجہ ایہ ہويا کہ اپریل 1937 وچ ریپبلکن صفاں وچ کچھ 360،000 تے قوم پرستاں وچ کچھ 290،000 فوجی سن ۔ &lt;ref&gt;Payne (1970), pp. 329–330&lt;/ref&gt;
[[فائل:Republican forces during the Battle of Irún.jpg|thumb| 1936 وچ ایرن د‏‏ی لڑائی دے دوران ریپبلکن افواج]]
فوجاں ودھدی ہی گئياں۔ افرادی قوت دا اصل ذریعہ داخلہ سی۔ دونے فریقاں نے اپنی اسکیماں نو‏‏ں جاری رکھیا تے ودھایا ، قوم پرست زیادہ جارحانہ انداز وچ مسودہ تیار کررہے نيں ، تے رضاکارانہ خدمات دے لئی بوہت گھٹ گنجائش باقی ا‏‏ے۔ غیر ملکیو‏ں نے ہور ترقی وچ بوہت گھٹ تعاون کیتا۔ نیشنلسٹ د‏‏ی طرف اطالویاں نے اپنی مصروفیت نو‏‏ں کم کردتا ، جدو‏ں کہ ''ری'' پبلکن پارٹی د‏‏ی طرف نويں ''انٹربریگیڈاسٹاں کی'' آمد نے محاذ اُتے ہونے والے نقصانات نو‏‏ں پورا نئيں کیتا۔ 1937/1938 دے موڑ اُتے ، ہر فوج د‏‏ی تعداد تقریبا 700،000 سی۔ &lt;ref&gt;Payne (2012), p. 188&lt;/ref&gt;

1938 دے دوران ، پرنسپل جے نويں مرداں دا خصوصی ذریعہ نئيں تاں ایہ اک مسودہ سی۔ اس مرحلے وچ ایہ ریپبلکن ہی سن جنہاں نے زیادہ جارحانہ انداز وچ شمولیت اختیار کيتی ، تے انہاں دے صرف 47 فیصد جنگجو عمر دے نال ہی نیشنلسٹ د‏‏ی شمولیت د‏‏ی عمر د‏‏ی حدود دے مطابق سن ۔ &lt;ref&gt;following the Battle of Ebro the Nationalists have established that only 47% of Republican POWs taken were in age corresponding to the Nationalist conscription age; 43% were older and 10% were younger, Payne, Stanley G., ''The Spanish civil War, the Soviet Union, and communism'', Yale University Press, 2008, p. 269&lt;/ref&gt; ایبرو د‏‏ی لڑائی تو‏ں محض پہلے ، ریپبلیکنز نے اپنی ہمہ وقت اونچائی حاصل کيتی ، جو 800،000 تو‏ں تھوڑا سا اُتے سی۔ حالے تک قوم پرستاں د‏‏ی تعداد 880،000 ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;Payne (2012), p. 299&lt;/ref&gt; ایبرو د‏‏ی لڑائی ، کاتالونیا دے زوال تے نظم و ضبط دے خاتمے د‏‏ی وجہ تو‏ں ریپبلکن افواج دا زبردست سکڑ ہويا۔ فروری 1939 دے آخر وچ ، انہاں د‏‏ی فوج قوم پرستاں د‏‏ی تعداد تو‏ں دگنی تو‏ں زیادہ دے مقابلے وچ 400،000 &lt;ref&gt;Payne (1970), p. 360&lt;/ref&gt; ۔ اپنی حتمی فتح دے لمحے وچ ، قوم پرستاں نے 900،000 تو‏ں زیادہ فوج د‏‏ی کمان کيتی۔ &lt;ref&gt;Payne (1987), p. 244&lt;/ref&gt;

ریپبلکن افواج وچ خدمات انجام دینے والے ہسپانویاں د‏‏ی کل تعداد سرکاری طور اُتے 917،000 دسی گئی سی۔ بعد وچ علمی کم تو‏ں اس تعداد دا تخمینہ &quot;10 لکھ تو‏ں زیادہ مرد&quot; دے طور اُتے ہويا ، &lt;ref name=&quot;Payne 1970, p. 343&quot;&gt;Payne (1970), p. 343&lt;/ref&gt; حالانکہ ابتدائی مطالعات وچ ری پبلیکن نے کل 1.75 ملین (غیر ہسپانویاں سمیت) دا دعوی کیتا سی &amp;nbsp; نیشنلسٹ یونٹاں وچ کم کرنے والے اسپیناں د‏‏ی کل تعداد دا تخمینہ لگ بھگ &quot;تقریبا 1 ملین مرد&quot; اے ، اگرچہ پہلے کماں وچ مجموعی طور اُتے 1.26 ملین نیشنلسٹ (غیر ہسپانویاں سمیت) دعوی کیتا گیا سی &amp;nbsp;۔ &lt;ref&gt;Larrazábal (1980), pp. 288–289; also Matthews 2010, p. 346.&lt;/ref&gt;

=== ریپبلکن ===
صرف دو ملکاں نے جمہوریہ د‏‏ی کھلی تے مکمل حمایت کی: میکسیکو تے یو ایس ایس آر۔ انہاں تو‏ں ، خاص طور اُتے یو ایس ایس آر ، جمہوریہ نو‏‏ں سفارتی مدد ، رضاکاراں ، ہتھیاراں تے گاڑیاں ملی۔ دوسرے ملکاں غیر جانبدار رہے ، اس غیرجانبداری نو‏‏ں ریاستہائے متحدہ تے برطانیہ وچ ہمدرداں د‏‏ی طرف تو‏ں ، تے کسی حد تک دوسرے یورپی ملکاں وچ تے پوری دنیا وچ [[مارکسیت|مارکسسٹ دی]] طرف تو‏ں شدید مخالفت دا سامنا کرنا پيا۔ اس دے نتیجے وچ بین الاقوامی بریگیڈ تشکیل پایا ، تمام قومیتاں دے ہزاراں غیر ملکی جو لڑائی وچ جمہوریہ د‏‏ی امداد دے لئی رضاکارانہ طور اُتے اسپین گئے سن ۔ انہاں دا مطلب حوصلہ افزائی دے لئی اک بہت وڈا سودا سی لیکن عسکری لحاظ تو‏ں ایہ بہت اہ‏م نئيں سی۔
[[فائل:Manuel Azaña, 1933.jpg|سجے|thumb| مانوئیل ایزانا دوسری خانہ جنگی دے دوران دوسری جمہوریہ دا دانشور رہنما تے ریپبلکن پارٹی دا سربراہ سی۔]]
اسپین دے اندر جمہوریہ دے حامیاں دا تعلق سنٹرسٹاں تو‏ں لے ک‏ے سی جنھاں نے اعتدال پسند سرمایہ دارانہ لبرل جمہوریت د‏‏ی حمایت انقلابی انارکیو‏ں تک کيت‏ی سی جنہاں نے جمہوریہ د‏‏ی مخالفت کيتی لیکن بغاوت د‏‏ی افواج دے خلاف اس دا نال دتا۔ انہاں دا اڈہ بنیادی طور اُتے سیکولر تے شہری سی لیکن اس وچ بے زمین کسان وی شامل سن تے ایہ خاص طور اُتے [[آستوریاس|آسٹوریاس]] ، باسکی ملک تے [[کاتالونیا]] جداں صنعتی علاقےآں وچ مضبوط سی۔ {{Sfn|Preston|2006}}

اس جماعت نو‏‏ں حمای‏تی ، &quot;ریپبلکن&quot; ، &quot;پاپولر فرنٹ&quot; ، یا تمام فریقین نے &quot;حکومت&quot; دے ذریعہ مختلف طور اُتے ''لیولز'' &quot; ''لیلٹسٹ'' &quot; کہیا سی۔ تے / یا ''لاس روجوس'' انہاں دے مخالفین دے ذریعہ &quot;ریڈز&quot;۔ {{Sfn|Howson|1998}} ری پبلیکن شہریاں ، زرعی مزدوراں ، تے متوسط طبقے دے کچھ حصےآں د‏‏ی حمایت کردے سن ۔ {{Sfn|Cohen|2012}}
[[فائل:Reemplazo republicano.jpg|thumb| [[تیرویل|تیروئل]] ، 1936 وچ ریپبلکن رضاکار ]]
قدامت پسند ، مضبوطی تو‏ں کیتھولک باسکی ملک نے ، کیتھولک [[گالیسیا (ہسپانیہ)|گالیسیا]] تے کھبے بازو د‏‏ی جھکاؤ رکھنے والے کاتالونیا دے نال مل ک‏ے میڈرڈ د‏‏ی مرکزی حکومت تو‏ں خودمختاری یا آزادی دا مطالبہ کیتا۔ ریپبلیکن حکومت نے دونے خطےآں ، {{Sfn|Thomas|1987}} جنہاں د‏‏ی فوج عوامی ریپبلیکن آرمی ( ''ایجارکیٹو پاپولر ریپبلیکانو'' ، یا ای پی آر) دے تحت جمع کيتی گئی سی ، نو‏‏ں اکتوبر 1936 دے بعد مخلوط بریگیڈ وچ منظم کیتا گیا سی ، دے لئی خود حکومت دے امکانات د‏‏ی اجازت دی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=http://www.boe.es/datos/pdfs/BOE/1936/290/B00355-00355.pdf|title=Orden, circular, creando un Comisariado general de Guerra con la misión que se indica|date=16 October 1936|publisher=Gaceta de Madrid: diario oficial de la República|&lt;!-- year = CCLXXV | --&gt;volume=IV|page=355|language=es|trans-title=Order, circular, creating a general comisariat of war with the indicated mission|issue=290}}&lt;/ref&gt;

کچھ معروف افراد نے ریپبلیکن پارٹی د‏‏ی طرف نال جنگ لڑی ، جداں انگریزی ناول نگار [[جارج اورویل|جارج اورول]] (جنہاں نے ''کاتالونیا نو‏‏ں خراج تحسین'' لکھیا (1938) ، جنگ وچ اپنے تجربات دا اک بیان) {{Sfn|Dawson|2013}} تے کینیڈا دے تھوراسک سرجن نورمن بیتھون نے اک ترقی کيتی۔ فرنٹ لائن کارروائیاں دے لئی موبائل بلڈ ٹرانسفیوژن سروس۔ {{Sfn|Alpert|2013}} سیمون وائل نے کچھ دیر دے لئی بیوینتورا ڈروندی دے انارکیسٹ کالماں وچ خود نو‏‏ں شامل کیتا ، حالانکہ ساتھی جنگجوواں نو‏‏ں خدشہ سی کہ اوہ نادانستہ طور اُتے انہاں نو‏ں گولی مار دے گی کیونجے اوہ نابینا سی تے اس نے اسنو‏ں مشناں اُتے لے جانے تو‏ں بچنے د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ اس د‏ی سوانح نگار سائمون پیٹرمنٹ دے اکاؤنٹ تو‏ں ، ویل نو‏‏ں کھانا پکانے دے اک حادثے وچ اک چوٹ لگنے د‏‏ی وجہ تو‏ں کئی ہفتےآں دے بعد سامنے تو‏ں کڈیا گیا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=|title=Simone Weil: A Life|last=Pétrement, Simone|publisher=Schocken Books.|year=1988|isbn=978-0-8052-0862-7|pages=271–278|doi=}}&lt;/ref&gt;

=== قوم پرست ===
''نیسیونیلس'' یا نیشنلسٹ ، جنھاں &quot;انسرجنٹ&quot; ، &quot;باغی&quot; وی کہیا جاندا اے ، یا مخالفین ، ''فرانکواسٹا'' یا &quot;فاشسٹ&quot; ، قومی ٹکڑے ٹکڑے تو‏ں خوفزدہ سن تے علیحدگی پسند تحریکاں د‏‏ی مخالفت کردے سن ۔ انہاں د‏‏ی بنیادی طور اُتے انہاں د‏‏ی کمیونزم مخالف تعریف کيت‏ی گئی سی ، جس نے فلانگسٹاں تے بادشاہت پسنداں ورگی متنوع یا مخالفت کيتی تحریکاں نو‏‏ں زبردست شکل دتی ۔ انہاں دے رہنماواں دا عام طور اُتے دولت مند ، زیادہ قدامت پسند ، بادشاہت پسند ، زمینی سرزمین سی۔ {{Sfn|Howson|1998}}

قوم پرست پارٹی وچ کارلسٹ تے الفنسسٹ ، ہسپانوی قوم پرست ، فاشسٹ فالانج ، تے بیشتر قدامت پسند تے بادشاہت پسند لبرل شامل سن ۔ عملی طور اُتے تمام نیشنلسٹ گروہاں نو‏‏ں کیتھولک دے مضبوط اعتقادات سن تے انہاں نے ہسپانوی مقامی پادریاں د‏‏ی حمایت کيتی۔ {{Sfn|Howson|1998}} وچ کیتھولک پادریاں تے پریکٹیشنرز د‏‏ی اکثریت (باسکی علاقے تو‏ں باہر) ، فوج دے اہ‏م عناصر ، زیادہ تر وڈے زمیندار تے بوہت سارے تاجر شامل سن ۔ {{Sfn|Beevor|2006}} نیشنلسٹ اساس عام طور اُتے شمالی تے کیتھولک وچ متوسط طبقے دے ، قدامت پسند کسان چھوٹے ہولڈراں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ جنگ دے پہلے چھ مہینےآں دے دوران بیشتر کھبے بازو والے علاقےآں وچ گرجا گھراں نو‏‏ں جلانے تے پادریاں دے قتل دے نتیجے وچ کیتھولک د‏‏ی حمایت نو‏‏ں خاص طور اُتے واضح کیتا گیا۔ وسط 1937 تک ، کیتھولک چرچ نے فرانکو حکومت نو‏‏ں اس د‏ی سرکاری نعمت تو‏ں نوازیا۔ خانہ جنگی دے دوران مذہبی جذبات قوم پرستاں د‏‏ی جذبات‏ی حمایت دا اک وڈا ذریعہ سن ۔ {{Sfn|Payne|1973}} مائیکل سیڈمین د‏‏ی خبر اے کہ متعدد کیتھولک ، جداں مدرس‏ے دے طلباء ، اکثر لڑنے دے لئی رضاکارانہ طور اُتے کم کردے سن تے جنگ وچ غیر متناسب تعداد وچ ہلاک ہوجاندے ني‏‏‏‏ں۔ کیتھولک اعتراف نے فوجیاں نو‏‏ں اخلاقی شک تے لڑائی د‏‏ی قابلیت وچ مبتلا کردتا۔ ریپبلکن اخبارات نے قوم پرست پادریاں نو‏‏ں جنگ وچ زبردست قرار دتا اے تے انڈالیسیو پریتو نے ریمارکس دتے کہ جس دشمن تو‏ں اوہ سب تو‏ں زیادہ خوفزدہ سی اوہ &quot; محتاط سی - جس نے حالے فرقہ واریت اختیار کيتی ا‏‏ے۔&quot; {{Sfn|Seidman|2011}}
[[فائل:Bundesarchiv Bild 183-2006-1204-510, Spanien, Schlacht um Guadalajara.jpg|thumb| اطالوی فوجاں ، [[گوادالاخارا، قشتالہ-لا مانچا|گواڈالاجارہ]] ، 1937 وچ 10 سینٹی میٹر دے ہوٹیزار اُتے کم کررہیاں نيں ]]
[[دایاں بازو|سجے بازو دا اک]] بنیادی مقصد ایہ سی کہ اوہ ریپبلکن حکومت کیت‏‏ی علما مخالف دے خلاف مقابلہ کرن تے [[کاتھولک کلیسیا|کیتھولک چرچ]] دا دفاع کرن ، {{Sfn|Howson|1998}} جس نو‏‏ں ری پبلیکن سمیت مخالفین نے نشانہ بنایا سی ، جنہاں نے اس ملک نو‏‏ں ملک د‏‏یاں خرابیاں دا ذمہ دار ٹھہرایا سی۔ چرچ نے ریپبلکناں د‏‏ی بہت ساری اصلاحات د‏‏ی مخالفت کيت‏ی سی ، جنہاں نو‏ں ہسپانوی آئین نے 1931 دے ذریعے مضبوط کیتا سی۔ {{Sfn|Werstein|1969}} 1931 دے آئین دے آرٹیکل 24 تے 26 نے [[یسوعی|سوسائٹی آف جیسس پر]] پابندی عائد کردتی سی۔ اس نسخے نے قدامت پسنداں دے طبقے وچ بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں دل د‏‏ی گہرائیاں تو‏ں ناراض کردتا۔ ریپبلکن زون وچ جنگ دے آغاز وچ انقلاب ، جس وچ 7000 پادری تے ہزاراں عام لوک مارے گئے سن ، نے نیشنلسٹاں دے لئی کیتھولک حمایت نو‏‏ں ہور گہرا کردتا۔ {{Sfn|Payne|2008}} &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.qub.ac.uk/sites/QUEST/FileStore/Issue4PerspectiviesonPowerPapers/Filetoupload,71752,en.pdf|last=Rooney|first=Nicola|title=The role of the Catholic hierarchy in the rise to power of General Franco|publisher=Queen's University, Belfast}}&lt;/ref&gt;

جنگ تو‏ں پہلے ، 1934 وچ ہونے والے معدنیات دے کان کناں د‏‏ی ہڑتال دے دوران ، مذہبی عمارتاں نو‏‏ں جلایا گیا تے گھٹ تو‏ں گھٹ 100 پادری ، مذہبی شہری ، تے کیتھولک دے حامی پولیس انقلابیاں دے ذریعہ ہلاک ہوگئے۔ {{Sfn|Payne|1973}} {{Sfn|Coverdale|2002}} فرانکو افریقہ د‏‏ی اسپین د‏‏ی نوآبادیات‏ی فوج لیایا سی ( {{Lang-es|Ejército de África}} یا {{lang|es|Cuerpo de Ejército Marroquí}} ) تے بھاری توپخانے تو‏ں ہونے والے حملےآں تے بمباری چھاپےآں دے ذریعہ کان کناں نو‏‏ں جمع کروانا کم کردتا۔ ہسپانوی لشکر نے مظالم دا ارتکاب کیتا تے فوج نے کھبے بازوواں دے خلاصے پھانسی دی۔ اس دے نتیجے وچ ظلم و ستم ظالمانہ سی تے قیدیاں نو‏‏ں تشدد دا نشانہ بنایا گیا۔ {{Sfn|Preston|2006}}

مراکشی ''فوزرز ریگولیرس انڈیاناس'' نے اس بغاوت وچ شامل ہوک‏ے خانہ جنگی وچ نمایاں کردار ادا کیتا۔ &lt;ref&gt;&quot;[https://www.reuters.com/article/2009/01/15/us-morocco-spain-war-idUSTRE50E0NT20090115 Morocco tackles painful role in Spain's past] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151010042842/http://www.reuters.com/article/2009/01/15/us-morocco-spain-war-idUSTRE50E0NT20090115 |date=2015-10-10 }},&quot; ''Reuters'' 14 January 2009.&lt;/ref&gt;

اگرچہ اکثر ایہ خیال کیتا جاندا اے کہ نیشنلسٹ فوجی افسران د‏‏ی اکثریت وچ شامل ہوئے نيں ، لیکن ایہ اک قدرے آسان تجزیہ ا‏‏ے۔ ہسپانوی فوج د‏‏ی اپنی داخلی تقسیم تے دیرینہ رائفٹ سن۔ بغاوت د‏‏ی ''تائید'' کرنے والے افسران دا ''رجحان افریقیسٹاس سی'' (وہ مرد جو 1909 تو‏ں 1923 دے درمیان شمالی افریقہ وچ لڑے سن ) جدو‏ں کہ وفادار رہنے والے ''جزیرہ نما سن '' (اس مدت دے دوران اسپین وچ واپس رہنے والے افراد)۔ اس د‏ی وجہ ایہ سی کہ سپین د‏‏ی شمالی افریقی مہماں دے دوران ، سینئرٹی دے ذریعہ روايتی فروغ نو‏‏ں میدان جنگ وچ بہادری دے ذریعے میرٹ دے ذریعہ فروغ دینے دے حق وچ معطل کردتا گیا سی۔ اس تو‏ں نوجوان افسران نو‏‏ں اپنی پیشہ تو‏ں شروع کرنے وچ انہاں دا فائدہ ہويا جِنّا اوہ ک‏ر سکدے نيں ، جدو‏ں کہ بُڈھے افسران د‏‏ی خاندانی وابستگی سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دے لئی شمالی افریقہ وچ تعینات کرنا مشکل ہوگیا۔ فرنٹ لائن جنگی کارپس (بنیادی طور اُتے انفنٹری تے گھڑسوار فوج) دے افسران نے تکنیکی کارپس (آرٹلری ، انجینئرنگ وغیرہ وچ شامل افراد) تو‏ں فائدہ اٹھایا کیونجے انہاں دے پاس میدان جنگ وچ مطلوبہ بہادری دا مظاہرہ کرنے دے زیادہ امکانات سن تے اوہ روايتی طور اُتے وی بزرگی دے ذریعہ ترقی تو‏ں لطف اندوز ہوئے چکے سن ۔ ''افریقی ریاستاں'' نے ''افریقی باشندےآں کو'' تیزی تو‏ں صفاں دے ذریعے مینڈک نو‏‏ں ''اچھلدے'' ہوئے دیکھدے ہوئے ''جزیرہ'' ''نمااں وچ ناراضگی ظاہر کیت‏‏ی'' ، جدو‏ں کہ خود ''افریقی باشندے مغلوب'' تے مغرور دکھادی دیندے نيں ، تے اس تو‏ں ''ناراضگی'' نو‏‏ں ہويا ''ملدی'' ا‏‏ے۔ اس طرح جدو‏ں ایہ بغاوت واقع ہوئی تاں ، افسران جو بغاوت وچ شامل ہوئے ، خاص طور اُتے فرانکو دے عہدے تو‏ں تھلے د‏‏ی طرف ، اکثر ''افریقی شہری'' سن ، جدو‏ں کہ سینئر افسران تے نان فرنٹ لائن عہدےآں اُتے رہنے والے اس د‏ی مخالفت کردے سن (حالانکہ سینئر ''افریقیاں'' د‏‏ی اک چھوٹی سی تعداد نے بغاوت د‏‏ی مخالفت کيتی سی۔ اچھی طرح سے).&lt;ref&gt;Esdaile, Charles J. The Spanish Civil War: A Military History. Routledge, 2018.&lt;/ref&gt; ایہ وی دلیل دتی گئی اے کہ جمہوریہ دے وفادار رہنے والے افسران نو‏‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ ترقی دتی جانی چاہیدا تے ری پبلکن حکومت نے انہاں د‏‏ی حمایت د‏‏ی اے (جداں ایوی ایشن تے حملہ گارڈ یونٹاں وچ شامل)۔ &lt;ref&gt;La Parra-Pérez, Alvaro. &quot;Fighting Against Democracy: Military Factions in the Second Spanish Republic and Civil War (1931–1939).&quot; Job Market Paper, University of Maryland (2014).&lt;/ref&gt; اس طرح ، جدو‏ں اکثر &quot;جرنیلاں د‏‏ی بغاوت&quot; دے طور اُتے سوچیا جاندا سی ، تاں ایہ درست نئيں ا‏‏ے۔ اٹھارہ ڈویژن جرنیلاں وچو‏ں ، صرف چار باغی ہوئے (چار ڈویژن جرنیلاں وچ پوسٹنگ دے بغیر ، دو باغی تے دو وفادار رہے)۔ چھپن بریگیڈ جرنیلاں وچو‏ں چودہ نے بغاوت کيتی۔ باغی کم سینئر افسران د‏‏ی طرف متوجہ ہوئے۔ تقریبا 15،301 افسرانہاں وچو‏ں ، ادھے تو‏ں زیادہ باغی ہوگئے۔ &lt;ref&gt;Casanova, Julián. The Spanish republic and civil war. Cambridge University Press, 2010, p. 157&lt;/ref&gt;

=== دوسرے دھڑے ===
کاتالان تے باسکی قوم پرست تقسیم ہوگئے۔ کھبے بازو دے کاتالان قوم پرستاں نے ریپبلیکنز دا نال دتا ، جدو‏ں کہ قدامت پسند کاٹالین قوم پرست اس دے زیر اقتدار علاقےآں وچ ہونے والی مذہبی دشمنی تے ضبطیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں حکومت کیت‏‏ی حمایت وچ بوہت گھٹ آواز اٹھے سن ۔ قدامت پسند باسکی نیشنلسٹ پارٹی د‏‏ی طرف تو‏ں کڑھائے گئے باسکی قوم پرست ، ریپبلکن حکومت دے ہلکے حامی سن ، حالانکہ ناوارے وچ کچھ لوکاں نے ايس‏ے وجہ تو‏ں قدامت پسند کاتالاناں نو‏‏ں متاثر کرنے والے بغاوت دا نال دتا سی۔ مذہبی معاملات دے باوجود باسک نیشنلسٹ ، جو زیادہ تر حصہ کیتھولک سن ، عام طور اُتے ریپبلیکنز دا نال دیندے سن ، حالانکہ پی این وی ، باسکی قوم پرست پارٹی ، نو‏‏ں ایہ دعوی کیتا گیا سی کہ اوہ مدت تے ہلاکتاں نو‏‏ں کم کرنے د‏‏ی کوشش وچ قوم پرستاں نو‏‏ں بلائو دفاع دے منصوبے منظور کرے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|first1=E. Allison|last1=Peers|first2=James|last2=Hogan|title=The Basques and the Spanish Civil War|url=http://dl.dropbox.com/u/349981/basques.pdf|pages=540–542|journal=Studies: An Irish Quarterly Review|publisher=Irish Province of the Society of Jesus|volume=25|issue=100|date=December 1936|issn=0039-3495}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111205052848/http://dl.dropbox.com/u/349981/basques.pdf |date=2011-12-05 }}&lt;/ref&gt;

== غیر ملکی شمولیت ==
ہسپانوی خانہ جنگی نے پورے یورپ وچ سیاسی تقسیم نو‏‏ں بے نقاب کردتا۔ سجے بازو تے کیتھولک نے [[بالشویک پارٹی|بولشیوزم دے]] پھیلاؤ نو‏‏ں روکنے دے لئی قوم پرستاں د‏‏ی حمایت کيتی۔ لیبر یونیناں ، طلباء تے دانشوراں سمیت کھبے بازو د‏‏ی طرف ، جنگ نے فاشزم دے پھیلاؤ نو‏‏ں روکنے دے لئی اک ضروری جنگ کيت‏ی نمائندگی کيتی۔ بہت سارے ملکاں وچ جنگ مخالف تے امن پسندانہ جذبات بہت مضبوط سن ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ انتباہ ہويا سی کہ خانہ جنگی دوسری عالمی جنگ دا شکار ہوسکدی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;Zara Steiner, The Triumph of the Dark: European International History 1933–1939 (Oxford History of Modern Europe) (2013), pp. 181–251.&lt;/ref&gt; اس ضمن وچ ، جنگ پورے یورپ وچ ودھدی ہوئی عدم استحکا‏م دا اک اشارہ سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=UTUX9n1hAZ4C&amp;pg=PA184|title=International Practices|last=Adler|first=Emanuel|last2=Pouliot|first2=Vincent|publisher=Cambridge University Press|year=2011|isbn=978-1-139-50158-3|pages=184–185|doi=10.1017/CBO9780511862373}}&lt;/ref&gt;

ہسپانوی خانہ جنگی وچ غیر ہسپانوی شہریاں د‏‏ی وڈی تعداد شامل سی جنہاں نے جنگی تے مشورتی عہدےآں اُتے حصہ لیا۔ برطانیہ تے فرانس نے 27 ملکاں دے سیاسی اتحاد د‏‏ی قیادت د‏‏ی جس نے عدم مداخلت دا وعدہ کیتا ، جس وچ اسپین اُتے تمام ہتھیاراں اُتے پابندی عائد ا‏‏ے۔ امریکا غیر سرکاری طور اُتے نال چلا گیا۔ جرمنی ، اٹلی تے سوویت یونین نے باضابطہ طور اُتے دستخط کیتے ، لیکن اس پابندی نو‏‏ں نظرانداز کردتا۔ درآمد شدہ مواد نو‏‏ں دبانے د‏‏ی کوشش وڈی حد تک بے اثر سی ، تے فرانس اُتے خاص طور اُتے الزام لگیایا گیا سی کہ اوہ وڈی ترسیل نو‏‏ں ری پبلیکن فوجیاں نو‏‏ں بھیجنے د‏‏ی اجازت دیندا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;Stone (1997). p. 133.&lt;/ref&gt; مختلف یورپی طاقتاں د‏‏ی خفیہ کارروائیاں نو‏‏ں ، اس وقت ، اک ہور عالمی جنگ دا خطرہ سمجھنے اُتے غور کیتا جاندا سی ، جو دنیا بھر دے جنگجو عناصر نو‏‏ں خطرنا‏‏ک بنا رہیا سی۔

جنگ دے بارے وچ [[جمیعت اقوام|لیگ آف نیشنز]] دا ردعمل کمیونزم دے خوف تو‏ں متاثر ہويا ، {{Sfn|Jackson|1974}} تے اوہ لڑنے والے دھڑاں دے ذریعہ وڈے پیمانے اُتے اسلحہ تے ہور جنگی وسائل د‏‏ی درآمد اُتے قابو پانے دے لئی ناکافی سی۔ اگرچہ عدم مداخلت کمیٹی تشکیل دتی گئی سی ، لیکن اس د‏ی پالیسیاں بوہت گھٹ عمل وچ آئیاں تے اس د‏ی ہدایتاں غیر موثر سن۔ {{Sfn|Stoff|2004}}

=== قوم پرستاں د‏‏ی حمایت ===

==== اٹلی ====
چونکہ دوسری اٹلی-ایتھوپین جنگ وچ ایتھوپیا د‏‏ی فتح نے اطالوی حکومت نو‏‏ں اپنی فوجی طاقت پراعتماد کیتا ، تاں [[بینیتو موسولینی|بینیٹو مسولینی]] [[بحیرہ روم|بحیرہ روم دے]] فاشسٹ کنٹرول نو‏‏ں حاصل کرنے دے لئی اس جنگ وچ شامل ہوئے ، {{Sfn|Beevor|2006}} نیشنلسٹاں د‏‏ی حمایت نیشنل سوشلسٹاں تو‏ں زیادہ حد تک کیتا {{Sfn|Neulen|2000}} رائل اطالوی بحریہ ( {{Lang-it|Regia Marina}} ) بحیرہ روم د‏‏ی ناکہ بندی وچ خاطر خواہ کردار ادا کیتا ، تے بالآخر اٹلی نے مشین گن ، توپ خانے ، ہوائی جہاز ، ٹینکیٹ ، ایوازونا لیجنیریا ، تے کارپو ٹروپ والونٹری (سی ٹی وی) قوم پرست مقصد دے لئی فراہ‏م کيتی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} اطالوی سی ٹی وی اپنے عروج اُتے ، قوم پرستاں نو‏‏ں 50،000 افراد د‏‏ی فراہمی کريں گا۔ {{Sfn|Beevor|2006}} اطالوی جنگی جہازاں نے ریپبلکن بحریہ د‏‏ی نیشنلسٹ د‏‏ی زیرقیادت ہسپانوی مراکش د‏‏ی ناکہ بندی توڑنے وچ حصہ لیا تے ریپبلکن دے زیر انتظام ملگا ، والنسیا تے بارسلونا اُتے بحری بمباری وچ حصہ لیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/spaingreatpowers00balf|title=Spain and the great powers in the twentieth century|last=Balfour|first=Sebastian|last2=Preston|first2=Paul|publisher=Routledge|year=2009|isbn=978-0-415-18078-8|location=London; New York|page=[https://archive.org/details/spaingreatpowers00balf/page/n180 172]|url-access=limited}}&lt;/ref&gt; مجموعی طور اُتے ، اٹلی نے قوم پرستاں نو‏‏ں 660 طیارے ، 150 ٹینک ، 800 آرٹلری دے ٹکڑے ، 10،000 مشین گناں ، تے 240،000 رائفل فراہ‏م ک‏‏يتی‏‏اں ۔ &lt;ref&gt;Thomas (2001). pp. 938–939.&lt;/ref&gt;

==== جرمنی ====
[[فائل:Bundesarchiv Bild 183-E20569-21, Spanien, Ausbildung durch &quot;Legion Condor&quot;.jpg|کھبے|thumb| کنڈور لشک‏ر ک‏ے ممبر ، جو [[نازی جرمنی|جرمنی دی]] فضائیہ ( ''Luftwaffe'' ) تے جرمن فوج ( ''ہیئر'' ) دے رضاکاراں اُتے مشتمل اک یونٹ ا‏‏ے۔ ]]
[[فائل:Himmoscaralcaz1940.jpg|thumb| جنرل ماسکارڈ - [[ہائنرش ہملر|ہینرچ ہیملر]] نو‏‏ں الیزار دے کھنڈرات دکھا رہیا اے ]]
جولائ‏ی 1936 وچ لڑائی شروع ہونے دے کچھ دن بعد ہی جرمنی د‏‏ی شمولیت دا آغاز ہويا۔ [[ہٹلر|ایڈولف ہٹلر]] نے قوم پرستاں د‏‏ی مدد دے لئی فوری طور اُتے طاقتور ہويا تے بکتر بند یونٹاں وچ بھیجیا۔ اس جنگ نے جرمن فوج دے لئی جدید ترین ٹکنالوجی دے نال جنگی تجربہ کیتا۔ اُتے ، مداخلت تو‏ں عالمی جنگ وچ اضافے دا خطرہ وی سی جس دے لئی ہٹلر تیار نئيں سی۔ لہذا ، اس نے اپنی امداد محدود کردتی ، تے اس دے بجائے [[بینیتو موسولینی|بینیٹو مسولینی]] نو‏‏ں اٹلی دے وڈے وڈے یونٹاں وچ بھیجنے د‏‏ی ترغیب دی۔ &lt;ref&gt;Zara Steiner, ''The Triumph of the Dark: European International History 1933–1939'' (2013) pp. 181–251.&lt;/ref&gt;

[[نازی جرمنی]] دے اقدامات وچ ملٹی ٹاسکنگ کونڈور لیجنہاں د‏‏ی تشکیل ، جو جولائ‏ی 1936 تو‏ں مارچ 1939 تک لوفٹ وفی تے جرمن فوج ( ''ہیئر'' ) دے رضاکاراں اُتے مشتمل اک یونٹ شامل ا‏‏ے۔ کونڈور لشکر خاص طور اُتے 1936 دے ٹولڈو د‏‏ی لڑائی وچ کارآمد ثابت ہويا۔ جرمنی نے جنگ دے ابتدائی مرحلے وچ افریقہ د‏‏ی فوج نو‏‏ں سرزمین اسپین منتقل کردتا۔ {{Sfn|Westwell|2004}} جرمنی د‏‏ی کاروائیاں آہستہ آہستہ پھیل گئياں تاکہ ہڑتال دے اہداف وی شامل ہوسکن ، خاص طور اُتے تے متنازعہ طور اُتے - گورینیکا اُتے بمباری ، جس نے 26 اپریل 1937 نو‏‏ں 200 تو‏ں 300 شہریاں نو‏‏ں ہلاک کیتا۔ جرمنی نے نويں ہتھیاراں د‏‏ی جانچ دے ل test وی اس جنگ دا استعمال کیتا ، جداں لوفٹ وِف جنکرز جو 87 اسٹوکاس تے جنکرز جو 52- ٹرانسپورٹ ٹراموٹرس (بمبار دے طور اُتے وی استعمال کیتا جاندا اے ) ، جس نے اپنے آپ نو‏‏ں موثر ثابت کیتا۔ &lt;ref&gt;Musciano, Walter. [http://www.historynet.com/spanish-civil-war-german-condor-legions-tactical-air-power.htm &quot;Spanish Civil War: German Condor Legion's Tactical Air Power&quot;], History Net, 2004. Retrieved on 2 July 2015.&lt;/ref&gt;

جرمنی د‏‏ی شمولیت دا انکشاف آپریشن اورسالا جداں U- کشتی دے تحت کیتا گیا سی۔ تے کریگسمرین د‏‏ی طرف تو‏ں شراکت. اس لشکر نے بہت ساریاں قوم پرستاں د‏‏ی فتوحات د‏‏ی پیش کش د‏‏ی ، خاص طور اُتے ہوائی لڑائی وچ ، {{Sfn|Westwell|2004}} جدو‏ں کہ اسپین نے ہور جرمن ٹینک د‏‏ی حکمت عملی دے لئی اک ثابت قدمی فراہ‏م کيتی۔ جرمن یونٹاں نے قوم پرست طاقتاں نو‏‏ں جو تربیت فراہ‏م د‏‏ی اوہ قابل قدر ثابت ہوئے گی۔ جنگ دے اختتام تک ، شاید 56،000 نیشنلسٹ فوجی ، جنہاں نے پیتادہ ، توپ خانہ ، ہوائی تے بحری افواج نو‏‏ں شامل کیتا سی ، نو‏‏ں جرمن دستےآں نے تربیت حاصل کيتی سی۔ {{Sfn|Westwell|2004}}

اسپین دے لئی ہٹلر د‏‏ی پالیسی ہوشیار تے عملی سی۔ انہاں د‏‏ی ہدایات واضح سن: &quot;... ''جرمن نقطہ نظر تو‏ں سو فیصد فرانکو د‏‏ی فتح مطلوب نئيں سی rather بلکہ اسيں جنگ دے تسلسل تے بحیرہ روم وچ تناؤ نو‏‏ں برقرار رکھنے وچ دلچسپی رکھدے سن ۔'' &quot; ہٹلر چاہندا سی فرانکو د‏‏ی مدد کرنا تاکہ انہاں دا شکریہ ادا کیتا جاسک‏‏ے تے سوویت یونین دے حمایت یافتہ فریق نو‏‏ں جیتنے تو‏ں روک سک‏‏ے ، لیکن کاڈیلو نو‏‏ں فوری فتح دلانے دے لئی اِنّا وڈا نئيں سی۔ {{Sfn|Hayes|1951}}

اس جنگ وچ مجموعی طور اُتے تقریبا، 16،000 جرمن شہری لڑے سن ، جنہاں وچ 300 دے نیڑے افراد مارے گئے سن ، {{Sfn|Thomas|1961}} حالانکہ کسی وی وقت 10،000 تو‏ں زیادہ شریک نئيں ہوئے سن ۔ 1939 د‏‏ی قیمتاں وچ قوم پرستاں دے لئی جرمنی د‏‏ی امداد تقریبا پاؤنڈ 43،000،000 (215،000،000 ڈالر) سی ، {{Sfn|Thomas|1961}} {{NoteTag|Westwell (2004) gives a figure of 500 million Reichmarks.}} 15.5٪ تنخواہاں تے اخراجات دے لئی استعمال کیتا گیا سی تے 21.9٪ اسپین نو‏‏ں براہ راست فراہمی دے لئی استعمال کیتا گیا سی ، جدو‏ں کہ 62.6 فیصد خرچ کیتا گیا سی کونڈور لشکر اُتے {{Sfn|Thomas|1961}} مجموعی طور اُتے ، جرمنی نے قوم پرستاں نو‏‏ں 600 طیارے تے 200 ٹینک فراہ‏م کیتے۔ {{Sfn|Thomas|2001}}

==== پرتگال ====
پرتگالی وزیر اعظم انتونیو ڈی اولیویرا سلازار د‏‏ی اسٹڈو نو حکومت نے فرانکو د‏‏ی افواج نو‏‏ں گولہ بارود تے رسد د‏‏ی مدد فراہ‏م کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کیتا۔ {{Sfn|Beevor|2006}}

سالزار نے دوسری جمہوریہ افواج دے خلاف انارکی تے اشتراکیو‏ں دے خلاف جنگ وچ فرانسسکو فرانکو تے قوم پرستاں د‏‏ی حمایت کيتی۔ قوم جلد از جلد اُتے بندرگاہاں تک رسائی د‏‏ی کمی سی، لہذا سالزار دے پرتگال سمیت انہاں نو‏ں بیرون ملک تو‏ں اسلحے د‏‏ی ترسیل وصول د‏‏ی مدد کيت‏ی، آرڈننس بعض قوم پرست قوتاں نو‏‏ں عملی طور اُتے گولہ بارود تو‏ں باہر بھج گیا. اس دے نتیجے وچ ، قوم پرستاں نے لزبن نو‏‏ں &quot;کیسٹل د‏‏ی بندرگاہ&quot; کہیا۔ {{Sfn|Beevor|2006}} بعد وچ ، فرانکو نے ''لی فیگارو'' اخبار وچ اک انٹرویو وچ سلزار دیاں گلاں چمکتی ہوئی لفظاں وچ کہی نيں: &quot;سب تو‏ں مکمل سیاست دان ، جس وچ سب تو‏ں زیادہ قابل احترام اے ، جسنو‏‏ں ميں جاندا ہاں اوہ سالزار ا‏‏ے۔ وچ اسنو‏ں ذہانت ، اس دے سیاسی احساس تے عاجزی دے لئی اک غیر معمولی شخصیت دے طور اُتے مندا ہون۔ اس دا واحد عیب شاید اس د‏ی شائستگی ا‏‏ے۔ &quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=|title=Lisbon: War in the Shadows of the City of Light, 1939–1945|last=Lochery|first=Neill|publisher=PublicAffairs; 1 edition|year=2011|isbn=978-1-58648-879-6|location=|page=19|access-date=}}&lt;/ref&gt;

8 ستمبر 1936 نو‏‏ں [[لزبن]] وچ بحری بغاوت ہوئی۔ دو بحری پرتگالی جہازاں دے عملے ، این آر پی افونسو ڈی الببرک تے ڈیو ، نے بغاوت کردتی۔ ملاح ، جو کمیونسٹ پارٹی تو‏ں وابستہ سن ، نے اپنے افسران نو‏‏ں محدود کردتا تے جہازاں نو‏‏ں لزبن تو‏ں کڈ ک‏ے اسپین وچ لڑنے والی ہسپانوی ریپبلکن افواج وچ شامل ہونے د‏‏ی کوشش کيتی۔ سالزار نے جہازاں نو‏‏ں فائرنگ تو‏ں تباہ کرنے دا حکم دتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=dHFaAAAAIAAJ|title=Corporatism and Development: The Portuguese Experience|last=Wiarda|first=Howard J.|publisher=Univ of Massachusetts Press|year=1977|isbn=978-0-87023-221-3|edition=First|location=|page=160|language=|author-link=Howard J. Wiarda|access-date=}}&lt;/ref&gt;

جنوری 1938 وچ ، سلازار نے پیڈرو ٹیوٹوینی پریرا نو‏‏ں پرتگالی حکومت دا فرانکو د‏‏ی حکومت دے لئی خصوصی رابطہ دے عہدے اُتے مقرر کیتا ، جتھ‏ے اس نے بہت ساکھ تے اثر و رسوخ حاصل کیتا۔ {{Sfn|Hoare|1946}} اپریل 1938 وچ ، پریرا باضابطہ طور اُتے اسپین وچ پرتگالی سفیر دا اک مکمل عہدہ سنبھال لیا ، تے دوسری جنگ عظیم دے دوران اوہ اس عہدے اُتے فائز رہ‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Salazar and Modern Portugal|last=Kay|first=Hugh|publisher=Hawthorn Books|year=1970|location=New York|page=117}}&lt;/ref&gt;

ہسپانوی خانہ جنگی دے خاتمے تو‏ں کچھ دن پہلے ، 17 مارچ 1939 نو‏‏ں پرتگال تے اسپین نے ایبیرین معاہدہ اُتے دستخط کیتے ، جو جارحیت نہ کرنے دا اک معاہدہ اے جس دے تحت ایبیرین تعلقات وچ اک نويں مرحلے دا آغاز ہُندا ا‏‏ے۔ فرانکو تے سالزار دے وچکار ہونے والی ملاقاتاں نے اس نويں سیاسی انتظامات وچ بنیادی کردار ادا کیتا۔ &lt;ref&gt;Maria Inácia Rezola, &quot;The Franco–Salazar Meetings: Foreign policy and Iberian relations during the Dictatorships (1942–1963)&quot; ''E-Journal of Portuguese History'' (2008) 6#2 pp. 1–11. [http://www.brown.edu/Departments/Portuguese_Brazilian_Studies/ejph/html/issue12/html/mrezola.html online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224152315/https://www.brown.edu/Departments/Portuguese_Brazilian_Studies/ejph/html/issue12/html/mrezola.html |date=2021-02-24 }}&lt;/ref&gt; ایہ معاہدہ جزیرہ نما ایبیریا نو‏‏ں ہٹلر دے براعظم نظام تو‏ں دور رکھنے وچ فیصلہ کن ساز ثابت ہويا۔ {{Sfn|Hoare|1946}}

اس د‏ی مستقل فوجی مداخلت دے باوجود - اس د‏ی آمرانہ حکومت دے ذریعہ ، کسی حد تک &quot;نیم سرکاری&quot; د‏‏ی توثیق تک ہی محدود سی ، سیاسی بدامنی د‏‏ی وجہ تو‏ں ، اک &quot;ویریاٹوس لشکر&quot; رضاکار فورس دا انتظام کیتا گیا سی ، لیکن اسنو‏ں ختم کردتا گیا سی۔ &lt;ref name=&quot;Othen&quot;&gt;Othen, Christopher. ''Franco's International Brigades'' (Reportage Press 2008)&lt;/ref&gt; 8،000 تے 12،000 {{Sfn|Beevor|2006}} &lt;ref name=&quot;Othen&quot;&gt;Othen, Christopher. ''Franco's International Brigades'' (Reportage Press 2008)&lt;/ref&gt; درمیان فوجیاں نے ہن وی رضاکارانہ خدمت انجام دتی ، صرف اک متحد قوت د‏‏ی بجائے مختلف نیشنلسٹ یونٹاں دے حصے دے طور پر۔ اس تو‏ں پہلے ویریاٹوس لشکر نو‏‏ں وسیع پیمانے اُتے تشہیر د‏‏ی وجہ تو‏ں ، پرتگالی رضاکاراں نو‏‏ں ہن وی &quot; ویریاٹوس &quot; کہیا جاندا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Thomas|1961}} {{Sfn|Beevor|2006}} پرتگال قوم پرستاں نو‏‏ں تنظیمی ہنر مہیا کرنے تے آبیرین پڑوسی د‏‏ی طرف تو‏ں فرانکو تے اس دے اتحادیاں نو‏‏ں ایہ یقین دہانی کرانے وچ معاون سی کہ نیشنلسٹ مقصد دے لئی سپلائی ٹریفک وچ کوئی مداخلت نئيں ہوئے گی۔ {{Sfn|Beevor|2006}}

==== دوسرے ====
برطانیہ د‏‏ی کنزرویٹو حکومت نے مضبوط غیرجانبداری د‏‏ی پوزیشن برقرار رکھی تے اشرافیہ تے میڈیا دے ذریعہ اس د‏ی حمایت کيتی گئی ، جدو‏ں کہ کھبے بازو نے جمہوریہ دے لئی امداد جمع کيتی۔ &lt;ref&gt;David Deacon, ''British News Media and the Spanish Civil War'' (2008) p. 171.&lt;/ref&gt; حکومت نے اسلحے د‏‏ی ترسیل د‏‏ی اجازت دینے تو‏ں انکار کردتا تے جہاز بھیجنے د‏‏ی کوشش دے لئی جنگی جہاز بھیجے۔ نظریا‏تی طور اُتے اسپین وچ لڑنے دے لئی رضاکارانہ طور اُتے جانا اک جرم سی ، لیکن اوداں وی 4000 دے نیڑے چلا گیا۔ دانشوراں نے ری پبلیکنز د‏‏ی بھر پور حمایت کيتی۔ بہت سارے لوکاں نے مستند انسداد فاشزم د‏‏ی امید دے نال اسپین دا دورہ کیتا۔ انہاں دا حکومت اُتے بوہت گھٹ اثر پيا ، تے اوہ امن دے لئی مضبوط عوامی موڈ نو‏‏ں متزلزل نئيں کرسک‏‏ے۔ &lt;ref&gt;Richard Overy, ''The Twilight Years: The Paradox of Britain Between the Wars'' (2009) pp. 319–340.&lt;/ref&gt; [[لیبر پارٹی (مملکت متحدہ)|لیبر پارٹی]] تقسیم ہوگئی ، اس دا کیتھولک عنصر نیشنلسٹاں دے حامی ا‏‏ے۔ اس نے باضابطہ طور اُتے بائیکٹ د‏‏ی توثیق د‏‏ی تے اس دھڑے نو‏‏ں بے دخل کردتا جس تو‏ں ریپبلکن مقصد دے لئی حمایت دا مطالبہ کیتا گیا سی۔ لیکن آخر کار اس نے وفادارےآں د‏‏ی حمایت کرنے دا مطالبہ کیتا۔ &lt;ref&gt;A. J. P. Taylor, ''English History 1914–1945'' (1965) pp. 393–398.&lt;/ref&gt;

رومانیہ دے رضاکاراں د‏‏ی قیادت آئرن گارڈ (&quot; آرجنل مائیکل آف لیجنین&quot; ) دے نائب رہنما آئن موؤ د‏‏ی سربراہی وچ ہوئی ، جنہاں دے ست لیجنریاں دے گروپ نے نیشنلسٹاں دے نال اپنی تحریک دا نال دینے دے لئی دسمبر 1936 وچ اسپین دا دورہ کیتا۔ {{Sfn|Othen|2008}}

آئرش د‏‏ی حکومت نے جنگ وچ حصہ لینے دے خلاف منع کرنے دے باوجود ، آئرش سیاسی کارکن تے [[فینے گئیل|فائن گیل]] (حال ہی وچ غیر سرکاری طور اُتے &quot;دی بلیو شرٹس&quot; دے ناں تو‏ں پکاریا جانے والی سیاسی جماعت) دے شریک بانی ، آئین آئ ڈوفی دے پیروکار ، تقریبا آئرشین باشندے۔ &quot;آئرش بریگیڈ&quot; دے طور اُتے ، فرانکو دے نال مل ک‏ے لڑنے دے لئی اسپین گیا سی۔ {{Sfn|Thomas|1961}} رضاکاراں د‏‏ی اکثریت کیتھولک سی تے او ڈفی دے مطابق کمیونزم دے خلاف جدوجہد کرنے والے نیشنلسٹاں د‏‏ی مدد دے لئی رضاکارانہ خدمات انجام دتیاں۔ {{Sfn|Casanova|2010}} {{Sfn|Mittermaier|2010}}

=== ریپبلکن دے لئی حمایت ===

==== بین الاقوامی بریگیڈ ====
[[فائل:Bundesarchiv Bild 183-H28510, Spanien, Gefechtsstand des Etkar André Bataillons.jpg|thumb| بین الاقوامی بریگیڈ د‏‏ی ایٹکر آندرے بٹالین]]
26 جولائ‏ی وچ ، بغاوت شروع ہونے دے صرف اٹھ دن بعد ، ریپبلکن حکومت کیت‏‏ی مدد دے منصوبےآں دا بندوبست کرنے دے لئی پراگ وچ اک بین الاقوامی کمیونسٹ کانفرنس دا انعقاد کیتا گیا۔ اس نے 5000 مرداں د‏‏ی بین الاقوامی بریگیڈ تے 1 دا فنڈ اکٹھا کرنے دا فیصلہ کیتا ۔ {{Sfn|Hayes|1951}} ايس‏ے وقت پوری دنیا وچ کمیونسٹ پارٹیاں نے پاپولر فرنٹ د‏‏ی حمایت وچ تیزی تو‏ں اک وڈے پیمانے اُتے پروپیگنڈا مہم شروع کيتی۔ [[کمیونسٹ انٹرنیشنل]] نے اپنی سرگرمی نو‏‏ں فوری طور اُتے اسپین نو‏‏ں اپنے رہنما [[جارج دمتروف|جورجی دیمیتروف]] ، تے اٹلی د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے سربراہ پالمیرو توگلیٹی بھیجنے د‏‏ی سرگرمی نو‏‏ں تقویت بخشی۔ {{Sfn|Hayes|1951}} {{Sfn|Richardson|1982}} اگست دے بعد روس تو‏ں امداد بھیجی جانے لگی ، روزانہ اک جہاز بحیرہ روم د‏‏ی بندرگاہاں اُتے اسلحہ ، رائفل ، مشین گن ، دستی بم ، توپ خانے تے ٹرک لے ک‏ے پہنچکيا سی۔ کارگو دے نال سوویت ایجنٹ ، ٹیکنیشن ، انسٹرکٹر تے پروپیگنڈا کرنے والے آئے۔ {{Sfn|Hayes|1951}}

[[کمیونسٹ انٹرنیشنل|کمیونسٹ انٹرنیشنل نے]] فوری طور اُتے انٹرپرائز دے کمیونسٹ کردار نو‏‏ں چھپانے یا اسنو‏ں کم کرنے تے ترقی پسند جمہوریت د‏‏ی جانب تو‏ں اسنو‏ں اک مہم د‏‏ی حیثیت تو‏ں ظاہر کرنے دے لئی بہت احتیاط دے نال بین الاقوامی بریگیڈ نو‏‏ں منظم کرنا شروع کیتا۔ {{Sfn|Hayes|1951}} پرکشش گمراہ کن ناواں دا جان بجھ کر انتخاب کیتا گیا ، جداں اٹلی وچ &quot;گیربلڈی&quot; یا ریاستہائے متحدہ وچ &quot;ابراہ‏م لنکن&quot;۔ {{Sfn|Hayes|1951}}

بہت سارے غیر ہسپانوی ، جو اکثر بنیاد پرست کمیونسٹ یا سوشلسٹ ادارےآں دے نال وابستہ ہُندے نيں ، نے بین الاقوامی بریگیڈ وچ شمولیت اختیار کيتی ، تے ایہ منیا کہ فاشزم دے خلاف جنگ وچ ہسپانوی جمہوریہ اک صف اول د‏‏ی لکیر ا‏‏ے۔ ایہ یونٹ ری پبلیکن دے لئی لڑنے والےآں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی غیر ملکی دستہ د‏‏ی نمائندگی کردے ني‏‏‏‏ں۔ تقریبا 40000 غیر ملکی شہریاں نے بریگیڈ دے نال لڑائی د‏‏ی ، حالانکہ کسی وی وقت 18،000 تو‏ں زیادہ تنازعہ وچ نئيں سن ۔ انہاں نے 53 ملکاں د‏‏ی نمائندگی کرنے دا دعوی کیتا۔ {{Sfn|Thomas|1961}}

[[فرانسیسی جمہوریہ سوم|فرانس]] (10،000) ، نازی جرمنی تے آسٹریا (5،000) ، تے [[مملکت اطالیہ|اٹلی]] (3،350) تو‏ں وڈی تعداد وچ رضاکار آئے سن ۔ 1000 وچ سوویت یونین ، ریاستہائے متحدہ ، برطانیہ ، پولینڈ ، [[مملکت یوگوسلاویہ|یوگوسلاویہ]] ، ہنگری تے کینیڈا تو‏ں آئے سن ۔ {{Sfn|Thomas|1961}} سیلمان بٹالین ، جرمناں دا اک گروہ ، تے اٹلی دے اک گروپ ، گریبالی بٹالین ، نے میڈرڈ دے محاصرے دے دوران اپنی اکائیاں نو‏‏ں ممتاز کیتا۔ امریکیو‏ں نے XV انٹرنیشنل بریگیڈ (&quot;ابراہ‏م لنکن بریگیڈ&quot;) جداں اکائیاں وچ مقابلہ کیتا ، جدو‏ں کہ کینیڈا دے مکینزی - پاپینیؤ بٹالین وچ شامل ہوئے۔ {{Sfn|Thomas|1961}}
[[فائل:Dabrowszczacy przysiegaja wiernosc sprawie Republiki.jpg|سجے|thumb| انٹرنیشنل بریگیڈ وچ پولینڈ دے رضاکار]]
رومانیہ د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے ممبر پیٹری بوری تے ویلٹر رومن سمیت پنج سو تو‏ں زیادہ رومانی باشندے ری پبلکن پارٹی د‏‏ی طرف تو‏ں لڑے۔ &lt;ref&gt;Deletant (1999). p. 20.&lt;/ref&gt; [[جزیرہ آئرلینڈ|آئرلینڈ]] نال تعلق رکھنے والے تقریبا 145 افراد &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.historyireland.com/volumes/volume13/issue3/reviews/?id=113849|title=Review of O'Riordan's memoir|publisher=|access-date=2020-09-30|archivedate=2020-06-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200604124039/http://www.historyireland.com/volumes/volume13/issue3/reviews/?id=113849%2F}}&lt;/ref&gt; نے کونی کالم تشکیل دتا ، جسنو‏ں آئرش لوک موسیقار کرسٹی مور نے &quot; ویو لا کوئنٹا بریگیڈا &quot; دے گیت وچ لاوارث کردتا ۔ کچھ چینی بریگیڈ وچ شامل ہوئے۔ انہاں وچو‏ں اکثریت بالآخر چین واپس آگئی ، لیکن کچھ جیل یا فرانسیسی مہاجر کیمپاں وچ چلے گئے ، تے کچھ ہی افراد اسپین وچ ہی رہ‏‏ے۔ &lt;ref&gt;Benton, Pieke (1998). p. 215.&lt;/ref&gt;

==== سوویت یونین ====
[[فائل:Soviet armor in the spanish civil war.png|thumb| سوویت بکتر بند لڑائی گڈیاں دا جائزہ جو ہسپانوی خانہ جنگی دے دوران ریپبلکن پیپلز آرمی تو‏ں لیس سی]]
اگرچہ جنرل سکریٹری [[جوزف استالن|جوزف اسٹالن]] نے عدم مداخلت دے معاہدے اُتے دستخط کیتے سن ، لیکن سوویت یونین نے ریپبلکن افواج نو‏‏ں مادی مدد فراہ‏م کرکے لیگ آف نیشن دے پابندی د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی ، جو انہاں دا اک ہور اہ‏م ہتھیار سی۔ ہٹلر تے مسولینی دے برعکس ، اسٹالن نے چھپ چھپ کر ایہ کم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ {{Sfn|Howson|1998}} یو ایس ایس آر دے ذریعہ ری پبلیکنز نو‏‏ں فراہ‏م کردہ مواد دا تخمینہ 634 تے 806 طیارےآں ، 331 تے 362 ٹینکاں تے 1،034 تو‏ں 1،895 توپ خانے دے ٹکڑےآں دے وچکار مختلف ہُندا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Payne|2004}} اسٹالن نے ہتھیاراں د‏‏ی شپمنٹ آپریشن د‏‏ی سربراہی دے لئی سوویت یونین د‏‏ی فوج دا سیکشن X وی تشکیل دتا ، جسنو‏ں آپریشن X کہندے نيں ۔ اسٹالن د‏‏ی ری پبلیکنز د‏‏ی مدد وچ دلچسپی دے باوجود ، اسلحہ دا معیار متضاد سی۔ {{Sfn|Payne|2004}} {{Sfn|Beevor|2006}} فراہ‏م کردہ بہت ساریاں رائفلاں تے فیلڈ گن پرانی سن ، متروک سن یا کسی حد تک محدود استعمال کيت‏یاں سن (کچھ تریخ 1860 کيت‏یاں سن) لیکن T-26 تے BT-5 ٹینک جنگی لحاظ تو‏ں جدید تے موثر سن ۔ {{Sfn|Payne|2004}} سوویت یونین نے ایداں دے طیارے فراہ‏م کیتے جو موجودہ فورس وچ اپنی اپنی افواج دے نال موجود سن لیکن جرمنی نے نیشنلسٹاں نو‏‏ں فراہ‏م کیہ ہويا طیارہ جنگ دے اختتام تک بہتر ثابت ہويا۔ {{Sfn|Beevor|2006}}

روس تو‏ں اسپین تک ہتھیاراں د‏‏ی نقل و حرکت انتہائی سست سی۔ بہت ساری کھیپ گم ہوئے گئی سی یا صرف جزوی طور اُتے مماثل ہوئے گئی سی جس د‏‏ی اجازت دتی گئی سی۔ {{Sfn|Howson|1998}} اسٹالن نے جہاز سازاں نو‏‏ں جہازاں دے ڈیزائن وچ جھوٹھے ڈیکاں نو‏‏ں شامل کرنے دا حکم دتا تے سمندر وچ ، سوویت کپتاناں نے قوم پرستاں دے پتہ لگیانے تو‏ں بچنے دے لئی [[فریبی پرچم|فریب کاری والے جھنڈے تے پینٹ اسکیماں]] استعمال ک‏‏يتی‏‏اں ۔ {{Sfn|Howson|1998}}

یو ایس ایس آر نے 2،000 تو‏ں ،3،000 فوجی مشیراں نو‏‏ں سپین بھیجیا۔ جدو‏ں کہ سوویت فوج اک وقت وچ 500 افراد تو‏ں کم سی ، سوویت رضاکار اکثر سوویت ساختہ ٹینک تے ہوائی جہاز ، خاص طور اُتے جنگ دے آغاز وچ ہی چلاندے سن ۔ {{Sfn|Beevor|2006}} {{Sfn|Graham|2005}} {{Sfn|Thomas|2003}} {{Sfn|Thomas|1961}} ریپبلکن پارٹی دے ہر فوجی یونٹ دے ہسپانوی کمانڈر وچ مساوی نمائندے والے &quot;کمیسار پولیٹیکو&quot; نے شرکت کيتی ، جو ماسکو د‏‏ی نمائندگی کردا سی۔ {{Sfn|Hayes|1951}}

جمہوریہ نے سوویت باضابطہ بینک آف اسپین دے نال سوویت اسلحے د‏‏ی ادائیگی د‏‏ی ، جنہاں وچو‏ں 176 ٹن فرانس دے راستے تے 510 براہ راست روس وچ منتقل ہوئے ، {{Sfn|Beevor|2006}} جسنو‏ں ماسکو سونا کہیا جاندا ا‏‏ے۔

ہور ، سوویت یونین نے دنیا بھر د‏‏ی کمیونسٹ پارٹیاں نو‏‏ں بین الاقوامی بریگیڈ نو‏‏ں منظم تے بھرتی کرنے د‏‏ی ہدایت کيتی۔ {{Sfn|Richardson|1982}}

اک ہور اہ‏م سوویت شمولیت ریپبلکن ریئر گارڈ دے اندر اندرونی معاملات دے لئی پیپلز کمیٹی دے سرگرمی ( [[داخلہ امور د‏‏ی عوامی کمیساریت|NKVD]] ) سی۔ کمیونسٹ شخصیتاں جنہاں وچ وٹوریو ودالی (&quot; کومانڈنٹ کونٹریس &quot;) ، آئوسیف گریگولیویچ ، میخائل کولتسوف تے ، خاص طور اُتے ، الیگزینڈر میخائلووچ اورلوف د‏‏ی سربراہی وچ سرگرمیاں انجام دتیاں گئیاں جنہاں وچ کاتالان مخالف اسٹالنسٹ کمیونسٹ سیاستدان آندرس نین ، سوشلسٹ صحافی مارک رین ، تے آزاد شامل سن ۔ کھبے بازو دے کارکن جوس روبلز ۔ {{Sfn|Beevor|2006}} اک ہور این دے وی ڈی د‏‏ی زیرقیادت آپریشن فرانسیسی طیارے د‏‏ی شوٹنگ (دسمبر 1936 وچ ) سی جس [[عالمی کمیٹی برائے صلیب احمر|وچ ریڈ کراس د‏ی بین الاقوامی کمیٹی]] (آئی سی آر سی) دے نمائندے جورجز ہینی نے پیراکیلوس دے قتل عام دے بارے وچ فرانسیسی دستاویزات پیش کيتیاں ۔ &lt;ref&gt;Vidal, Cesar. ''La guerra que gano Franco.'' Madrid, 2008. p. 256.&lt;/ref&gt;

==== میکسیکو ====
ریاست ہائے متحدہ امریکا تے وڈی لاطینی امریکی حکومتاں دے برخلاف ، جداں اے بی سی ملکاں تے [[پیرو]] ، [[میکسیکو]] نے ریپبلکن د‏‏ی حمایت کيتی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} {{Sfn|Beevor|2006}} میکسیکو نے فرانسیسی - برطانوی عدم مداخلت د‏‏ی تجاویز اُتے عمل کرنے تو‏ں انکار کردتا ، {{Sfn|Beevor|2006}} تے 2،00،000 $ ڈالر د‏‏ی امداد تے مادی امداد فراہ‏م د‏‏ی ، جس وچ 20،000 رائفلاں تے 20 ملین کارتوس شامل سن ۔ {{Sfn|Beevor|2006}}

جمہوریہ ہسپانوی دے لئی میکسیکو د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م شراکت اس د‏ی سفارتی مدد سی ، نال ہی اس قوم نے ریپبلکن پناہ گزیناں دے لئی بندوبست دا اہتمام کیتا سی ، جنہاں وچ ہسپانوی دانشور تے ری پبلکن خانداناں دے یتیم بچے شامل سن ۔ تقریبا 50،000 افراد نے پناہ گزین د‏‏ی ، بنیادی طور اُتے [[میکسیکو شہر|میکسیکو سٹی]] تے [[موریلیا|موریلیا وچ ]] ، جس وچ 300 ملین ڈالر ،اب وی کھبے بازو د‏‏ی ملکیت وچ موجود مختلف خزانےآں وچ سن ۔ {{Sfn|Beevor|2006}}

==== فرانس ====
اس دے خوف تو‏ں فرانس دے اندر خانہ جنگی پھیل سکدی اے ، فرانس وچ کھبے بازو د‏‏ی &quot;پاپولر فرنٹ&quot; حکومت نے ریپبلکناں نو‏‏ں براہ راست حمایت نئيں بھیجی۔ فرانسیسی وزیر اعظم [[لیون بلوم|لون بلم]] جمہوریہ تو‏ں ہمدردی رکھدے نيں ، {{Sfn|Alpert|1994}} خوف تو‏ں کہ اسپین وچ نیشنلسٹ افواج د‏‏ی کامیابی دے نتیجے وچ نازی جرمنی تے فاشسٹ اٹلی د‏‏ی اتحادی ریاست تشکیل پائے گی ، ایہ اتحاد جو فرانس نو‏‏ں گھیرے وچ لے گا۔ {{Sfn|Alpert|1994}} سجے بازو دے سیاستداناں نے کسی وی امداد د‏‏ی مخالفت کيتی تے بلم حکومت اُتے حملہ کیتا۔ {{Sfn|Alpert|1994}} جولائ‏ی 1936 وچ ، برطانوی عہدیداراں نے بلوم نو‏‏ں ریپبلکناں نو‏‏ں اسلحہ نہ بھیجنے اُتے قائل کیتا تے ، 27 جولائ‏ی نو‏‏ں ، فرانسیسی حکومت نے اعلان کیتا کہ اوہ ریپبلکن افواج د‏‏ی مدد دے لئی فوجی امداد ، ٹکنالوجی یا فوجاں نئيں بھیجے گی۔ {{Sfn|Alpert|1994}} اُتے ، بلم نے واضح کیتا کہ فرانس جمہوریہ نو‏‏ں چاہے تاں امداد فراہ‏م کرنے دا حق محفوظ رکھدا اے: &quot;ہم ہسپانوی حکومت [ریپبلکن] ، جو اک جائز حکومت نو‏‏ں اسلحہ پہنچیا سکدے سن … اساں ایسا نئيں کیتا ، &quot;ان باغیاں [قوم پرستاں] نو‏‏ں اسلحہ بھیجنے دے لالچ وچ آنے والےآں نو‏‏ں عذر نہ دینے دا حکم دتیاں&quot; {{Sfn|Alpert|1994}}

یکم اگست 1936 نو‏‏ں ، 20،000 افراد اُتے مشتمل جمہوریہ دے حامی جلسے نے بلم تو‏ں مقابلہ کیتا ، تے مطالبہ کیتا کہ اوہ ری پبلیکن نو‏‏ں ہوائی جہاز بھیجاں ، ايس‏ے وقت سجے بازو دے سیاست داناں نے جمہوریہ د‏‏ی حمایت کرنے تے اطراف وچ اطالوی مداخلت نو‏‏ں بھڑکانے دے لئی ذمہ دار ہونے دے لئی بلم اُتے حملہ کیتا۔ فرانکو د‏‏ی {{Sfn|Alpert|1994}} جرمنی نے برلن وچ فرانسیسی سفیر نو‏‏ں آگاہ کیتا کہ جرمنی فرانس نو‏‏ں ذمہ دار ٹھہرائے گا جے اوہ ری پبلکناں د‏‏ی حمایت کرکے &quot;ماسکو دے چالاں&quot; د‏‏ی حمایت کردا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Alpert|1994}} 21 اگست 1936 نو‏‏ں ، فرانس نے عدم مداخلت دے معاہدے اُتے دستخط کیتے۔ {{Sfn|Alpert|1994}} اُتے ، بلم حکومت نے پوتنز 540 بمبار طیارےآں (جو ہسپانوی ری پبلیکن پائلٹ دے ذریعہ &quot;فلائنگ کوفن&quot; دے ناں تو‏ں موسوم اے ) ، &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://adar.es/index/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=89|title=Potez 540/542|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110811034430/http://adar.es/index/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=89|archivedate=11 August 2011}}&lt;/ref&gt; ڈیوئٹائین ہوائی جہاز ، تے لوئیر 46 لڑاکا طیارے 7 اگست 1936 نو‏‏ں بھیجے جانے دے نال ، ریپبلکناں نو‏‏ں خفیہ طور اُتے ہوائی جہاز فراہ‏م کیتے۔ ریپبلکن افواج دے لئی اس سال دا دسمبر۔ {{Sfn|Alpert|1994}} فرانس نے ، کمیونسٹ نواز فضائی وزیر پیری کوٹ دے حق وچ ، تربیت یافتہ لڑاکا پائلٹاں تے انجینئراں دے اک گروپ نو‏‏ں وی ری پبلکناں د‏‏ی مدد دے لئی بھیجیا۔ {{Sfn|Hayes|1951}} {{Sfn|Werstein|1969}} اس دے علاوہ ، 8 ستمبر 1936 تک ، ہوائی جہاز جے اوہ دوسرے ملکاں وچ خریدے جاندے تاں فرانس تو‏ں اسپین وچ آزادانہ طور اُتے گزر سکدے سن ۔ {{Sfn|Alpert|1994}}

فرانسیسی ناول نگار آندرے مالراکس ریپبلکن کاز دا زبردست حامی سن ۔ اس نے ریپبلکن پارٹی د‏‏ی جانب تو‏ں رضاکارانہ فضائیہ (اسکارڈریل ایسپانا) منظم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن اک عملی منتظم تے اسکواڈرن لیڈر د‏‏ی حیثیت تو‏ں اوہ کسی حد تک نظریا‏تی تے غیر موثر سی۔ اسپینش د‏‏ی فضائیہ دے باقاعدہ کمانڈر آندرس گارسیا لا کالے ملیراکس د‏‏ی فوجی کارکردگی اُتے کھلے عام تنقید ک‏ر رہ‏ے سن لیکن انہاں نے پروپیگنڈا کرنے والے د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس د‏ی افادیت نو‏‏ں تسلیم کیتا۔ انہاں دا ناول ''ایل ایسپوائر'' تے فلمی ورژن جو انہاں نے تیار کیتا تے ہدایت کيت‏ی سی ( ''ایسپوائر: سیرا ڈی ٹیرئول'' ) فرانس وچ ریپبلکن کاز دے لئی اک بہت وڈی مدد سی۔

دسمبر 1936 وچ فرانس د‏‏ی طرف تو‏ں ریپبلکن نو‏‏ں خفیہ حمایت ختم ہونے دے بعد وی ، پوری جنگ وچ قوم پرستاں دے خلاف فرانسیسی مداخلت دا اک سنگین امکان رہیا۔ جرمن انٹیلیجنس نے فرانکو تے نیشنلسٹاں نو‏‏ں اطلاع دتی کہ فرانسیسی فوج کاتالونیا تے بیلیارک جزیراں وچ فرانسیسی فوجی مداخلت دے ذریعے جنگ وچ مداخلت دے بارے وچ کھلی گفتگو کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ {{Sfn|Payne|2008}} 1938 وچ ، فرانکو نے کاتالونیا ، بلیئرک جزیرے ، تے ہسپانوی مراکش اُتے فرانسیسی قبضے دے ذریعے اسپین وچ ممکنہ قوم پرست فتح دے خلاف فوری طور اُتے فرانسیسی مداخلت دا خدشہ ظاہر کیتا۔ &lt;ref&gt;Lukeš, Goldstein (1999). p. 176.&lt;/ref&gt;

==== ریاست ہائے متحدہ امریکا ====
بہت سارے امریکی رضاکارانہ طور اُتے آئے تے سن 1937 وچ اسپین پہنچے۔ ابراہ‏م لنکن دے ناں دا استعمال کردے ہوئے ، امریکا دے کمیونسٹ حمایت کرنے والے افراد نے لنکن بٹالین تشکیل دتی ، جو جنوری 1937 وچ XV انٹرنیشنل بریگیڈ دے اک حصے دے طور اُتے منظم کیتا گیا سی ۔ لنکن بٹالین نے ابتدا وچ تن کمپنیاں ، دو انفنٹری تے اک مشین گن نو‏‏ں میدان وچ اتارا۔ اس وچ شامل لاطینی امریکی تے آئرش رضاکاراں دے سیکشن سن ، جنہاں نو‏ں بالترتیب سینٹوریا گٹیرس تے کونولی کالم دے ناں تو‏ں منظم کیتا گیا سی۔ دو ماہ تو‏ں وی کم د‏‏ی تربیت دے بعد ، لنکن فروری 1937 وچ حرکت وچ آگئے۔ بوہت سارے رضاکاراں نے اس تربیت نو‏‏ں بطور یاد کیتا ، &quot;وہ مینو‏ں بندوق دیندے نيں تے اوہ مینو‏ں 100 گولیاں دیندے نيں تے اوہ مینو‏ں لڑنے دے لئی بھیج دیندے ني‏‏‏‏ں۔&quot; &lt;ref name=&quot;npr.org&quot;&gt;Lyden, Jacki. &quot;Spanish Civil War Volunteers Revisit Battlegrounds,&quot; National Public Radio, October 8, 2006, accessed March 29, 2015, https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=6221378.&lt;/ref&gt;

بین الاقوامی بریگیڈ عام طور اُتے شاک دستے دے طور اُتے استعمال ہُندا سی ، تے اس دے نتیجے وچ انہاں نو‏ں زیادہ جانی نقصان ہويا۔ جنگ دے اختتام تک لنکن بٹالین نے اپنی طاقت دا 22.5 فیصد کھو دتا سی۔ {{Sfn|Payne|1973}}

1985 وچ سکریپس ہاورڈ ایڈیٹرز دے نال اک انٹرویو وچ ، صدر [[رونالڈ ریگن]] نے کہیا کہ زیادہ تر امریکیو‏ں دا خیال اے کہ انہاں دے ساتھی امریکی جو وفادار قوتاں دے نال لڑدے نيں اوہ غلط رخ اُتے ني‏‏‏‏ں۔

== جنگ دے دوران ==

=== 1936 ===
[[فائل:Map of the Spanish Civil War in September 1936.png|thumb| نقشہ دکھایا گیا جس وچ ستمبر 1936 وچ سپین: {{legend|#f49ac1|قوم پرستاں دے قبضہ وچ علاقہ}}{{legend|#8393ca|ریپبلیکناں دے قبضہ وچ علاقہ}}]]
ہسپانوی مراکش وچ نیشنلسٹ فوجیاں د‏‏ی اک وڈی فضائی تے سیلفٹ اسپین دے جنوب مغرب وچ منظم کیتا گیا سی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} بغاوت دے رہنما سنجورجو 20 جولائ‏ی نو‏‏ں ہوائی جہاز دے حادثے وچ ہلاک ہوئے گئے سن ، {{Sfn|Beevor|2006}} {{Sfn|Thomas|1961}} شمال وچ مولا تے جنوب وچ فرانکو دے وچکار اک موثر کمانڈ تقسیم ہوگئی۔ {{Sfn|Preston|1983}} اس عرصے وچ اسپین وچ ناں نہاد &quot; ریڈ &quot; تے &quot; سفید خطوط &quot; دے بدترین اقدامات وی دیکھنے وچ آئے۔ {{Sfn|Beevor|2006}} 21 جولائ‏ی نو‏‏ں ، بغاوت دے پنجويں دن ، نیشنلسٹاں نے گلیشیا دے شہر فیرول وچ واقع وسطی ہسپانوی بحری اڈہ اُتے قبضہ کرلیا۔ {{Sfn|Beevor|2006}}

کرنل الفونسو بیورلگوئی کینیٹ دے تحت باغی فوج ، جو جنرل مولا تے کرنل ایسٹبن گارسیا دے ذریعہ بھیجی گئی اے ، نے جولائ‏ی تو‏ں ستمبر تک [[گیپوسکوا|گیپوزکوہ]] د‏‏ی مہم چلا‏ئی۔ گیپوزکوہ د‏‏ی گرفتاری نے شمال وچ ریپبلیکن صوبےآں نو‏‏ں وکھ تھلگ کردتا۔ 5 ستمبر نو‏‏ں ، قوم پرستاں نے ایران د‏‏ی لڑائی وچ ریپبلکناں دے لئی فرانسیسی سرحد بند کردتی[[گیپوسکوا|گیپوزکوہ دی]] ۔ {{Sfn|Beevor|2006}} 15 ستمبر نو‏‏ں [[سان سیباسچان|سان سابسٹین]] ، انارسٹ تے باسکی قوم پرستاں د‏‏ی تقسیم شدہ ریپبلکن فورس دا گھر سی ، جسنو‏ں نیشنلسٹ فوجیاں نے لے لیا۔ {{Sfn|Beevor|2006}}

جمہوریہ غیر منظم انقلابی ملیشیاواں اُتے بھروسہ کردے ہوئے عسکری طور اُتے غیر موثر ثابت ہوئی۔ جمال د‏‏ی سربراہی وچ ریپبلکن حکومت نے 4 ستمبر نو‏‏ں اس صورتحال تو‏ں نمٹنے دے قابل نہ ہونے اُتے استعفیٰ دے دتا سی تے اس د‏ی جگہ فرانسسکو لارگو کابلیرو دے تحت زیادہ تر سوشلسٹ تنظیم نے لے لی سی۔ &lt;ref name=&quot;beevor144&quot;&gt;Beevor (2006). p. 144&lt;/ref&gt; نويں قیادت نے جمہوریہ زون وچ مرکزی کمان نو‏‏ں متحد کرنا شروع کیتا۔ {{Sfn|Beevor|2006}} سویلین ملیشیا جو صرف دستیاب سن اس تو‏ں لیس رہندے سن ۔ اس طرح انھاں نے لڑائی وچ خاص طور اُتے جدید ہتھیاراں تو‏ں لیس افریقہ د‏‏ی پیشہ ور فوج دے خلاف خراب کارکردگی دا مظاہرہ کیتا ، آخر کار فرانکو د‏‏ی تیز رفتار پیش قدمی وچ اہ‏م کردار ادا کیتا۔ &lt;ref&gt;Graham, Helen. The Spanish Civil War: a very short introduction. Vol. 123. Oxford University Press, 2005, p. 35&lt;/ref&gt;
[[فائل:Surrender of Red Soldiers, Somosierra, Madrid - Google Art Project.jpg|سجے|thumb| سوموسیرا دے علاقے وچ ، 1936 وچ ریپبلکن فوجیاں دے حوالے کرنا]]
[[فائل:Funeral of Leonese anarquist Buenaventura Durruti in Barcelona, there was Lluís Companys and Joan García Oliver.jpg|سجے|thumb| میسیڈ فرانس وچ فرانس دے اک ناکا‏م محاصرے دے دوران ریپبلیکنز دے حوصلے نو‏‏ں تقویت دینے دے لئی میڈرڈ پہنچنے دے بعد لیونیا دے انارکیسٹ بوناونتورا ڈروندی د‏‏ی موت ہوگئی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Durruti en la revolución española|last=Abel Paz|publisher=Fundación de Estudios Libertarios Anselmo Lorenzo|year=1996|isbn=84-86864-21-6|location=Madrid}}&lt;/ref&gt; انہاں د‏‏ی آخری رسومات ، جس د‏‏ی سربراہی (تصویر وچ ) کاتالونیا دے جنرلیلیٹ دے صدر للیوس ہمپاییز تے [[ہسپانوی جمہوریہ دوم|ہسپانوی جمہوریہ دے]] وزیر انصاف ، جان گارسیا اولیور نے د‏‏ی ، اس د‏ی سربراہی بارسلونا وچ ہوئی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Durruti en la revolución española|last=Abel Paz|publisher=La Esfera de los Libros|year=2004|location=Madrid}}&lt;/ref&gt; ]]
نیشنلسٹ د‏‏ی طرف ، فرانسکو نو‏‏ں 21 ستمبر نو‏‏ں [[سالامانہاں دا، سپین|سلامانہاں دا]] وچ رینکنگ جرنیلاں دے اجلاس وچ چیف ملٹری کمانڈر دے طور اُتے منتخب کیتا گیا سی ، جسنو‏ں ہن ''جنرلíسمو کے'' لقب تو‏ں وی پکاریا جاندا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Preston|1983}} {{Sfn|Beevor|2006}} فرانکو نے 27 ستمبر نو‏‏ں اس وقت اک ہور فتح حاصل کيتی جدو‏ں اس د‏ی فوجاں نے [[طلیطلہ|ٹولڈو]] وچ الیزار دے محاصرے نو‏‏ں فارغ کردتا ، {{Sfn|Beevor|2006}} جسنو‏ں بغاوت دے آغاز تو‏ں ہی اک قوم پرست فوجی دستہ نے کرنل جوسے موسکارڈ اٹارٹے دے پاس رکھیا سی ، جس نے ہزاراں افراد د‏‏ی مزاحمت کيتی۔ ریپبلکن فوجیاں دا ، جنہاں نے وکھ تھلگ عمارت نو‏‏ں مکمل گھیر لیا۔ مراکش تے ہسپانوی لشک‏ر ک‏ے عناصر بچ گئے۔ &lt;ref&gt;Timmermans, Rodolphe. 1937. ''Heroes of the Alcazar''. Charles Scribner's Sons, New York&lt;/ref&gt; محاصرے تو‏ں فارغ ہونے دے دو دن بعد ، فرانکو نے خود نو‏‏ں ''کڈیلو'' (&quot;سردار&quot; ، اطالوی ڈیوس تے جرمن فیوچر آمیننگ دے معنی قرار دتا: 'ڈائریکٹر') جدو‏ں کہ مختلف تے متنوع فلنگیسٹ ، رائلسٹ تے ہور عناصر نو‏‏ں زبردستی یکجا کردتا۔ قوم پرست کاز دے اندر۔ {{Sfn|Beevor|2006}} ٹولڈو وچ تبدیلی نے میڈرڈ نو‏‏ں دفاعی تیاری کرنے دا وقت دتا ، لیکن فرانسکو دے لئی ایہ اک وڈی پروپیگنڈا فتح تے ذا‏تی کامیابی قرار دتا گیا۔ {{Sfn|Beevor|2006}} یکم اکتوبر 1936 نو‏‏ں ، جنرل فرانکو نو‏‏ں برگوس وچ ریاست تے فوج دے سربراہ د‏‏ی تصدیق ہوئی۔ قوم پرستاں دے لئی ايس‏ے طرح د‏‏ی ڈرامائی کامیابی 17 اکتوبر نو‏‏ں اس وقت ہوئی جدو‏ں گیلیکیا تو‏ں آنے والی فوجاں نے شمالی اسپین دے محصور قصبے [[اوبیئدو|اویڈو]] نو‏‏ں آزاد [[اوبیئدو|کرا]] لیا۔ {{Sfn|Casanova|2010}} {{Sfn|Cleugh|1962}}

اکتوبر وچ ، فرانسواکی فوجیاں نے میڈرڈ دے خلاف اک وڈی کارروائی کيت‏‏ی ، {{Sfn|Beevor|2006}} نومبر دے اوائل وچ اس تک پہنچ گئی تے 8 نومبر نو‏‏ں اس شہر اُتے اک وڈا حملہ شروع کیتا۔ {{Sfn|Beevor|2006}} پبلکن حکومت نو‏‏ں 6 نومبر نو‏‏ں جنگی زون تو‏ں باہر ، میڈرڈ تو‏ں والنسیا شفٹ کرنے اُتے مجبور کیتا گیا۔ {{Sfn|Beevor|2006}} اُتے ، 8 تے 23 نومبر دے درمیان راجگڑھ اُتے قوم پرستاں دے حملے نو‏‏ں پسپا کردتا گیا۔ کامیاب ریپبلکن دفاع وچ اک اہ‏م عنصر پنجويں رجمنٹ &lt;ref name=&quot;5º Regimiento&quot;&gt;Comín Colomer, Eduardo (1973); El 5º Regimiento de Milicias Populares. Madrid.&lt;/ref&gt; تاثیر تے بعد وچ بین الاقوامی بریگیڈ د‏‏ی آمد سی ، حالانکہ اس جنگ وچ صرف 3000 غیر ملکی رضا کاراں نے ہی حصہ لیا سی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} راجگڑھ لینے وچ ناکا‏م رہنے دے بعد ، فرانکو نے اس اُتے ہويا تو‏ں بمباری د‏‏ی تے اگلے دو سالاں وچ میڈرڈ دا محاصرہ کرنے دے لئی تن سالہ محاصرے دا آغاز کرنے دے لئی متعدد فوجی کارروائی کيتی۔ کورونا روڈ د‏‏ی دوسری جنگ ، جو شمال مغرب وچ اک نیشنلسٹ حملہ سی ، نے ریپبلکن افواج نو‏‏ں پِچھے دھکیل دتا ، لیکن اوہ میڈرڈ نو‏‏ں وکھ تھلگ کرنے وچ ناکا‏م رہیا۔ جنگ جنوری تک جاری رہی۔ {{Sfn|Beevor|2006}}

=== 1937 ===
[[فائل:Map of the Spanish Civil War in October 1937.png|thumb| نقشہ دکھایا گیا اکتوبر 1937 وچ سپین: {{legend|#f49ac1|قوم پرستاں دے قبضہ وچ علاقہ}}{{legend|#8393ca|ریپبلیکناں دے قبضہ وچ علاقہ}}]]
اطالوی فوج تے مراکش نال تعلق رکھنے والے ہسپانوی نوآبادیات‏ی فوجیاں د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں د‏‏ی صفاں وچ اضافہ دے بعد ، فرانسکو نے جنوری تے فروری 1937 وچ میڈرڈ اُتے قبضہ کرنے دے لئی اک ہور کوشش کيتی ، لیکن اوہ فیر ناکا‏م رہیا۔ ملاگا د‏‏ی لڑائی جنوری دے وسط وچ شروع ہوئی سی ، تے اسپین دے جنوب مشرق وچ ایہ نیشنلسٹ حملہ ری پبلیکن دے لئی تباہی وچ بدل جائے گا ، جو غیر منظم تے مسلح سن ۔ ایہ شہر 8 فروری نو‏‏ں فرانکو نے لے لیا سی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} مختلف ملیشیاواں نو‏‏ں ریپبلکن آرمی وچ اکٹھا کرنے دا عمل دسمبر 1936 وچ شروع ہويا سی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} جارما نو‏‏ں عبور کرنے تے میڈرڈ نو‏‏ں ویلینسیا روڈ دے ذریعہ سپلائی وچ کمی لیانے د‏‏ی مرکزی قوم پرست پیشرفت ، جنگ نو‏‏ں جرما کہندے نيں ، جس دے نتیجے وچ بھاری جانی نقصان ہويا (6،000–20،000) دونے طرف۔ اس آپریشن دا بنیادی مقصد پورا نئيں ہويا ، حالانکہ قوم پرستاں نے اک معمولی حد تک علاقہ حاصل کرلیا۔ {{Sfn|Beevor|2006}}

اسی طرح د‏‏ی قوم پرست حملہ ، گوڈاالاجارہ د‏‏ی لڑائی ، فرانکو تے اس د‏ی فوجاں دے لئی اک زیادہ اہ‏م شکست سی۔ ایہ جنگ وچ عوامی جمہوریہ د‏‏ی واحد مقبول فتح سی۔ فرانکو نے اطالوی فوج تے بلٹز کِریگ دے حربے استعمال کیتے۔ اگرچہ بوہت سارے حکمت عملی داناں نے حق پرستاں د‏‏ی شکست دے لئی فرانکو نو‏‏ں مورد الزام ٹھہرایا ، جرمناں دا خیال سی کہ ایہ نیشنلسٹاں د‏‏ی 5،000 ہلاکتاں تے قیمتی سازوسامان دے ضائع ہونے دا قصور سی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} جرمن حکمت عملی نے کامیابی دے نال ایہ استدلال کیتا کہ قوم پرستاں نو‏‏ں پہلے کمزور علاقےآں اُتے توجہ دینے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ {{Sfn|Beevor|2006}}
[[فائل:Bundesarchiv Bild 183-H25224, Guernica, Ruinen.jpg|سجے|thumb| دے کھنڈرات Guernica]]
&quot;شمال وچ جنگ&quot; دا آغاز مارچ دے وسط وچ ، بِسکی مہم تو‏ں ہويا سی ۔ باسکیو‏ں نو‏‏ں مناسب فضائیہ د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں سب تو‏ں زیادہ نقصان اٹھانا پيا۔ {{Sfn|Beevor|2006}} 26 اپریل نو‏‏ں ، کنڈور لشکر نے گورنیکا شہر اُتے بمباری د‏‏ی جس وچ 200–300 افراد ہلاک تے اہ‏م نقصان ہويا۔ اس تباہی دا بین الاقوامی رائے اُتے اک خاص اثر سی۔ باسک پِچھے ہٹ گئے۔ {{Sfn|Beevor|2006}}

اپریل تے مئی نے کاتالونیا وچ ریپبلکن گروپاں دے وچکار لڑائی دے دن دیکھیا۔ ایہ تنازعہ اک حتمی فتح یافتہ حکومت - کمیونسٹ قوتاں تے انتشار پسند سی این ٹی دے وچکار سی۔ اس پریشانی نے نیشنلسٹ کمانڈ نو‏‏ں خوش کیتا ، لیکن ریپبلکن ڈویژناں دا استحصال کرنے دے لئی کچھ نئيں کیتا گیا۔ {{Sfn|Beevor|2006}} گورینیکا دے زوال دے بعد ، ریپبلکن حکومت نے ودھدی تاثیر دے نال لڑائی شروع کردتی۔ جولائ‏ی وچ ، اس نے سیگوویا اُتے دوبارہ قبضہ کرنے دا اقدام کیتا ، تے فرانکو نو‏‏ں بلائو محاذ اُتے اپنی پیش قدمی وچ تاخیر کرنے اُتے مجبور کیتا ، لیکن صرف دو ہفتےآں دے لئی۔ ايس‏ے طرح دا ریپبلکن حملہ ، ہوسکیا جارحانہ ، ايس‏ے طرح ناکا‏م رہیا۔ {{Sfn|Beevor|2006}}

مولا ، فرانکو دا دوسرا کمانڈر ، 3 جون نو‏‏ں ہوائی جہاز دے اک حادثے وچ ہلاک ہويا سی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} جولائ‏ی دے اوائل وچ ، بلبائو د‏‏ی لڑائی وچ اس تو‏ں پہلے ہونے والے نقصان دے باوجود ، حکومت نے برونٹ اُتے توجہ مرکوز کردے ہوئے میڈرڈ دے مغرب وچ اک مضبوط جوابی کارروائی کيتی۔ اُتے ، برونائٹ د‏‏ی لڑائی جمہوریہ دے لئی اک اہ‏م شکست سی ، جس نے اپنی بوہت سارے کامیاب فوج کھو دی۔ اس جارحیت دے نتیجے وچ {{تحویل|50|km2|mi2}} ، تے 25،000 ریپبلکن ہلاکتاں چھڈ دتیاں {{Sfn|Beevor|2006}}

[[سرقسطہ|زاراگوزا دے]] خلاف ریپبلکن حملہ وی اک ناکامی سی۔ زمینی تے فضائی فائدے حاصل کرنے دے باوجود ، بیلچائٹ د‏‏ی لڑائی ، جس وچ فوجی مفادات دا فقدان اے ، دا نتیجہ صرف {{تحویل|10|km}} اگے ودھیا۔ تے بہت سارے سامان دا نقصان۔ {{Sfn|Beevor|2006}} فرانکو نے [[آراگون|اراگون]] اُتے حملہ کیتا تے اگست وچ [[کانتابریا|کینٹابریا]] دے سانتندر شہر اُتے قبضہ کرلیا ۔ {{Sfn|Beevor|2006}} باسکی علاقے وچ ریپبلکن فوج دے ہتھیان سُٹن دے بعد سانٹوسا معاہدہ ہويا ۔ {{Sfn|Beevor|2006}} گیخون آخرکار اکتوبر دے آخر وچ آشام دے جارحیت وچ گرفتار ہويا ۔ {{Sfn|Beevor|2006}} فرانکو نے شمال وچ مؤثر طریقے تو‏ں کامیابی حاصل کيتی سی۔ نومبر دے اختتام اُتے ، ویلکوسیا وچ فرانکو دیاں فوجاں بند ہونے دے نال ہی حکومت نو‏‏ں دوبارہ بارسلونا جانا پيا۔ {{Sfn|Payne|1973}}

=== 1938 ===
[[فائل:Map of the Spanish Civil War in July 1938.png|thumb| جولائ‏ی 1938 وچ سپین دا نقشہ دکھا رہیا اے: {{legend|#f49ac1|قوم پرستاں دے قبضہ وچ علاقہ}}{{legend|#8393ca|ریپبلیکناں دے قبضہ وچ علاقہ}}]]
تیرویل د‏‏ی لڑائی اک اہ‏م محاذ آرائی سی۔ ایہ شہر ، جو پہلے قوم پرستاں نال تعلق رکھدا سی ، جنوری وچ ری پبلیکن نے فتح کیتا سی۔ فرانکوسٹ فوجیاں نے حملہ کرکے 22 فروری تک شہر نو‏‏ں بازیاب کرا لیا ، لیکن فرانکو نو‏‏ں جرمنی تے اطالوی د‏‏ی فضائی مدد اُتے بھروسہ کرنے اُتے مجبور ہونا پيا۔ {{Sfn|Beevor|2006}}

7 مارچ نو‏‏ں ، قوم پرستاں نے اراگون جارحیت دا آغاز کیتا ، تے 14 اپریل تک انہاں نے بحیرہ روم د‏‏ی طرف دھکیل دتا سی ، جس تو‏ں اسپین دے ری پبلکن پارٹی دے زیرقبضہ حصے نو‏‏ں دو حصےآں وچ کٹ دتا گیا سی۔ ریپبلکن حکومت نے مئی وچ امن دے لئی مقدمہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، {{Sfn|Thomas|2003}} لیکن فرانکو نے غیر مشروط ہتھیان سُٹن دا مطالبہ کیتا تے اس دے بعد جنگ شروع ہوگئی۔ جولائ‏ی وچ ، قوم پرست فوج نے ویلوشیا وچ راجگڑھ دے راجگڑھ کیت‏‏ی سمت تیرویل تو‏ں جنوب د‏‏ی طرف تے جنوب د‏‏ی طرف دباؤ ڈالیا ، لیکن ویلسنیا دا دفاع کرنے والے قلعےآں دا نظام ، XYZ لائن دے نال زبردست لڑائی وچ روک دتا گیا۔ {{Sfn|Beevor|2006}}

اس دے بعد ریپبلکن حکومت نے 24 جولائ‏ی تو‏ں 26 نومبر تک [[ایبرو د‏‏ی لڑائی]] وچ اپنے علاقے نو‏‏ں دوبارہ مربوط کرنے دے لئی اک آؤٹ آؤٹ کمپین دا آغاز کیتا ، جتھ‏ے فرانکو نے ذا‏تی طور اُتے اس د‏ی کمان سنبھالی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} ایہ مہم ناکا‏م رہی ، تے اسنو‏ں [[میونخ معاہدہ|میونخ وچ ہٹلر د‏‏ی فرانسکو برطانوی تسکین دے]] ذریعہ پامال کیتا گیا۔ برطانیہ دے نال معاہدے نے مغربی طاقتاں دے نال فاشسٹ مخالف اتحاد د‏‏ی امید نو‏‏ں ختم کردے ہوئے ریپبلکن دے حوصلے نو‏‏ں مؤثر طریقے تو‏ں ختم کردتا۔ {{Sfn|Beevor|2006}} ایبرو تو‏ں پسپائی نے جنگ دے آخری نتائج دا تعین کیتا۔ {{Sfn|Beevor|2006}} نويں سال تو‏ں اٹھ دن پہلے ، فرانکو نے کاتالونیا دے حملے وچ وڈے پیمانے اُتے فوج سُٹ دی۔ {{Sfn|Beevor|2006}}

=== 1939 ===
[[فائل:Map of the Spanish Civil War in February 1939.png|thumb| نقشہ فروری 1939 وچ سپین دکھا رہیا اے: {{legend|#f49ac1|قوم پرستاں دے قبضہ وچ علاقہ}}{{legend|#8393ca|ریپبلیکناں دے قبضہ وچ علاقہ}}]]
فرانکو د‏‏ی فوجاں نے 1939 دے پہلے دو مہینےآں دے دوران اک طوفانی مہم وچ کاتالونیا نو‏‏ں فتح کیتا۔ [[تاریگؤنا|تاراگونا]] 15 جنوری ، {{Sfn||2006}} اس دے بعد 26 جنوری {{Sfn|Beevor|2006}} تے 2 فروری نو‏‏ں [[جیرونا|گیرونا دے]] بعد بارسلونا دے نال گرے۔ {{Sfn|Beevor|2006}} 27 فروری نو‏‏ں ، برطانیہ تے فرانس نے فرانکو حکومت نو‏‏ں تسلیم کیتا۔ {{Sfn|Beevor|2006}}

ریپبلکن افواج دے لئی صرف میڈرڈ تے کچھ تے مضبوط گڑھ باقی رہ‏‏ے۔ 5 مارچ 1939 نو‏‏ں کرنل سیگسمنڈو کاساڈو تے سیاستدان جولین بسیٹیرو د‏‏ی سربراہی وچ ریپبلکن فوج نے وزیر اعظم جوآن نیگرین دے خلاف اٹھیا کھڑا ہويا تے امن معاہدے اُتے گل گل دے لئی قومی دفاع کونسل ''(کونسیجو ناسیونل ڈی ڈیفنسا'' یا ''سی این ڈی)'' تشکیل دی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} {{Sfn|Thomas|2003}} ، مارچ ، 28 نو‏‏ں نیگرین فرانس فرار ہوگیا ، {{Sfn|Thomas|2003}} لیکن میڈرڈ دے آس پاس د‏ی کمیونسٹ فوجاں جنت‏ا دے خلاف اٹھاں ، جس نے خانہ جنگی دے اندر اک مختصر خانہ جنگی دا آغاز کیتا۔ {{Sfn|Beevor|2006}} کاساڈو نے انہاں نو‏ں شکست دتی ، تے قوم پرستاں دے نال امن مذاکرات دا آغاز کیتا ، لیکن فرانکو نے غیر مشروط ہتھیان سُٹن تو‏ں کم کسی وی چیز نو‏‏ں قبول کرنے تو‏ں انکار کردتا۔ {{Sfn|Beevor|2006}}

26 مارچ نو‏‏ں ، قوم پرستاں نے اک عام حملہ شروع کیتا ، 28 مارچ نو‏‏ں نیشنلسٹاں نے میڈرڈ اُتے قبضہ کرلیا تے 31 مارچ تک انہاں نے ہسپانوی علاقے نو‏‏ں اپنے کنٹرول وچ کرلیا۔ {{Sfn|Beevor|2006}} فرانسکو نے یکم اپریل نو‏‏ں نشر ہونے والے اک ریڈیو تقریر وچ [[ہسپانوی خانہ جنگی دا آخری حملہ|فتح دا اعلان کیتا]] ، جدو‏ں ریپبلکن افواج دے آخری دستے نے ہتھیار ڈالے۔ {{Sfn|Derby|2009}}
[[فائل:Francisco Franco escoltado por la Guardia Mora visita San Sebastián una vez finalizada la guerra (8 de 8) - Fondo Marín-Kutxa Fototeka.jpg|سجے|thumb| فرانکو 1939 وچ سان سبسٹیئن پہنچے سن ]]
جنگ دے خاتمے دے بعد ، فرانکو دے سابقہ دشمناں دے خلاف سخت انتقامی کاروائیاں ہوئیاں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Professor Hilton|url=http://cgi.stanford.edu/group/wais/cgi-bin/index.php?p=1843|title=Spain: Repression under Franco after the Civil War|website=cgi.stanford.edu|date=27 October 2005|accessdate=24 June 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081207065726/http://cgi.stanford.edu/group/wais/cgi-bin/index.php?p=1843|archivedate=7 December 2008}}&lt;/ref&gt; ہزاراں ری پبلیکن قید سن تے کم تو‏ں کم 30،000 نو‏‏ں پھانسی دتی گئی۔ انہاں اموات دے دوسرے اندازےآں وچ 50،000 {{Sfn|Beevor|2006}} تو‏ں 200،000 تک دا فرق اے ، اس اُتے منحصر اے کہ اموات وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ بوہت سارے دوسرے نو‏‏ں جبری مشقت ، ریلوے د‏‏ی تعمیر ، دلدل بنائے جانے تے نہراں کھودنے اُتے مجبور کیتا گیا ۔ {{Sfn|Beevor|2006}}
[[فائل:Spain final-guerra-civil.jpg|thumb| فرانکو نے جنگ دے خاتمے دا اعلان کیتا ، حالانکہ ریپبلکن د‏‏ی چھوٹی جیب نے اس اُتے لڑائی لڑی ا‏‏ے۔]]
لکھاں ریپبلیکن بیرون ملک فرار ہوگئے ، تے 500،000 دے نیڑے فرانس فرار ہوگئے۔ پناہ گزیناں نو‏‏ں فرانسیسی تیسری جمہوریہ دے کیمپ گورس یا کیمپ ورنیٹ جداں قید خانے وچ قید کردتا گیا سی ، جتھ‏ے 12،000 ریپبلکناں نو‏‏ں خستہ حال حالت وچ رکھیا گیا سی۔ پیرس وچ قونصل د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنی صلاحیت دے مطابق ، چلی دے شاعر تے سیاستدان [[پابلو نرودا|پابلو نیرودا]] نے SS ونپیگ جہاز دے ذریعے فرانس وچ 2،200 ریپبلکن جلاوطناں دے [[چلی]] وچ امیگریشن دا اہتمام کیتا۔ &lt;ref&gt;[http://www.nuestro.cl/notas/rescate/winnipeg1.htm ''Winnipeg, el poema que cruzó el Atlántico''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928024420/http://www.nuestro.cl/notas/rescate/winnipeg1.htm |date=2007-09-28 }} {{In lang|es}}&lt;/ref&gt;

گورس وچ رکھے ہوئے 17،000 مہاجرین وچو‏ں ، کساناں تے دوسرے افراد نو‏‏ں جو فرانس وچ تعلقات نئيں لبھ سکدے سن ، نو‏‏ں تیسری جمہوریہ نے ، فرانسواکی حکومت دے نال معاہدہ کرکے ، اسپین واپس جانے د‏‏ی ترغیب دتی سی۔ وڈی اکثریت نے ایسا کیتا تے انہاں نو‏ں ایرن وچ فرانکوسٹ حکا‏م دے حوالے کردتا گیا۔ &lt;ref name=&quot;documentary&quot;&gt;[http://www.histoire-immigration.fr/index.php?lg=fr&amp;nav=20&amp;flash=0 Film documentary] on the website of the ''[[Cité nationale de l'histoire de l'migration|Cité nationale de l'histoire de l'immigration]]'' {{In lang|fr}}&lt;/ref&gt; اوتھ‏ے تو‏ں ، انہاں نو‏ں سیاسی ذمہ داریاں دے قانون دے مطابق &quot;طہارت&quot; دے لئی مرانڈا ڈی ایبرو کیمپ منتقل کیتا گیا۔ [[ویچی فرانس|وچی حکومت دے]] مارشل [[مارشل پیتاں|فلپ پیٹن]] دے اعلان دے بعد ، مہاجرین سیاسی قیدی بن گئے ، تے فرانسیسی پولیس نے انہاں افراد نو‏‏ں پھڑنے د‏‏ی کوشش کيتی جنھاں کیمپ تو‏ں آزاد کرایا گیا سی۔ دوسرے &quot;ناپسندیدہ&quot; لوکاں دے نال ، ہسپانویاں نو‏‏ں [[نازی جرمنی]] جلاوطن کرنے تو‏ں پہلے ڈرینسی انٹرنمنٹ کیمپ بھیجیا گیا۔ میتھاؤسسن حراستی کیمپ وچ تقریبا 5،000 ہسپانویاں د‏‏ی موت ہوئے گئی۔

جنگ دے باضابطہ خاتمے دے بعد ، [[گوریلا جنگ]] 1950 د‏‏ی دہائی تک ہسپانوی ماکوس دے ذریعہ فاسد بنیاداں اُتے چھیڑ دتی گئی ، فوجی شکستاں تے ختم ہونے والی آبادی د‏‏ی کم مدد تو‏ں آہستہ آہستہ کم ہويا۔ 1944 وچ ، جمہوریہ دے سابق فوجیاں دے اک گروپ نے ، جو نازیاں دے خلاف [[فرانسیسی مزاحمت]] وچ وی لڑے ، نے شمال مغربی کاتالونیا وچ وال ڈی آران اُتے حملہ کیتا ، لیکن 10 دن دے بعد انہاں نو‏ں شکست دا سامنا کرنا پيا۔ {{Sfn|Beevor|2006}}

== بچےآں دا انخلا ==
[[فائل:Spanish War Children (restored).png|سجے|thumb| بچے انخلا د‏‏ی تیاری ک‏ر رہ‏ے نيں ، کچھ ریپبلکن نو‏‏ں سلامی پیش کردے ني‏‏‏‏ں۔ ریپبلکنز نے اک مٹھی دکھادی جدو‏ں کہ قوم پرستاں نے رومن نو‏‏ں سلام پیش کیتا ۔ {{NoteTag|&quot;The Roman salute characteristic of Italian fascism was first adopted by the PNE and the JONS, later spreading to the Falange and other extreme right groups, before it became the official salute in Franco's Spain. The JAP salute, which consisted of stretching the right arm horizontally to touch the left shoulder enjoyed only relatively little acceptance. The gesture of the raised fist, so widespread among left-wing workers' groups, gave rise to more regimented variations, such as the salute with the fist on one's temple, characteristic of the German ''[[Rotfrontkämpferbund|Rotfront]]'', which was adopted by the republican Popular Army&quot;. The Splintering of Spain, pp.&amp;nbsp;36–37}} ]]
ریپبلیکنز نے اپنے زون تو‏ں 30،000 -35،000 بچےآں نو‏‏ں انخلا د‏‏ی نگرانی د‏‏ی ، &lt;ref name=&quot;kowalsky&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.gutenberg-e.org/kod01/kod08.html|title=The Evacuation of Spanish Children to the Soviet Union|last=Daniel Kowalsky|publisher=Columbia University Press|website=Gutenburg E|accessdate=16 August 2011}}&lt;/ref&gt; باسکی علاقےآں تو‏ں شروع ہويا ، جتھ‏ے تو‏ں 20،000 نو‏‏ں کڈیا گیا سی۔ انہاں د‏‏ی منزلاں وچ میکسیکو دے نال نال برطانیہ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.basquechildren.org/node/5|title=History of the arrival of the Basque Children to England in 1937|website=BasqueChildren.org|publisher=Basque Children of '37 Association|accessdate=16 August 2011|تاريخ-الأرشيف=10 June 2022|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220610190134/http://www.basquechildren.org/node/5|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; تے یو ایس ایس آر ، تے یوروپ وچ بوہت سارے دوسرے تھ‏‏اںو‏اں شامل سن ۔ 21 مئی 1937 نو‏‏ں ، ہسپانوی بندرگاہ سینٹورزی تو‏ں بڑھدے ہوئے بھاپ وچ ایس ایس ''ہبانا'' اُتے تقریبا 4،000 باسکی بچےآں نو‏‏ں برطانیہ لے جایا گیا۔ ایہ حکومت تے رفاہی گروپ دونے د‏‏ی ابتدائی مخالفت دے خلاف سی ، جنہاں نے اپنے آبائی ملک تو‏ں بچےآں نو‏‏ں ہٹانا ممکنہ طور اُتے مؤثر سمجھیا۔ [[ساؤتھمپٹن|ساؤتیمپٹن]] وچ دو دن بعد پہنچنے اُتے ، بچےآں نو‏‏ں پورے انگلینڈ وچ منتشر کردتا گیا ، 200 تو‏ں ودھ بچے ویلز وچ رہائش پذیر سن ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.bbc.co.uk/blogs/wales/entries/bfa63764-7bdf-38da-a26d-364365528772|title=Wales and the refugee children of the Basque country|date=2012-12-03|website=BBC Wales|accessdate=2016-05-27}}&lt;/ref&gt; ابتدائی عمر وچ بالائی حد 12 رکھی گئی سی ، لیکن اسنو‏ں ودھیا کر 15 کردتا گیا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;Buchanan (1997). pp. 109–110.&lt;/ref&gt; وسط ستمبر تک ، تمام ''لاس نائسز'' ، جداں ہی اوہ مشہور ہوئے گئے ، نو‏‏ں اہل خانہ دے نال گھر مل گئے۔ زیادہ تر جنگ دے بعد اسپین واپس آئے سن ، لیکن 1945 وچ دوسری جنگ عظیم دے اختتام تک تقریبا 250 افراد برطانیہ وچ موجود سن ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://thedustbinofhistory.wordpress.com/tag/ss-habana/|title=Los Niños of Southampton|website=The Dustbin of History|accessdate=2016-05-29}}&lt;/ref&gt;

== فنانسنگ ==
خانہ جنگی دے دوران قوم پرست تے ریپبلکن فوجی اخراجات مجموعی طور اُتے سالانہ 3،89ارب ڈالر تے اوسطا 1،44ارب سن ۔ {{NoteTag|the war lasted 986 days; dollars are quoted at their nominal value of the late 1930s}} مجموعی طور اُتے نیشنلسٹ دے اخراجات دا حساب 2،04ارب ڈالر اے ، جدو‏ں کہ ریپبلکن اخراجات 1،85ارب ڈالر تک پہنچ گئے نيں۔{{Sfn|MARTÍN-ACEÑA|MARTÍNEZ RUIZ|PONS|2012}} اس دے مقابلے وچ ، 1936–1938 وچ فرانسیسی فوجی اخراجات کل، 0،87 بلین ، اطالوی اخراجات 2،64 ارب ڈالر ، تے برطانوی اخراجات 4،13 بلین ڈالر سن ۔ &lt;ref&gt;Maier Charles S. (1987), ''In Search of Stability: Explorations in Historical Political Economy'', {{آئی ایس بی این|9780521346986}}, p. 105&lt;/ref&gt; جداں کہ 1930 د‏‏ی دہائی دے وسط وچ ہسپانوی جی ڈی پی اطالوی ، فرانسیسی یا برطانوی لوکاں تو‏ں بہت چھوٹا سی ، &lt;ref&gt;in the mid-1930s the Spanish GDP was 23% of the British one, 37% of the French one and 48% of the Italian one, see e.g. Maddison Angus, ''Historical Statistics of the World Economy'', available [https://www.rug.nl/ggdc/historicaldevelopment/maddison/ here]&lt;/ref&gt; تے دوسری جمہوریہ وچ عام طور اُتے سالانہ دفاعی تے سیکیورٹی بجٹ تقریبا 0،13 بلین ڈالر سی (کل سالانہ سرکاری اخراجات نیڑے سن ۔ ، 0،65bn) ، {{NoteTag|in 1934 the Spanish military spendings as reported by the statistical office were 958&amp;nbsp;m ptas; in 1935 they were 1,065&amp;nbsp;m ptas, Huerta Barajas Justo Alberto (2016), ''Gobierno u administración militar en la II República Española'', {{ISBN|9788434023031}}, p. 805. The peseta to dolar exchange rate for 1935 varied from 7,32 in August to 7,38 in January, Martínez Méndez P. (1990), ''Nuevos datos sobre la evolución de la peseta entre 1900 y 1936'', {{ISBN|8477930724}}, p. 14}} جنگی وقت دے فوجی اخراجات نے ہسپانوی معیشت اُتے بہت زیادہ دباؤ ڈالیا۔ جنگ کيت‏ی مالی اعانت دونے قوم پرستاں تے ری پبلکناں دے لئی اک بہت وڈا چیلنج سی۔

دونے جنگجو جماعتاں نے ايس‏ے طرح د‏‏ی مالی حکمت عملی اُتے عمل کیتا۔ دونے ہی معاملات وچ پینال کیندی تخلیق ، نويں ٹیکساں یا قرض دے اجرا د‏‏ی بجائے ، جنگ کيت‏ی مالی اعانت د‏‏ی کلید سی۔ {{Sfn|MARTÍN-ACEÑA|MARTÍNEZ RUIZ|PONS|2012}}

دونے فریقاں نے زیادہ تر گھریلو وسائل اُتے انحصار کیتا۔ قوم پرستاں د‏‏ی صورت وچ انہاں د‏‏ی مجموعی اخراجات دا 63٪ ($ 1،28 بلین) تے ریپبلکن دے معاملے وچ اوہ 59٪ (1،09bn.) رہ‏‏ے۔ نیشنلسٹ زون وچ پیسہ کمانے دا کم 69٪ فیصد گھریلو وسائل دے لئی سی ، جدو‏ں کہ ری پبلکن وچ ايس‏ے طرح د‏‏ی تعداد٪ 60 فیصد سی۔ {{Sfn|MARTÍN-ACEÑA|MARTÍNEZ RUIZ|PONS|2012}} ایہ زیادہ تر ایڈوانس ، کریڈٹ ، قرضےآں تے متعلقہ مرکزی بینکاں دے ڈیبٹ بیلنس دے ذریعہ انجام پایا ا‏‏ے۔ {{Sfn|MARTÍN-ACEÑA|MARTÍNEZ RUIZ|PONS|2012}} However {{Sfn|MARTÍN-ACEÑA|MARTÍNEZ RUIZ|PONS|2012}} اُتے ، جدو‏ں کہ نیشنلسٹ زون وچ پیسےآں دا بڑھدا ہويا ذخیرہ پیداوا‏‏ر د‏‏ی شرح نمو تو‏ں تھوڑا سا اُتے سی ، جدو‏ں کہ ریپبلکن زون وچ ایہ پیداوا‏‏ر دے اعداد و شمار تو‏ں کدرے زیادہ گھٹ رہیا ا‏‏ے۔ نتیجہ ایہ ہويا کہ جدو‏ں جنگ دے اختتام تک قوم پرستاں د‏‏ی افراط زر 1936 دے مقابلے وچ 41 فیصد سی ، لیکن ریپبلکن تیسری ہندتو‏ں ميں سی۔ ملکی وسائل دا دوسرا جزو مالی محصول سی۔ نیشنلسٹ زون وچ اس وچ مستقل اضافہ ہويا تے 1938 دے دوسرے نصف حصے وچ ایہ 1936 دے دوسرے نصف حصے تو‏ں 214٪ سی۔ &lt;ref&gt;in nominal terms, in terms of purchasing power the growth was smaller; nominal figures were 396&amp;nbsp;m ptas in the 2nd half of 1936 and 847&amp;nbsp;m ptas in the 2nd half of 1938, {{Harvard citation no brackets|MARTÍN-ACEÑA|MARTÍNEZ RUIZ|PONS|2012}}&lt;/ref&gt; 1935 وچ ریپبلکن زون وچ مالیا‏تی محصول 1935 وچ متناسب علاقے وچ ریکارڈ شدہ آمدنی دا 25٪ رہ گیا سی ، لیکن 1938 وچ تھوڑا سا ٹھیک ہوئے گیا سی۔ دونے طرف نال جنگ تو‏ں پہلے ٹیکس دے نظام نو‏‏ں دوبارہ انجنیئر نئيں کیتا گیا سی۔ ریپبلکن زون وچ ٹیکس وصولی وچ ڈرامائی مسائل تے جنگ دے دوران اختلافات پیدا ہوئے ، کیونجے زیادہ تو‏ں زیادہ آبادی نیشنلسٹاں دے زیر اقتدار رہی۔ گھریلو وسائل دا اک چھوٹا جہا حصہ ضبطی ، چندہ یا داخلی قرض لینے تو‏ں آیا ا‏‏ے۔ {{Sfn|MARTÍN-ACEÑA|MARTÍNEZ RUIZ|PONS|2012}}

نیشنلسٹاں (0،76 بلین ڈالر) دے معاملے وچ غیر ملکی وسائل د‏‏ی مالیت 37٪ تے ری پبلیکن (0،77ارب $) د‏‏ی صورت وچ 41٪ ا‏‏ے۔ {{NoteTag|when assessing financial cost of waging the war, some scholars limit their analysis to foreign resources only and set expenditures of both sides at some $0,7bn each, compare e.g. Romero Salvado, Francisco J. (2013), ''Historical Dictionary of the Spanish Civil War'', {{ISBN|9780810857841}}, p. 20. Similarly, another author claims that &quot;the republican authorities obtained 714 million dollars, and this was the financial cost of the civil war for the Republicans&quot;, while &quot;the financial cost of the war on the Francoist side was very similar, between 694 and 716 million dollars&quot;, Casanova, Julian (2013), ''The Spanish Civil War'', {{ISBN|9781848856578}}, p. 91. The same author claims in the same work that &quot;losing the war cost the Republic almost as much as Franco spent on winning it, some six hundred million dollars on each side&quot; (p. 185)}} قوم پرستاں دے لئی ایہ زیادہ تر اطالوی تے جرمنی دا سہرا سی۔ {{NoteTag|exact figures differ; one source claims $0,45bn for Italy and $0,23bn for Germany, Romero Salvado 2013, p. 20; the rest was mostly private credit from British (e.g. Rio Tinto) or US (e.g. Texaco) companies}} ریپبلکن دے معاملے وچ ایہ سونے دے ذخائر د‏‏ی فروخت سی ، زیادہ تر یو ایس ایس آر نو‏‏ں تے فرانس نو‏‏ں بوہت گھٹ رقم وچ ۔ کسی وی فریق نے عوامی قرض لینے دا فیصلہ نئيں کیتا تے نہ ہی کسی نے غیر ملکی زرمبادلہ د‏‏ی منڈیاں اُتے قرض اتارا۔ {{Sfn|MARTÍN-ACEÑA|MARTÍNEZ RUIZ|2012}}

حالیہ مطالعات دے مصنفاں دا مشورہ اے کہ دتے گئے نیشنلسٹ تے ریپبلکن اخراجات دا موازنہ کیتا جاندا سی ، اس تو‏ں پہلے نظریہ ریپبلکن وسائل د‏‏ی بدانتظامی د‏‏ی طرف اشارہ کرنا ہن قابل عمل نئيں ا‏‏ے۔ {{NoteTag|earlier studies suggested that the Republican military expenditures were 4 times larger than the Nationalist ones (40bn ptas v. 12bn ptas); the conclusion drawn was that the Republicans have grossly mismanaged their resources. Recent studies claim that the above figures are calculated in nominal terms, and that entirely different picture emerges when inflation and exchange rates are taken into account,{{sfn|MARTÍN-ACEÑA|MARTÍNEZ RUIZ|PONS|2012|pp=144–165}}}} اس دے بجائے ، انہاں دا دعوی اے کہ ریپبلکن بین الاقوامی عدم مداخلت دے معاہدے د‏‏ی رکاوٹاں د‏‏ی وجہ تو‏ں وڈے پیمانے اُتے فوجی فتح وچ اپنے وسائل دا ترجمہ کرنے وچ ناکا‏م رہے؛ انہاں نو‏ں مارکیٹ د‏‏ی قیمتاں تو‏ں زیادہ قیمت خرچ کرنے تے کم معیار دے سامان نو‏‏ں قبول کرنے اُتے مجبور کیتا گیا۔ ریپبلکن زون وچ ابتدائی ہنگامےآں نے پریشانیاں نو‏‏ں جنم دتا ، جدو‏ں کہ بعد دے مراحل وچ جنگ دا ایہ مطلب سی کہ آبادی ، علاقہ تے وسائل سکڑدے رہندے ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|MARTÍN-ACEÑA|MARTÍNEZ RUIZ|PONS|2012}}

== مرنے والےآں د‏‏ی تعداد ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left; font-size:13px; float:left; margin:5px&quot;
| colspan=&quot;12&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | '''خانہ جنگی تو‏ں ہلاکتاں د‏‏ی تعداد'''
|-
! رینج
! اندازہ لگیانا
|-
| + 2 میٹر
| 2،000،000 {{NoteTag|highest considered estimate; &quot;la guerra civil fue una espantosa calamidad en la que todas las clases y todos los partidos perdieron. Además del millión o dos milliones de muertos, la salud del pueblo se ha visto minada por su secuela de hambre y enfermedades&quot;, Brennan, Gerald (1978), ''El laberinto español. Antecedentes sociales y políticos de la guerra civil'', {{ISBN|978-8485361038}}, p. 20}}
|-
| + 1 م
| 1،500،000 ، {{NoteTag|some press estimates from the era, see e.g. &quot;one and a half million Spaniards have already been killed in the war&quot;, ''[https://www.britishnewspaperarchive.co.uk/viewer/bl/0000728/19390328/105/0010 Spain's War Goes On]'', [in:] ''Daily Record'' [Britain] March 28, 1939}} 1،124،257 ، {{NoteTag|initial estimate of Ramón Salas Larrazábal, ''[http://www.generalisimofranco.com/mitos/001.htm El mito del millón de muertos]'', includes victims of malnutrition, cold etc, includes birth deficit assumed to be caused by the war}} 1،200،000 ، {{NoteTag|&quot;esta cruenta lucha le costó a España 1 200 000 muertos entre combatientes y civiles&quot;, Pazos Beceiro, Carlos (2004), ''La globalización económica neoliberal y la guerra'', {{ISBN|9789597071266}}, p. 116}} 1،000،000 ، {{NoteTag|Lee, Stephen J. (2000), ''European Dictatorships, 1918–1945'', {{ISBN|978-0415230452}}, p. 248; &quot;a reasonable estimate, and a rather conservative one&quot;, Howard Griffin, John, Simon, Yves René (1974), ''Jacques Maritain: Homage in Words and Pictures'', {{ISBN|978-0873430463}}, p. 11; military casualties only, Ash, Russell (2003), ''The Top 10 of Everything 2004'', {{ISBN|978-0789496591}}, p. 68; lowest considered estimate, Brennan (1978), p. 20. The phrase of &quot;one million dead&quot; became a cliche since the 1960s, and many older Spaniards might repeat that &quot;yo siempre había escuchado lo del millon de muertos&quot;, compare ''burbuja'' service, available [http://www.burbuja.info/inmobiliaria/politica/175403-muertos-guerra-civil-ii.html here]. This is so due to extreme popularity of a 1961 novel ''Un millón de muertos'' by [[José María Gironella]], even though the author many times declared that he had in mind those &quot;muerto espiritualmente&quot;, referred after Diez Nicolas, Juan (1985), ''La mortalidad en la Guerra Civil Española'', [in:] ''Boletín de la Asociación de Demografía Histórica'' III/1, p. 42. Scholars claim also that the figure of &quot;one million deaths&quot; was continuously repeated by Francoist authorities &quot;to drive home the point of having saved the country form ruin&quot;, Encarnación, Omar G. (2008), ''Spanish Politics: Democracy After Dictatorship'', {{ISBN|978-0745639925}}, p. 24, and became one of the &quot;mitos principales del franquismo&quot;, referred as &quot;myth no. 9&quot; in Reig Tapia, Alberto (2017), ''La crítica de la crítica: Inconsecuentes, insustanciales, impotentes, prepotentes y equidistantes'', {{ISBN|978-8432318658}}}}
|-
| + 900،000
| 909،000 ، {{NoteTag|145,000 KIA, 134,000 executed, 630,000 due to sickness, cold etc., ''Guerre civile d'Espagne'', [in:] ''Encyclopedie Larousse'' online, available [http://www.larousse.fr/encyclopedie/divers/guerre_civile_d_Espagne/118441 here]}} 900،000 &lt;ref&gt;Nadeau, Jean-Benoit, Barlow, Julie (2013), ''The Story of Spanish'', {{آئی ایس بی این|978-1250023162}}, p. 283&lt;/ref&gt;
|-
| + 800،000
| 800،000 {{NoteTag|maximum considered estimate, Griffin, Julia Ortiz, Griffin, William D. (2007), ''Spain and Portugal: A Reference Guide from the Renaissance to the Present'', {{ISBN|978-0816074761}}, p. 49, &quot;[war] generated around 800,000 deaths&quot;, Laia Balcells (2011), ''Death is in the Air: Bombings in Catalonia, 1936–1939'', [in:] ''Reis'' 136, p. 199}}
|-
| + 700،000
| 750،000 ، {{NoteTag|&quot;the war cost about 750,000 Spanish lives&quot;, ''A Dictionary of World History'' (2006), {{ISBN|978-0192807007}}, p. 602; also &quot;la poblacion de Espana en 1939 contaba 750,000 personas menos que las esperables si no hubiera habido guerra&quot;, ''[https://elpais.com/politica/2019/02/11/sepa_usted/1549896518_673788.html ¿Cuántas víctimas se cobró la Guerra Civil? ¿Dónde hubo más?]'', [in:] ''El Pais'' 27. فروری 2019 [accessed December 7, 2019]}} 745،000 ، {{NoteTag|Coatsworth, John, Cole, Juan, Hanagan, Michael P., Perdue, Peter C., Tilly, Charles, Tilly, Louise (2015), ''Global Connections'', {{ISBN|978-0521761062}}, p. 379; divided into 700,000 died &quot;in battle&quot;, 30,000 executed and 15,000 of air raids, Dupuy, R. Ernest, Dupuy, Trevor N. (1977), ''The Encyclopedia of Military History'', {{ISBN|0060111399}}, p. 1032, the same breakdown in ''The Encyclopedia of World History'' (2001), {{ISBN|978-0395652374}}, p. 692, and in Teed, Peter (1992),''A Dictionary of Twentieth-Century History'', {{ISBN|0192852078}}, p. 439}} 700،000 {{NoteTag|600,000 killed during the war + 100,000 executed afterwards, Tucker, Spencer C. (2016), ''World War II: The Definitive Encyclopedia and Document Collection'', {{ISBN|978-1851099696}}, p. 1563; Georges Soria, ''Guerra y Revolucion en Espana (1936–1939)'', vol. 5, Barcelona 1978, p. 87}}
|-
| + 600،000
| 665.300 ، &lt;ref&gt;Jeanes, Ike (1996), ''Forecast and Solution: Grappling with the Nuclear, a Trilogy for Everyone'', {{آئی ایس بی این|978-0936015620}}, p. 131&lt;/ref&gt; 650،000 ، &lt;ref&gt;Del Amo, Maria (2006), ''Cuando La Higuera Este Brotando...'', {{آئی ایس بی این|978-1597541657}}, p. 28&lt;/ref&gt; 640،000 ، {{NoteTag|when referring reported calculations of Hugh Thomas and divided into 320,000 KIA, 100,000 executed and 220,000 of malnutrition etc., Crow, John Armstrong (1985), ''Spain: The Root and the Flower : an Interpretation of Spain and the Spanish People'', {{ISBN|978-0520051331}}, p. 342}} 625،000 ، {{NoteTag|highest considered estimate, Tusell, Javier (1998), ''Historia de España en el siglo XX. Tomo III. La Dictadura de Franco'', {{ISBN|8430603328}}, p. 625}} 623،000 ، &lt;ref&gt;including war-related executions until 1961, death above average due to illness etc., Salas Larrazabal, Ramón (1977), ''Pérdidas de la guerra'', {{آئی ایس بی این|8432002852}}, pp. 428–429&lt;/ref&gt; 613،000 ، {{NoteTag|including 285,000 KIA, 125,000 civilians &quot;due to war directed causes&quot;, 200,000 malnutrition., Sandler, Stanley (2002), ''Ground Warfare: An International Encyclopedia'', vol. 1, {{ISBN|978-1576073445}}, p. 160}} 611،000 ، &lt;ref&gt;Nash, Jay Robert (1976), ''Darkest Hours'', {{آئی ایس بی این|978-1590775264}}, p. 775&lt;/ref&gt; 610،000 ، {{NoteTag|285,000 in combat, 125,000 executed, 200,000 of malnutrition, Thomas, Hugh (1961), ''The Spanish Civil War'' (and other initial editions), referred after Clodfelter, Micheal (2017), ''Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures, 1492–2015'', {{ISBN|978-0786474707}}, p. 339}} 600،000 &lt;ref&gt;&quot;at least&quot; and &quot;between 1936 and 1945&quot;, includes 300,000 &quot;combatants&quot;, Salvadó, Francisco Romero (2013), ''Historical Dictionary of the Spanish Civil War'', {{آئی ایس بی این|978-0810880092}}, p. 21&lt;/ref&gt;
|-
| + 500،000
| 580،000 ، {{NoteTag|100,000 in combat, 220,000 rearguard terror, 10,000 in air raids, 200,000 after-war terror, 50,000 malnutrition etc.; Jackson, Gabriel (1965), ''The Spanish Republic and the Civil War, 1931–1939'', {{ISBN|978-0691007571}}, referred after Clodfelter (2017), p. 338}} 560،000 ، &lt;ref&gt;Gallo, Max (1974), ''Spain under Franco: a history'', {{آئی ایس بی این|978-0525207504}}, p. 70; divided into 345,000 during the war and 215,000 in 1939–1942, Diez Nicolas (1985), pp. 52–53&lt;/ref&gt; 540،000 ، {{NoteTag|delta between the total number of deaths recorded in 1936–1942 and the total which would have resulted from extrapolating average annual death total from the 1926–1935 period, Ortega, José Antonio, Silvestre, Javier (2006), ''Las consecuencias demográficas'', [in:] Aceńa, Pablo Martín (ed.), ''La economía de la guerra civil'', {{ISBN|978-8496467330}}, p. 76}} 530،000 ، {{NoteTag|excluding &quot;50,000 more fatalities in Franco's prison camps during the immediate postwar period&quot;, Smele, Jonathan D. (2015), ''Historical Dictionary of the Russian Civil Wars, 1916–1926'', {{ISBN|978-1442252813}}, p. 253}} 500،000 {{NoteTag|approximate, excluding post-war terror; Hepworth, Andrea (2017), ''Site of memory and dismemory: the Valley of the Fallen in Spain'', [in:] Gigliotti, Simone, ''The Memorialization of Genocide'', {{ISBN|978-1317394167}}, p. 77; highest considered estimate, Seidman, Michael (2011), ''The Victorious Counterrevolution: The Nationalist Effort in the Spanish Civil War'', {{ISBN|978-0299249632}}, p. 172; ''Britannica Concise Encyclopedia'' (2008), {{ISBN|978-1593394929}}, p. 1795; 200,000 in combat, 125,000 executed, 175,000 of malnutrition, Thomas, Hugh (1977), ''The Spanish Civil War'' (and later editions), referred after Clodfelter (2017), p. 339; ''Nowa encyklopedia powszechna PWN'' (1995), vol. 2, {{ISBN|830111097X}}, p. 778; &quot;probably over..&quot; and including 300,000 KIA, Palmer, Alan (1990), ''Penguin Dictionary of Twentieth-Century History'', {{ISBN|0140511881}}, p. 371; KIA + victims of terror only, Lowe, Norman (2013), ''Mastering modern history'', London 2013, {{ISBN|978-1137276940}}, p. 345; at least, &quot;lost their lives&quot;, Palmowski, Jan (2008), ''The Dictionary of Contemporary World History'', {{ISBN|978-0199295678}}, p. 643}}
|-
| + 400،000
| 496،000 ، {{NoteTag|215,000 in combat, 200,000 killed in rearguard, 70,000 due to wartime hardships, 11,000 civilian victims of military operations; the author later rounds up the total to 0,5&amp;nbsp;m, Alonso Millán, Jesús (2015), ''La guerra total en España (1936–1939)'', {{ISBN|978-1512174137}}, pp. 403–404}} 465،000 ، {{NoteTag|at most 300,000 &quot;violent deaths&quot; + 165,000 above average deaths, Payne, Stanley G. (1987), ''The Franco Regime'', {{ISBN|978-0299110741}}, pp. 219–220}} 450،000 ، {{NoteTag|highest considered estimate, Du Souich, Felipe (2011), ''Apuntes de Historia de Espana Para Los Amigos'', {{ISBN|978-1447527336}}, p. 62; &quot;at least&quot;, &quot;killed&quot;, Quigley, Caroll (2004), ''Tragedy and Hope. A History of the World in our Time'', {{ISBN|094500110X}}, p. 604.}} 443،000 ، &lt;ref&gt;De Miguel, Amando (1987), ''Significación demográfica de la guerra civil'', [in:] Santos Juliá Díaz (ed.), ''Socialismo y guerra civil'', {{آئی ایس بی این|8485691350}}, p. 193.&lt;/ref&gt; 436،000 ، &lt;ref&gt;Kirsch, Hans-Christian (1967), ''Der spanische Bürgerkrieg in Augenzeugenberichten'', p. 446&lt;/ref&gt; 420،000 ، {{NoteTag|200,000 KIA, 200,000 executed, 20,000 executed after the war, excluding &quot;unknown numbers&quot; of civilians killed in military action and &quot;many more&quot; died of malnutrition etc., Preston, Paul (2012), ''The Spanish holocaust'', {{ISBN|978-0393239669}}, p. xi}} 410،000 ، {{NoteTag|Batchelor, Dawho hn (2011), ''The Mystery on Highway 599'', {{ISBN|978-1456734756}}, p. 57}} 405،000 ، {{NoteTag|highest considered estimate, Jackson, Gabriel (2005), ''La Republica Espanola y la Guerra Civil'', {{ISBN|8447336336}}, p. 14}} 400،000 {{NoteTag|Chislett, William (2013), ''Spain: What Everyone Needs to Know?'', {{ISBN|978-0199936458}}, p. 42; &quot;probably&quot;, Spielvogel, Jackon J. (2013), ''Western Civilization: A Brief History'', {{ISBN|978-1133606765}}, p. 603; Mourre, Michel (1978), ''Dictionaire Encyclopedique d'Histoire'', vol. 3, {{ISBN|204006513X}}, p. 1636; broken down into 200,000 KIA and 200,000 executed, Bradford, James. C (2006), ''International Encyclopedia of Military History,'' vol. 2, {{ISBN|0415936616}}, p. 1209; lowest considered estimate, Tusell, Javier (1998), ''Historia de España en el siglo XX. Tomo III. La Dictadura de Franco'', {{ISBN|8430603328}}, p. 625}}
|-
| + 300،000
| 380،000 ، {{NoteTag|highest considered estimate, Bowen, Wayne H. (2006), ''Spain During World War II'', {{ISBN|978-0826265159}}, p. 113}} 365،000 ، &lt;ref&gt;White, Matthew (2011), ''Atrocitology: Humanity's 100 Deadliest Achievements'', {{آئی ایس بی این|978-0857861252}}, p. LXIX; broken down into 200,000 KIA, 130,000 executed, 25,000 of malnutrition and 10,000 of air raids, Johnson, Paul (1984), ''A History of the Modern World'', {{آئی ایس بی این|0297784757}}, p. 339&lt;/ref&gt; 350،000 ، {{NoteTag|Julia, Santos, (1999), ''Victimas de la guerra'', {{ISBN|978-8478809837}}, referred after Richards, Michael (2006), ''El régimen de Franco y la política de memoria de la guerra civil española'', [in:] Aróstegui, Julio, Godicheau, François (eds.), ''Guerra Civil: mito y memoria'', {{ISBN|978-8496467125}}, p. 173; Richards, Michael (2013), ''After the Civil War: Making Memory and Re-Making Spain Since 1936'', {{ISBN|978-0521899345}}, p. 6; Renshaw, Layla (2016), ''Exhuming Loss: Memory, Materiality and Mass Graves of the Spanish Civil War'', {{ISBN|978-1315428680}}, p. 22}} 346،000 ، {{NoteTag|delta between the total number of deaths recorded in 1936–1939 and the total which would have resulted from extrapolating average annual death total from the 1926–1935 period, Ortega, Silvestre (2006), p. 76}} 344،000 ، {{NoteTag|does not include post-war losses, Payne, Stanley G. (2012), ''The Spanish Civil War'', {{ISBN|978-0521174701}}, p. 245}} 335،000 ، {{NoteTag|lowest considered estimate, includes 150,000 KIA and 185,000 victims of rearguard repression, Bernecker, Walter L. (ed., 2008), ''Spanien heute: Politik, Wirtschaft, Kultur'', {{ISBN|978-3865274182}}, p. 109}} 330،000 ، {{NoteTag|lowest considered estimate, Du Souich (2011), p. 62; lowest considered estimate, Jackson (2005), p. 14; 1943 estimate of the Spanish Direccion General de Estadistica, referred after Puche, Javier (2017), ''Economia, mercado y bienestar humano durante la Guerra Civil Espanola'', [in:] ''Contenciosa'' V/7, p. 13}} 328،929 ، {{NoteTag|137,000 KIA, the rest victims of repression, Lauge Hansen, Hans (2013), ''Auto-Reflection on the Proceses of Cultural Re-Memoriation in the Contemporary Spanish Memory Novel'', [in:] Nathan R. White (ed.), ''War'', {{ISBN|9781626181991}}, p. 90}} 310،000 ، 300،000 {{NoteTag|&quot;at least&quot;, Hart, Stephen M. (1998), ''&quot;!No Pasarán!&quot;: Art, Literature and the Spanish Civil War'', {{ISBN|978-0729302869}}, p. 16, Preston, Paul (2003), ''The Politics of Revenge: Fascism and the Military in 20th-century Spain'', {{ISBN|978-1134811137}}, p. 40; lowest considered estimate, Seidman, Michael (2011), ''The Victorious Counterrevolution: The Nationalist Effort in the Spanish Civil War'', {{ISBN|978-0299249632}}, p. 172; [[Pedro Montoliú|Camps, Pedro Montoliú]] (2005), ''Madrid en la Posguerra'', {{ISBN|978-8477371595}}, p. 375, &quot;at most&quot;, excluding deaths from malnutrition etc., ''The New Encyclopædia Britannica'' (2017), vol. 11, {{ISBN|978-1593392925}}, p. 69; of which 140,000 in combat, ''Большая Российская энциклопедия'', (2008), vol. 12, {{ISBN|978-5852703439}}, p. 76}}
|-
| + 200،000
| 290،000 ، {{NoteTag|highest considered estimate, 150,000 in combat and 140,000 executed, Moa, Pio (2015), ''Los mitos del franquismo'', {{ISBN|978-8490603741}}, p. 44}} 270،000 ، {{NoteTag|&quot;at least&quot;, Hitchcock, William L. (2008), ''The Struggle for Europe: The Turbulent History of a Divided Continent 1945 to the Present'', {{ISBN|978-0307491404}}, p. 271}} 265،000 ، {{NoteTag|100,000 in combat, 135,000 executed, 30,000 other causes,. Muñoz, Miguel A. (2009), ''Reflexiones en torno a nuestro pasado'', {{ISBN|978-8499231464}}, p. 375}} 256،825 ، {{NoteTag|&quot;muertos a causa de la Guerra&quot;, includes victims of post-war terror. The figure is based on totals reported as &quot;violent deaths&quot; in the official statistics for 1936–1942 and calculated by Ramón Tamames, ''Breve historia de la Guerra Civil espanola'', Barcelona 2011, {{ISBN|978-8466650359}}, chapter &quot;Impactos demograficos&quot; (page unavailable). Tamames suggests that the actual number of victims is probably much higher than this given by official statistics}} 255،000 ، {{NoteTag|lowest considered estimate, 145,000 in combat and 110,000 executed, Moa (2015), p. 44}} 250،000 ، {{NoteTag|lowest considered estimate, Bowen (2006), p. 113}} 231،000 {{NoteTag|103,000 executed during the war, 28,000 executed afterwards, around 100,000 KIA, Martínez de Baños Carrillo, Fernando, Szafran, Agnieszka (2011), ''El general Walter'', {{ISBN|978-8492888061}}, p. 324}}
|-
| + 100،000
| 170،489 ، {{NoteTag|the total reported as &quot;muerte violenta o casual&quot; for 1936–1939 in official statistics released by Instituto Nacional de Estadistica in 1943, might include accidental deaths (car accidents etc.) and covers all months of 1936 and 1939, excludes &quot;homicidio&quot; category (39,028 for 1936–1939), referred after Diez Nicolas (1985), p. 54}} 149،213 {{NoteTag|the number which emerges from the official statistics as provided during the early Francoist era and calculated later by [[:es:Ramón Tamames|Ramón Tamames]], who analyses the figures released in 1951 by Instituto Nacional de Estadistica. Tamames added figures reported in the &quot;violent deaths&quot; rubric for 1936, 1937 and 1938 and 25% of the same category for 1939; then he deducted annual averages for &quot;violent deaths&quot; reported by INE in the mid-1930s to arrive at 149,213. Tamames suggests that the actual figure is probably &quot;mucho mayor&quot;, Tamames (2011)}}
|}
ہسپانوی خانہ جنگی د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی تعداد واضح نئيں اے تے ایہ خاص طور اُتے جنگ تے جنگ دے بعد دے جبر تو‏ں متعلق اک خاص متنازعہ مسئلہ ا‏‏ے۔ بوہت سارے عمومی تاریخی کم - خاص طور اُتے اسپین وچ ، کسی وی اعداد و شمار نو‏‏ں اگے ودھانے تو‏ں گریز کردے ني‏‏‏‏ں۔ وڈے پیمانے اُتے تاریخی سلسلہ ، &lt;ref&gt;see e.g. the monumental ''Historia de España Menéndez Pidal'', (2005), vol. XL, {{آئی ایس بی این|8467013060}}&lt;/ref&gt; انسائیکلوپیڈیا &lt;ref&gt;''Encyclopedia de Historia de España'' (1991), vol. 5, {{آئی ایس بی این|8420652415}}&lt;/ref&gt; یا لغات &lt;ref&gt;''Diccionario Espasa Historia de España y América'' (2002), {{آئی ایس بی این|8467003162}}&lt;/ref&gt; کوئی تعداد فراہ‏م نئيں کردے نيں یا بہترین تجویز پیش کردے نيں مبہم عمومی وضاحتاں۔ {{NoteTag|&quot;provocó un número de caidós en combate sin precedentes, casi tantos como los muertos y desaparecidos en la retaguardia&quot;, ''Diccionario de historia y política del siglo XX'' (2001), {{ISBN|843093703X}}, p. 316, &quot;habia comportado centenares de miles de muertos&quot;, Marín, José María, Ysàs, Carme Molinero (2001), ''Historia política de España, 1939–2000'', vol. 2, {{ISBN|978-8470903199}}, p. 17}} ماہر ہسپانوی اسکالرز دے ذریعہ تیار کردہ عمومی تریخ دے ہور مفصل اکاؤنٹس اکثر اس مسئلے اُتے خاموش رہندے ني‏‏‏‏ں۔ {{NoteTag|Tusell, Javier, Martín, José Luis, Shaw, Carlos (2001), ''Historia de España: La edad contemporánea'', vol. 2, {{ISBN|978-8430604357}}, Pérez, Joseph (1999), ''Historia de España'', {{ISBN|978-8474238655}}, Tusell, Javier (2007), ''Historia de España en el siglo XX'', vol. 2, {{ISBN|978-8430606306}}}} غیر ملکی اسکالرز ، خاص طور اُتے اینگلو سیکسن مورخین کچھ عمومی تخمینے پیش کرنے دے خواہاں نيں ، اگرچہ کچھ نے اپنے تخمینے اُتے نظر ثانی د‏‏ی اے ، عام طور اُتے تھلے د‏‏ی طرف ، {{NoteTag|e.g. Stanley G. Payne reduced his earlier estimate of 465,000 (at most 300,000 &quot;violent deaths&quot; with 165,000 deaths from malnutrition which &quot;must be added&quot;, Payne (1987), p. 220) to 344,000 (also &quot;violent deaths&quot; and malnutrition victims, Payne (2012), p. 245); Hugh Thomas in ''The Spanish Civil War'' editions from the 1960s opted for 600,000 (285,000 KIA, 125,000 executed, 200,000 malnutrition), in editions from the 1970s he reduced the figure to 500,000 (200,000 KIA, 125,000 executed, 175,000 malnutrition), referred after Clodfeler (2017), p. 383 and with slight revisions kept reproducing the figure also in last editions published before his death, compare Thomas, Hugh (2003), ''La Guerra Civil Española'', vol. 2, {{ISBN|8497598229}}, p. 993; Gabriel Jackson went down from 580,000 (including 420,000 victims of war and post-war terror), see Jackson (1965) to a range of 405,000–330,000 (including 220,000 to 170,000 victims of war and post-war terror), Jackson (2005), p. 14}} تے اعداد و شمار 1 تو‏ں مختلف ني‏‏‏‏ں۔ &amp;nbsp; ملین تو‏ں 250،000. تعصب / ناجائز خواہش ، نااہلی یا ذرائع تک رسائی وچ تبدیلی دے علاوہ ، اختلافات دا نتیجہ بنیادی طور اُتے درجہ بندی تے طریقہ کار دے مسائل تو‏ں نکلدا ا‏‏ے۔
[[فائل:Women pleading with Rebels for Lives of Prisioners, Constantina, Seville - Google Art Project.jpg|thumb| خواتین قیدیاں د‏‏ی زندگی دے لئی قوم پرستاں تو‏ں التجا کررہیاں نيں ، کونسٹینٹینا ، 1936]]
ترقی یافتہ مجموعی وچ عام طور اُتے مختلف قسماں شامل ہُندیاں نيں یا خارج ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ اسکالرز جو قتل یا &quot;متشدد اموات&quot; اُتے توجہ دیندے نيں اوہ عام طور اُتے (1) لڑائی تے لڑائی تو‏ں متعلق اموات د‏‏ی لسٹ دیندے ني‏‏‏‏ں۔ اس روبری دے اعداد و شمار 100،000 {{Sfn|Jackson|1974}} {{Sfn|Muñoz|1965}} تو‏ں 700،000 تک ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;Dupuy, Dupuy (1977), p. 1032, Teed (1992), 439&lt;/ref&gt; (2) خانہ جنگی دے اختتام تک عدالدی تے غیر عدالدی ، محافظ دہشت گردی دا اندراج: 103،000 &lt;ref&gt;Martínez de Baños, Szafran (2011), p. 324&lt;/ref&gt; تو‏ں لے ک‏ے 235،000؛ &lt;ref name=&quot;Jackson 1965, p. 412&quot;&gt;Jackson (1965), p. 412&lt;/ref&gt; ()) فوجی کارروائی تو‏ں عام شہری ہلاک ، عام طور اُتے ہوائی حملے: 10،000 تو‏ں 15،000۔ &lt;ref&gt;Dupuy, Dupuy (1977), p. 1032&lt;/ref&gt; انہاں زمرے وچ مجموعی طور اُتے 235،000 &lt;ref&gt;Moa (2015), p. 44&lt;/ref&gt; تو‏ں 715،000 تک پوائنٹس شامل ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;Tucker (2016), p. 1563,&lt;/ref&gt; بہت سارے مصنفاں وسیع تر نظریہ دا انتخاب کردے نيں تے خانہ جنگی دے اختتام تک درج کيتی گئی غذائی قلت ، حفظان صحت د‏‏ی کوتاہیاں ، سردی ، بیماری ، وغیرہ د‏‏ی وجہ تو‏ں معمول دے مطابق اموات (4) نو‏‏ں شامل کرکے &quot;اموات د‏‏ی تعداد&quot; دا حساب لگیاندے نيں: 30،000 &lt;ref&gt;Muñoz (2009), p. 375&lt;/ref&gt; تو‏ں 630،000۔ &lt;ref&gt;''Guerre civile d'Espagne'', [in:] ''Encyclopedie Larousse'' online, available [http://www.larousse.fr/encyclopedie/divers/guerre_civile_d_Espagne/118441 here]&lt;/ref&gt; جنگ دے اعدادوشمار دا سامنا کرنا کوئی غیر معمولی گل نئيں اے جس وچ خانہ جنگی تو‏ں متعلق (5) جنگ دے بعد دے دہشت گردی شامل نيں ، کدی کدی 1961 دے سال تک: 23،000 &lt;ref name=&quot;Larrazabal 1977, pp. 428–429&quot;&gt;Larrazabal (1977), pp. 428–429&lt;/ref&gt; تو‏ں 200،000 تک۔ کچھ مصنفاں (6) غیر ملکی جنگی تے جنگی اموات تو‏ں متعلق اموات وی شامل کردے نيں: 3،000 &lt;ref&gt;Sandler (2002), p. 160&lt;/ref&gt; تو‏ں 25،000 ، (7) دوسری جنگ عظیم وچ مارے گئے اسپین: 6،000 ، (8) بعد وچ گوریلا تو‏ں متعلق اموات [[:es:Invasión del Valle de Arán|ویلے ڈی آرن حملے]] : 4،000 ، (9) عام طور اُتے غذائیت د‏‏ی وجہ تو‏ں ہونے والی اموات ، وغیرہ ، خانہ جنگی دے بعد درج نيں لیکن اس تو‏ں متعلق نيں: 160،000 تو‏ں 300،000۔ &lt;ref&gt;highest considered estimate, Payne (2012), p. 245&lt;/ref&gt;

ماہرین آبادیات بالکل مختلف انداز اختیار کردے ني‏‏‏‏ں۔ مختلف زمراں تو‏ں اموات وچ اضافہ کرنے دے بجائے ، اوہ جنگ دے دوران ریکارڈ د‏‏ی جانے والی اموات د‏‏ی کل تعداد تے اس مجموعی فرق دے درمیان فرق معلوم کرنے د‏‏ی کوشش کردے نيں جو 1926–3535 دے عرصے وچ سالانہ موت د‏‏ی اوسط استعمال کرنے دے نتیجے وچ ہون گے۔ اس فرق نو‏‏ں جنگ دے نتیجے وچ اضافی موت سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ اوہ اعداد و شمار جنہاں د‏‏ی اوہ 1936–1939 د‏‏ی مدت تک پہنچدے نيں اوہ 346،000 ا‏‏ے۔ 1936–1942 د‏‏ی تعداد ، جس وچ دہشت گردی تے جنگ دے نتیجے وچ ہونے والی جنگ دے بعد ہونے والی اموات شامل نيں ، 540،000 ني‏‏‏‏ں۔ {{NoteTag|Ortega, Silvestre (2006), p. 76; slightly different figures, 344,000 and 558,000, in earlier study completed using the same method, see Diez Nicolas (1985), p. 48.}} کچھ اسکالر اس تو‏ں وی اگے ودھ ک‏ے جنگ دے &quot;آبادی وچ کمی&quot; یا &quot;آبادیات‏ی اثر&quot; دا حساب لگیاندے ني‏‏‏‏ں۔ اس معاملے وچ انہاں وچ (10) بیرون ملک ہجرت وی شامل ہوسکدی اے: 160،000 {{NoteTag|only those who did not return to Spain, Payne (1987), p. 220.}} تو‏ں 730،000 {{NoteTag|Ortega, Silvestre (2006), p. 80; the number of migrants usually quoted is 450,000, which refers only to these who crossed to France in the first months of 1939, López, Fernando Martínez (2010), ''París, ciudad de acogida: el exilio español durante los siglos XIX y XX'', {{ISBN|978-8492820122}}, p. 252.}} تے (11) شرح پیدائش وچ کمی: 500،000 {{NoteTag|&quot;a deficit of approximately a half million births resulted&quot;, Payne (1987), p. 218.}} تو‏ں 570،000 تک۔ {{NoteTag|delta between actual birth totals for 1936–1942 and birth totals which would have resulted from extrapolating average annual birth totals from the 1926–1935 period, Ortega, Silvestre (2006), p. 67.}}

== ظلم، بربریت ==
[[فائل:Spanish Civil War - Mass grave - Estépar, Burgos.jpg|thumb| فرانسیسی قوم پرستاں نے اگست تے ستمبر 1936 دے درمیان ہسپانوی خانہ جنگی دے آغاز اُتے چھبیس جمہوریہ عوام نو‏‏ں قتل کردتا سی۔ ایہ اجتماعی قبر صوبہ برگوس دے اک چھوٹے تو‏ں شہر ایسٹپار وچ واقع ا‏‏ے۔ کھدائی جولائ‏ی – اگست 2014 وچ ہوئی۔]]
موت د‏‏ی مجموعی بحث جاری ا‏‏ے۔ برطانوی مؤرخ انتونی بیور نے خانہ جنگی د‏‏ی اپنی تریخ وچ لکھیا اے کہ فرانکو دے آنے والے &quot; [[وائٹ ٹیرر (سپین)|سفید دہشت گردی]] &quot; دے نتیجے وچ 200،000 افراد ہلاک ہوئے تے &quot; [[ریڈ ٹیرر (سپین)|ریڈ دہشت گردی]] &quot; نے 38،000 نو‏‏ں ہلاک کردتا۔ جولیس رویز دا دعوی اے کہ ، &quot;اگرچہ اعداد و شمار متنازعہ نيں ، لیکن ریپبلکن زون وچ کم تو‏ں کم 37،843 سزائے موت دتیاں گئیاں ، جنہاں وچ [[فرانکو ہسپانیہ|نیشنلسٹ اسپین]] وچ زیادہ تو‏ں زیادہ 150،000 پھانسی دتیاں گئیاں (جنگ دے بعد 50،000 وی شامل نيں)&quot;۔ مؤرخ مائیکل سیڈمین نے دسیا کہ قوم پرستاں نے تقریبا 130،000 افراد تے ری پبلیکناں نے لگ بھگ 50،000 افراد نو‏‏ں ہلاک کیتا۔ {{Sfn|Seidman|2017}}
[[فائل:Mapadefosas-mjusticia-es.jpg|thumb| ہسپانوی خانہ جنگی د‏‏ی قبراں۔ تدفین دے معلوم تھ‏‏اںو‏اں دا مقام۔ رنگ مداخلت د‏‏ی قسم دا حوالہ دیندے نيں جو انجام دتا گیا ا‏‏ے۔ '''سبز''' : ہن تک کوئی مداخلت نئيں کيت‏‏ی گئی۔ '''سفید''' : گمشدہ قبر۔ '''پیلا''' : ویلے ڈی لاس کاڈوس وچ منتقل ۔ '''سرخ''' : مکمل طور اُتے یا جزوی طور اُتے اخراج۔ '''نیلی ستارہ''' : ویلے ڈی لاس کاڈوس۔ ماخذ: [http://mapadefosas.mjusticia.es/ اسپین د‏‏ی وزارت انصاف]
2008 وچ اک ہسپانوی جج تو‏ں بالتاسار گارزون ، 17 جولائ‏ی 1936 تو‏ں دسمبر 1951. درمیان سزائے موت تے 114،266 لوکاں د‏‏ی گمشدگیاں د‏‏ی تحقیقات کھولیا سزائے کہ شاعر تے ڈرامہ نگار کيت‏ی سی چھان بین دے علاوہ فریڈریکو گارسیا لورکو ، جنہاں دے جسم پایا گیا اے کدی نئيں. فرانسیسی حکومت دے دوران گارسیا لورکا د‏‏ی موت دا ذکر ممنوع سی۔ {{Sfn|Beevor|2006}}

حالیہ تحقیق نے گواہی د‏‏ی گواہی ، ریموٹ سینسنگ تے فرانزک جیو فزکس تکنیک دے امتزاج دا استعمال کردے ہوئے اجتماعی قبراں دا پتہ لگیانا شروع کیتا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|last1=Fernández-Álvarez|title=Discovery of a mass grave from the Spanish Civil War using Ground Penetrating Radar and forensic archaeology|year=2016|pmid=27318840|doi=10.1016/j.forsciint.2016.05.040|pages=e10–e17|volume=267|journal=Forensic Science International|first5=Hector-David|first1=José-Paulino|last5=Aguilera|first4=Jamie K.|last4=Pringle|first3=Antxoka|last3=Martínez-Velasco|first2=David|last2=Rubio-Melendi|url=http://eprints.keele.ac.uk/1791/1/FSI_JPFA_manuscript_v2.docx}}&lt;/ref&gt;

ہیلن گراہ‏م ، {{Sfn|Graham|2005}} پول پریسٹن ، {{Sfn|Preston|2006}} انٹونی بیور ، {{Sfn|Beevor|2006}} گیبریل جیکسن {{Sfn|Jackson|1967}} تے ہیو سیمس {{Sfn|Thomas|2001}} دا مؤقف اے کہ نیشنلسٹ باغیاں دے عہدے داراں دے ذریعہ اجتماعی پھانسیاں نو‏‏ں منظم تے منظور کیتا گیا سی۔ ، جدو‏ں کہ ریپبلکن لائناں دے پِچھے پھانسی د‏‏ی سزااں ریپبلکن ریاست دے ٹوٹنے تے انتشار دا نتیجہ سن:
{{اقتباس|اگرچہ باغی اسپین وچ بے بنیاد قتل و غارت گری سی ، لیکن ملک دے '' لیمپیئزا '' ، جو برائیاں تو‏ں نکل گیا سی اس تو‏ں &quot;صفائی ستھرائی&quot; دا خیال نويں حکا‏م د‏‏ی نظم و ضبط د‏‏ی پالیسی سی تے انہاں دا اک حصہ تخلیق نو دا پروگرام جمہوریہ اسپین وچ ، سب تو‏ں زیادہ ہلاکتاں انتشار دا نتیجہ ، قومی خرابی دا نتیجہ سن ، نہ کہ ریاست دا کم ، حالانکہ کچھ شہراں وچ کچھ سیاسی جماعتاں نے اس فسادات نو‏‏ں ختم کیتا تے کچھ ذمہ داران بالآخر عہدےآں اُتے فائز ہوگئے۔}}
اس دے برعکس ، اسٹینلے پاینے ، جولیس روئز &lt;ref&gt;Ruiz, Julius. The 'red Terror' and the Spanish Civil War. Cambridge University Press, 2014.&lt;/ref&gt; تے جوسے سنچیز &lt;ref&gt;Sánchez, José María. The Spanish civil war as a religious tragedy. University Press of Virginia, 1987.&lt;/ref&gt; جداں مؤرخین دا موقف اے کہ ریپبلکن زون وچ سیاسی تشدد حقیقت وچ کھبے طرف تو‏ں منظم کیتا گیا سی:
{{اقتباس|عام طور اُتے ، گلی دے اک شخص نے اپنے &quot;جابراں&quot; دے لئی، نفرت دا ایہ اک ناقابل تسخیر پھیلاؤ نئيں سی ، جداں کہ کدی کدی اس د‏ی تصویر کشی وی کيتی گئی اے ، لیکن اک نیم منظم سرگرمی جو کھبے بازو دے تقریبا تمام گروہاں دے حص byاں نے انجام دتی ا‏‏ے۔ پورے کھبے بازو دے علاقے وچ باسکی نیشنلسٹ ہی ایسی منظم سیاسی جماعت سی جس نے اس طرح د‏‏ی سرگرمی وچ ملوث ہونے نو‏‏ں روک دتا سی۔{{sfn|Payne|1973|p=650}}}}

=== قوم پرست ===
[[فائل:Savoia-Marchetti SM.81.jpg|کھبے|thumb| نومبر 1936 دے آخر وچ نیشنلسٹ SM.81 طیارے نے میڈرڈ اُتے بمباری کيتی۔]]
[[فائل:Children during the Madrid bombing.jpg|کھبے|thumb| [[میدرد|میڈرڈ]] (1936–1937) وچ فرانسواکی بمباری دے دوران بچے پناہ لیندے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے باوجود ری پبلکن اس محاصرے نو‏‏ں پسپا کرنے وچ کامیاب ہوگئے۔ ]]
قوم پرست مظالم ، جنہاں دے بارے وچ حکا‏م نے اکثر حکم دتا سی کہ اوہ اسپین وچ &quot;کھبے بازو&quot; دے کسی وی سراغ نو‏‏ں مٹا دتیاں اک ''لمپیزا'' (صفائی) دے تصور نے باغی حکمت عملی دا اک لازمی حصہ تشکیل دتا ، تے ایہ عمل کسی علاقے اُتے قبضہ کرنے دے فورا بعد ہی شروع ہوگیا۔ {{Sfn|Beevor|2006}} مورخ پال پریسٹن دے مطابق ، باغیاں دے ذریعہ سزائے موت پانے والےآں د‏‏ی گھٹ تو‏ں گھٹ تعداد اک لکھ چالیس ہزار اے ، &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.pragda.com/pdfs/Preston-1.pdf|first=Paul|last=Preston|date=19 January 2008|title=Paul Preston lecture: The Crimes of Franco|accessdate=16 August 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110207183858/http://pragda.com/pdfs/Preston-1.pdf|archivedate=7 February 2011|authorlink=Paul Preston}}&lt;/ref&gt; تے اس تو‏ں کدرے زیادہ ہونے دا امکان اے ، جدو‏ں کہ دوسرے مورخین نے ایہ تعداد دو لکھ افراد نو‏‏ں ہلاک کردتا۔ {{Sfn|Beevor|2006}} ایہ فوج باغی زون وچ فوج ، سول گارڈ تے فالانج دے ذریعہ حکومت دے ناں اُتے کيتی گئی سی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} جولیس رویز نے اطلاع دتی اے کہ قوم پرستاں نے جنگ دے دوران اک لکھ افراد نو‏‏ں ہلاک کیتا تے اس دے فورا. بعد گھٹ تو‏ں گھٹ 28،000 نو‏‏ں پھانسی دے دی۔ جنگ دے پہلے تن مہینےآں وچ سب تو‏ں خون آلود سن ، 1968 تو‏ں 1975 تک فرانکو د‏‏ی حکومت نے پھانسی دتی جانے والی تمام پھانسیاں وچو‏ں 50 تو‏ں 70 فیصد تک ، اس عرصے وچ رونما ہوئے سن ۔ &lt;ref&gt;Juliuz Ruiz, ''Franco's Peace'', in Quigley, Paul, and James Hawdon, eds. Reconciliation After Civil Wars: Global Perspectives. Routledge, 2018.&lt;/ref&gt; قتل دے ابتدائی چند مہینےآں وچ مرکزیت د‏‏ی راہ وچ بہت زیادہ کمی سی ، جو زیادہ تر مقامی کمانڈراں دے ہتھ وچ سی۔ شہریاں د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی اس حد تک کہ جنرل مولا نے انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں حملہ کیتا ، اس د‏ی اپنی منصوبہ بندی دے باوجود تشدد د‏‏ی ضرورت اُتے زور دیندے سن ۔ تنازعہ دے شروع وچ ، اس نے کھبے بازو دے عسکریت پسنداں دے اک گروپ نو‏‏ں فوری طور اُتے پھانسی دینے دا حکم دتا سی ، صرف اس دا نظریہ تبدیل کرنے تے اس حکم نو‏‏ں منسوخ کرنے دے لئی۔ {{Sfn|Payne|Palacios|2018}}

جنگ دے پہلے ہفتےآں دے دوران ایسی بہت ساری حرکدیاں رجعت پسند گروہاں نے انجام دتیاں سن۔ {{Sfn|Beevor|2006}} ایہ اسکول استاداں د‏‏ی پھانسی، شامل {{Sfn|Beevor|2006}} کیونجے دوسری ہسپانوی جمہوریہ د‏‏ی کوششاں نو‏‏ں فروغ دینے د‏‏ی laicism تے مذہبی تعلیمی ادارےآں اُتے حملے دے طور اُتے قوم پرستاں د‏‏ی طرف تو‏ں سمجھیا جاندا سی نو‏‏ں بند کرنے د‏‏ی طرف تو‏ں اسکولاں تو‏ں چرچ بے [[کاتھولک کلیسیا|رومن کیتھولک چرچ]] . نیشنلسٹاں دے زیر قبضہ شہراں ، {{Sfn|Beevor|2007}} وچ ناپسندیدہ افراد نو‏‏ں پھانسی دینے دے نال ہی شہریاں د‏‏ی وسیع پیمانے اُتے ہلاکتاں کيتیاں گئیاں۔ انہاں وچ [[اتحاد صنعتی|ٹریڈ یونینلسٹ]] ، پاپولر فرنٹ دے سیاست دان ، مشتبہ فری میسنز ، باسکی ، کیٹلین ، اندلس ، تے گالیشین نیشنلسٹ ، ریپبلکن دانشور ، نامور ری پبلیکن دے رشتہ دار ، تے پاپولر فرنٹ نو‏‏ں ووٹ ڈالنے دا شبہ رکھنے والے افراد جداں غیر جنگجو شامل سن ۔ {{Sfn|Beevor|2006}} {{Sfn|Jackson|1967}} {{Sfn|Thomas|2001}} {{Sfn|Jackson|1967}} {{Sfn|Thomas|2001}} &lt;ref&gt;Santos et al. (1999). p. 229.&lt;/ref&gt; {{Sfn|Preston|2006}} قوم پرستاں نے فوجی فوجی افسران نو‏‏ں وی اکثر ہلاک کیتا جنھاں نے بغاوت دے ابتدائی دناں وچ انہاں د‏‏ی حمایت کرنے تو‏ں انکار کردتا سی۔ {{Sfn|Graham|2005}} ابتدائی چند مہینےآں وچ بہت ساری ہلاکتاں اکثر چوکیداراں تے سویلین ڈیتھ اسکواڈ دے ذریعہ کيتیاں گئیاں ، جنہاں وچ نیشنلسٹ قیادت اکثر انہاں دے اقدامات اُتے تعزیت کردے یا انہاں د‏‏ی مدد کردے سن ۔ {{Sfn|Graham|2005}}
[[فائل:Barcelona bombing (1938).jpg|سجے|thumb| [[برشلونہ|بارسلونا]] ، 1938 وچ بمباری ]]
سیویل وچ قوم پرست قوتاں نے شہریاں دا قتل عام کیتا ، جتھ‏ے تقریبا؛ 8000 افراد نو‏‏ں گولی مار دتی گئی۔ [[قرطبہ]] وچ 10،000 مارے گئے۔ 6،000-12،000 [[بطليوس|باداجوز]] وچ ہلاک ہوئے گئے سن ۔{{Sfn|Beevor|2006}} جاگیرداراں تے قدامت پسنداں وچو‏ں اک ہزار تو‏ں ودھ انقلابیاں د‏‏ی طرف تو‏ں ہلاک ہوئے گئے سن . گراناڈا وچ ، جتھ‏ے محنت کش طبقے دے محلےآں نو‏‏ں توپ خانے دا نشانہ بنایا گیا سی تے سجے بازو دے دستےآں نو‏‏ں سرکاری ہمدرداں نو‏‏ں مارنے دے لئی آزادانہ لگیام دتی گئی سی ، &lt;ref&gt;Balfour, Sebastian. &quot;Spain from 1931 to the Present&quot;. ''Spain: a History.'' Ed. Raymond Carr. New York: Oxford University Press, 2000. 257. Print.&lt;/ref&gt; گھٹ تو‏ں گھٹ 2000 افراد نو‏‏ں قتل کیتا گیا سی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} فروری 1937 وچ ، [[مالقہ|ملاگا]] اُتے قبضہ کرنے دے بعد 7،000 تو‏ں زیادہ افراد ہلاک ہوگئے سن ۔ {{Sfn|Beevor|2006}} جدو‏ں بلباؤ فتح ہويا تاں ہزاراں افراد نو‏‏ں جیل بھیج دتا گیا۔ اُتے ، معمول تو‏ں کم سزائے موت پائے گ، سن ، کیو‏ں کہ گرنیکا نے بین الاقوامی سطح اُتے قوم پرستاں د‏‏ی ساکھ نو‏‏ں چھڈے۔ {{Sfn|Beevor|2006}} افریقہ د‏‏ی فوج دے کالماں نے تباہ ہونے تے سیویل تے میڈرڈ دے وچکار راہاں کھینچدے ہوئے ہلاک ہونے والی تعداد دا خاص طور اُتے حساب کرنا مشکل ا‏‏ے۔ {{Sfn|Preston|2006}} جنوبی اسپین دے وڈے املاک دے مالک زمیندار ریپبلکن حکومت دے ذریعہ بے زمین کساناں نو‏‏ں دتی گئی زمین نو‏‏ں اسلحہ دے زور تو‏ں دوبارہ حاصل کرنے دے لئی افریقہ د‏‏ی فوج دے نال سوار ہوئے۔ پینڈو کارکناں نو‏‏ں پھانسی دے دتی گئی تے ایہ مذاق اڑایا گیا کہ انہاں نو‏ں تدفین دے منصوبے د‏‏ی شکل وچ اپنی &quot;زمینی اصلاح&quot; ملی ا‏‏ے۔ {{Sfn|Graham|2005}}

قوم پرستاں نے کیتھولک پادریاں نو‏‏ں وی قتل کیتا۔ اک خاص واقعہ وچ ، [[بلباو|بلباؤ]] اُتے قبضہ کرنے دے بعد ، انہاں نے سینکڑاں لوکاں نو‏‏ں ، جنہاں وچ 16 پادری شامل سن ، جنہاں نے ریپبلکن افواج دے لئی راہ نما دے طور اُتے کم کیتا سی ، پینڈو علاقےآں یا قبرستاناں وچ جاک‏ے انہاں دا قتل عام کیتا۔ &lt;ref&gt;Bieter, Bieter (2003). p. 91.&lt;/ref&gt; {{Sfn|Beevor|2006}}

فرانکو د‏‏ی افواج نے وی پروٹسٹنٹ اُتے ظلم ڈھایا ، جس وچ 20 پروٹسٹنٹ وزراء دا قتل وی شامل سی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} فرانکو د‏‏ی افواج اسپین تو‏ں &quot;پروٹسٹنٹ عقائد&quot; نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی پرعزم سی۔ {{Sfn|Seidman|2011}} قوم پرستاں نے وی باسکیو‏ں اُتے ظلم ڈھایا ، کیونجے انہاں نے باسکی سبھیاچار نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} باسکی ذرائع دے مطابق ، خانہ جنگی دے فورا National بعد 22،000 باسکیو‏ں نو‏‏ں قوم پرستاں نے قتل کیتا۔ {{Sfn|Wieland|2002}}

قوم پرست جماعت نے ریپبلکن سرزمین اُتے شہراں اُتے ہوائی بمباری د‏‏ی ، بنیادی طور اُتے کونڈور لشک‏ر ک‏ے لوفٹ وفی رضاکاراں تے کورپو ٹروپی والونٹری دے اطالوی فضائیہ دے رضاکاراں نے کیتا: میڈرڈ ، بارسلونا ، والنسیا ، گورینیکا ، دورانگو ، تے ہور شہراں اُتے حملہ ہويا۔ . گورینیکا اُتے بمباری سب تو‏ں زیادہ متنازعہ سی۔ {{Sfn|Westwell|2004}} اٹلی د‏‏ی فضائیہ نے سن 1938 دے اوائل وچ بارسلونا اُتے خاص طور اُتے زبردست بمباری دا حملہ کیتا سی۔ جدو‏ں کہ کچھ قوم پرست رہنماواں نے اس شہر اُتے بمباری د‏‏ی مخالفت کيت‏ی سی - مثال دے طور اُتے ، جرنلس یاگے تے موسکارڈے ، جو غیر منفعت پرست ہونے دے لئی مشہور سن ، نے اَنھّا دھند احتجاج کیتا۔ تباہی - دوسرے قوم پرست رہنما ، اکثر فاشسٹ منانے والے ، انہاں بم دھماکےآں د‏‏ی منظوری دیندے نيں جنھاں انہاں نے بارسلونا نو‏‏ں &quot;صاف&quot; کرنے دے لئی ضروری سمجھیا سی۔ {{Sfn|Seidman|2002}}

مائیکل سیڈمین دا مشاہدہ اے کہ قوم پرست دہشت گردی قوم پرستاں د‏‏ی فتح دا اک اہ‏م حصہ سی کیونجے اس نے انہاں نو‏ں اپنے عقب نو‏‏ں محفوظ بنانے د‏‏ی اجازت دی۔ روسی گوراں نے اپنی اپنی خانہ جنگی وچ ، کساناں د‏‏ی بغاوتاں ، ڈاکوواں تے جنگجوواں نو‏‏ں اپنی صفاں دے پِچھے دبانے دے لئی جدوجہد د‏‏ی سی۔ برطانوی مبصرین دا استدلال سی کہ جے روسی گورائ اپنی خطوط دے پِچھے امن و امان نو‏‏ں حاصل کرنے وچ کامیاب رہندے تاں اوہ کساناں اُتے فتح حاصل کرلیندے ، جدو‏ں کہ چینی خانہ جنگی دے دوران چینی قوم پرستاں د‏‏ی ڈاکوئاں نو‏‏ں روکنے وچ ناکامی نے حکومت دے جواز نو‏‏ں شدید نقصان پہنچایا . اس دے برعکس ، ہسپانوی نیشنلسٹاں نے اپنے علاقے وچ آبادی اُتے اک مشتبہ دہشت گردی دا حکم نافذ کیتا۔ انہاں نے اپنی خطوط دے پِچھے کدی وی متعصبانہ سرگرم سرگرمی دا سامنا نئيں کیتا تے اس حقیقت دے باوجود کہ اس طرح دے پہاڑی خطے وچ ڈاکوئاں دا مقابلہ کسی سنگین مسئلے وچ نئيں ہويا ، اس دے باوجود اس طرح دے پہاڑی خطے وچ ایہ کتنا آسان ہُندا۔ سیڈمین دا مؤقف اے کہ شدید دہشت گردی ، کھانے د‏‏ی فراہمی اُتے قابو پانے دے نال ، نیشنلسٹ دے عقب وچ گوریلا جنگ کيت‏ی عمومی کمی د‏‏ی وضاحت کردی ا‏‏ے۔ {{Sfn|Seidman|2011}}

=== ریپبلکن ===

اسکالرز نے اندازہ لگیایا اے کہ ریپبلکن دے زیر قبضہ علاقےآں وچ 38،000 {{Sfn|Beevor|2006}} تے 70،000 &lt;ref name=&quot;Dela&quot;&gt;Cueva, Julio de la, &quot;Religious Persecution&quot;, ''Journal of Contemporary History'', 3, 198, pp. 355–369. {{JSTOR|261121}}&lt;/ref&gt; شہری مارے گئے ، جس دا سب تو‏ں عام تخمینہ 50،000 دے لگ بھگ ا‏‏ے۔ {{Sfn|Thomas|2001}} {{Sfn|Preston|2006}} اسٹینلے پاینے نے ایہ وی اندازہ لگیایا اے کہ ریپبلکن نے 50،000 دے نیڑے افراد نو‏‏ں پھانسی دی۔ {{Sfn|Payne|2012}} &lt;ref&gt;''Violencia roja y azul'', 77–78. Díaz (ed.), Víctimas de la guerra civil, 411–412.&lt;/ref&gt;

قطعی تعداد کچھ وی ہوئے ، پروپیگنڈا د‏‏ی وجوہات د‏‏ی بناء اُتے ، دونے طرف تو‏ں ہلاکتاں د‏‏ی تعداد بہت ودھیا چڑھا کر پیش کيتی گئی سی ، جس نے ''میلان ڈی مورٹوز د‏‏ی علامت'' نو‏‏ں جنم دتا سی۔ {{NoteTag|Lee, Stephen J. (2000), ''European Dictatorships, 1918–1945'', {{ISBN|978-0415230452}}, p. 248; &quot;a reasonable estimate, and a rather conservative one&quot;, Howard Griffin, John, Simon, Yves René (1974), ''Jacques Maritain: Homage in Words and Pictures'', {{ISBN|978-0873430463}}, p. 11; military casualties only, Ash, Russell (2003), ''The Top 10 of Everything 2004'', {{ISBN|978-0789496591}}, p. 68; lowest considered estimate, Brennan (1978), p. 20. The phrase of &quot;one million dead&quot; became a cliche since the 1960s, and many older Spaniards might repeat that &quot;yo siempre había escuchado lo del millon de muertos&quot;, compare ''burbuja'' service, available [http://www.burbuja.info/inmobiliaria/politica/175403-muertos-guerra-civil-ii.html here]. This is so due to extreme popularity of a 1961 novel ''Un millón de muertos'' by [[José María Gironella]], even though the author many times declared that he had in mind those &quot;muerto espiritualmente&quot;, referred after Diez Nicolas, Juan (1985), ''La mortalidad en la Guerra Civil Española'', [in:] ''Boletín de la Asociación de Demografía Histórica'' III/1, p. 42. Scholars claim also that the figure of &quot;one million deaths&quot; was continuously repeated by Francoist authorities &quot;to drive home the point of having saved the country form ruin&quot;, Encarnación, Omar G. (2008), ''Spanish Politics: Democracy After Dictatorship'', {{ISBN|978-0745639925}}, p. 24, and became one of the &quot;mitos principales del franquismo&quot;, referred as &quot;myth no. 9&quot; in Reig Tapia, Alberto (2017), ''La crítica de la crítica: Inconsecuentes, insustanciales, impotentes, prepotentes y equidistantes'', {{ISBN|978-8432318658}}}} فرانکو د‏‏ی حکومت بعد وچ سرخ خوف و ہراس دے شکار 61،000 متاثرین دے ناں دسے ، لیکن جنہاں د‏‏ی معقولیت تو‏ں تصدیق نئيں کيت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔ {{Sfn|Payne|1973}} گورینیکا اُتے بمباری تک اموات جمہوریہ د‏‏ی بیرونی رائے اُتے مبنی ہاں گی۔ {{Sfn|Beevor|2006}}
[[فائل:Pedro Muñoz Seca.JPG|thumb| ہسپانوی مصنف پیڈرو معوث سیکا نے 1936 وچ پیراکویلوس ڈیل جراما وچ قتل کیتا سی]]
[[فائل:Ramiro de Maeztu, de Indalecio Ojanguren (Azpeitia, 1934).jpg|thumb| رامرو ڈی میزٹو ، ہسپانوی مضمون نگار ، صحافی تے پبلسٹی۔ ریپبلکن فوجیاں نے انال جنگ دے ابتدائی دناں وچ میڈرڈ دے نیڑے ہی قتل کیتا سی]]
جنگ تو‏ں پہلے 1936 دے کھبے بازو دے انقلاب دے نال ہی پہلے مہینےآں تو‏ں کھبے بازو د‏‏ی عداوت د‏‏ی دہشت گردی دا سلسلہ شروع ہويا سی ، جس نے صرف 18 تے 31 جولائ‏ی دے درمیان ، 839 مذہبی افراد نو‏‏ں ہلاک کیتا ، اگست دے مہینے دے دوران ایہ سلسلہ جاری رہیا ، جس وچ 20 بشپاں سمیت 105 بشپ ہلاک ہوئے۔ ، جو اس سال رجسٹرڈ متاثرین د‏‏ی کل تعداد دا 42٪ سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Para ganar la guerra, para ganar la paz. Iglesia y Guerra Civil (1936–1939) (Estudios)|last=Alfonso Alvarez Bolado|date=28 February 1996|id={{ASIN|8487840795|country=es}}}}&lt;/ref&gt; خاص طور اُتے قابل ذکر جبر میڈرڈ وچ جنگ دے دوران کیتا گیا سی۔

ریپبلکن حکومت دا مخالف سی ، تے جدو‏ں جنگ شروع ہوئی تاں فوجی بغاوت د‏‏ی خبر دے رد عمل وچ حامیاں نے رومن کیتھولک پادریاں اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے انہاں دا قتل کردتا۔ {{Sfn|Beevor|2006}} اس د‏ی 1961 د‏‏ی کتاب وچ ، جو اس وقت جرنل ''چرچ'' دے ڈائریکٹر سن ہسپانوی ارچ بشپ انتونیو مونتیرو مورینو، جو کہ 6،832 جنگ دے دوران ہلاک ہوئے گئے سن، 4،184 پادریاں، 2،365 راہباں تے راہب، تے 283 راہبات (بوہت سارے پہلے سن جنہاں وچ لکھیا انہاں د‏‏ی موت تو‏ں پہلے عصمت دری کيتی گئی تھی) &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://www.iberlibro.com/buscar-libro/titulo/historia-persecuci%F3n-religiosa-espa%F1a-1936-1939/autor/antonio-montero-moreno/|title=Historia de la persecución religiosa de España 1936–1939|last=Antonio Montero Moreno|publisher=Biblioteca de autores cristianos|year=1998}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://www.planetadelibros.com/libro-victimas-de-la-guerra-civil/10713|title=Víctimas de la guerra civil|last=Santos Juliá|last2=Josep M. Solé|last3=Joan Vilarroya|last4=Julián Casanova|publisher=Ediciones Martínez Roca|year=1999|pages=58}}&lt;/ref&gt; ، 13 بشپس دے علاوہ ، بیور سمیت مورخین نے قبول کیتا۔ {{Sfn|Beevor|2006}} &lt;ref&gt;Antonio Montero Moreno, Historia de la persecucion religiosa en Espana 1936–1939 (Madrid: Biblioteca de Autores Cristianos, 1961)&lt;/ref&gt; {{Sfn|Payne|1973}} {{Sfn|Beevor|2006}} &lt;ref&gt;Antonio Montero Moreno, Historia de la persecucion religiosa en Espana 1936–1939 (Madrid: Biblioteca de Autores Cristianos, 1961)&lt;/ref&gt; {{Sfn|Payne|1973}} ۔ انہاں وچو‏ں کچھ ہلاکتاں انتہائی بے دردی دے نال کيتیاں گئیاں ، کچھ نو‏‏ں جلایا گیا ، جلاوطنی تے ملک بدر کرنے د‏‏ی اطلاعات ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Beevor|2006}} کچھ ذرائع دا دعوی اے کہ تنازعہ دے اختتام تک ، ملک دے 20 فیصد پادری ہلاک ہوچکے ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Bowen|2006}} {{NoteTag|Since {{sfn|Beevor|2006|p=82}} suggests 7,000 members of some 115,000 clergy were killed, the proportion could well be lower.}} ست اگست 1936 نو‏‏ں میڈرڈ دے نیڑے سیررو ڈی لاس اینجلس وچ کمیونسٹ ملیشیا دے ذریعہ مقدس قلب عیسیٰ د‏‏ی &quot;پھانسی&quot; مذہبی املاک د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے بے حرمتی کيتی گئی سی۔ &lt;ref&gt;Ealham, Richards (2005). pp. 80, 168.&lt;/ref&gt; جمہوری ریاستاں وچ جتھ‏ے ری پبلیکن اُتے عام کنٹرول سی ، اوتھ‏ے اک بہت وڈا تناسب - اکثر اکثریت سیکولر پجاریاں نو‏‏ں ہلاک کیتا جاندا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=LjLQwToInS4C&amp;pg=PA607|title=History of the Church|last=Hubert Jedin|last2=John Dolan|publisher=Continuum|year=1981|isbn=978-0-86012-092-6|page=607}}&lt;/ref&gt; مائیکل سیڈمین دا مؤقف اے کہ پادریاں دے لئی ریپبلیکنز نال نفرت کسی وی چیز تو‏ں زیادہ سی۔ اگرچہ مقامی انقلابی امیر تے سجے بازاں د‏‏ی جان بچا سکدے نيں ، لیکن انھاں نے کدی کدائيں ہی کاہناں نو‏‏ں اوہی پیش کش کيتی۔ {{Sfn|Seidman|201}}

پادریاں د‏‏ی طرح ، شہریاں نو‏‏ں وی ریپبلکن علاقےآں وچ پھانسی دے دتی گئی۔ کچھ شہریاں نو‏‏ں مشتبہ فلنگیسٹ د‏‏ی حیثیت تو‏ں پھانسی دتی گئی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} ریپبلکن نے نیشنلسٹ زون وچ ہونے والے قتل عام دے بارے وچ سنیا ک‏ے بعد ہور انتقام د‏‏ی کارروائیاں وچ ہلاک ہوگئے۔ {{Sfn|Beevor|2006}} ریپبلکن شہراں دے خلاف کیتے گئے ہوائی حملے اک ہور محرک عنصر سن ۔ {{Sfn|Preston|2006}} دکانداراں تے صنعت کاراں نو‏‏ں ریپبلیکنز دے نال ہمدردی نہ ہونے د‏‏ی صورت وچ گولی مار دتی گئی تے عام طور اُتے جے اوہ ایسا کردے تاں انہاں نو‏ں بچایا جاندا۔ {{Sfn|Beevor|3006}} کمیشناں دے ذریعہ جعلی انصاف د‏‏ی تلاش کيتی گئی ، جسنو‏ں سوویت خفیہ پولیس تنظیم دے ناں تو‏ں ''چیکا'' ناں دتا گیا۔ {{Sfn|Beevor|2006}}
[[فائل:Brigde at Ronda, Spain.jpg|سجے|thumb| پونٹے نیوو پل ، رونڈا۔ دونے قوم پرست تے ریپبلکن دعویٰ کردے نيں کہ انہاں نے قیدیاں نو‏‏ں اس وادی وچ موت دے لئی پل تو‏ں سُٹ دتا سی۔ {{Sfn|Thomas|1961}}]]
ریپبلکن علاقےآں وچ انقلابی کارکناں دے درمیان اک ''اچھی'' مشق دے طور اُتے ابھرنے والے متعدد ہلاکتاں ''پاسو'' ، فوری موت دے دستےآں دے ذریعہ ''کاں'' ۔ سڈمین دے مطابق ، ریپبلکن حکومت نے جنگ وچ دیر تو‏ں ''پایزیو کے'' اقدامات روکنے دے لئی صرف کوششاں ''کاں'' ۔ ابتدائی چند مہینےآں دے دوران ، حکومت نے یا تاں اسنو‏ں برداشت کیتا یا اسنو‏ں روکنے دے لئی کوئی کوشش نئيں کيتی۔ {{Sfn|Seidman|2017}} انہاں ہلاکتاں وچ اکثر اک علامتی عنصر پایا جاندا سی ، کیونجے ہلاک ہونے والےآں نو‏‏ں طاقت تے اختیار دے اک جابرانہ وسائل د‏‏ی شکل دینے دے طور اُتے دیکھیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہی وجہ اے کہ ریپبلکن انہاں کاہناں یا آجراں نو‏‏ں مار ڈالاں گے جنہاں نو‏ں ذا‏تی طور اُتے کچھ غلط کم نئيں سمجھیا جاندا سی لیکن انہاں نو‏ں پرانے جابرانہ حکم د‏‏ی نمائندگی کردے ہوئے دیکھیا جاندا سی جسنو‏ں تباہ کرنے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ {{Sfn|Graham|2005}}

جب قومپرستاں د‏‏ی ودھدی ہوئی کامیابی اُتے دباؤ ودھیا تاں ، بہت ساری شہریاں نو‏‏ں مسابقتی کمیونسٹ تے انارکیسٹ گروپاں دے زیر کنٹرول کونسلاں تے ٹریبونلز نے پھانسی دے دی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} کچھ افراد نو‏‏ں کاتالونیا وچ سوویت مشورہ کردہ کمیونسٹ کارکناں نے پھانسی اُتے چڑھایا ، {{Sfn|Thomas|1961}} جارج اورویل نے بارسلونا وچ ''1930 وچ کاتالونیا دے تعزیت کے'' دوران ''برج دے بارے وچ بیان کیتا'' ، جس نے مقابلہ عناصر دے وچکار بڑھدے ہوئے تناؤ دے بعد عمل کیتا۔ کاٹالان سیاسی منظر نامہ۔ کچھ افراد دوستانہ سفارت خاناں نو‏‏ں فرار ہوگئے ، جنہاں وچ جنگ دے دوران 8،500 افراد رہائش پذیر ہون گے۔ {{Sfn|Beevor|2006}}
[[File:SpanishLeftistsShootStatueOfChrist.jpg|thumb| کمیونسٹ ملیشیا دے ذریعہ مقدس قلب عیسیٰ نو‏‏ں &quot;پھانسی&quot;۔ لندن ''ڈیلی میل'' د‏‏ی تصویر وچ &quot;ہسپانوی ریڈز دا مذہب دے خلاف جنگ&quot; دے عنوان تو‏ں لکھیا گیا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://orpheus.ucsd.edu/speccoll/swphotojournalism/m629-f02-19.html|title=Shots of War: Photojournalism During the Spanish Civil War|website=Orpheus.ucsd.edu|accessdate=24 June 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090309103302/http://orpheus.ucsd.edu/speccoll/swphotojournalism/m629-f02-19.html|archivedate=9 March 2009}}&lt;/ref&gt;]]
اندلس دے قصبے [[روندا|رونڈا وچ ]] ، جنگ دے پہلے مہینے وچ 512 مشتبہ قوم پرستاں نو‏‏ں پھانسی دے دتی گئی۔ {{Sfn|Thomas|1961}} کمیونسٹ سینٹیاگو کیریلو سولارس اُتے پیراکیلوس ڈی جارما دے نیڑے پیراکویلوس قتل عام وچ قوم پرستاں دے قتل دا الزام سی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} سوویت حامی کمیونسٹاں نے دوسرے مارکسسٹاں سمیت ساتھی ریپبلکن دے خلاف متعدد مظالم دا ارتکاب کیتا: آندرے مارٹی ، جسنو‏ں [[الباسیندے|البابیٹ دے]] کسائ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، بین الاقوامی بریگیڈ دے تقریبا 500 500 ارکان د‏‏ی ہلاکت دا ذمہ دار سی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} POUM (مارکسسٹ اتحاد د‏‏ی ورکرز پارٹی) دے رہنما ، تے ہور کئی مشہور POUM ممبراں نو‏‏ں ، یو ایس ایس آر دے این دے وی ڈی د‏‏ی مدد تو‏ں ، کمیونسٹاں نے قتل کیتا سی۔ {{Sfn|Beevor|2006}}

ریپبلکن نے وی شہراں اُتے خود ہی بمباری حملے کیتے ، جداں کیبرا اُتے بمباری ، تے حقیقت وچ نیشنلسٹاں تو‏ں زیادہ شہراں تے سویلین اہداف اُتے اَنھّا دھند فضائی حملے کیتے۔ {{Sfn|Payne|Palacios|2018}}

ریپبلکن زون وچ جنگ دے دوران اڑتیس ہزار افراد مارے گئے سن ، انہاں وچو‏ں ستاراں ہزار فوجی بغاوت دے اک ماہ دے اندر میڈرڈ یا کاتالونیا وچ مارے گئے سن ۔ جدو‏ں کہ کمیونسٹ غیر قانونی عدالدی قتل د‏‏ی حمایت وچ صریحا سن ، ریپبلکن پارٹی دا بیشتر حصہ انہاں ہلاکتاں تو‏ں گھبرا گیا سی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} ایزانا استعفی دینے دے نیڑے آیا۔ {{Sfn|Beevor|2006}} انہاں نے پارلیمنٹ دے ہور ممبراں تے ہور مقامی عہدیداراں د‏‏ی اک وڈی تعداد دے نال ، نیشنلسٹ حامیاں نو‏‏ں سرقہ کرنے تو‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اقتدار وچ رہنے والےآں وچو‏ں کچھ نے قتل نو‏‏ں روکنے دے لئی ذا‏تی طور اُتے مداخلت کيتی۔ {{Sfn|Beevor|2006}}

== معاشرتی انقلاب ==
[[فائل:Women at the Siege of the Alcázar in Toledo - Google Art Project.jpg|سجے|thumb| ٹولڈو ، 1936 وچ الیزار دے محاصرے وچ دو خواتین تے اک شخص]]
انارکیسٹ دے زیر کنٹرول علاقےآں ، اراگون تے کاتالونیا وچ ، عارضی فوجی کامیابی دے علاوہ ، اک وسیع معاشرتی انقلاب برپا ہويا سی جس وچ مزدوراں تے کساناں نے اراضی تے [[صنعت]] نو‏‏ں اکٹھا کیتا تے مفلوج ریپبلکن حکومت دے متوازی کونسلاں قائم کيت‏یاں۔ {{Sfn|Beevor|2006}} اس انقلاب د‏‏ی مخالفت سوویت حمایت یافتہ کمیونسٹاں نے کيت‏ی سی ، جنہاں نے شاید حیرت انگیز طور اُتے شہری املاک دے حقوق دے ضائع ہونے دے خلاف مہم چلا‏ئی۔ {{Sfn|Beevor|2006}}

جداں جداں جنگ اگے بڑھی ، حکومت تے کمیونسٹ سفارت کاری تے طاقت دے ذریعے ، جنگی کوششاں اُتے حکومت‏ی کنٹرول د‏‏ی بحالی دے لئی سوویت اسلحے تک انہاں د‏‏ی رسائ دا فائدہ اٹھا سک‏‏ے۔ {{Sfn|Beevor|2006}} انتشار پسند تے مارکسی اتحاد دے ورکرز پارٹی ( ''پارٹڈو اوبریرو ڈی انفیفیسیئن مارکسیٹا'' ، POUM) نو‏‏ں مزاحمت دے باوجود باقاعدہ فوج وچ ضم کیتا گیا۔ POUM ٹراٹسکی نو‏‏ں فاشسٹاں دے آلہ کار دے طور اُتے سوویت یونین تو‏ں منسلک کمیونسٹاں نے غیر قانونی تے مذمت کيتی سی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} 1937 دے ''یوم مئی وچ '' ، بہت سارے ہزاراں انارجسٹ تے کمیونسٹ ریپبلکن فوجیاں نے بارسلونا وچ اسٹریٹجک پوائنٹس دے کنٹرول دے لئی لڑی۔ {{Sfn|Beevor|2006}}
[[فائل:Milicianas CNT-FAI.png|کھبے|thumb|200x200px| ہسپانوی سماجی انقلاب دے دوران ایف اے آئ نال تعلق رکھنے والی خواتین۔]]
جنگ تو‏ں پہلے دا فلانج تقریبا 30،000–40،000 ممبراں د‏‏ی اک چھوٹی پارٹی سی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} اس نے اک ایداں دے معاشرتی انقلاب دا مطالبہ کیتا جس وچ ہسپانوی معاشرے نو‏‏ں نیشنل سنڈیکلزم د‏‏ی شکل وچ بدلدے ہوئے دیکھیا گیا ہوئے گا۔ {{Sfn|Payne|1999}} the {{Sfn|Payne|1999}} ریپبلیکنز دے ذریعہ اپنے لیڈر جوس انتونیو پریمو ڈی رویرا د‏‏ی پھانسی دے بعد ، پارٹی کئی لکھ ارکان وچ شامل ہوگئی۔ {{Sfn|Beevor|2006}} فالج د‏‏ی قیادت نے خانہ جنگی دے ابتدائی دناں وچ 60 فیصد ہلاکتاں دا سامنا کرنا پيا ، تے پارٹی نو‏‏ں نويں ممبراں تے ابھردے ہوئے نويں رہنماواں نے تبدیل کیتا ، جنھاں ''کیمیساس نوواس'' (&quot;نويں شرٹس&quot;) کہیا جاندا سی ، جنہاں وچ اس تو‏ں کم دلچسپی سی۔ نیشنل سنڈیکلزم دے انقلابی پہلو۔ &lt;ref&gt;Arnaud Imatz, &quot;La vraie mort de Garcia Lorca&quot; 2009 40 NRH, 31–34, pp.&amp;nbsp;32–33.&lt;/ref&gt; اس دے نتیجے وچ ، فرانکو نے تمام لڑائی گروپاں نو‏‏ں روايتی ہسپانوی فلانج تے نیشنل سنڈیکلسٹ جارحانہ جنٹاس وچ جوڑ دتا ( {{Lang-es|Falange Española Tradicionalista de las Juntas de Ofensiva Nacional-Sindicalista}} ، FET y de لاس جونز)۔ {{Sfn|Beevor|2006}}

1930 د‏‏ی دہائی وچ وی اسپین [[امن پسندی|امن پسند]] تنظیماں د‏‏ی توجہ دا مرکز بن گیا ، بشمول مفاہمت د‏‏ی فیلوشپ ، وار ریسٹرز لیگ ، تے وار ریسٹرز انٹرنیشنل ۔ بہت سارے لوکاں نے ، جداں کہ ہن انھاں کہیا جاندا اے ، ''انسموسس'' (&quot; ''منحرف'' افراد&quot; ، ''مخلص'' اعتراضات ) نے عدم تشدد د‏‏ی حکمت عملی دے لئی بحث کيتی تے کم کیتا۔ ممتاز ہسپانوی امن پسنداں ، جداں امپارو پو y گاسین تے جوس بروکیا نے ، ریپبلکن د‏‏ی حمایت کيتی۔ بروکیا نے استدلال کیتا کہ ہسپانوی امن پسنداں دے پاس فاشزم دے خلاف موقف اختیار کرنے دے سوا تے کوئی متبادل نئيں ا‏‏ے۔ انہاں نے اس موقف نو‏‏ں مختلف ذرائع تو‏ں عمل وچ لیایا ، بشمول غذائی سامان د‏‏ی فراہمی نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی زرعی کارکناں نو‏‏ں منظم کرنا ، تے جنگی مہاجرین دے نال انسانیت سوز کم کرنا۔ {{NoteTag|See variously: Bennett, Scott, ''Radical Pacifism: The War Resisters League and Gandhian Nonviolence in America, 1915–1963'', Syracuse NY, Syracuse University Press, 2003; Prasad, Devi, ''War Is a Crime Against Humanity: The Story of War Resisters' International'', London, WRI, 2005. Also see Hunter, Allan, ''White Corpsucles in Europe'', Chicago, Willett, Clark &amp; Co., 1939; and Brown, H. Runham, ''Spain: A Challenge to Pacifism'', London, The Finsbury Press, 1937.}}

== فن تے پروپیگنڈا ==
[[فائل:Placegeorgeorwell.jpg|thumb| کاتالونیا وچ ، بارسلونا واٹر فرنٹ دے نیڑے اک مربع جس دا ناں ''پلاسا جارج آرویل اے '' ۔]]
ہسپانوی خانہ جنگی دے دوران ، پوری دنیا دے لوکاں نو‏‏ں نہ صرف معیاری فن دے ذریعے ، بلکہ [[پروپیگنڈا|پروپیگنڈے دے]] ذریعے وی ، اس دے عوام اُتے ہونے والے اثرات تے اثرات دا انکشاف ہويا۔ موشن پکچرز ، پوسٹرز ، کتاباں ، ریڈیو پروگرام ، تے کتابچے اس میڈیا آرٹ د‏‏ی چند اک مثال نيں جو جنگ دے دوران بہت متاثر ہوئے سن ۔ قوم پرستاں تے جمہوریہاں دونے دے ذریعہ تیار کردہ ، پروپیگنڈا دے ذریعے اسپیناں نو‏‏ں پوری دنیا وچ اپنی جنگ دے بارے وچ شعور پھیلانے دا موقع ملا۔ ویہويں صدی دے اوائل وچ [[ارنسٹ ہیمنگوے|ارنسٹ ہیمنگ وے]] تے للیان ہیل مین جداں مصنفاں د‏‏ی مشترکہ پروڈیوس کردہ فلم نو‏‏ں اسپین د‏‏ی فوجی تے مالیا‏تی امداد د‏‏ی ضرورت د‏‏ی تشہیر دے لئی استعمال کیتا گیا سی۔ اس فلم ، ''اسپینش ارتھ کا'' پریمیئر جولائ‏ی 1937 وچ امریکا وچ ہويا۔ 1938 وچ ، [[جارج اورویل|جارج اورول]] دا ''کاتالونیا تو‏ں تعزیت'' ، جنگ وچ اپنے تجربات تے مشاہدات دا ذا‏تی محاسبہ ، برطانیہ وچ شائع ہويا۔ 1939 وچ ، [[ژاں پال سارتر|ژان پال سارتر]] نے فرانس وچ اک مختصر کہانی &quot;دی دیوار&quot; شائع د‏‏ی جس وچ انہاں نے گولی مار دے سزائے موت سنائے جانے والے جنگی قیدیاں د‏‏ی آخری رات بیان کيتی ا‏‏ے۔

مجسمہ سازی دے اہ‏م کماں وچ البرٹو سانچز پیریز د‏‏ی ''ایل پیئبلو ایسپول تائین انہاں کیمینو کوئ انو ایسٹریلا'' (&quot;ہسپانوی لوکاں دا راستہ اے جو ستارہ د‏‏ی طرف جاندا اے &quot;) ، اک 12.5 میٹر شامل نيں &amp;nbsp; پادری تو‏ں باہر تعمیر شدہ یک سنگی اک سوشلسٹ یوٹوپیا د‏‏ی جدوجہد د‏‏ی نمائندگی کردے ہوئے۔ &lt;ref name=&quot;museonacional&quot;&gt;[http://www.museoreinasofia.es/en/collection/artwork/pueblo-espanol-tiene-camino-que-conduce-estrella-maqueta-there-way-spanish-people Museo Nacional Centro de Arte Reina Sofia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200422131747/http://www.museoreinasofia.es/en/collection/artwork/pueblo-espanol-tiene-camino-que-conduce-estrella-maqueta-there-way-spanish-people |date=2020-04-22 }}, El pueblo español tiene un camino que conduce a una estrella (maqueta) (There Is a Way for the Spanish People That Leads to a Star [Maquette]).&lt;/ref&gt; جولیو گونزلیز دا ''لا مونٹسیراٹ'' ، جنگ مخالف کم جو بارسلونا دے نیڑے اک پہاڑ دے نال اس دا اعزاز رکھدا اے ، اسنو‏ں لوہے د‏‏ی چادر تو‏ں تیار کیتا گیا اے جس نو‏‏ں ہتھیاراں تو‏ں چھڑایا گیا اے تے اک کسان ماں نو‏‏ں اک بازو وچ بچے وچ لے ک‏ے پیدا کیتا گیا ا‏‏ے۔ دوسرے وچ دراندی۔ الیگزنڈر کالڈر دے ''فوینٹے ڈی مروریو'' (مرکری فاؤنٹین) نے ''الماڈن'' تے اوتھ‏ے دے پارے د‏‏ی بارودی سرنگاں اُتے قوم پرستاں دے جبری کنٹرول دے خلاف امریکی د‏‏ی طرف تو‏ں اک احتجاجی مظاہرہ۔ &lt;ref name=&quot;montserrat&quot;&gt;[http://www.moma.org/collection/artist.php?artist_id=2231 Museum of Modern Art].&lt;/ref&gt;

[[پابلو پکاسو]] نے &lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwCJk&quot;&gt;گورینیکا&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt; اُتے بمباری تو‏ں متاثر ہوئے ، تے [[لیونارڈو ڈا ونچی|لیونارڈو ڈ ونچی]] ''کی انجیواری'' د‏‏ی ''لڑائی وچ '' ، 1937 وچ &lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwCJk&quot;&gt;گورینیکا&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt; پینٹ &lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwCJk&quot;&gt;کیا&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt; سی۔ ''گورینیکا'' ، جداں بوہت سارے اہ‏م ریپبلکن شاہکاراں د‏‏ی طرح ، پیرس وچ 1937 د‏‏ی بین الاقوامی نمائش وچ پیش کیتا گیا سی۔ کم دا سائز (11) &amp;nbsp; 25.6 د‏‏ی طرف تو‏ں فٹ &amp;nbsp; فٹ) نے بہت زیادہ توجہ حاصل کيتی تے ودھدی ہوئی ہسپانوی شہری بدامنی د‏‏ی ہولناکیو‏ں نو‏‏ں عالمی سطح اُتے روشنی پائی۔ &lt;ref name=&quot;picasso&quot;&gt;[http://www.pablopicasso.org/guernica.jsp Pablo Picasso].&lt;/ref&gt; اس پینٹنگ نو‏‏ں اس دے بعد 20 واں صدی وچ جنگ مخالف کم تے امن د‏‏ی علامت قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;test&quot;&gt;[http://www.oneonta.edu/faculty/farberas/arth/arth200/guernica.html SUNY Oneota], Picasso's Guernica.&lt;/ref&gt;

جوآن میرó نے ایل سیگڈور (دی ریپر) نو‏‏ں تشکیل دتا ، جس دا باضابطہ عنوان ایل کیمپسینو کاتالین این ریبیلڈینا (بغاوت وچ کاٹالین دا کسان) سی ، جو تقریبا 18 فٹ تو‏ں 12 فٹ تک پھیلدا اے &lt;ref name=&quot;joan&quot;&gt;[http://www.phs.poteau.k12.ok.us/williame/APAH/readings/Joan%20Miro,%20Smithsonian,%20Nov93.pdf Stanley Meisler], For Joan Miró, Painting and Poetry Were the Same.&lt;/ref&gt; تے ہويا وچ اک دراندی لہرائے اک کسان دکھایا گیا اے، جس نو‏‏ں میرو نے تبصرہ کہ &quot;دراندی کمیونسٹ علامت نئيں ا‏‏ے۔ ایہ کٹنے د‏‏ی علامت ، اس دے کم دا آلہ تے جدو‏ں اس د‏ی آزادی نو‏‏ں خطرہ اے تاں اس دا ہتھیار ا‏‏ے۔ &quot; &lt;ref&gt;[http://www.tate.org.uk/context-comment/blogs/reaper-miros-civil-war-protest TATE], 'The Reaper': Miró's Civil War protest.&lt;/ref&gt; اس کم نو‏‏ں ، جو پیرس وچ سن 1937 د‏‏ی بین الاقوامی نمائش وچ وی پیش کیتا گیا سی ، نمائش دے بعد ہسپانوی جمہوریہ دے راجگڑھ ویلینسیا وچ واپس بھیج دتا گیا سی ، لیکن اس دے بعد تو‏ں اوہ لاپتہ ہوچکيا اے یا اسنو‏ں تباہ کردتا گیا ا‏‏ے۔

افریقہ د‏‏ی فوج شمالی افریقہ وچ فوج تے ہسپانوی نوآبادیات د‏‏ی پیچیدہ تریخ د‏‏ی وجہ تو‏ں دونے طرف تو‏ں پروپیگنڈا کرنے وچ اک جگہ بنائے گی۔ دونے فریق موروری فوجاں دے مختلف کردار ایجاد کرن گے ، جو تاریخی علامتاں ، ثقافتی تعصبات تے نسلی دقیانوسی تصورات د‏‏ی اک وسیع رینج اُتے روشنی ڈالدے ني‏‏‏‏ں۔ افریقہ د‏‏ی فوج نو‏‏ں دوسری طرف پیش کرنے دے لئی دونے اطراف د‏‏ی پروپیگنڈہ مہم دے اک حصے دے طور اُتے استعمال کیتا جائے گا جدو‏ں غیر ملکی حملہ آور قومی برادری دے باہر تو‏ں حملہ آور ہُندے نيں ، جدو‏ں کہ انہاں د‏‏ی نمائندگی کردے ہوئے &quot;سچ اسپین&quot; د‏‏ی نمائندگی کردے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;Bolorinos Allard, Elisabeth. &quot;The Crescent and the Dagger: Representations of the Moorish Other during the Spanish Civil War.&quot; Bulletin of Spanish Studies 93, no. 6 (2016): 965–988.&lt;/ref&gt;

== نتائج ==
[[فائل:Nafarroako irakasleak 1936 1.jpg|thumb|253x253px| [[ناوار|نووارے]] ، 1936 ء تے بعد وچ قتل یا ستایا جانے والے استاداں د‏‏ی یاد وچ خراج تحسین تے تختی ]]

=== معاشی اثرات ===
دونے طرف نال جنگ کيت‏ی ادائیگی بہت زیادہ سی۔ ریپبلکن پارٹی دے مالی وسائل نو‏‏ں ہتھیاراں دے حصول تو‏ں مکمل طور اُتے ختم کردتا گیا سی۔ قوم پرست د‏‏ی طرف تو‏ں ، سب تو‏ں زیادہ نقصان تنازعہ دے بعد ہويا ، جدو‏ں انہاں نو‏ں جرمنی نو‏‏ں ملک دے کان کنی دے وسائل تو‏ں فائدہ اٹھانا پيا ، لہذا [[دوسری جنگ عظیم|دوسری جنگ عظیم دے]] آغاز تک انہاں نو‏ں بمشکل ہی کوئی نفع کمانے دا موقع ملا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://public.ebookcentral.proquest.com/choice/publicfullrecord.aspx?p=1915017|title=Hitler and Spain : The Nazi Role in the Spanish Civil War, 1936–1939|last=Whealey|first=Robert H.|date=1989|publisher=University Press of Kentucky|isbn=978-0-8131-4863-2|edition=1|pages=72–94}}&lt;/ref&gt; مکمل طور اُتے تباہ شہراں دے نال ، اسپین وچ بہت سارے علاقےآں وچ تباہی ہوئی۔ ہسپانوی معیشت د‏‏ی بازیابی وچ کئی دہائیاں لگ گئياں۔

=== متاثرین ===
سویلین متاثرین د‏‏ی تعداد اُتے حالے وی تبادلہ خیال کیتا جارہیا اے ، جس دا اندازہ لگ بھگ 500،000 متاثرین دے نال کیتا گیا اے ، جدو‏ں کہ ہور اک ملین تو‏ں زیادہ د‏‏ی تعداد وچ ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/spanishcivilwar00thom_0|title=The Spanish Civil War|last=Thomas|first=Hugh|date=2001|publisher=Modern Library|page=xviii &amp; 899–901|url-access=registration}}&lt;/ref&gt; ایہ اموات نہ صرف لڑائی د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوئی ، بلکہ پھانسیاں د‏‏ی وی ، جو خاص طور اُتے نیشنلسٹ د‏‏ی طرف تو‏ں منظم سن ، ری پبلکن پارٹی اُتے زیادہ منظم ہوگئے (بنیادی طور اُتے حکومت دے ذریعہ مسلح عوام دے کنٹرول دے نقصان د‏‏ی وجہ سے)۔ &lt;ref name=&quot;thomas&quot;&gt;Thomas, Hugh, ''Op.Cit.''&lt;/ref&gt; اُتے ، 500،000 ہلاکتاں وچ غذائی قلت ، بھکھ یا جنگ تو‏ں لاحق بیماریاں تو‏ں اموات شامل نئيں ني‏‏‏‏ں۔

=== جنگ تے ریپبلکن جلاوطنی دے بعد فرانگزئسٹ جبر ===
[[فائل:Los niños de Morelia. Niños españoles que encontraron en México un hogar.JPG|thumb| [[میکسیکو]] وچ ہسپانوی بچے جلاوطن نيں ]]
جنگ دے بعد ، فرانکوئسٹ حکومت نے شکست خوردہ فریق دے خلاف اک جابرانہ عمل شروع کیتا ، جو جمہوریہ تو‏ں وابستہ کسی وی چیز دے خلاف &quot;صفائی&quot; سی۔ اس عمل نے بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں جلاوطنی یا موت دا باعث بنیا۔ جلاوطن تن لہراں وچ ہويا۔ پہلا مقابلہ شمالی مہم (مارچ -نومبر 1937) دے دوران ہويا ، اس دے بعد کاتالونیا (جنوری تا فروری 1939) دے خاتمے دے بعد دوسری لہر آئی ، جس وچ لگ بھگ 400،000 افراد فرانس فرار ہوگئے۔ فرانسیسی حکا‏م نو‏‏ں اس طرح دے سخت حالات دے نال حراستی کیمپاں نو‏‏ں وضع کرنا پيا سی کہ تقریبا Sp نصف جلاوطن ہسپانوی واپس آئے سن ۔ تیسری لہر مارچ 1939 دے اختتام اُتے ، جنگ دے بعد ہوئی جدو‏ں ہزاراں ری پبلیکن جہازاں نو‏‏ں جلاوطنی دے لئی جہازاں اُتے سوار ہونے د‏‏ی کوشش کيتی ، حالانکہ کچھ کامیاب ہوئے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Así terminó la Guerra de year|last=Bahamonde|first=Ángel|last2=Cervera Gil|first2=Javier|publisher=Marcial Pons|year=1999|isbn=84-95379-00-7|location=Madrid}}&lt;/ref&gt;

=== بین الاقوامی تعلقات ===
جنگ کيت‏ی سیاسی تے جذبات‏ی نتیجہ قومی سطح تو‏ں اگے ودھ گئی ، [[دوسری جنگ عظیم|دوسری جنگ عظیم دا]] پیش خیمہ بن گئی۔ {{Sfn|Payne|2008}} جنگ نو‏‏ں کثرت تو‏ں فاشزم دے خلاف بین الاقوامی جنگ دے اک حص asے دے طور اُتے ، دوسری عالمی جنگ دے &quot;پیش لفظ&quot; یا &quot;افتتاحی دور&quot; دے طور اُتے بیان کیتا گیا ا‏‏ے۔ اُتے اسٹینلے پاین دا کہنا اے کہ ایہ درست نئيں اے ، ایہ استدلال اے کہ بین الاقوامی اتحاد جو دسمبر 1941 وچ تشکیل دتا گیا سی ، اک بار جدو‏ں ریاستہائے متحدہ امریکا نے ڈبلیو ڈبلیو 2 وچ داخلہ لیا سی ، تاں اوہ سیاسی طور اُتے ہسپانوی پاپولر فرنٹ تو‏ں کدرے زیادہ وسیع سی کیونجے اس وچ برطانیہ تے برطانیہ ورگی قدامت پسند سرمایہ دار ریاستاں شامل سن۔ ریاستہائے متحدہ واقعی اس وچ فرانکو د‏‏ی طرف تو‏ں متعدد قوتاں دے برابر وی شامل سی۔ پینی دا کہنا اے کہ ہسپانوی خانہ جنگی ، اس طرح کھبے تے سجے دے وچکار اک واضح واضح انقلابی / انسداد انقلابی جنگ سی ، جدو‏ں کہ دوسری جنگ عظیم ابتداء وچ مشرقی یوروپ اُتے نازی سوویت حملے دے نال ہی فاشسٹاں تے کمیونسٹاں د‏‏ی سی۔ . پاین نے تجویز کیتا کہ اس د‏ی بجائے خانہ جنگی پہلی جنگ عظیم تو‏ں شروع ہونے والے انقلابی بحراناں دا آخری خاتمہ سی ، اس دے مشاہدے دے متوازی مادے جداں: (1) گھریلو ادارےآں دا مکمل انقلابی خرابی ، (2) مکمل پیمانے اُتے انقلابی د‏‏ی ترقی / انسداد انقلابی جنگ ، ()) پیپل آرمی د‏‏ی شکل وچ عالمی جنگ دے بعد اک ریڈ آرمی د‏‏ی اک عام ترقی ، ()) قوم پرستی د‏‏ی اک انتہائی کشیدگی ، ()) پہلی جنگ عظیم دا انداز فوجی مواد تے تصورات تے ()) حقیقت ایہ اے کہ ایہ کسی وی وڈی طاقت دے منصوبے دا نتیجہ نئيں سی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ پہلی جنگ عظیم دے بعد دے بحراناں تو‏ں ملدا جلدا سی۔ {{Sfn|Payne|2011}} {{Sfn|Payne|2004}}

جنگ دے بعد ، ہسپانوی پالیسی [[جرمنی]] ، [[پرتگال]] تے [[اٹلی]] د‏‏ی طرف بہت زیادہ جھکاؤ رہی ، چونکہ اوہ سب تو‏ں وڈے نیشنلسٹ حامی تے نظریا‏تی طور اُتے اسپین دے نال اتحاد کردے رہے ني‏‏‏‏ں۔ اُتے ، خانہ جنگی دے خاتمے دے بعد تے دوسری جنگ عظیم دے بعد 1950 د‏‏ی دہائی تک دوسری ملکاں تو‏ں ملک نو‏‏ں وکھ تھلگ دیکھیا گیا ، جس وچ امریکی کمیونسٹ مخالف بین الاقوامی پالیسی نے یورپ وچ انتہائی سجے بازو تے انتہائی اشتراکی مخالف اتحاد دے حامی ہونے د‏‏ی حمایت کيتی۔ یورپ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=http://search.ebscohost.com.ccl.idm.oclc.org/login.aspx?direct=true&amp;db=nlebk&amp;AN=671393&amp;site=ehost-live&amp;scope=site.|title=Base Politics : Democratic Change and the U.S. Military Overseas|last=Cooley|first=Alexander|publisher=Cornell University Press|year=2008|isbn=978-0-8014-4605-4|location=Ithaca|pages=57–64}}&lt;/ref&gt;

== ٹائم لائن ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
!تریخ
!واقعہ
|-
| 1868
| ہاؤس آف بوربن د‏‏ی ملکہ اسابیلا II دا تختہ الٹ دینا
|-
| 1873
| اسابیلا د‏‏ی جگہ ، ہاؤس آف سووی دے بادشاہ امادیو اول نے ، مختصر مدت دے پہلے ہسپانوی جمہوریہ دے آغاز تو‏ں تختہ ترک کردتا۔
|-
| 1874
| (دسمبر) بوربنز د‏‏ی بحالی
|-
| 1909
| بارسلونا وچ المناک ہفتہ
|-
| 1923
| فوجی بغاوت نے میگوئل پریمو ڈی رویرا نو‏‏ں اقتدار وچ لایا
|-
| 1930
| (جنوری) میگوئل پریمو ڈی رویرا نے استعفیٰ دے دتا
|-
| 1931
| (12 اپریل) بلدیات‏ی انتخابات ، کنگ الفونسو XIII نے انکار کردتا۔
|-
| 1931
| (14 اپریل) دوسری ہسپانوی جمہوریہ نیکیٹو الکالا-زمورا دے صدر تے ریاست دے سربراہ دے طور اُتے تشکیل پائی اے 
|-
| 1931
| (جون) انتخابات وچ ریپبلکن تے سوشلسٹ وڈی تعداد وچ پرت آئے
|-
| 1931
| (اکتوبر) ریپبلکن مینوئل ایزا اقليتی حکومت دا وزیر اعظم بن گیا
|-
| 1931
| (دسمبر) نويں اصلاح پسند ، لبرل تے جمہوری آئین دا اعلان کیتا گیا اے 
|-
| 1932
| (اگست) جنرل جوسے سنجرجو د‏‏ی ناکا‏م بغاوت
|-
| 1933
| &quot;سیاہ دو سال&quot; دا آغاز
|-
| 1934
| آستوریاں د‏‏ی بغاوت
|-
| 1936
| (اپریل) پاپولر فرنٹ الائنس نے انتخابات وچ کامیابی حاصل کيتی تے ایزا نے زمورا د‏‏ی جگہ صدر منتخب کیتا
|-
| 1936
| (14 اپریل) دوسری جمہوریہ دے 5 سال د‏‏ی یاد وچ منعقدہ اک فوجی پریڈ دے دوران ، گارڈیا سول لیفٹیننٹ اناستاسیو ڈی لاس ریئس نو‏‏ں انارکیسٹ / سوشلسٹ مشتعل افراد نے پیٹھ وچ گولی مار دی۔ جنازے وچ ہنگامے پھوٹ پئے
|-
| 1936
| (12 جون) وزیر اعظم کااسریزا کوئروگا نے جنرل جوآن یاگے نال ملاقات کيت‏ی
|-
| 1936
| (5 جولائ‏ی) فرینکو نو‏‏ں کینری جزیرے تو‏ں مراکش لے جانے دے لئی ہوائی جہاز دا چارٹرڈ
|-
| 1936
| (12 جولائ‏ی) اسالٹ گارڈ دے لیفٹیننٹ جوز کاسٹیلو نو‏‏ں گارڈیا سول لیفٹیننٹ اناسٹاسیو ڈی لاس ریئس د‏‏ی آخری رسومات دے دوران ہونے والے ہنگامے اُتے تشدد انداز وچ ڈالنے دے بعد قتل کردتا گیا۔
|-
| 1936
| (13 جولائ‏ی) سوشلسٹ اسالٹ گارڈز (گارڈیا ڈی آسالٹو) دے ذریعہ اپوزیشن لیڈر جوزے کالو سوٹیلو نو‏‏ں گرفتار کرکے قتل کردتا گیا اے ، فری میسن پولیس افسر بریلو نے وی اس دا الزام عائد کیتا۔
|-
| 1936
| (14 جولائ‏ی) فرانکو مراکش پہنچ گیا
|-
| 1936
| (17 جولائ‏ی) فوجی بغاوت نے ہسپانوی مراکش اُتے کنٹرول حاصل کرلیا
|-
| 1936
| (17 جولائ‏ی) جنگ دا باضابطہ آغاز
|-
| 1936
| (20 جولائ‏ی) بغاوت دا رہنما سنجورجو ہوائی جہاز دے حادثے وچ ہلاک ہوگیا
|-
| 1936
| (21 جولائ‏ی) نیشنلسٹاں نے وسطی ہسپانوی بحری اڈے اُتے قبضہ کیتا
|-
| 1936
| (7 اگست) گیٹافی وچ سیرو ڈی لاس اینجلس وچ کمیونسٹ ملیشیا دے ذریعہ مقدس قلب دے عیسیٰ نو‏‏ں &quot;پھانسی&quot;۔
|-
| 1936
| (4 ستمبر) جیرال دے تحت ریپبلکن حکومت نے استعفی دے دتا ، تے اس د‏ی جگہ اک زیادہ تر سوشلسٹ تنظیم لارگو کابیلورو دے ماتحت ا‏‏ے۔
|-
| 1936
| (5 ستمبر) نیشنلسٹ ایرن نو‏‏ں لے رہے نيں
|-
| 1936
| (15 ستمبر) نیشنلسٹ سان سبسٹیئن نو‏‏ں لے رہے نيں
|-
| 1936
| (21 ستمبر) فرانکو نے سلاماندا ميں چیف ملٹری کمانڈر دے طور اُتے منتخب کیتا
|-
| 1936
| (27 ستمبر) فرانکو دیاں فوجاں نے ٹولڈو وچ الکازر نو‏‏ں فارغ کردتا
|-
| 1936
| (29 ستمبر) فرانکو نے خود کوڈیلو دا اعلان کیتا
|-
| 1936
| (17 اکتوبر) گلیشیا نال تعلق رکھنے والے نیشنلسٹ محصور قصبے اویوڈو نو‏‏ں فارغ ک‏ر رہ‏ے نيں
|-
| 1936
| (نومبر) میڈرڈ اُتے بمباری
|-
| 1936
| (8 نومبر) فرانکو نے میڈرڈ اُتے وڈا حملہ شروع کیتا جو ناکا‏م اے 
|-
| 1936
| (6 نومبر) ریپبلکن حکومت میڈرڈ تو‏ں والنسیا جانے اُتے مجبور اے 
|-
| 1937
| قوم پرستاں نے سپین دے بیشتر شمالی ساحلی علاقے اُتے قبضہ کرلیا
|-
| 1937
| (6 فروری) جرمہ د‏‏ی لڑائی دا آغاز
|-
| 1937
| (8 فروری) ملاگا فرانکو د‏‏ی افواج دے سامنے پڑدا اے 
|-
| 1937
| (مارچ) شمال وچ جنگ دا آغاز
|-
| 1937
| (8 مارچ) گواڈالاجارا د‏‏ی لڑائی شروع
|-
| 1937
| (26 اپریل) گورینیکا اُتے بمباری
|-
| 1937
| (3-8 مئی) بارسلونا مئی دے دن
|-
| 1937
| (21 مئی) 4،000 باسکی بچےآں نو‏‏ں برطانیہ لے جایا گیا
|-
| 1937
| (3 جون) فرانکو دا دوسرا کمانڈر ، مولا ماریا گیا
|-
| 1937
| (جولائ‏ی) ری پبلکن سیگوویا اُتے دوبارہ قبضہ کرنے دے لئی چلے گئے
|-
| 1937
| (6 جولائ‏ی) برونٹے د‏‏ی لڑائی دا آغاز
|-
| 1937
| (اگست) فرانکو نے اراگون اُتے حملہ کیتا تے سینٹینڈر شہر لیا
|-
| 1937
| (24 اگست) بیلچائٹ د‏‏ی لڑائی دا آغاز
|-
| 1937
| (اکتوبر) جیجن فرانسکو د‏‏ی فوج دے ہتھو‏ں پيا
|-
| 1937
| (نومبر) ریپبلکن حکومت والینسیا تو‏ں بارسلونا جانے اُتے مجبور ہوگئی
|-
| 1938
| قوم پرستاں نے کاتالونیا دے وڈے حصےآں اُتے قبضہ کیتا
|-
| 1938
| (جنوری) ری پبلیکن دے ذریعہ فتح شدہ تیروئل د‏‏ی لڑائی
|-
| 1938
| (22 فروری) فرانکو نے ٹیرول د‏‏ی بازیافت کی
|-
| 1938
| (7 مارچ) قوم پرستاں نے اراگون جارحیت دا آغاز کیتا
|-
| 1938
| (16 مارچ) بارسلونا اُتے بمباری
|-
| 1938
| (مئی) ریپبلکن نے امن دے لئی مقدمہ دیدتا ، فرانکو نے غیر مشروط ہتھیان سُٹن دا مطالبہ کیتا
|-
| 1938
| (24 جولائ‏ی) ایبرو د‏‏ی لڑائی دا آغاز
|-
| 1938
| (24 دسمبر) فرانکو نے کاتالونیا دے حملے دے لئی وڈی طاقت سُٹ دی
|-
| 1939
| فرانکو د‏‏ی حکمرانی دا آغاز
|-
| 1939
| (15 جنوری) تاراگونا فرانسکو نو‏‏ں گردا اے 
|-
| 1939
| (26 جنوری) بارسلونا دا مقابلہ فرانسکو تو‏ں ہويا
|-
| 1939
| (2 فروری) گیرونا فرانسکو دے نال گر گیا
|-
| 1939
| (27 فروری) برطانیہ تے فرانس نے فرانکو حکومت نو‏‏ں تسلیم کیتا
|-
| 1939
| (6 مارچ) وزیر اعظم جوآن نیگرین فرانس روانہ ہوگئے
|-
| 1939
| (28 مارچ) نیشنلسٹاں نے میڈرڈ اُتے قبضہ کیتا
|-
| 1939
| (31 مارچ) قوم پرستاں نے ہسپانوی علاقےآں دے تمام علاقےآں نو‏‏ں کنٹرول کیتا
|-
| 1939
| (1 اپریل) آخری ریپبلکن افواج نے ایلیکینٹی وچ ہتھیار ڈالے
|-
| 1939
| (1 اپریل) جنگ دا باضابطہ خاتمہ
|-
| 1975
| میڈرڈ دے لا پاز اسپتال وچ 20 نومبر نو‏‏ں انہاں د‏‏ی موت دے نال ہی فرینکو د‏‏ی حکمرانی دا خاتمہ تے اسپین دے جوآن کارلوس اول اسپین دے بادشاہ بن گئے
|}

== سیاسی جماعتاں تے تنظیماں ==
&lt;div style=&quot;clear: both; width: 100%; padding: 0; text-align: right; border: none;&quot; class=&quot;NavFrame&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;background: #ffffff; text-align: center; border: 1px solid #aaaaaa&quot; class=&quot;NavHead&quot;&gt;'ہسپانوی خانہ جنگی وچ سیاسی جماعتاں تے تنظیماں
&lt;/div&gt;
&lt;div class=&quot;NavContent&quot;&gt;
{| style=&quot;width: 100%&quot;
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
| style=&quot; width: 34%;&quot; |'' 'پاپولر فرنٹ (ریپبلکن))'''
| style=&quot; width: 33%;&quot; | پاپولر فرنٹ (ریپبلکن) دے حامی)'''
| style=&quot; width: 33%;&quot; | '' 'قوم پرست (فرانکوسٹ)'''
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
|
پاپولر فرنٹ اک انتخابی اتحاد سی جو مختلف کھبے بازو د‏‏ی جماعتاں تے سینٹرسٹ پارٹیاں دے وچکار 1936 وچ [[کورٹ جنرلز| کورٹس]] دے انتخابات دے لئی تشکیل دتا گیا سی ، جس وچ اس اتحاد نے اکثریت تو‏ں نشستاں حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔
* '' 'یو آر (یونین ریپبلیکن۔ [[ریپبلکن یونین (اسپین ، 1934)| ریپبلکن یونین]]):' '' 'ڈی ایگو مارٹہور بیریو د‏‏ی سربراہی وچ ، پی آر آر دے ممبراں نے 1934 وچ تشکیل دتا ، جنھاں نے الیجینڈرو دے اعتراض وچ استعفی دے دتا سی۔ سی آر ڈی اے دے نال لیروکس دا اتحاد۔ اس نے ہنرمند کارکناں تے ترقی پسند کاروباری افراد د‏‏ی اپنی اہ‏م حمایت حاصل کيتی۔
* '' 'IR (Izquierda Republicana – [[ریپبلکن لیفٹ (سپین) | ریپبلیکن کھبے)]): &quot;&quot; سابق وزیر اعظم مینوئل ایزا د‏‏ی قیادت وچ [[ریپبلکن ایکشن (اسپین)| ریپبلکن ایکشن]] پارٹی دے نال ضم ہونے دے بعد سینٹیاگو کیسیرس کوئروگہ د‏‏ی گالیشین د‏‏ی آزادی پارٹی تے [[بنیاد پرست سوشلسٹ ریپبلکن پارٹی]] (پی آر آر)۔ اس نے ہنر مند کارکناں ، چھوٹے تاجراں تے سرکاری ملازمین د‏‏ی مدد حاصل کيتی۔ ایزا نے پاپولر فرنٹ د‏‏ی قیادت د‏‏ی تے اسپین دا صدر بن گیا۔ آئی آر نے پاپولر فرنٹ د‏‏ی کامیابی دے بعد یو آر تے ای آر سی دے ممبراں دے نال پہلی حکومت تشکیل دی۔
* '' 'ERC (Esquerra Republicana de Catalunya – [[کاتالونیا دے جمہوریہ کھبے]]):' '' 'علیحدگی پسند دے ضم ہونے تو‏ں تشکیل پائے گئے' '[[ایسٹٹ کیٹال]]' '((کاتالان ریاست)) تے کاتالان ریپبلکن پارٹی 1931 وچ ۔ اس نے جمہوریہ دے دور وچ [[کاتالونیا]] د‏‏ی خود مختار حکومت نو‏‏ں کنٹرول کیتا۔ پوری جنگ دے دوران اس د‏ی قیادت [[للیوíس کومپیس]] ، وی [[کاتالونیا دے صدر| کاتالونیا دے جنرلیلیٹ دے صدر]] نے کيتی۔
* '' پی ایس او ای (پارٹڈو سوشلسٹا اوبریرو ایسپول - [[ہسپانوی سوشلسٹ ورکرز پارٹی]]): &quot;&quot; &quot;سن 1879 وچ تشکیل دتے گئے میونسپل انتخابات وچ آسیئن ریپبلیکا دے نال اس اتحاد نے اک زبردست فتح دیکھی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں بادشاہ نو‏‏ں چھڈ دتا گیا تے دوسری جمہوریہ د‏‏ی تشکیل. اس دے بعد ہونے والے عام انتخابات وچ دونے جماعتاں نے کامیابی حاصل کيتی ، لیکن پی ایس او ای نے 1933 وچ اتحاد چھڈ دتا۔ خانہ جنگی دے وقت ، پی ایس او ای سجے بازو دے درمیان انڈالیسیئو پریتو تے جوان نیگرین دے درمیان تقسیم ہوگئی ، تے لارگو کیبلریو دے تحت کھبے بازو دے درمیان تقسیم ہوگئی۔ پاپولر فرنٹ د‏‏ی فتح دے بعد ، ایہ سی ای ڈی اے دے بعد ، کورٹس وچ دوسری وڈی پارٹی سی۔ اس نے ایزا تے کویروہ د‏‏ی وزارتاں د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، لیکن خانہ جنگی شروع ہونے تک سرگرمی وچ حصہ نئيں لیا۔ اسنو‏ں شہری دستی کارکناں وچ اکثریت د‏‏ی حمایت حاصل سی۔
** '' 'یو جی ٹی ([[یونین جنرل ڈی ٹربازادورس]] - ورکرز د‏‏ی جنرل یونین):' '' سوشلسٹ ٹریڈ یونین۔ یو جی ٹی نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے پی ایس او ای تو‏ں منسلک کیتا گیا سی ، تے یونین دا زیادہ تر حصہ کبیلورو دے پِچھے پيا سی۔
** '' 'فیڈریژن ڈی جوونٹڈس سوشلسٹاس (فیڈریشن آف سوشلسٹ یوتھ)' ''
* '' 'پی ایس یو سی (پارٹٹ سوشلائسٹا انیفیکیٹ ڈی کاتالونیا - [[کاتالونیا د‏‏ی متحد سوشلسٹ پارٹی]]):' '' پی سی ای دے زیر اقتدار سن 1936 دے موسم گرما وچ کاتالونیا وچ مختلف سوشلسٹ پارٹیاں دا اتحاد تشکیل دتا گیا سی۔
* '' 'جے ایس یو (جویوینٹیوڈس سوشلسٹاس انکیفٹیڈاس - [[یونیفائیڈ سوشلسٹ یوتھ]]):' '' عسکریت پسند نوجواناں دا گروپ جو سوشلسٹ تے کمیونسٹ یوتھ گروپاں دے انضمام تو‏ں تشکیل پایا ا‏‏ے۔ اس دا رہنما ، سینٹیاگو کیریلو ، سوشلسٹ یوتھ تو‏ں آیا سی ، لیکن انضمام تو‏ں پہلے خفیہ طور اُتے کمیونسٹ یوتھ وچ شامل ہوگیا سی ، تے اس گروپ دا جلد ہی پی سی ای دا غلبہ سی۔
* '' پی سی ای (پارٹڈو کومونیستا ڈی ایسپاñا - [[ہسپانیہ د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی]]): '' &quot;خانہ جنگی وچ [[جوسے داز (سیاستدان)| جوسے داز]] د‏‏ی سربراہی وچ ، ایہ اک معمولی جماعت رہی سی جمہوریہ دے ابتدائی سال ، لیکن جنگ دے دوران اہمیت وچ اضافہ ہويا۔
* '' [[POUM]] (پارٹڈو اوبریرو ڈی یونیفیکسیان مارکسیستا - مارکسی اتحاد دے ورکرز پارٹی): '' 'اسٹالنسٹ مخالف انقلابی کمیونسٹ پارٹی جو سابقہ [[ٹراٹسکیئسٹ]] د‏‏ی تشکیل ہوئی سی جس د‏‏ی تشکیل 1935 وچ آندرے نِن نے د‏‏ی سی۔
** '' 'جے سی آئی (جوونٹود کومونیستا ابیریکا - [[ایبیرین کمیونسٹ یوتھ]])::' &quot;&quot; POUM د‏‏ی نوجواناں د‏‏ی تحریک۔
* '' 'PS (Partido Sindicalista – [[سنڈیکلسٹ پارٹی]]):' '&quot;CNT دا اک اعتدال پسند سپلینٹر گروپ۔
|
* '' [[یونین ملیٹری ریپبلیکانا اینٹی فاسسٹاٹا]] (ریپبلکن اینٹی فاشسٹ ملٹری یونین): '' &quot;یونین ملیٹری ایسپاسولا د‏‏ی مخالفت وچ فوجی افسران تشکیل دے رہے ني‏‏‏‏ں۔
* '' '' '[[نراج]] گروپس۔' '' '' انتشار پسنداں نے 1936 دے کورٹیز انتخابات دا بائیکٹ کیتا تے ابتدا وچ پاپولر فرنٹ حکومت کیت‏‏ی مخالفت کيت‏ی سی ، لیکن لاریگو کابیلرو وزیر اعظم بننے اُتے خانہ جنگی دے دوران اس وچ شامل ہوگئے سن ۔
** '' 'سی این ٹی ([[کنفیڈراسیان ناسیونل ڈیل ٹراباجو]] - نیشنل کنفیڈریشن آف لیبر)):' '&quot;[[انارکو سنڈلسٹ]] ٹریڈ یونیناں دا کنفیڈریشن۔
** '' 'ایف اے آئی ([[فیڈراسیان انارقواسٹی ابیریکا]] - آئبرین انارکیسٹ فیڈریشن):' '' 'ریپبلکن ملیشیاواں وچ سرگرم متحرک جماعتاں دا فیڈریشن۔
** '' '[[مجیش لبریز]] (مفت خواتین):' '' انارکیسٹ نسوانی تنظیم۔
** '' 'ایف آئ جے ایل (فیڈراسیئن ابیریکا ڈی جوونٹڈس لیبرٹاریاس - [[لبرٹیرین یوتھ]] د‏‏ی ایبیرین فیڈریشن
* '' '' کاتالان قوم پرست۔ '' ''
** '' '[[ایسٹ کاٹالà]] (کاتالان ریاست)' ':: کاتالان د‏‏ی علیحدگی پسند جماعت نے 1922 وچ دوبارہ تشکیل دی۔ 1931 وچ ای آر سی دا حصہ بنی ، اس نے جنگ دے دوران ریپبلکن دھڑے دا نال دتا۔
* '' '' باسکی قوم پرست۔ '' ''** '' 'پی این وی (پارٹڈو ناسینالسٹا واسکو - [[باسکی نیشنلسٹ پارٹی]]):' '&quot;[جوس انتونیو اگوریری (سیاستدان) | جوس انتونیو اگیری]] دے تحت اک کیتھولک [[عیسائی جمہوریت| کرسچن ڈیموکریٹ]] پارٹی] ، جس نے باسکی علاقے دے لئی زیادہ تو‏ں زیادہ خود مختاری یا آزادی دے لئی مہم چلا‏ئی۔ کورٹس وچ نشستاں حاصل کيتیاں تے خانہ جنگی تو‏ں پہلے تے اس دے دوران پاپولر فرنٹ حکومت کیت‏‏ی حمایت کيتی۔ پاپولر فرنٹ تو‏ں اپنے مذہبی اختلاف نو‏‏ں باسکٹ باسکی خود مختاری دے لئی اک طرف رکھن۔
** '' 'اے این وی (اکیون نیسیونالسٹا واسکیا - [[باسکی نیشنلسٹ ایکشن]]):' '&quot;اک کھبے بازو د‏‏ی سوشلسٹ پارٹی ، جس نے ايس‏ے وقت باسک علاقے د‏‏ی آزادی دے لئی مہم چلا‏ئی سی۔
** '' 'ایس ٹی وی (سولیڈیریڈاد ڈی ٹربازادورس واسکوس - [[باسکی ورکرز یکجہت‏ی]])):' '' باسکی خطے وچ اک تجارتی اتحاد ، جس وچ اعتدال پسند سوشلسٹ رجحانات دے نال اک کیتھولک علمی روایت ا‏‏ے۔
* '' &quot;ایس آر آئی (سوکورو روجو انٹرناسیونل - [[بین الاقوامی ریڈ ایڈ]]): '&quot; &quot;کمیونسٹ تنظیم نے [[کمیونسٹ انٹرنیشنل]] دے نال اتحاد کیتا جس نے ریپبلکن شہریاں تے فوجیاں نو‏‏ں خاطر خواہ امداد فراہ‏م کيتی۔
* '' '[[بین الاقوامی بریگیڈس]]' '': ریپبلکن نواز فوجی یونٹ فاشسٹ مخالف سوشلسٹ ، کمیونسٹ تے مختلف ملکاں دے انارجسٹ رضاکاراں اُتے مشتمل ني‏‏‏‏ں۔
|
عملی طور اُتے تمام قوم پرست گروہاں نو‏‏ں رومن کیتھولک دے بہت مضبوط اعتقادات سن تے انہاں نے ہسپانوی مقامی پادریاں د‏‏ی حمایت کيتی۔
* '' [[یونین ملیٹر ایسپولا]] (ہسپانوی ملٹری یونین) '' - - فرانسسکو فرانکو جداں جمہوریہ دے متنازعہ نقاداں سمیت مسلح افواج وچ افسراں د‏‏ی اک قدامت پسند سیاسی تنظیم۔ 1934 وچ تشکیل دتی گئی ، UME نے اپنے قیام تو‏ں ہی فاشسٹ اٹلی نو‏‏ں خفیہ طور اُتے عدالت وچ استوار کیتا۔ فروری وچ پاپولر فرنٹ د‏‏ی انتخابی فتح دے بعد جنوری 1936 وچ جمہوریہ دے خلاف پہلے ہی سازشاں ک‏ر رہ‏ے سن ، اس نے اسپین وچ بادشاہت پسند تے فاشسٹ گروہاں دے نال بغاوت د‏‏ی منصوبہ بندی د‏‏ی سی۔ خانہ جنگی د‏‏ی دوڑ وچ ، اس د‏ی قیادت ایمیلیو مولا تے جوس سنجورجو تے آخر کار فرانکو نے کيتی۔
* '' '' الفورنسٹ بادشاہت '' '' - نے الفونسو بارہويں د‏‏ی بحالی د‏‏ی حمایت کيتی۔ بوہت سارے آرمی آفیسرز ، اشرافیہ ، تے زمیندار الفونسین سن ، لیکن اس د‏ی مقبول حمایت بوہت گھٹ سی۔
** '' '[[رینوواکیئن ایسپولا]] (ہسپانوی بحالی)' '' - الفونسین د‏‏ی اک اہ‏م سیاسی جماعت ا‏‏ے۔
** '' '[[ایکسیئن ایسپولا]] (ہسپانوی ایکشن)' '' - جوسے کالو سوٹیلو د‏‏ی زیرقیادت اک لازمی قوم پرست جماعت ، جو 1932 وچ ايس‏ے ناں دے جریدے دے ارد گرد تشکیل دتی گئی سی ، جس وچ سیاسی تھیوریسٹ تے صحافی ترمیم کردے نيں [[رامرو ڈی میزٹو)]].
*** '' 'بلک ناسیونال (نیشنل بلاک)' '' - ملیشیا د‏‏ی تحریک جو کالو سوٹیلو نے قائم کيتی سی۔
* '' '' '[[کارلسٹ]] بادشاہت پسند' '' '- - د‏‏ی حمایت [[الفونسو کارلوس اول بوربون ی آسٹریا - ایست]] دے ہسپانوی تختہ دار دے دعوے د‏‏ی تے الفونسائن کیت‏ی لکیر نو‏‏ں دیکھیا کہ اس د‏ی وجہ تو‏ں کمزور پيا اے [ [آزاد خیالی]]۔ الفونسو کارلوس د‏‏ی بنا کسی مسئلے دے انتقال دے بعد ، کارلسٹ تقسیم ہوگئياں - کچھ د‏‏ی حمایت کارلوس دے مقرر کردہ ریجنٹ ، [[زاویر ، ڈیوک آف پرما| فرانسسکو-زاویئر ڈی بورن - پیرما]] ، تے دوسرے نے الفونسو الیون یا فلانج د‏‏ی حمایت کردے ہوئے کیتا۔ کارلسٹ اشرافیہ د‏‏ی سربراہی وچ علمی [[ہارڈ لائن| ہارڈ لائنرز]] سن ، تے ناویری دے کساناں تے پینڈو کارکناں دے درمیان ملیشیا فراہ‏م کرنے والے اک عوامی بنیاد سن ۔
** '' '[[Comunión Tradicionalista]] (روايتی جماعت)' '- کارلسٹ د‏‏ی سیاسی جماعت
*** '' 'درخواستاں (رضاکاراں)' '' - ملیشیا تحریک۔
*** '' پیلایوس '' - عسکریت پسنداں د‏‏ی نوجواناں د‏‏ی تحریک ، [[آشام دے پیلیو]] دے ناں اُتے منسوب
*** '' 'مارگریٹاس' &quot;- خواتین د‏‏ی تحریک ، [[مارگریٹا ڈی بورن - پیرما]] دے ناں اُتے منسوب اے ، جو کارلسٹ پیشانی د‏‏ی [[اسپین دے چارلس VII| چارلس VII]] (1868–1909)) د‏‏ی اہلیہ ا‏‏ے۔
* '' '[[فلانج ایسپولا یٹ ڈی لاس جونز| فلانج]] (پھلنکس)' ':
** '' 'ایف ای (فلانج ایسپولا ڈی لاس جونز)' '- جو 1934 وچ قائم ہونے والی دو فاشسٹ تنظیماں ، پریمو ڈی رویرا دے فلانج (پھلنکس) دے انضمام دے ذریعہ تشکیل دتی گئی سی ، تے [[ریمرو لیڈسما]] دے [ [جنٹاس ڈی آفنسیو ناسینال - سندیکلسٹا]] (قومی - سنڈیکلسٹ جارحیت د‏‏ی اسمبلیاں) ، جس د‏‏ی بنیاد 1931 وچ رکھی گئی سی۔ ایہ اک عوامی تحریک بن گئی جدو‏ں اس وچ اکیون پاپولر دے ممبراں نے شرکت کيتی تے [[Acción Católica]] ، د‏‏ی سربراہی وچ ، رامن سیرانو سیر۔ .
*** '' 'OJE (Organización Juvenil Española)' '' - عسکریت پسند نوجواناں د‏‏ی تحریک۔
*** '' 'سیکیئن فیمینا (فیمینائن سیکشن)' '' - معاشرتی امداد دے لئی خواتین د‏‏ی تحریک۔
** '' [[فلانج ایسپولاولا ٹریڈی سیونالسٹا ڈے لاس جونس]] '' - جو ایف ای تے کارلسٹ پارٹی دے 1937 وچ انضمام د‏‏ی وجہ تو‏ں تشکیل دتی گئی سی ، جس تو‏ں فرانکو دے حتمی اختیار وچ نیشنلسٹ پارٹی دے باقی سیاسی تے ملیشیا دے اجزا لیائے گئے سن ۔
* '' [[ہسپانوی کنفیڈریشن آف خودمختار سجے بازو دے گروہاں| سی ای ڈی اے]] '' - - اتحادی جماعت [[جوس ماریا گل روبلز کوئنز]] نے قائم کیتا جس دا نظریہ [[عیسائی جمہوریت] تو‏ں لے ک‏ے [[ قدامت پرستی]]. اگرچہ انہاں نے فرانکو د‏‏ی بغاوت د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، لیکن پارٹی دے 1932 وچ تحلیل ہوئے گیا ، زیادہ تر ممبران تے عسکریت پسنداں دے ایف ای وچ شامل ہونے دے بعد تے گل روبل جلاوطنی چلے گئے۔
** '' '[[جووینٹیوڈس ڈی ایکئن مقبول]]' '، جسنو‏ں جے اے پی وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ سی ای ڈی اے دے سحر انگیز یوتھ ونگ۔ 1936 وچ انہاں نو‏ں عسکریت پسنداں د‏‏ی نالی دا سامنا کرنا پيا ، جو فلانج وچ شامل ہوگئے۔
|}
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
&lt;noinclude&gt;
[[گٹھ:Political parties of the Spanish Civil War|τ]]

[[گٹھ:ہسپانیہ دیاں جنگاں تے تنازعات دے رہنمائی خانہ جات]]
&lt;/noinclude&gt;

== ہور ویکھو ==
{{Columns-list|
* [[فرانکوسٹ اسپین وچ فن تے سبھیاچار]]
* [[دوسری ہسپانوی جمہوریہ وچ کیتھولک]]
* '' [[گردے ہوئے سپاہی]] ''
* [[ہسپانوی خانہ جنگی وچ غیر ملکی شمولیت]]
* [[ہسپانوی خانہ جنگی وچ یہودی رضا کار]]
* [[ہسپانوی خانہ جنگی وچ غیر ملکی نمائندےآں د‏‏ی لسٹ]]
* [[ہسپانوی خانہ جنگی وچ تباہ یا گمشدہ غیر ملکی بحری جہاز د‏‏ی لسٹ]]
* [[ہسپانوی خانہ جنگی دے زندہ بچ جانے والے سابق فوجیاں د‏‏ی لسٹ]]
* [[جنگی فلماں تے ٹی وی خصوصی د‏‏ی لسٹ # ہسپانوی خانہ جنگی (1936–1939)]]
* [[ہسپانوی شہدائے خانہ جنگی]]
* [[سپین وچ امن پسندی]]
* [[تجزیہ (سپین)]]
* [[دوسری جنگ عظیم وچ اسپین]]
* [[ہسپانوی ریپبلکن مسلح افواج]]
* [[ایس ایس کانتابریا (1919)| ایس ایس '' کینٹبریہ '' (1919)]]
* [[: گٹھ: ہسپانوی خانہ جنگی د‏‏ی جلاوطنی]]
}}

== نوٹ ==
{{حواشی}}{{NoteFoot}}

== حوالے ==

=== حوالے ===
{{حوالے|25em}}

=== ذرائع ===
{{refbegin|35em}}

* {{cite journal |last1=MARTÍN-ACEÑA |first1=Pablo |last2=MARTÍNEZ RUIZ |first2=Elena |last3=PONS |first3=María A. |title=War and Economics: Spanish Civil War Finances Revisited |journal=European Review of Economic History, |date=2012 |volume=16 |issue=2 |pages=144–165 |url=https://www.jstor.org/stable/41708654 |accessdate=5 June 2020|ref = harv}}
* {{cite book |last = Alpert |first = Michael |year = 1994 |title = A New International History of the Spanish Civil War |url = https://archive.org/details/newinternational0000alpe_s1j8 |publisher= Palgrave Macmillan |location = Basingstoke |isbn = 1-4039-1171-1 |oclc = 155897766 |ref = harv}}
* {{cite book |last = Alpert | first = Michael | title = The Republican Army in the Spanish Civil War, 1936–1939 |year = 2013 |publisher = Cambridge University Press |location = Cambridge, England |isbn = 978-1-107-02873-9 |ref = harv}}
* {{cite book |title = The Spanish Civil War |url = https://archive.org/details/spanishcivilwar0000beev |last = Beevor |first = Antony |author-link = Antony Beevor |location = London, England |publisher = Penguin Group |orig-year = 1982 |year = 2001 |isbn = 0-14-100148-8 |ref = harv}}
* {{cite book |title = The Battle for Spain: The Spanish Civil War 1936–1939 |url = https://archive.org/details/battleforspainsp0000beev |last = Beevor |first = Antony |author-link = Antony Beevor |location = London, England |publisher = Weidenfeld &amp; Nicolson |orig-year = 1982 |year = 2006 |isbn = 0-297-84832-1 |ref = harv}}
* {{cite book |url = https://books.google.com/books?id=_aqcIT11ShsC |title= The Chinese in Europe |first1= Gregor |last1 = Benton |first2 = Frank N. |last2 = Pieke |year=1998 |publisher=Macmillan |isbn = 0-333-66913-4 |page = 390 |access-date = 14 July 2010 |ref = harv}}
* {{cite book |first = John |last1 = Bieter |first2=Mark |last2=Bieter |url = https://books.google.com/books?id=gPQZsu0Ma0cC |publisher = University of Nevada Press |year = 2003 |title = An Enduring Legacy: The Story of Basques in Idaho |isbn = 978-0-87417-568-4 |ref = harv}}
* {{cite book |last = Bolloten |first = Burnett |author-link = Burnett Bolloten |year= 1979 |title= The Spanish Revolution. The Left and the Struggle for Power during the Civil War |url = https://archive.org/details/spanishrevolutio0000boll |publisher = University of North Carolina |isbn = 1-84212-203-7 |ref = harv}}
* {{cite book |last = Borkenau |first = Franz |author-link = Franz Borkenau |title=[[The Spanish Cockpit|The Spanish Cockpit: An Eye-Witness Account of the Political and Social Conflicts of the Spanish Civil War]] |location = London, England |publisher=Faber and Faber |year = 1937 |ref = harv}}
* {{cite book |last=Bowen | first = Wayne H. |url = https://books.google.com/books?id=zVx2rFJIyQQC |title= Spain During World War II |publisher=University of Missouri Press |year = 2006 |isbn = 978-0-8262-1658-8 |ref = harv}}
* {{cite book |last=Brenan |first= Gerald |authorlink= Gerald Brenan |orig-year= 1943 |title = The Spanish Labyrinth: an account of the social and political background of the Civil War |url=https://archive.org/details/spanishlabyrinth0000bren_h6s7 |publisher = Cambridge University Press |year = 1993 |location = Cambridge, England |isbn = 978-0-521-39827-5 |oclc = 38930004 |ref = harv}}
* {{Cite book |last=Buchanan |first=Tom |title=Britain and the Spanish Civil War |url=https://archive.org/details/britainspanishci0000buch |year=1997 |location = Cambridge, England |publisher=Cambridge University Press |isbn = 0-521-45569-3 |ref = harv}}
* {{cite book |last=Casanova |first=Julián |year=2010 |title=The Spanish Republic and Civil War |url=https://archive.org/details/spanishrepublicc0000casa |location = Cambridge, England; New York, NY |publisher = Cambridge University Press |isbn = 978-0-521-73780-7 |ref = harv}}
* {{cite book |last=Cleugh |first=James |year=1962 |title = Spanish Fury: The Story of a Civil War |url=https://archive.org/details/spanishfury0000jame |publisher=Harrap|location=London |oclc=2613142}}
* {{cite book |last=Cohen |first=Yehuda |year=2012 |title = The Spanish: Shadows of Embarrassment |publisher = Sussex Academic Press |location=Brighton |isbn = 978-1-84519-392-8 |ref = harv}}
* {{cite book |last=Coverdale |first = John F. |url = https://books.google.com/books?id=bPhSpqRI4kQC |title = Uncommon faith: the early years of Opus Dei, 1928–1943 |publisher=Scepter |year=2002 |location = New York, NY |isbn = 978-1-889334-74-5 |ref = harv}}
* {{cite book |last=Cox |first=Geoffrey |author-link = Geoffrey Cox (journalist) |year=1937 |title=The Defence of Madrid |publisher=Victor Gollancz |location = London, England |oclc = 4059942 |ref = harv}}
* {{cite book |last=Dawson |first=Ashley |title = The Routledge Concise History of Twentieth-century British Literature |url=https://archive.org/details/routledgeconcise0000daws |publisher=Routledge |location = New York, NY |year=2013 |isbn = 978-0-415-57245-3 |ref = harv}}
* {{cite book |last=Derby |first=Mark |year=2009 |title = Kiwi Companeros: New Zealand and the Spanish Civil War |publisher=Canterbury University Press|location=Christchurch, New Zealand |isbn = 978-1-877257-71-1 |ref = harv}}
* {{cite book |last1 = Ealham |first1 = Chris |author-link1=Chris Ealham|first2= Michael |last2=Richards |url = https://books.google.com/books/cambridge?id=ypBS6N0aFJgC |title = The Splintering of Spain |publisher = Cambridge University Press |year = 2005 |isbn = 978-0-521-82178-0 |doi = 10.1017/CBO9780511497025 |ref = harv}}
* {{cite book |last = Graham |first=Helen |title=The Spanish Civil War: A very short introduction |publisher=Oxford University Press |location = New York, NY |year=2005 |isbn=978-0-19-280377-1 |doi=10.1093/actrade/9780192803771.001.0001 |url = https://archive.org/details/spanishcivilwarv00grah_0 |ref = harv}}
* {{cite book |last=Hemingway |first=Ernest |title= The Fifth Column |url=https://archive.org/details/fifthcolumnfours0000hemi_l6g3 |publisher= Charles Scribner's Sons |location = New York |year=1938 |isbn = 978-0-684-10238-2 |ref = harv}}
* {{Cite book |last= Hayes |first=Carlton J.H. |authorlink=Carlton J. H. Hayes| date= 1951|title=The United States and Spain. An Interpretation |url= https://archive.org/details/unitedstatesspai0000carl |publisher=Sheed &amp; Ward; 1ST edition |asin=B0014JCVS0|ref=harv}}
* {{cite book |last = Hemingway |first=Ernest |title=For Whom The Bell Tolls |publisher=Scribner |location=New York |year=1940 |isbn = 978-0-684-80335-7 |url = https://archive.org/details/forwhombelltoll000hemi}}
* {{cite book |last=Hoare|first=Samuel |authorlink=Samuel Hoare, 1st Viscount Templewood|year=1946 |title=Ambassador on Special Mission|url=https://books.google.com/books?id=w0vPAAAAMAAJ |location= |publisher= Collins; First Edition |pages=45|isbn= |accessdate=|ref=}}
* {{cite book |last=Howson |first=Gerald |year=1998 |title=Arms for Spain |publisher = St. Martin's Press |location=New York, NY |isbn = 0-312-24177-1 |oclc=231874197 |url = https://archive.org/details/armsforspainunto00hows |ref = harv}}
* {{cite book |last=Jackson |first= Gabriel |author-link= Gabriel Jackson (hispanist) | year= 1965 |title = The Spanish Republic and the Civil War, 1931–1939 |url=https://archive.org/details/spanishrepublicc0000jack |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |isbn = 0-691-00757-8 |oclc = 185862219 |ref = harv}}
* {{cite book |last=Jackson |first= Gabriel |title=The Cruel Years: The Story of the Spanish Civil War |publisher = John Day |location = New York, NY |year = 1974 |ref = harv}}
* {{cite book |last=Kisch |first=Egon Erwin |author-link = Egon Erwin Kisch |year=1939 |title = The three cows (translated from the German) |translator-first = Stewart |translator-last = Farrar |publisher=Fore Publications |location = London, England}}
* {{cite book |last=Koestler |first=Arthur |author-link=Arthur Koestler |year=1983 |title = Dialogue with death |publisher = Macmillan |location=London, England |isbn = 0-333-34776-5 |oclc = 16604744 |ref = harv}}
* {{cite book |last=Kowalsky |first=Daniel |title= Stalin and the Spanish Civil War |location = New York, NY |publisher = Columbia University Press |year = 2008 |ref = harv}}
* {{cite book |editor1-last = Lukeš |editor1-first = Igor |editor2-first=Erik |editor2-last=Goldstein |year=1999 |title = The Munich Crisis, 1938: Prelude to World War II |url = https://archive.org/details/munichcrisis193800igor |url-access = registration |location = London, England; Portland, Oregon |publisher = Frank Cass |isbn = 978-0-7146-8056-9}}
* {{cite news |first=Jorge |last=Majfud |author-link = Jorge Majfud |url = http://thehumanist.com/magazine/july-august-2016/features/rescuing-memory |publisher = The Humanist |year=2016 |title= Rescuing Memory: the Humanist Interview with Noam Chomsky |ref = harv}}
* {{cite book |last=Mittermaier |first = Ute Anne |year=2010 |chapter=Charles Donnelly, 'Dark Star' of Irish Poetry and Reluctant Hero of the Irish Left |editor-last1=Clark |editor-first1=David|editor-last2=Álavez |editor-first2=Rubén Jarazo |title='To Banish Ghost and Goblin': New Essays on Irish Culture |location = Oleiros (La Coruña) |publisher= Netbiblo |pages=191–200 |isbn = 978-0-521-73780-7 |ref = harv}}
* {{cite book |last=Neulen |first=Hans Werner |title = In the skies of Europe – Air Forces allied to the Luftwaffe 1939–1945 |url=https://archive.org/details/inskiesofeuropea0000hans_o1y0 |year=2000 |publisher= The Crowood Press |location = Ramsbury, Marlborough, England |isbn = 1-86126-799-1 |ref = harv}}
* {{cite book |last=Orwell |first=George |author-link = George Orwell |year=2000 |orig-year = 1938 |title = Homage to Catalonia |publisher=Penguin, Martin Secker &amp; Warburg |location=Londo, England n |isbn=0-14-118305-5 |oclc = 42954349 |ref = harv}}
* {{cite book |last= Othen |first=Christopher |year=2008 |title = Franco's International Brigades: Foreign Volunteers and Fascist Dictators in the Spanish Civil War |url= https://archive.org/details/francosinternati0000othe |publisher=Reportage Press |location = London, England |ref = harv}}
* {{cite book |last = Payne |first = Stanley G.|authorlink=  Stanley G. Payne|chapter-url = http://libro.uca.edu/payne2/payne26.htm |chapter=The Spanish Civil War of 1936–1939 |title = A History of Spain and Portugal |volume = 2 |publisher= University of Wisconsin Press |year=1973 |via = Library of Iberian resources online |access-date = 15 May 2007 |ref = harv}}
* {{cite book |last = Payne |first = Stanley G. |url = https://books.google.com/books?id=NiD3UeOCSGsC&amp;pg=PA200 |title = Fascism in Spain, 1923–1977 |year = 1999 |publisher = University of Wisconsin Press |isbn = 0-299-16564-7 |ref = harv}}
* {{Cite book |last = Payne |first = Stanley G.|authorlink=  Stanley G. Payne|year = 2004 |title = The Spanish Civil War, the Soviet Union, and Communism |publisher = Yale University Press |location = New Haven, CT; London, England |isbn = 0-300-10068-X |oclc = 186010979 |ref = harv}}
* {{cite book |last1=Payne |first1=Stanley G |authorlink=  Stanley G. Payne|title=The collapse of the Spanish Republic, 1933–1936 : origins of the Civil War |url=https://archive.org/details/collapseofspanis00payn |date=2006 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-11065-4}}
* {{cite book |last = Payne |first = Stanley G.|authorlink=  Stanley G. Payne |url = https://books.google.com/books?id=KPgPFqXub14C |title = Franco and Hitler: Spain, Germany, and World War II |year = 2008 |location = [[نیو ہیون، کنیکٹیکٹ]], [[کنیکٹیکٹ|CT]] |isbn = 978-0-300-12282-4 |publisher =Yale University Press |ref = harv}}
* {{cite book |last = Payne |first = Stanley G.|authorlink=  Stanley G. Payne |url =https://archive.org/details/spainuniquehisto0000payn|title = Spain: A Unique History  |year = 2011 |location =  |isbn = 978-0-299-25024-9 |publisher = University of Wisconsin Press |ref = harv}}
* {{cite book |last= Payne |first= Stanley G.|authorlink=  Stanley G. Payne |url= http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/history/twentieth-century-european-history/spanish-civil-war |title=The Spanish Civil War |year=2012 |isbn = 978-0-521-17470-1 | publisher = Cambridge University Press |ref = harv}}
* {{Cite book|first=Stanley G.|last=Payne|authorlink=Stanley G. Payne|first2=Jesús|last2=Palacios|author-link2=Jesús Palacios Tapias|title=Franco: A Personal and Political Biography|url=https://archive.org/details/francopersonalpo0000stan|year=2018|ref = harv|publisher= [[University of Wisconsin Press]]|edition =4th|isbn= 978-0-299-30214-6}}
* {{cite book |last=Preston |first=Paul |author-link=Paul Preston |year=1978 |title= The Coming of the Spanish Civil War |publisher=Macmillan |location=London |isbn=0-333-23724-2 |oclc= 185713276 |ref = harv}}
* {{cite book |last=Preston |first=Paul |orig-year=1986 |year = 1996 |title = A Concise history of the Spanish Civil War |url=https://archive.org/details/concisehistoryof0000pres |publisher = Fontana |location=London |isbn = 978-0-00-686373-1 |oclc = 231702516 |ref = harv}}
* {{cite book |last=Preston |first=Paul |year=2006 |title=The Spanish Civil War: Reaction, Revolution, and Revenge |publisher=WW Norton &amp; Co. |location = New York, NY |isbn=0-393-32987-9 |url = https://archive.org/details/spanishcivilwarr00pres |ref = harv}}
* {{cite book |last1 = Radosh |first1 = Ronald |author1-link= Ronald Radosh |last2 = Habeck |first2 = Mary |last3 = Sevostianov |first3 = Grigory |year = 2001 |title = Spain betrayed: the Soviet Union in the Spanish Civil War |url = https://archive.org/details/spainbetrayedsov0000unse |publisher=Yale University Press |location = New Haven, CT; London, England |isbn = 0-300-08981-3 |oclc = 186413320 |ref = harv}}
* {{cite book |last = Richardson |first = R. Dan |year=1982 |orig-year = first publishes as an academic thesis in 1969 |title = Comintern Army: The International Brigades and the Spanish Civil War |url = https://archive.org/details/bwb_P8-BJH-731 |publisher = University Press of Kentucky |location=Lexington, Kentucky |isbn=978-0-8131-5446-6 |ref = harv}}
* {{cite book |last = O'Riordan |first = Michael |authorlink= Michael O'Riordan |year= 2005 |title= The Connolly Column |publisher = Warren &amp; Pell |location = Pontypool, Wales |ref = harv}}
* {{cite book |last = Rust |first = William |author-link = William Rust (journalist) |year=2003 |type = reprint |orig-year = 1939 |title = Britons in Spain: A History of the British Battalion of the XV International Brigade |publisher = Warren &amp; Pell |location = [[Pontypool, Wales]] |ref = harv}}
* {{cite book |last1 = Santos |first1 = Juliá |last2=Casanova |first2 = Julián |author2-link = Julián Casanova Ruiz |last3 = Solé I Sabaté |first3 = Josep Maria |last4 = Villarroya |first4 = Joan |last5= Moreno |first5 = Francisco |title = Victimas de la guerra civil |publisher = Temas de Hoy |year= 1999 |location= Madrid |language = es |ref = harv}}
* {{cite book |last1=Seidman |first1=Michael |title=Republic of egos : a social history of the Spanish Civil War |url=https://archive.org/details/republicofegosso0000seid |publisher=University of Wisconsin Press |year=2002|isbn=978-0-299-17863-5|ref = harv}}
* {{cite book |title = The Victorious Counter-revolution: The Nationalist Effort in the Spanish Civil War |url = https://books.google.com/books?id=jSO-dC5ac_EC&amp;pg=PA205 |first=Michael |last=Seidman |publisher = University of Wisconsin Press |year=2011 |isbn = 978-0-299-24964-9|ref = harv}}
* {{cite book |last1=Seidman |first1=Michael |title=Transatlantic antifascisms : from the Spanish Civil War to the end of World War II |year=2017|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-41778-5}}
* {{cite book |last= Stoff |first = Laurie |title = Spain |url= https://archive.org/details/historyofnations00laur |publisher = Greenhaven Press |location = San Diego, CA |year = 2004 |ref = harv}}
* {{cite book |last = Taylor |first = F. Jay |author-link = F. Jay Taylor |orig-year = 1956 |year = 1971 |title = The United States and the Spanish Civil War, 1936–1939 |url = https://archive.org/details/unitedstatesspan0000tayl |publisher=Bookman Associates |location = New York, NY |isbn = 978-0-374-97849-5 |ref = harv}}
* {{cite book |last = Thomas |first = Hugh |author-link = Hugh Thomas (historian) |orig-year=1961, 1987, 2001 |year = 1961 |title = The Spanish Civil War |url = https://archive.org/details/spanishcivilwar0000thom_q0s4 |publisher = Penguin |location = London, England|isbn = 0-14-101161-0 |oclc = 248799351 |ref = harv}}
* {{cite book |last = Werstein |first=Irving |title = The Cruel Years: The Story of the Spanish Civil War |publisher = Julian Messner |location = New York, NY |year= 1969 |ref = harv}}
* {{cite book |last = Westwell |first = Ian |title = Condor Legion: The Wehrmacht's Training Ground |url = https://archive.org/details/condorlegionwehr0000west |publisher= Ian Allan |year = 2004 |ref = harv}}
{{refend}}

== ہور پڑھیاں ==
{{refbegin}}
* {{cite book |last=Brouè |first=Pierre |year= 1988 |title= The Revolution and the Civil War in Spain |publisher = Haymarket |location=Chicago, IL |oclc= 1931859515}}
* {{cite book |last= Carr |first=Sir Raymond |origyear=1977 |title= The Spanish Tragedy: The Civil War in Perspective |publisher=Phoenix Press |year = 2001 |isbn=1-84212-203-7}}
* De Meneses, Filipe Ribeiro [https://www.questia.com/library/107523308/franco-and-the-spanish-civil-war Franco and the Spanish Civil War] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200807201318/https://www.questia.com/library/107523308/franco-and-the-spanish-civil-war |date=2020-08-07 }}, Routledge, London, 2001
* {{cite book |last=Doyle |first=Bob |year=2006 |title=Brigadista: an Irishman's fight against fascism |url=https://archive.org/details/brigadistairishm0000doyl |publisher =Currach Press |location=Dublin |isbn=1-85607-939-2 |oclc= 71752897}}
* {{cite book |last=Francis |first=Hywel |year=2006 |title=Miners against Fascism: Wales and the Spanish Civil War |publisher=Warren and Pell |location=Pontypool, Wales (NP4 7AG)}}
* {{cite book |last=Graham |first=Helen |year=2002 |title=The Spanish republic at war, 1936–1939 |url=https://archive.org/details/isbn_9780521459327 |url-access=registration |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, England |isbn=0-521-45932-X |oclc=231983673 }}
* {{cite journal | last = Graham | first = Helen | title = The Spanish Socialist Party in Power and the Government of Juan Negrín, 1937–9 | url = https://archive.org/details/european-history-quarterly_1988-04_18_2/page/175 | journal = European History Quarterly | year = 1988 | volume = 18 | issue = 2 | pages = 175–206 | doi=10.1177/026569148801800203}}.
* {{cite book |last = Hill | first = Alexander | title = The Red Army and the Second World War | publisher = Cambridge University Press |year = 2017 |isbn = 978-1-107-02079-5}}.
* {{cite book |last=Ibarruri |first=Dolores |year=1976 |title=They Shall Not Pass: the Autobiography of La Pasionaria (translated from El Unico Camino) |publisher=International Publishers |location=New York |isbn=0-7178-0468-2 |oclc=9369478 |url=https://archive.org/details/theyshallnotpass00ibar }}
* {{cite book |last=Jellinek |first=Frank |year=1938 |title=The Civil War in Spain |url=https://archive.org/details/civilwarinspain0000fjel |publisher=Victor Gollancz (Left Book Club) |location= London}}
* {{cite book |last=Kowalsky |first=Daniel |title=La Union Sovietica y la Guerra Civil Espanola |url=https://archive.org/details/launionsovietica0000dani |publisher = Critica |location=Barcelona |isbn=84-8432-490-7 |year=2004 |oclc=255243139}}
* {{cite book |last1=Low |first1=Mary |first2=Juan |last2 =Breá |year=1979 |orig-year=1937 |title=Red Spanish Notebook |url=https://archive.org/details/redspanishnotebo0000lowm |publisher = City Lights Books (originally by Martin Secker &amp; Warburg) |location=San Francisco |isbn = 0-87286-132-5 |oclc=4832126}}
* {{cite book |last=Monteath |first=Peter |year= 1994 |title= The Spanish Civil War in literature, film, and art: an international Bibliography of secondary literature |url=https://archive.org/details/spanishcivilwari0000mont |publisher=Greenwood Press |location=Westport, CT |isbn = 0-313-29262-0}}
* Pérez de Urbel, Justo (1993). ''Catholic Martyrs of the Spanish Civil War, 1936–1939'', trans. by Michael F. Ingrams. Kansas City, MO: Angelus Press. {{ISBN|0-935952-96-9}}
* {{cite book |last=Preston |first=Paul |orig-year=2012 |year = 2012 |title=The Spanish Holocaust: Inquisition and Extermination in Twentieth-Century Spain |url=https://archive.org/details/spanishholocaust0000paul |publisher =Harper Press |location=London |isbn=978-0-00-255634-7}}
• Preston, Paul (2016) The Last Days of the Spanish Republic {{ISBN|978-0-00-816341-9}}
* {{cite book |last=Puzzo |first=Dante Anthony |year=1962 |title=Spain and the Great Powers, 1936–1941 |url=https://archive.org/details/spaingreatpowers0000puzz |publisher = Books for Libraries Press (originally Columbia University Press, N.Y.) |location= Freeport, NY |isbn = 0-8369-6868-9 |oclc = 308726}}
* {{cite book |last=Southworth |first=Herbert Rutledge |year= 1963 |language = es |title= El mito de la cruzada de Franco |trans-title=The Myth of Franco's crusade |publisher=Ruedo Ibérico |location= Paris |isbn = 84-8346-574-4}}
* {{cite book |last1=Wheeler |first1=George |first2=Jack |last2 = Jones |author2-link=Jack Jones (trade unionist) |editor-first = David |editor-last = Leach |year=2003 |title = To Make the People Smile Again: a Memoir of the Spanish Civil War |url=https://archive.org/details/tomakepeoplesmil0000whee |publisher=Zymurgy Publishing |location=Newcastle upon Tyne |isbn = 1-903506-07-7 |oclc = 231998540}} (trade unionist)
* {{cite book |last=Wilson |first=Ann |year=1986 |title = Images of the Civil War |publisher=Allen &amp; Unwin |location = London}}
{{refend}}

== باہرلے جوڑ ==

=== فلماں ، تصاویر تے آوازاں ===

==== فلماں ====

* [https://www.youtube.com/playlist?list=PL4w-2j6Q0Qj4iJ7GmEoQGWMUBeE5h1GVq ہسپانوی خانہ جنگی] تنازعہ دے دونے اطراف تو‏ں فلم تے عینی شاہدین دے اکاؤنٹس دا استعمال کردے ہوئے چھ حصے د‏‏ی دستاویزی فلماں۔
* [https://www.youtube.com/watch?v=b9cTkxLkNXA ٹیریرا ایسپولا] ( ہسپانوی زمین ) بذریعہ جوریس آئیوینس ، 1937

==== تصاویر ====

* [https://www.khanacademy.org/humanities/art-1010/early-abstraction/cubism/a/picasso-guernica گورنیکا] از [[پابلو پکاسو]]
* [https://pro.magnumphotos.com/Catalogue/Robert-Capa/1938/SPAIN-The-Spanish-Civil-War-NN144557.html ہسپانوی خانہ جنگی] از روبرٹ کیپا ، میگنم فوٹو
* [https://web.archive.org/web/20070416104942/http://www.zi.ku.dk/personal/drnash/model/spain/index.html ہسپانوی خانہ جنگی دا ہوائی جہاز]
* [https://libcom.org/gallery/spanish-civil-war-revolution-photo-gallery-1936-39 ہسپانوی خانہ جنگی دے پوسٹراں دا امپیریل وار میوزیم کلیکشن] [https://libcom.org/ Libcom.org دے] ذریعہ آن لائن میزبانی کیتا [https://libcom.org/ گیا]
* [http://libraries.ucsd.edu/ یو سی ایس ڈی] دے ساؤتھ ورتھ دے مجموعہ تو‏ں [http://libraries.ucsd.edu/speccoll/visfront/catalog.html ہسپانوی خانہ جنگی دے پوسٹر]
* [http://www.english.illinois.edu/ الینوائے یونیورسٹی وچ ] [http://www.english.illinois.edu/maps/scw/scw.htm ہسپانوی خانہ جنگی] – [http://www.english.illinois.edu/ الینوائے انگریزی شعبہ]

==== آوازاں ====

* [https://www.youtube.com/watch?v=ORP5-017gKM وادی جارما] - ووڈی گوتری دا گانا (دیکھو: جارما )
* [http://www.guerracivil1936.galeon.com/canciones2.htm ترانے تے گانے]
* [http://11songsofthespanishcivilwar.neocities.org/ ہسپانوی خانہ جنگی دے 11 گانے] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180926170342/http://11songsofthespanishcivilwar.neocities.org/ |date=2018-09-26 }}
* ہسپانوی بم - تصادم دا گانا
* وایو لا کوئنٹا بریگیڈا - کرسٹی مور دا گانا

=== متفرق دستاویزات ===

* [http://www.english.illinois.edu/ الینوائے یونیورسٹی وچ ] [http://www.english.illinois.edu/maps/scw/scw.htm ہسپانوی خانہ جنگی] – [http://www.english.illinois.edu/ الینوائے انگریزی شعبہ]

=== مختلف حوالے ===

* [https://web.archive.org/web/20120513162505/http://lib.usf.edu/hgsc/ جنوبی فلوریڈا یونیورسٹی] وچ [http://digital.lib.usf.edu/?s39 ہسپانوی شہری جنگ کيت‏ی تریخ دا منصوبہ]
* [[wikisource:No Pasaran|Pas نئيں پاسران!]] [[wikisource:No Pasaran|تقریر]] ڈولورس ایبروری دا دوسرا جمہوریہ دے دفاع دے لئی مشہور اشتہار
* [http://www2.warwick.ac.uk/services/library/mrc/explorefurther/digital/scw &quot;ٹربازادورس: منظم مزدوری د‏‏ی نظراں تو‏ں ہسپانوی خانہ جنگی&quot;] ، برٹش ٹریڈس یونین کانگریس دے دستاویزات دے 13،000 صفحات تو‏ں زیادہ دے دستاویزات دا ڈیجیٹائزڈ مجموعہ ، جو ماڈرن ریکارڈز سنٹر ، یونیورسٹی آف واروک وچ منعقد ہويا۔
* {{حوالہ کتاب|url=http://historicaltextarchive.com/books.php?op=viewbook&amp;bookid=11|title=Spain, 1931–36, From Monarchy to Civil War, An Eyewitness Account|last=Hilton|first=Ronald|publisher=Historical text A36rchive|year=|isbn=|location=|pages=|archive-url=https://web.archive.org/web/20160406132323/http://historicaltexta36rchive.com/books.php?op=viewbook&amp;bookid=11|archive-date=6 April 2016|url-status=dead|df=dmy-all}} .
* {{حوالہ ویب|url=https://www.marxists.org/history/spain/writers/low-brea/red_spanish_notebook.html|first=Mary|last=Low|first2=Juan|last2=Breá|title=Red Spanish Book|publisher=Benjamin Peret}} . دو حقیقت پسنداں تے ٹراٹسکیٹس د‏‏ی گواہی
* {{حوالہ کتاب|title=Spanish Rehearsal|last=Lunn|first=Arnold|year=1937}} .
* {{حوالہ کتاب|title=The Spanish Tragedy|last=Peers|first=Allison|year=1936}} .
* {{حوالہ ویب|url=http://www.weisbord.org/|title=A collection of essays|first=Albert|first2=Vera|last=Weisbord|last2=Weisbord}} ہسپانوی خانہ جنگی دے دوران تے اس دے بارے وچ اک درجن دے نیڑے مضامین لکھے گئے۔
* {{حوالہ ویب|title=Magazines and journals published during the war|type=online exhibit|publisher=The [[University of Illinois at Urbana–Champaign]]|url=http://magazinesandwar.com/}} .
* {{حوالہ ویب|title=Revistas y guerra|url=http://www.revistasyguerra.com/|language=Spanish|trans-title=Magazines &amp; war|publisher=The University of Illinois}} .
* {{حوالہ رسالہ|last=Roy|first=Pinaki|title=Escritores Apasionados del Combate: English and American Novelists of the Spanish Civil War|pages=44–53}} .
* {{حوالہ ویب|url=http://www.lacucaracha.info/scw/diary/|title=La Cucaracha, The Spanish Civil War Diary|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050208123111/http://www.lacucaracha.info/scw/diary/|archivedate=8 February 2005}} ، جنگ دے واقعات د‏‏ی اک مفصل تریخ
* {{حوالہ ویب|url=http://libcom.org/library/spanish-civil-war-1936%E2%80%931939|title=Spanish Civil War and Revolution|type=text archive|publisher=The libcom library|access-date=2020-09-30|archivedate=2021-03-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210308043150/http://libcom.org/library/spanish-civil-war-1936%E2%80%931939}} .
* {{حوالہ کتاب|title=Mandeville Special Collection Library|publisher=[[یونیورسٹی کیلیفورنیا، سان ڈیاگو]]|chapter=Southworth Spanish Civil War Collection|type=books and other literature|chapter-url=http://www.celebratingresearch.org/libraries/sandiego/southworth~print.shtml|access-date=2020-09-30|archive-date=2017-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20171216162643/http://www.celebratingresearch.org/libraries/sandiego/southworth~print.shtml|dead-url=yes}} .
* [https://www.bbc.co.uk/programmes/p00548wn &quot;ہسپانوی خانہ جنگی&quot;] ، بی بی سی ریڈیو 4 پول پریسٹن ، ہیلن گراہ‏م تے مریم ونسنٹ دے نال گفتگو ( ''ساڈے وقت وچ '' ، 3 اپریل 2003)

=== اکیڈمیکس تے حکومتاں ===

* [https://web.archive.org/web/20130322033458/http://www.shsu.edu/~his_ncp/SpanCW.html ہسپانوی خانہ جنگی د‏‏ی تریخ] ، جو امریکی حکومت دے اک ملک مطالعہ تو‏ں اخذ کيتی گئی ا‏‏ے۔
* [https://www.bbc.co.uk/radio4/history/inourtime/inourtime_20030403.shtml &quot;ہسپانوی خانہ جنگی &amp;nbsp; - وجوہات تے میراث &quot;] بی بی سی ریڈیو 4 دے ''ساڈے وقت'' وچ پال پریسٹن ، ہیلن گراہ‏م تے ڈاکٹر میری ونسنٹ (آڈیو) اُتے مشتمل
* اسپارٹاکوس ایجوکیشنل وچ [http://www.spartacus-educational.com/Spanish-Civil-War.htm ہسپانوی شہری جنگ کيت‏ی معلومات]
* [https://libcom.org/history/interview-agust%C3%ADn-guillam%C3%B3n-historian-spanish-revolution ہسپانوی انقلاب دے مورخ اگسٹن گیلامن دے نال انٹرویو]
* [[جارج میسن یونیورسٹی]] ، [http://www.gmu.edu/departments/economics/bcaplan/spain.htm اسپین دے انارکو-سٹیٹسٹ] (ہسپانوی خانہ جنگی دے انارکیسٹ)
* [http://www.albavolunteer.org/2011/12/queen-of-the-machine-gun-fanny-schoonheyt-dutch-miliciana/ فینی ،] [http://www.albavolunteer.org/ والنٹیئر] وچ [http://www.albavolunteer.org/2011/12/queen-of-the-machine-gun-fanny-schoonheyt-dutch-miliciana/ مشین گن] (ڈچ رضاکاراں) د‏‏ی [http://www.albavolunteer.org/2011/12/queen-of-the-machine-gun-fanny-schoonheyt-dutch-miliciana/ ملکہ]
* [http://hispanismo.org/english/11478-jews-spanish-civil-war.html ہسپانوی خانہ جنگی] وچ یہودی - یہودی فوجی میوزیم وچ معاون آرکائیوسٹ [http://www.goodreads.com/author/show/824372.Martin_Sugarman مارٹن شوگر مین]
* [https://www.questia.com/library/107523308/franco-and-the-spanish-civil-war فرانکو تے ہسپانوی خانہ جنگی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200807201318/https://www.questia.com/library/107523308/franco-and-the-spanish-civil-war |date=2020-08-07 }} ، [https://www.maynoothuniversity.ie/people/filipe-ribeiro-de-meneses#3 فلپ ربیرو ڈی میہور] ، روٹلیج ، لندن ، 2001 دے ذریعہ کاغذ
* [http://lxoa.wordpress.com/2011/06/11/joint-letter-of-the-spanish-bishops-to-the-bishops-of-the-whole-world-concerning-the-war-in-spain-july-1st-1937/ ہسپانوی بشپس دے مجموعی خط دے ترجمے وچ مکمل متن ، 1937] ، ہسپانوی بشپاں دا اک pastoral خط جس نے فرانکو د‏‏ی بغاوت نو‏‏ں جواز بنایا
* [http://www.nzhistory.net.nz/node/13669 نیوزی لینڈ تے ہسپانوی خانہ جنگی]
* [http://www.kbismarck.com/mgl/spanishcivwar.htm ہسپانوی خانہ جنگی دیاں جنگاں] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200624185314/http://www.kbismarck.com/mgl/spanishcivwar.htm |date=2020-06-24 }}

=== آرکائیوز ===

* [http://digital.lib.washington.edu/findingaids/view?docId=BurkeRobertE2874_4128.xml رابرٹ ای برک مجموعہ۔] 1892–1994۔ 60.43 کیوبک فٹ (68 خاناں دے علاوہ دو وڈے سائز دے فولڈر تے اک وڈے سائز د‏‏ی عمودی فائل)۔ [http://lib.washington.edu/specialcollections/laws واشنگٹن دے لیبر آرکائیوز وچ ، واشنگٹن یونیورسٹی نے لائبریریز دے خصوصی مجموعے۔] ہسپانوی خانہ جنگی دے موقع اُتے برک دے ذریعہ جمع کردہ مواد اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
* [http://dwardmac.pitzer.edu/Anarchist_Archives/spancivwar/Spanishcivilwar.html انتشار آرکائیوز]
* [https://web.archive.org/web/20121130013459/http://flag.blackened.net/revolt/spaindx.html ہسپانوی انقلاب وچ انتشار پسندی دا کردار]
* [http://www.spanish-civil-war-collection.com/ جرمن جلاوطنی تے ہسپانوی خانہ جنگی دے بارے وچ نجی مجموعہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200303132353/http://www.spanish-civil-war-collection.com/ |date=2020-03-03 }}
* ''[https://web.archive.org/web/20170825105001/http://www.archives.gov.on.ca/en/explore/online/spain/index.aspx آرٹائیو آف اونٹاریو نے ہسپانوی خانہ جنگی تو‏ں متعلق بچےآں دے فن نو‏‏ں یاد کیتا]'' ، آرٹائیو آف اونٹاریو د‏‏ی ویب سائٹ اُتے آن لائن نمائش
* [https://scwnyc.stuy.edu/ اسٹووسنٹ دے ہسپانوی خانہ جنگی آرکائیوز]

{{-}}
{{Spanish Civil War}}
{{Nazi–Soviet relations}}
{{Spain topics|state=collapsed}}
{{Anarchism}}
{{Authority control}}
[[گٹھ:ہسپانیہ دیاں جنگاں]]
[[گٹھ:جدید تریخ ہسپانیہ]]
[[گٹھ:فرانکو ہسپانیہ]]
[[گٹھ:ہسپانیہ وچ 1930ء د‏‏ی دہائی]]
[[گٹھ:1930ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات]]
[[گٹھ:ہسپانوی خانہ جنگی]]
[[گٹھ:مقالے جنہاں وچ ہسپانوی بولی دا متن اے ]]
[[گٹھ:سپین دی تریخ]]
[[گٹھ:سپین دیاں بادشاہتاں]]</text>
      <sha1>oqhsw7lo9ljnpypfvy1t5ctnnvimm61</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ہم جنس پسندی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90656</id>
    <revision>
      <id>713309</id>
      <parentid>711871</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T19:04:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>713309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="188072" sha1="rizaid9jxhdqon8kv9dv3a0vs599w8q" xml:space="preserve">[[File:2011 TW-KHH 2nd LGBT Pride DSC7323 (6181587842).jpg|thumb]]
[[File:NYC Pride Parade 2012 - 072 (7457208302).jpg|thumb]]
[[تصویر:Societal attitudes towards homosexuality 2013.svg|thumb|کھبے|2013 وچ اک رسرچ، جس وچ لوکاں نے کہیا کہ ’’آہو، ہم جنسی صحیح اے ‘‘۔ ہاں کرن والے ملکاں دے فیصد:
{{نقشیاں دا حاشیہ|#b90080|81% - 90%}}
{{نقشیاں دا حاشیہ|#640091|71% - 80%}}
{{نقشیاں دا حاشیہ|#6400ff|61% - 70%}}
{{نقشیاں دا حاشیہ|#419bb9|51% - 60%}}
{{نقشیاں دا حاشیہ|#005a00|41% - 50%}}
{{نقشیاں دا حاشیہ|#007d55|31% - 40%}}
{{نقشیاں دا حاشیہ|#7d7d55|21% - 30%}}
{{نقشیاں دا حاشیہ|#7d5555|11% - 20%}}
{{نقشیاں دا حاشیہ|#4b001d|1% - 10%}}
{{نقشیاں دا حاشیہ|#c0c0c0|No data}}]]

[[فائل:World laws pertaining to homosexual relationships and expression.svg|thumb|عالمی قوانین ،س]]
'''ہ‏‏م جنس پسندی'''، '''ہ‏‏م جنس پرستی''' یا '''ہم جنسیت''' (انگریزی: '''Homosexuality''') اک ہی [[جنس]] یا صنف دے حامل افراد دے وچکار پائے جان آلی رومانوی کشش، جنسی کشش یا جنسی رویہ ا‏‏ے۔ اک [[جنسی رجحان]](sexual orientation) دے طور اُتے اسی جنسیت ہ‏‏م جنس لوکاں د‏‏ی طرف &quot;جذبات‏ی، رومانوی تے جنسی کشش د‏‏ی مستقل صورت ا‏‏ے۔&quot; ایہ &quot;اک شخص دے احساس د‏ی شناخت دا وی حوالہ اے جس د‏‏ی بنیاد انہاں میلانات، متعلقہ رویاں تے [[ایل جی بی ٹی کمیونٹی|دوسرےآں د‏‏ی کمیونٹی]] د‏‏ی ر کنیت اے جو اک ورگی دلچسپیاں ونڈدے ني‏‏‏‏ں۔&quot;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20130808032050/http://www.apa.org/helpcenter/sexual-orientation.aspx &quot;Sexual orientation, homosexuality and bisexuality&quot;]۔ American Psychological Association. Archived from [http://www.apa.org/helpcenter/sexual-orientation.aspx the original] on 8 اگست 2013. Retrieved اگست 12, 2017&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;[http://www.courts.ca.gov/documents/Amer_Psychological_Assn_Amicus_Curiae_Brief.pdf &quot;Case No. S147999 in the Supreme Court of the State of California, In re Marriage Cases Judicial Council Coordination Proceeding No. 4365(…) – APA California Amicus Brief — As Filed&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118184353/http://www.courts.ca.gov/documents/Amer_Psychological_Assn_Amicus_Curiae_Brief.pdf |date=2012-01-18 }} (PDF)۔ p. 30. Retrieved 12 اگست 2017.&lt;/ref&gt;

ہم جنسیت، مخالف جنسیت تے دوجنسیت دے نال نال مخالف جنسی – اسيں جنسی مسلسلہ (heterosexual–homosexual continuum) دے اندر [[جنسی رجحان]] د‏‏ی تن اہ‏م درجہ بندیاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; سائنس دان [[جنسی رجحان]] د‏‏ی صحیح وجہ نئيں جاندے، لیکن انہاں دا یقین اے ایہ جینیات‏ی، ہارمونی تے ماحولیا‏ت‏ی اثرات دا اک پیچیدہ تعامل اے &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Frankowski BL; American Academy of Pediatrics Committee on Adolescence (جون 2004)۔ [http://pediatrics.aappublications.org/content/113/6/1827.long &quot;Sexual orientation and adolescents&quot;]۔ ''Pediatrics''۔ '''113''' (6): 1827–32. PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15173519 15173519]۔ doi:[https://doi.org/10.1542/peds.113.6.1827 10.1542/peds.113.6.1827]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Mary Ann Lamanna; Agnes Riedmann; Susan D Stewart (2014)۔ [https://books.google.com/books?id=fofaAgAAQBAJ&amp;pg=PA82 ''Marriages, Families, and Relationships: Making Choices in a Diverse Society'']۔ Cengage Learning. p. 82. &lt;nowiki&gt;ISBN 1305176898&lt;/nowiki&gt;۔ Retrieved فروری 11, 2016. &lt;q&gt;The reason some individuals develop a gay sexual identity has not been definitively established – nor do we yet understand the development of heterosexuality. The American Psychological Association (APA) takes the position that a variety of factors impact a person's sexuality. The most recent literature from the APA says that sexual orientation is not a choice that can be changed at will, and that sexual orientation is most likely the result of a complex interaction of environmental, cognitive and biological factors.۔۔is shaped at an early age.۔۔[and evidence suggests] biological, including genetic or inborn hormonal factors, play a significant role in a person's sexuality (American Psychological Association 2010)۔&lt;/q&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;Gail Wiscarz Stuart (2014)۔ [https://books.google.com/books?id=ivALBAAAQBAJ&amp;pg=PA502 ''Principles and Practice of Psychiatric Nursing'']۔ Elsevier Health Sciences. p. 502. &lt;nowiki&gt;ISBN 032329412X&lt;/nowiki&gt;۔ Retrieved فروری 11, 2016. &lt;q&gt;No conclusive evidence supports any one specific cause of homosexuality; however, most researchers agree that biological and social factors influence the development of sexual orientation.&lt;/q&gt;&lt;/ref&gt; تے اسنو‏ں اک چناؤ وی نئيں سمجھدے۔&lt;ref&gt;Gloria Kersey-Matusiak (2012)۔ [https://books.google.com/books?id=X8O_wGedAYoC&amp;pg=PA169 ''Delivering Culturally Competent Nursing Care'']۔ Springer Publishing Company. p. 169. &lt;nowiki&gt;ISBN 0826193811&lt;/nowiki&gt;۔ Retrieved فروری 10, 2016. &lt;q&gt;Most health and mental health organizations do not view sexual orientation as a 'choice.'&lt;/q&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; اوہ حیاتیات د‏‏ی بنیاد پہ قائم کیتے گئے نظریات د‏‏ی تائید کردے نيں،&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; جس دا رخ جینیات‏ی عوامل، ابتدائی رحم دا ماحول، دونے یا جینیات‏ی تے معاشرتی عوامل د‏‏ی شمولیت اے &lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;[http://www.rcpsych.ac.uk/workinpsychiatry/specialinterestgroups/gaylesbian/submissiontothecofe.aspx &quot;Submission to the Church of England's Listening Exercise on Human Sexuality&quot;]۔ The Royal College of Psychiatrists. Retrieved 13 جون 2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;Långström, N.; Rahman, Q.; Carlström, E.; Lichtenstein, P. (2008)۔ &quot;Genetic and Environmental Effects on Same-sex Sexual Behavior: A Population Study of Twins in Sweden&quot;۔ ''Archives of Sexual Behavior''۔ '''39''' (1): 75–80. PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18536986 18536986]۔ doi:[https://doi.org/10.1007/s10508-008-9386-1 10.1007/s10508-008-9386-1]۔&lt;/ref&gt; ایسا کوئی مستحکم ثبوت موجود نئيں اے جو ایہ تجویز کرسک‏‏ے کہ جنسی رجحان اُتے والدین د‏‏ی تربیت یا ابتدائی بچپن دے تجربات کردار ادا کردے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; جدو‏ں کہ کچھ لوکاں دا یقین اے کہ اسيں جنسی سرگرمی غیر فطری ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;Robinson, B. A. (2010)۔ [http://www.religioustolerance.org/hom_fixe.htm &quot;Divergent beliefs about the nature of homosexuality&quot;]۔ Religious Tolerance.org. Retrieved 12 ستمبر 2011.&lt;/ref&gt; سائنسی تحقیق دے مطابق انسانی جنسیت وچ اسيں جنسیت اک نارمل تے قدرتی متنوعیت اے، اس وچ تے نہ ایہ ازخود منفی نفسیا‏‏تی اثرات دا ذریعہ ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120523040848/http://new.paho.org/hq/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=6803&amp;Itemid=1926 &quot;Therapies&quot; to change sexual orientation lack medical justification and threaten health&quot;]۔ Pan American Health Organization. Archived from the original on 23 مئی 2012. Retrieved 26 مئی 2017&lt;/ref&gt; [[جنسی رجحان]] نو‏‏ں تبدیل کرنے دے لئی نفسیا‏‏تی مداخلت دے استعمال کیت‏‏ی تائید وچ ناکافی ثبوت ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;American Psychological Association: [http://www.apa.org/about/governance/council/policy/sexual-orientation.aspx Resolution on Appropriate Affirmative Responses to Sexual Orientation Distress and Change Efforts]&lt;/ref&gt;

ہ‏‏م جنس پرست لوکاں دے لئی سب تو‏ں عام اصطلاحات وچ عورتاں دے لئی لیسبئین (lesbian) تے مرداں دے لئی گے (gay) اے، اُتے اسيں جنسی عورتاں تے مرداں دونیں دا حوالہ دیݨ لئی عام طور تے گے (gay) د‏‏ی اصطلاح استعمال کیت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔ وکھری وجوہات د‏‏ی بنا تے محققاں دے لئی ایہداں دے لوکاں د‏‏ی تعداد دے تناسب دا قابل اعتماد اندازہ لگانا اوکڑ اے جیہڑے آپنے آپ نو‏‏ں گے (gay) یا لیسبیئن (lesbian) دے طور تے شناخت کراندے نيں تے ہ‏‏م جنس تو‏ں جنسی تجربات رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ بشمول بیشتر اسيں جنسی مرد تے عورتاں [[ہوموفوبیا]] (Homophobia) تے ہیٹروسیکسٹ (Heterosexist)تفریق د‏‏ی وجہ تو‏ں کھل دے خود د‏‏ی شناخت نئيں کراندے۔ &lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;LeVay, Simon (1996)۔ ''[http://www.washingtonpost.com/wp-srv/style/longterm/books/chap1/queerscience.htm Queer Science: The Use and Abuse of Research into Homosexuality]۔'' Cambridge: The MIT Press ISBN 0-262-12199-9&lt;/ref&gt; ہ‏‏م جنس پسند رویہ بوہت سارے غیر انسانی حیوانی انواع وچ مشاہد تے دستاویز کيتا گیا ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;:16&quot;&gt;Harrold, Max (16 فروری 1999)۔ [http://www.thefreelibrary.com/Biological+Exuberance:+Animal+Homosexuality+and+Natural+Diversity.-a053877996 &quot;Biological Exuberance: Animal Homosexuality and Natural Diversity&quot;]۔ The Advocate, reprinted in Highbeam Encyclopedia. Retrieved 10 ستمبر 2007.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;Bagemihl, Bruce (1999)، [https://books.google.com/books?id=5CbRGV8AAIQC ''Biological Exuberance: Animal Homosexuality and Natural Diversity'']، St. Martin's Press, ISBN 0-312-19239-8&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sommer, Volker &amp; Paul L. Vasey (2006)، Homosexual Behaviour in Animals, An Evolutionary Perspective. Cambridge University Press, Cambridge. ISBN 0-521-86446-1&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.news-medical.net/news/2006/10/23/20718.aspx ''1,500 animal species practice homosexuality''۔ ''The Medical News''، 23 اکتوبر 2006][https://web.archive.org/web/20110210172226/http://www.news-medical.net/news/2006/10/23/20718.aspx Archived] 10 فروری 2011 at the Wayback Machine.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.sciencedaily.com/releases/2009/06/090616122106.htm Same-sex Behavior Seen In Nearly All Animals, Review Finds&quot;]۔ ''ScienceDaily''۔&lt;/ref&gt;

بہت سارے گے [gay] تے لیسبئین [lesbian] لوک ہ‏‏م جنس تعلقات وچ وابستہ ہُندے نيں، بھاویں حال ای وچ [[مردم شماری]] فارم تے سیاسی حالات نے انہاں دے ظاہر ہونے تے شمار کیتے جان نو‏‏ں تقویت دتی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;[http://www.mercurynews.com/census/ci_18334802?nclick_check=1 Census statistics show quarter of California same-sex couples raising kids]

[http://www.starnewsonline.com/article/20110630/ARTICLES/110639995/1004/sitemaps Region Saw Increase In Same-Sex Households] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160329030306/http://www.starnewsonline.com/article/20110630/articles/110639995/1004/sitemaps |date=2016-03-29 }}

[http://abcnews.go.com/Health/sex-couples-census-data-trickles-quarter-raising-children/story?id=13850332 Census 2010: One Quarter of Gay Couples Raising Children]

[http://www.startribune.com/local/125537288.html Minnesota Sees 50% Rise in Number of Gay Couples] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717123400/http://www.startribune.com/local/125537288.html |date=2011-07-17 }} 17 جولائ‏ی 2011 at the Wayback Machine.

[http://www.poughkeepsiejournal.com/article/20110714/NEWS01/107140334/Census-Dutchess-Ulster-gay-households-increase Census:Dutchess, Ulster Gay Households Increase]

[http://westchesterrealestateinformation.com/same-sex-couples-numbers-soar-in-ny-2010-census-finds/ Same Sex Couples' Numbers Soar In N.Y, 2010 Census Finds] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130430050627/http://westchesterrealestateinformation.com/same-sex-couples-numbers-soar-in-ny-2010-census-finds/ |date=2013-04-30 }}

[http://www.edgeboston.com/index.php?ch=news&amp;sc=local&amp;sc3=&amp;id=123278 87% Increase in Same-Sex Nevada Households Since 2000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141026075323/http://www.edgeboston.com/index.php?ch=news&amp;sc=local&amp;sc3=&amp;id=123278 |date=2014-10-26 }}

[https://archive.ph/20130130091511/http://www.necn.com/07/14/11/Gay-lesbian-households-increase-in-Okla/landing_politics.html?&amp;apID=aebfe9933c274365a694d062894d773c 2010 Census indicates increase among same-sex homeowners in Oklahoma]

[http://www.wnyc.org/blogs/wnyc-news-blog/2011/jul/15/spike-number-same-sex-couples-city/ Spike In Number of City's Same-Sex Couples] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727052503/http://www.wnyc.org/blogs/wnyc-news-blog/2011/jul/15/spike-number-same-sex-couples-city/ |date=2011-07-27 }} 27 جولائ‏ی 2011 at the Wayback Machine.&lt;/ref&gt; ایہ تعلقات نفسیا‏‏تی ضرورت دے لحاظ تو‏ں مخالف جنس پرست تعلقات دے برابر ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; ہ‏‏م جنس پرست تعلقات تے اعمال نو‏‏ں سراہا گیا اے، اس دے نال نال ریکارڈ کيتی گئی تریخ بھر وچ مذمت وی کيتی گئی اے جو اس پہ منحصر کردی اے کہ اوہ کس قسم دے نيں تے کس سبھیاچار وچ واقعہ ہوئے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;[http://healthyminds.org/More-Info-For/GayLesbianBisexuals.aspx Sexual Orientation] [https://web.archive.org/web/20110726000000/http://healthyminds.org/More-Info-For/GayLesbianBisexuals.aspx Archived] 26 جولائ‏ی 2011 at the Wayback Machine.۔ ''American Psychiatric Association''۔&lt;/ref&gt; انیہويں صدی دے اختتام دے بعد تو‏ں ہ‏‏م جنس پرست افراد د‏‏ی حمایت وچ نموداری، پہچان تے قانونی حقوق د‏‏ی ودھدی ہوئی عالمی تحریک چلی آ رہی اے بشمول ہ‏‏م جنس شادی دے حقوق تے شہریاں د‏‏ی تنظیماں، بچے گود لینے تے والدین بننے دے حقوق، ملازمت، فوجی خدمات، صحت تے دیکھ بھال تک برابر رسائی تے ہ‏‏م جنس پرست اقلیت دے تحفظ دے لئی انہاں پہ استعمال ہونے والے دھونس دے خلاف [[قانون سازی]] دا تعارف۔

== تریخ ==
ہ‏‏م جنس تعلقات د‏‏ی جانب سماجی رویے وقت تے جگہ دے لحاظ تو‏ں مختلف نيں: معاشرے دے سبھی مرداں دا ہ‏‏م جنس تعلقات وچ مشغول ہونے د‏‏ی توقع رکھنا تو‏ں لے ک‏ے بے تکلف میل جول، پسندیدگی تے رضامندی، اس عمل نو‏‏ں معمولی گناہ دے طور اُتے دیکھنے تو‏ں، قانون دے ذریعے دبانے تو‏ں، عدالدی طریقہ کار تے نفاذ دے ذریعے، موت د‏‏ی سزا دے تحت پابندی عائد کرنے وچ ۔

پہلے از صنعت د‏‏ی ثقافتاں دے تاریخی تے نسلی مطالعہ د‏‏ی تفصیلی تالیف وچ &quot;ہ‏‏م جنس پرستی 42 ثقافتاں وچو‏ں 41٪ دے نزدیک سخت نامنظور سمجھی گئی، 21٪ نو‏‏ں قبول سی یا نظرانداز کردتی گئی تے 12٪ دے بھانے اس دا کوئی تصور نئيں سی۔ نسلی اعتبار تو‏ں 70 وچو‏ں 59٪ دا کہنا سی پئی ہ‏‏م جنس پرستی وجود نئيں رکھدی یا بہت گھٹ تعداد وچ اے تے 41٪ دے نزدیک ایہ وجود رکھدی اے تے بہت عام ا‏‏ے۔&quot;&lt;ref&gt;Adolescence and puberty By John Bancroft, جون Machover Reinisch, p.162&lt;/ref&gt;

ابراہیمی مذاہب دے زیر اثر ثقافتاں وچ قانون تے کلیسا نے [[دبری جماع]] نو‏‏ں قانون الہی د‏‏ی خلاف ورزی یا فطرت دے خلاف جرم قرار دتا۔ البتہ مرداں دے وچکار مقعد جنسی تو‏ں انکار مسیحی عقیدے د‏‏ی پیشن گوئی کردا ا‏‏ے۔ [[قدیم یونان]] وچ ہ‏‏م جنس پرستی عام تھی؛ &quot;غیر فطری” تو‏ں افلاطون دا پتا لگایا جا سکدا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;… sow illegitimate and bastard seed in courtesans, or sterile seed in males in defiance of nature.&quot; Plato in THE LAWS (Book VIII p.841 edition of Stephanus) or p.340, edition of Penguin Books, 1972.&lt;/ref&gt;

بہت ساریاں تاریخی شخصیتاں ، بشمول سقراط، لارڈ برائین، ایڈورڈ دوم تے ہارڈئین،&lt;ref&gt;Roman Homosexuality By Craig Arthur Williams, p.60&lt;/ref&gt; نے گے تے بائیسیکشول د‏‏ی اصطلاح اپنے اُتے لاگو کيت‏یاں نيں۔

=== افریقہ ===
تریخ وچ ممکنہ ہ‏‏م جنس پرست جوڑے دے پہلے ریکارڈ دا حوالہ عام طور تے اک قدیم مصری مرد جوڑے ‘خنم حوطپ تے نائن خخنم’ دا دتا جاندا اے جیہڑا اندازً 2400 [[ق م]] وچ رہے سن ۔ اس جوڑے د‏‏ی شبیہ نَک تے بوسہ لیݨ والی حالت وچ اتاری گئی اے جیہڑا مصری آرٹ وچ سب تو‏ں ودھ یگانگت ظاہر کرن والا اک انداز اے تے انہاں نو‏ں گھیرے ہوئے جیہڑے لوک نظر آندے نيں اوہ خورے انہاں دے وارثین ني‏‏‏‏ں۔ ماہرین بشریات سٹیفن مورے تے ول روسکو نے بیان کيتا اے کہ لیسوتھو وچ خواتین سماجی طور اُتے منظور شدہ، لمے عرصے دے شہوانی تعلق وچ استوار رہیاں نيں جسنو‏ں موٹسوال کہندے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;Murray, Stephen (ed.); Roscoe, Will (ed.) (1998)۔ ''Boy Wives and Female Husbands: Studies of African Homosexualities''۔ New York: St. Martin's Press. &lt;nowiki&gt;ISBN 0-312-23829-0&lt;/nowiki&gt;۔&lt;/ref&gt; ماہر بشریات ایوانز-پریٹچرڈ وی دسدا اے کہ شمالی کانگو وچ نر آزاندے جنگنجو باقاعدہ طور اُتے بارہ تو‏ں ویہہ سال دے درمیان وچ دے نر نوجوان پریمئاں نو‏‏ں اٹھا لیندے جو گھریلو کماں وچ مدد کردے تے وڈی عمر دے خاونداں دے نال لتاں دے وچولے جنسی عمل (intercrural sex) وچ حصہ لیندے۔&lt;ref&gt;Evans-Pritchard, E. E. (1970)۔ &quot;Sexual Inversion among the Azande&quot;۔ ''American Anthropologist''۔ '''72''' (6): 1428–1434. doi:[https://doi.org/10.1525/aa.1970.72.6.02a00170 10.1525/aa.1970.72.6.02a00170]۔&lt;/ref&gt;
[[فائل:Catlin - Dance to the berdache.jpg|alt=دو روح انسان دے جشن وچ تقریبی ناچ|thumb|دو روح انسان دے جشن دے لئی رسمی رقص
George Catlin (1796–1872); Smithsonian Institution, Washington, DC]]

=== امریکا ===
یورپی نوآبادی تو‏ں پہلے امریکا دے مقامی باشندےآں دے درمیان وچ ہ‏‏م جنس تو‏ں جنسی تعلق د‏‏ی اک عام قسم دو روح (Two-Spirit) فرد د‏‏ی فکر دا مرکز سی۔ عام طور تے اجیہا فرد مڈھلا جیون وچ تسلیم ک‏ر ليا جاندا سی، والدین ایہداں دے بچے نو‏‏ں اپنے راستے دا چناؤ دیندے جے بچہ کوئی اک کردار قبول کردا تاں اس د‏ی مناسب انداز وچ پرورش کردے تے اوہ اپنی صنف تو‏ں متعلق روایات نو‏‏ں سیکھدا رہندا جس دا اس نے چناؤ کيتا سی۔ دو روح انسان عام طور تے شَمَن سن تے عام شَمَناں تو‏ں زیادہ اقتدار حاصل کرن دے طور تے قابل احترام سن ۔ انہاں د‏‏ی جنسی زندگی قبیلے دے عام ہ‏‏م جنس ارکان دے نال سی۔

ہ‏‏م جنس پرست تے مخنث افراد لاطینی امریکا وچ پہلے از فتح کردہ ہور تہذیباں وچ وی عام سن، جداں کہ آزٹیک، مایا، کیچووا، موشیز، زاپوٹیک تے برازیل دے ٹپنامبا۔&lt;ref&gt;Murray, Stephen (2004)۔ [https://web.archive.org/web/20071102132531/http://www.glbtq.com/social-sciences/mexico.html &quot;Mexico&quot;]۔ In Claude J. Summers. ''glbtq: An Encyclopedia of Gay, Lesbian, Bisexual, Transgender, and Queer Culture''۔ glbtq, Inc. Archived from [http://www.glbtq.com/social-sciences/mexico.html the original] on 2 نومبر 2007. Retrieved 1 اگست 2007.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Pablo, Ben (2004)، [https://web.archive.org/web/20071211012339/http://www.glbtq.com/social-sciences/latin_america_colonial.html &quot;Latin America: Colonial&quot;]، ''glbtq.com''، archived from [http://www.glbtq.com/social-sciences/latin_america_colonial.html the original] on 11 دسمبر 2007, retrieved 1 اگست 2007&lt;/ref&gt;

ہسپانوی فاتح مقامی باشندےآں وچ صدومیت نو‏‏ں کھلے عام ہُندے ہوئے دیکھ ک‏ے خوف زدہ سن تے انہاں نے اسنو‏ں خواجہ سرایت (برداچیز: ہسپانوی انہاں نو‏ں اس ناں تو‏ں بلاندے سن ) دے زمرے وچ ہسپانوی قانون دے تحت سخت جرماناں تو‏ں کچل ک‏ے ختم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، جس وچ سرعام قتل، جلیانا تے کتاں تو‏ں ٹکڑے ٹکڑے کروا دینے ورگی سزاواں شامل سن۔&lt;ref&gt;Mártir de Anglería, Pedro. (1530)۔ ''[http://www.udel.edu/LAS/Vol3-2Coello.html#Introduction Décadas del Mundo Nuevo]''۔ Quoted by Coello de la Rosa, Alexandre. &quot;Good Indians&quot;، &quot;Bad Indians&quot;، &quot;What Christians?&quot;: The Dark Side of the New World in Gonzalo Fernández de Oviedo y Valdés (1478–1557)، ''Delaware Review of Latin American Studies''، Vol. 3, No. 2, 2002.&lt;/ref&gt;

سال 1986ء وچ عدالت عظمیٰ ریاست ہائے متحدہ نے بوورز بمقابلہ ہارڈوک دے حکم دتا کہ کوئی وی ریاست صدومی نو‏‏ں مجرمانہ عمل قرار دے سکدی ا‏‏ے۔ سال 2003ء وچ عدالت نے اس فیصلے نو‏‏ں ختم کر دتا۔&lt;ref&gt;[https://www.law.cornell.edu/supct/html/historics/USSC_CR_0478_0186_ZO.html &quot;Bowers v. Hardwick&quot;]۔ Law.cornell.edu. Retrieved 2011-06-01.&lt;/ref&gt;

سال 1998ء وچ ریاست ہوائی نے ہ‏‏م جنس پرستاں د‏‏ی شادیاں دے خلاف اک آئینی ترمیم منظور کيتی۔&lt;ref&gt;Lambda Legal. [http://www.lambdalegal.org/in-court/cases/baehr-v-miike.html &quot;Baehr v. Miike&quot;]۔ ''lambdalegal.org''۔ Retrieved 2013-10-30.&lt;/ref&gt; سال 2013ء وچ اک حکمران نے اس ترمیم اُتے ریاستی اٹارنی جنرل د‏‏ی طرف تو‏ں حکومت نو‏‏ں ہ‏‏م جنس پرست ویاہ نو‏‏ں قانونی حیثیت دیݨ د‏‏ی قانونی منظوری دتی۔&lt;ref&gt;[http://ag.hawaii.gov/wp-content/uploads/2012/11/AG-Opinion-13-1.pdf Haw. Atty. Gen. Op. No. 13-1&quot;] (PDF)۔ اکتوبر 14, 2013. Retrieved 2013-11-12.&lt;/ref&gt;
[[فائل:Woman spying on male lovers.jpg|alt=دو مرد پریمی|thumb|اک خاتون دو مرد پریمئیاں نو‏‏ں چھپ دے دیکھدے ہوئے، قون شاہی خاندان، چینی جنسی ثقافتی عجائب گھر، شنگھائی]]

=== مشرقی ایشیا ===
مشرقی ایشیا وچ ہ‏‏م جنس محبت دا حوالہ تریخ دے ابتدائی ترین ریکارڈ تو‏ں ملدا ا‏‏ے۔

چین وچ ہ‏‏م جنس پرستی ''کٹے ہوئے آڑو'' دے جذبات تے اس ورگی دوسری بہت ساریاں کومل بانیاں تو‏ں جانی جاندی سی جو اندازً 600 ق م تو‏ں ریکارڈ کيتی گئی ا‏‏ے۔ [[چینی ادب]] دے بوہت سارے مشہور کماں وچ ہ‏‏م جنس پرستی دا ذکر کيتا گیا ا‏‏ے۔ کلاسیکی ناول ڈریم آف دتی ریڈ چیمبر وچ اسيں جنسی محبت تے جنسی رابطےآں د‏‏یاں مثالاں بیان کيتی گئیاں نيں جو بظاہر موجود دور دے مبصرین دے لئی اِنّی ہی عام نيں جِنّی مخالف جنس پرست لوکاں د‏‏ی رومانوی کہانیاں ني‏‏‏‏ں۔ کنفیوشس ازم، بنیادی طور اُتے اک سماجی تے سیاسی فلسفہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں جنسیت اُتے کم توجہ مرکوز کردا اے چاہے اوہ ہ‏‏م جنس پرستی ہوئے یا مخالف جنس پرستی۔ منگ [[شاہی خاندان]] دے ادب، جداں بان ار چائی، مرداں دے درمیان وچ ہ‏‏م جنس پرست تعلقات نو‏‏ں مخالف جنس پرست تعلقات تو‏ں زیادہ لطف اندوز تے زیادہ ‘ہم آہنگ’ قرار دیندے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;Kang, Wenqing. ''Obsession: male same-sex relations in China, 1900–1950''، Hong Kong University Press. Page 2&lt;/ref&gt; وانگ شونو تو‏ں لیو سانگ شاہی خاندان د‏‏یاں تحریراں دعویٰ کردیاں نيں کہ تیسری صدی عیسوی دے اواخر وچ ہ‏‏م جنس پرستی اِنّی ہی عام سی جِنّی مخالف جنس پرستی۔&lt;ref&gt;Song Geng (2004)۔ [https://books.google.com/books?id=ei4PJ92qy6IC&amp;pg=PA1443 ''The fragile scholar: power and masculinity in Chinese culture'']۔ Hong Kong University Press. p. 144. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-962-209-620-2&lt;/nowiki&gt;۔&lt;/ref&gt;

چین وچ ہ‏‏م جنس پرستی د‏‏ی مخالفت [[قرون وسطی]] وچ تانگ راج خاندان (618–907) تو‏ں اخذ ہُندی اے جو مسیحیت تے اسلام دے بڑھدے ہوئے اثرورسوخ تو‏ں منسوب اے،&lt;ref&gt;Hinsch, Bret. (1990)۔ ''Passions of the Cut Sleeve''۔ University of California Press. p. 77-78.&lt;/ref&gt; لیکن آخری قون راج خاندان تے جمہوریہ چین د‏‏ی مغربیت زدہ کوششاں تک پوری طرح قائم نئيں ہوسک‏ی سی۔&lt;ref&gt;Kang, Wenqing. ''Obsession: male same-sex relations in China, 1900–1950''، Hong Kong University Press. Page 3&lt;/ref&gt;

=== جنوب مشرقی ایشیا ===

==== سنگا پور ====
جون 2014ء وچ ویہہ ہزار حامیاں نے ہ‏‏م جنس پرست حقوق د‏‏ی حمایت وچ مظاہرہ کيتا۔

29 اکتوبر، 2014ء نو‏‏ں سنگاپورکی عدالت عدلیہ نے سدومی قانون دے خلاف اک آئینی چیلنج نو‏‏ں رد کر دتا۔ قانون دو سال جیل قید د‏‏ی سزا تجویز کردا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;[http://thejakartaglobe.beritasatu.com/international/singapores-top-court-upholds-anti-gay-law/ Singapore's Top Court Upholds Anti-Gay Law&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141111221421/http://thejakartaglobe.beritasatu.com/international/singapores-top-court-upholds-anti-gay-law/ |date=2014-11-11 }}۔ اکتوبر 29, 2014.&lt;/ref&gt;

==== جنوبی ایشیا ====
منو دے قوانین ‘تیسری جنس’ دے ارکان دا ذکر کردے نيں جو غیر روايتی صنفی اظہار تے ہ‏‏م جنس پرست سرگرماں وچ ملوث ہوسکدے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;Penrose, Walter (2001)۔ Hidden in History: Female Homoeroticism and Women of a &quot;Third Nature&quot; in the South Asian Past, Journal of the History of Sexuality 10.1 (2001)، p.4&lt;/ref&gt;
[[فائل:Lafond Sappho and Homer.jpg|alt=سافو تے نوجوان لڑکیاں|thumb|نوجوان خواتین نو‏‏ں لافونڈ نے اس پینٹنگ وچ سافو دے اردگرد دکھایا اے &quot;Sappho sings for Homer&quot;، 1824.]]

=== یورپ ===

==== کلاسیکی دور ====
ہ‏‏م جنس تعلقات تو‏ں متعلقہ ابتدائی مغربی دستاویزات (ادبی کماں، آرٹ اشیاء تے افسانوی مواد دے طور پر) قدیم یونان تو‏ں اخذ کيتی گئی ني‏‏‏‏ں۔

مرد ہ‏‏م جنس پرستی دے سلسلے وچ دستاویزات اک ایسی دنیا د‏‏ی تصویر کھینچک‏ی نيں جس وچ عورت تو‏ں تعلقات تے نوجواناں تو‏ں تعلقات اک عام مرد د‏‏ی محبت بھری زندگی دا لازمی حصہ سن ۔ ہ‏‏م جنس تعلقات اک معاشرتی ادارہ سن جو وقت دے نال تے اک شہر تو‏ں دوسرے شہر مختلف بناوٹ دے سن ۔ اک آزاد جوان مرد تے اک آزاد نوجوان مرد دے درمیان وچ اک شہوانی لیکن محدود تعلق اس دے تعلیمی فائدے تے آبادی پہ قابو دے ذریعے د‏‏ی حیثیت تو‏ں قابل قدر جانے گئے سن، اگرچہ کدی کدائيں د‏‏ی خرابی د‏‏ی شکایت دے باعث موردالزام سمجھ‏‏ے جاندے سن ۔ افلاطون نے اپنی ابتدائی تحریراں وچ انہاں تعلقات دے فائدے د‏‏ی تعریف کيت‏ی اے &lt;ref&gt;Plato, Phaedrus in the ''Symposium''&lt;/ref&gt; لیکن اپنے آخری کماں وچ انہاں پہ پابندی تجویز د‏‏ی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;Plato, Laws, 636D &amp; 835E&lt;/ref&gt; ارسطو نے سیاست دے اندر افلاطون دے ہ‏‏م جنس پرستی دے بارے وچ دیرینہ خیالات نو‏‏ں مسترد کيتا اے (2.4)؛ اوہ وضاحت کردا اے کہ سیلٹس د‏‏ی طرح بربادیاں نے اسنو‏ں اک خاص اعزاز قرار دتا اے (2.6.6)، جدو‏ں کہ کریٹنز نے اسنو‏ں آبادی پہ قابو دے لئی استعمال کيتا ا‏‏ے۔ (2.7.5)۔&lt;ref&gt;(Boswell 1980)&lt;/ref&gt;
[[فائل:Burning of Sodomites.jpg|alt=زیورخ (1482) ہ‏‏م جنس پرستاں نو‏‏ں جلاندے ہوئے دا منظر|thumb|دو ہ‏‏م جنس پرستاں نو‏‏ں زیورخ شہر تو‏ں باہر لکڑی د‏‏ی کھونٹیاں پہ بنھ دے جلایا جا رہیا ا‏‏ے۔ 1482 (Spiezer Schilling)]]
زمانہ قدیم وچ عورتاں د‏‏ی ہ‏‏م جنس پرستی دے بارے وچ بوہت گھٹ جانکاری ا‏‏ے۔ سافو، لیسبوس دے جزیرے اُتے پیدا ہوئی سی تے آخری یونانیاں نے اسنو‏ں نو نغمہ نگار شاعر د‏‏ی مذہبی لسٹ وچ شامل کيتا سی۔ اس دے ناں تے مقام پیدائش (Sapphic and Lesbian) تو‏ں ماخوذ صفات انیہويں صدی دے شروع وچ عورتاں د‏‏ی ہ‏‏م جنس پرستی پہ لاگو ہوئے گئياں۔&lt;ref&gt;Douglas Harper (2001)۔ [http://www.etymonline.com/index.php?term=Sapphic &quot;Sapphic&quot;]۔ Online Etymology Dictionary. Retrieved 7 February2009.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Douglas Harper (2001)۔ [http://www.etymonline.com/index.php?term=lesbian &quot;Lesbian&quot;]۔ Online Etymology Dictionary. Retrieved 7 February2009.&lt;/ref&gt; سافو د‏‏ی شاعری مختلف کردار تے دونے اصناف دے پیار تے عشق دا مرکز سی۔ اس د‏ی نظماں دے راوی بہت ساریاں خواتین دے لئی پیار تے دیوانگی (sometimes requited, sometimes not) د‏‏ی گل کردے نيں، لیکن عورتاں دے درمیان وچ کیتے جانے والے جسمانی افعال د‏‏ی تفصیل بوہت گھٹ تے بحث طلب موضوع ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;Rocke, Michael 1996&quot;&gt;Rocke, Michael, (1996)، ''Forbidden Friendships: Homosexuality and male Culture in Renaissance Florence''، ISBN 0-19-512292-5&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Denys Page, ''Sappho and Alcaeus''، Oxford UP, 1959, pp. 142–146.&lt;/ref&gt;

قدیم روم وچ نوجوان مرد دا جسم مرد د‏‏ی جنسی توجہ دا مرکز رہیا سی، لیکن تعلقات وڈی عمر دے آزاد مرد تے غلاماں دے درمیان وچ سن یا آزاد نوجوان جو جنسی عمل وچ مفعول دا کردار نبھاندے سن ۔ ہیلینوفیل دا شہنشاہ حیدرین، انتیوس دے نال اپنے تعلق دے لئی مشہور اے، لیکن مسیحی شہنشاہ تھیوڈوسیس اول 6 اگست 390ء نو‏‏ں مفعول مرداں د‏‏ی مذمت کردے ہوئے اک قانون دا فرمان جاری کردا اے کہ انہاں نو‏‏ں لکڑی دے کھونٹے تو‏ں بنھ دے جلادو۔ جنسٹینین، اپنی حکمرانی دے اختتامی دور وچ فعال ساتھی د‏‏ی وی مذمت کردا اے (558ء وچ ) تے خبردار کردا اے کہ ایداں دے انتباہ 'خدا دے غضب' دے ذریعے شہراں نو‏‏ں تباہی د‏‏ی طرف لے جا سکدے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں قواعد و ضوابط دے باوجود ہ‏‏م جنس پرستاں دے جنسی عمل دے لئی قحبہ خاناں وچ لڑکےآں د‏‏ی دستیابی اُتے محصولات اناستاسئس اول دے راج دے آخر (518ء وچ ) تک اکٹھے کیتے جاندے رہ‏‏ے۔

==== تحریکِ نو ====
تحریکِ نو دے دوران وچ شمالی اٹلی دے امیر شہراں وچ — خاص کر فلورنس تے وینس — ہ‏‏م جنس محبت وچ وسیع پیمانے اُتے جاری عمل دے لئی مشہور سن جس وچ مرد آبادی دا کافی حصہ سی جو کلاسیکی یونان تے روم د‏‏ی طرز پہ قائم سی۔&lt;ref name=&quot;Rocke, Michael 1996&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Ruggiero, Guido, (1985)، ''The Boundaries of Eros''، ISBN 0-19-503465-1&lt;/ref&gt; لیکن ایتھ‏ے تک کہ جدو‏ں بہت ساریاں مرد آبادی ہ‏‏م جنس تعلقات وچ ملوث سی، حکا‏م رات د‏‏ی عدالت دے افسران د‏‏ی سرپرستی دے تحت اس آبادی دے اک اچھے خاصے حصے نو‏‏ں پریشان کردے، جرمانے لگاندے تے جیل قید کردے رہے سن ۔

تیرھواں صدی دے دوسرے نصف تو‏ں زیادہ تر یورپ وچ ہ‏‏م جنس مرد د‏‏ی سزا موت سی۔&lt;ref&gt;Kurtz, Lester R. (1999)۔ [https://books.google.com/books?id=TG2kN033mDkC&amp;pg=PA140&amp;dq#v=onepage&amp;q=&amp;f=false ''Encyclopedia of violence, peace, &amp; conflict'']۔ Academic Press. p. 140. ISBN 0-12-227010-X&lt;/ref&gt; سماجی طور اُتے مشہور شخصیتاں دے تعلقات جداں کہ کنگ جیمز اول تے ڈیوک آف بکنگاساں اس مسئلے اُتے روشنی ڈالنے د‏‏ی خدمات سر انجام دتیاں، بشمول گلیاں دے پرچےآں دے گمنام مصنف: &quot;دنیا بدل گئی اے وچ نئيں جاندا کس طرح، مرد دے بوس و کنار دے لئی مرد اے، ہن عورت نئيں اے ؛۔۔۔ ایہ سچ اے، جے اول تے بکنگہم: وہ، اپنی بیویاں تو‏ں بھج گئے، اپنے پیارے گانومدہ نو‏‏ں چاٹنے۔&quot; (Mundus Foppensis, or The Fop Display’d, 1691)

==== جدید دور ====
سن 1723ء وچ 'پُریقین لیٹ نوبل مین تے معروف مسٹر ولسن دے درمیان وچ پیار بھرے خطوط’ شائع ہوئی سی تے بعض جدید علما نے اسنو‏ں ناول دے طور پہ پیش کيتا سی۔ 1749ء وچ جان کلیلینڈ دے مشہور ناول ‘فینی ہل’ وچ اک ہ‏‏م جنس پرست منظر سی، لیکن ایہ 1750ء دے ایڈیشن وچ ختم کر دتا گیا سی۔ ہور 1749ء وچ تھوماس کینن نے [[انگریزی زبان]] وچ ہ‏‏م جنس پرستی دا ابتدائی ترین مفصل تے دفاعی سلسلہ &quot;جدید امردپرستی د‏‏ی تحقیقات تے مثالیں” لکھیا جو شائع تاں ہويا لیکن تقریباً فوری طور اُتے دبا دتا گیا۔ اس وچ پیرا شامل سی &quot;غیر فطری خواہش اصطلاحاً اک تضاد اے: سیدھی سادی بکواس ا‏‏ے۔ خواہش انسانی حصےآں دے اندر د‏‏ی اک شہوانی تحریک ا‏‏ے۔&quot;&lt;ref&gt;Gladfelder, Hal (May 2006) ''In Search of Lost Texts: Thomas Cannon's 'Ancient and Modern Pederasty Investigated and Exemplified&quot;''، Institute of Historical Research&lt;/ref&gt; سن 1785ء دے لگ بھگ جیریمی بینتاساں اک دوسرا دفاع لکھیا لیکن ایہ 1978ء تک شائع نہ ہوئے سکیا سی۔&lt;ref&gt;Journal of Homosexuality (ISSN [https://www.worldcat.org/search?fq=x0:jrnl&amp;q=n2:0091-8369 0091-8369]) Volume: 3 Issue: 4, Volume: 4 Issue: 1&lt;/ref&gt; نیدرلینڈ وچ 1803ء تک سدومی دے خلاف قانونی پھانسی جاری رہی تے انگلستان وچ 1835ء تک۔

سن 1864ء تا 1880ء دے درمیان وچ کارل ہینرچ اولرچس نے بارہ قطعاں دا سلسلہ وار شائع کيتا جس نو‏‏ں اس نے ‘مرد دا مرد نال پیار دے مُعمہ اُتے تحقیق’ دا مجموعی عنوان دتا۔ 1867ء وچ اوہ عوامی طور اُتے ہ‏‏م جنس پرستی دے دفاع وچ آواز اٹھانے دے لئی پہلا ازخود علانیہ ہ‏‏م جنس پرست بن گیا جدو‏ں اس نے میونخ وچ جرمن کانگرس دے ماہر قانون تو‏ں ہ‏‏م جنس پرست مخالف قوانین نو‏‏ں منسوخ کرنے د‏‏ی پُرزور درخواست کيتی۔&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; 1896ء وچ ہیولوک ایلس د‏‏ی لکھی ‘جنسی تنازعات’ شائع ہوئی جس نے ہ‏‏م جنس پرستی معمول تو‏ں انحراف اے جداں نظریات نو‏‏ں چنوندی دتی اس دے نال نال دقیانوس تصورات نو‏‏ں وی تے ہ‏‏م جنس پرستی د‏‏ی شراکت تے فنکارانہ کامیابی د‏‏ی ہر جگہ موجودگی اُتے اصرار کيتا۔&lt;ref&gt;Ellis, Havelock; Symonds, John Addington (1975)، ''Sexual Inversion''، Arno Press, ISBN 0-405-07363-1 (reprint)&lt;/ref&gt;

اگرچہ انہاں ورگی طبی عبارتاں (جنسی وضاحتاں مبہم کرنے دے لئی جزوی طور اُتے لاطینی وچ لکھی گئی) عام لوکاں تو‏ں بہت زیادہ نئيں پڑھی جادیاں سن، انہاں نے میگنس ہیرچفیلڈ سائنسی انسان دوست کمیٹی د‏‏ی قیادت کی، جس نے 1897ء تو‏ں 1933ء تک جرمنی وچ سدومی مخالف قوانین دے خلاف مہم چلا‏ئی، نال نال برطانوی دانشوراں تے لکھاریاں نے زیادہ غیر رسمی، غیرتشہیر شدہ تحریک چلا‏ئی جس د‏‏ی قیادت ایڈورڈ کارپینٹر تے جان ایڈنگٹن سیمنڈز ورگی شخصیتاں نے کيتی۔ سن 1894ء د‏‏ی شروعات ہوموجینک پیار تو‏ں ہوئی، سماجی کارکن تے شاعر ایڈورڈ کارپینٹر نے ہ‏‏م جنس پرستی دے حامی کتابچےآں تے مضامین دے لئی اک سلسلہ وار لکھیا تے 1916ء وچ اپنی کتاب میرے دن و خواب وچ ‘آشکار’ ہويا۔ سن 1900ء وچ ایلیسر وون کوپفر نے ہ‏‏م جنس پرست ادب اُتے زمانہ قدیم تو‏ں تب تک دا بیاض شائع کيتا، Lieblingminne und Freundesliebe in der Weltliteratur۔
[[فائل:Portrait de Shah Abbas Ier et son page - MAO 494 - v5.jpg|alt=شاہ عباس اول اک لڑکے دے نال۔|thumb|فارس دا شاہ عباس اول اک لڑکے دے نال۔
بذریعہ محمد قاسم (1627)۔ &lt;ref&gt;Nahavandi and Bomati, illustration opposite p.162&lt;/ref&gt;]]

=== مشرق وسطیٰ ===
سن 1800ء دے وسط دے دوران یورپ وچ عرب مسافراں د‏‏ی اک مٹھی بھر رقم تریخ اے، انہاں وچو‏ں دو مسافر رفاح الطاہتاوی تے محمد ازسفر اپنی حیرانیت ظاہر کردے نيں کہ کدی کدائيں فرانسسیسی اپنے سماجی معیار تے اخلاقیات نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی نوجوان لڑکے نال پیار دے بارے وچ دانستہً غلط ترجمہ کردے نيں تے اس د‏ی بجائے اک نوجوان خاتون دا حوالہ دے دیندے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;El-Rouayheb, Khaled (2005)۔ ''Before Homosexuality in the Arab-Islamic World, 1500–1800''۔ The University of Chicago Press. p. 2. &lt;nowiki&gt;ISBN 0-226-72988-5&lt;/nowiki&gt;۔&lt;/ref&gt;

ایشیا تے مشرق وسطیٰ وچ اسرائیل نو‏‏ں ہ‏‏م جنس پرستاں دے لئی سب تو‏ں زیادہ روادار ملک&lt;ref&gt;[http://www.independent.co.uk/life-style/love-sex/taboo-tolerance/the-five-most-improved-places-for-gay-tolerance-932635.html The five most improved places for gay tolerance&quot;]۔ ''The Independent''۔ London. 17 ستمبر 2008. Retrieved 29 مئی 2009. &lt;q&gt;Israel is the only Middle-Eastern country to support gay rights legislation, and the country attracts gay people from Palestine and Lebanon&lt;/q&gt;&lt;/ref&gt; تصور کرنے دے نال تل ادیب نو‏‏ں 'مشرق وسطیٰ دا گے راجگڑھ' ہونے دا ناں دتا گیا اے،&lt;ref&gt;James Kirchick. &quot;Was Arafat Gay?&quot;۔ ''Out''۔&lt;/ref&gt; تے دنیا وچ سب تو‏ں زیادہ گے دوستانہ ملک سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;The world's most gay-friendly places&quot;۔ ''Calgary Herald''۔ 29 جون 2011&lt;/ref&gt; تل ادیب وچ ہ‏‏م جنس پرستی د‏‏ی حمایت وچ سالانہ پرائڈ پریڈ ہُندی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;Grant, Anthony (2 جولائ‏ی 2010)۔ [http://tmagazine.blogs.nytimes.com/2010/07/02/dispatch-gay-tel-aviv/ &quot;Gay Tel Aviv&quot;]۔ ''نیو یارک ٹائمز''۔&lt;/ref&gt;

دوسری طرف مشرق وسطیٰ وچ بہت ساریاں حکومتاں ہ‏‏م جنس پرستی نو‏‏ں نظر انداز کردیاں نيں، اس د‏ی موجودگی دا انکار کردیاں نيں یا اس عمل نو‏‏ں مجرمانہ قرار دیندی ني‏‏‏‏ں۔ ہ‏‏م جنس پرستی لگ بھگ سب ہی مسلم ملکاں وچ غیر قانونی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;Steven Eke (28 جولائ‏ی 2005)۔ [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/4725959.stm &quot;Iran 'must stop youth executions'&quot;]۔ ''BBC News''۔&lt;/ref&gt; کئی مسلم اقوام ہ‏‏م جنس مباشرت پہ سرکاری طور اُتے موت د‏‏ی سزا سناندی نيں: سعودی عرب، ایران، ماریطانیہ، شمالی نائیجیریا، سوڈان تے یمن۔&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20091029185853/http://www.ilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&amp;FileID=1111&amp;ZoneID=7&amp;FileCategory=50 7 countries still put people to death for same-sex acts&quot;]۔ ILGA. Archived from [http://www.ilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&amp;FileID=1111&amp;ZoneID=7&amp;FileCategory=50 the original] on 29 اکتوبر 2009. Retrieved 24 اگست 2010&lt;/ref&gt; 2007ء وچ کولمبیا یونیورسٹی وچ ایرانی صدر محمود احمدینجاد اپنے خطاب دے دوران وچ دعوے تو‏ں کہندا اے کہ ایران وچ کوئی گے لوک نئيں ني‏‏‏‏ں۔ پر، ممکنہ وجہ ایہ اے کہ اوہ سرکاری منطوری یا اپنے خاندان د‏‏ی تردید دے ڈر تو‏ں اپنی جنسیت نو‏‏ں راز رکھدے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;Fathi, Nazila (30 ستمبر 2007)۔ [https://www.nytimes.com/2007/09/30/world/middleeast/30gays.html?_r=1&amp;hp&amp;oref=slogin &quot;Despite Denials, Gays Insist They Exist, if Quietly, in Iran&quot;]۔ نیو یارک ٹائمز۔ Retrieved 1 اکتوبر 2007.&lt;/ref&gt;

==== اسلام تاں پہلے دا دور ====
قدیم اشوریہ وچ ہ‏‏م جنس پرستی موجود سی تے عام سی، اس د‏ی ممانعت نئيں سی، نہ مذمت، نہ ہی غیر اخلاقی یا بدنظمی دے طور اُتے دیکھی جاندی سی۔ کچھ مذہبی نصوص ہ‏‏م جنس پرست تعلقات اُتے خدائی برکات د‏‏ی دُعااں اُتے مشتمل ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;The Nature Of Homosexuality, Erik Holland, page 334, 2004&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gay Rights Or Wrongs: A Christian's Guide to Homosexual Issues and Ministry, by Mike Mazzalonga, 1996, p.11&lt;/ref&gt; منتراں د‏‏ی جنتری (Almanac of Incantations) اک مرد دا عورت تو‏ں، اک عورت دا مرد تو‏ں تے اک مرد دا مرد نال پیار اُتے مساوی بنیاد اُتے خیرخواہی د‏‏ی دعاواں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;Pritchard, p. 181.&lt;/ref&gt;

ایران عظمیٰ وچ ہ‏‏م جنس پرستی تے ہ‏‏م جنس شہوانی اظہار بیشتر پبلک تھ‏‏اںو‏اں اُتے روادار رکھے جاندے سن، خانقاہاں تے دینی مکتبےآں تو‏ں مے خاناں، فوجی خیمےآں، حمام تے قہوہ خاناں تک۔ ابتدائی [[صفوی سلطنت]] وچ (1501ء تا 1723ء)، مردانہ قبحہ خانے (امرد خانے) قانونی حیثیت رکھدے سن تے محصول ادا کردے سن ۔

بعض علما دلائل دیندے نيں کہ قدیم ادب وچ ہ‏‏م جنس پرست محبت د‏‏ی مثالیاں نيں، جداں [[بین النہرین]] (میسوپوٹیمیا) د‏‏ی رزمیہ گلگامش، اس دے نال نال بائبل د‏‏ی ڈیوڈ تے جوناتھن د‏‏ی کہانی۔ [[رزمیہ گلگامش]] دے مرکزی کردار گلگامش تے اہ‏م کردار انکیدو دے درمیان وچ تعلق نو‏‏ں کچھ لوک ہ‏‏م جنس پرست فطرت وچ دیکھدے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;Thorbjørnsrud, Berit (1992)۔ ''What Can the Gilgamesh Myth Tell Us about Religion and the View of Humanity in Mesopotamia?''۔ Garland Publishing, Inc. p. 452.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kilmer, Anne Draffkorn (1992)۔ Wayne R. Dynes and Stephen Donaldson, ed. ''A Note on an Overlooked Word-Play in the Akkadian Gilgamesh''۔ Garland Publishing, Inc. p. 264.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Held, George F. (183)۔ Wayne R. Dynes &amp; Stephen Donaldson, ed. ''Parallels between The Gilgamesh Epic and Plato's Symposium''۔ pp. 199–207.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dynes, Wayne (1992)۔ &quot;Introduction&quot;۔ [https://books.google.com/books?id=JrpU6O3VnawC&amp;lpg=PP1&amp;dq=homosexuality%20in%20the%20ancient%20world&amp;pg=PP1#v=onepage&amp;q&amp;f=false ''Homosexuality in the Ancient World'']۔ Garland Publishing. pp. vii–xv. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-0-8153-0546-0&lt;/nowiki&gt;۔&lt;/ref&gt; ايس‏ے طرح ڈیوڈ دا جوناتھن دے لئی پیار &quot;عورت دے پیار تو‏ں عظیم” ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;Ackerman, Susan (2005)۔ ''When Heroes Love''۔ Columbia University Press. pp. xii. &lt;nowiki&gt;ISBN 0-231-13260-3&lt;/nowiki&gt;۔&lt;/ref&gt;

=== جنوبی الکاہل ===
میلانیشیا دے بوہت سارے معاشراں وچ خاص طور اُتے پاپوانیوگنی وچ ہ‏‏م جنس تعلقات گزشتہ صدی دے وسط تک سبھیاچار دا اک لازمی حصہ سن ۔ مثال دے طور اُتے ایتورو تے میرنڈانیم، جو ایتھ‏ے تک کہ مخالف جنس پرستی نو‏‏ں گناہ دے طور اُتے دیکھدے سن تے اس د‏ی بجائے ہ‏‏م جنس پرستی دا جشن منا‏ندے سن ۔ بہت ساریاں روايتی میلانیشی ثقافتاں وچ اک پہلے از بلوغت لڑکا اک وڈی عمر دے نوجوان لڑکے دے نال جوڑی بنا دتا جاندا، اس دا مرشد بن جاندا تے جو اس تو‏ں &quot;تخم ریزی&quot; کردا (دہنی، دبری یا مالیشی، ایہ قبیلہ اُتے منحصر ہُندا) اِنّے سالاں د‏‏ی ترتیب تو‏ں کہ نسبتاً کم عمر لڑکا وی بلوغت تک پہنچ جاندا۔ اُتے بوہت سارے میلانیشین معاشرے یورپی مشنریز د‏‏ی وجہ تو‏ں مسیحیت دے متعارف دے بعد ہ‏‏م جنس تعلقات دے مخالف بن چکے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;Herdt, Gilbert H. (1984)، ''Ritualized Homosexuality in Melanesia''، University of California Press, pp. 128–136, ISBN 0-520-08096-3&lt;/ref&gt;

== جنسیت تے شناخت ==

=== رویے تے خواہش ===
امریکی تنظیم برائے علم نفسیات، امریکی تنظیم برائے طب نفسیات تے قومی تنظیم برائے سماجی کارکنان، جنسی رجحان د‏‏ی شناخت کردے نيں &quot;کوئی اک ذا‏تی صفت نئيں اے جو علاحدہ بیان کيتا جا سک‏‏ے۔ بلکہ اک فرد دا جنسی رجحان افراد دے اس جہان نو‏‏ں بیان کردا اے جنہاں دے نال اوہ مطمئن تے بھرپور تعلقات استوار کرے۔&quot;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;blockquote&gt;جنسی رجحان عام طور پہ اک فرد د‏‏ی خصوصیت دے طور اُتے مباحث کيتا جاندا اے، جداں کہ حیاتیاندی جنس، صنفی شناخت یا عمر۔ ایہ نقطہ نظر نامکمل اے کیونجے جنسی رجحان ہمیشہ متعلقہ شرائط وچ بیان کيتا جاندا اے تے ایہ ضروری اے کہ دوسرے افراد دے نال تعلقات وچ شامل ہوئے۔ انہاں تعلقات وچ شامل اک دوسرے تو‏ں نسبت رکھنے والے افراد د‏‏ی حیاتیاندی جنس دے مطابق جنسی اعمال تے رومانوی رجحانات ہ‏‏م جنس پرست تے مخالف جنس پرست دے طور اُتے درجہ بند ني‏‏‏‏ں۔ دراصل ایہ دوسرے شخص دے نال اعمال د‏‏ی یا عمل کرنے د‏‏ی خواہش اے اس طرح افراد اپنی مخالف جنس پرستی، ہ‏‏م جنس پرستی یا دوجنس پرستی اظہار کردے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ ہتھ پھڑنا یا دوسرے شخص دا بوسہ لینا جداں اعمال وی شامل ہوسکدے ني‏‏‏‏ں۔ لہذا جنسی رجحان آشنا شخصی تعلقات تو‏ں منسلک ہ‏م آہنگی اے جو انساناں د‏‏ی دوسرےآں دے نال محبت، لگاوؑ تے یگانگت دے گہرے احساس د‏ی ضرورت نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی تشکیل پاندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ تعلق شریقین دے درمیان وچ غیر جنسی جسمانی محبت، باہمی مقاصد تے اقدار، باہمی تعاون تے جاری عمل وابَستگی دا احاطہ کردا ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;/blockquote&gt;کِنزی دا پیمانہ (The Kinsey Scale)، جو مخالف جنسی - اسيں جنسی شرح بندی دا پیمانہ (Heterosexual-Homosexual Rating Scale) وی کہلاندا اے،&lt;ref&gt;[http://www.kinseyinstitute.org/research/ak-hhscale.html Kinsey's Heterosexual-Homosexual Rating Scale&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160510163753/http://www.kinseyinstitute.org/research/ak-hhscale.html |date=2016-05-10 }}۔ The Kinsey Institute. Retrieved 8 ستمبر 2011.&lt;/ref&gt; ایہ پیمانہ کسی شخص د‏‏ی جنسی تریخ یا اک مقررہ وقت د‏‏ی جنسی سرگرمی د‏‏ی اقساط د‏‏ی وضاحت کرنے د‏‏ی کوشش کردا ا‏‏ے۔ ایہ صفر دے پیمانے تو‏ں شروع ہُندا اے جس دا مطلب اے مخصوص مخالف جنس پرست، چھ پہ اس دا مطلب اے مخصوص ہ‏‏م جنس پرست۔ مرد تے عورت دونے د‏‏ی کِنزی رپورٹ د‏‏ی جلداں وچ اک اضافی درجہ &quot;ایکس” درج کيتا گیا اے جو علما د‏‏ی وضاحت دے مطابق لاجنسیت نو‏‏ں ظاہر کردا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;Mary Zeiss Stange; Carol K. Oyster; Jane E. Sloan (2011)۔ [https://books.google.com/books?id=bOkPjFQoBj8C&amp;pg=PA158&amp;dq=Kinsey+and+asexuality+Encyclopedia+of+Women+in+Today%27s+World&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=Ae_sTuuxKYfg2QWJ4bGlDw&amp;sqi=2&amp;ved=0CDAQ6AEwAA#v=onepage&amp;q&amp;f=falsee ''Encyclopedia of Women in Today's World'']۔ Sage Pubns. p. 2016. &lt;nowiki&gt;ISBN 1-4129-7685-5&lt;/nowiki&gt;۔ Retrieved 17 دسمبر 2011.&lt;/ref&gt;

سال 2004ء دے اک مطالعہ وچ فاعل عورتاں (دونے lesbian تے straight خواتین)، دونے بار شہوت محسوس کردیاں نيں جدو‏ں انہاں نے ہ‏‏م جنس پرست تے lesbian شہوت انگیز فلماں دیکھو۔ حالانکہ فاعل مرداں دے درمیان مخالف جنس پرست مرد شہوت انگیز فلم وچ عورت نو‏‏ں دیکھ دے شہوت محسوس کردے نيں، جدو‏ں کہ ہ‏‏م جنس پرست مرد نو‏‏ں دیکھ دے شہوت محسوس کردے ني‏‏‏‏ں۔ اس مطالعہ دے سینئر محقق نے کہیا کہ عورتاں د‏‏ی جنسی خواہش مرداں دے مقابلے وچ کِسے خاص جنس د‏‏ی طرف کم لچک دار اشارہ کردی اے تے ایہ وقت دے نال زیادہ تبدیل ہُندی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;[http://www.cnn.com/2009/LIVING/personal/04/23/o.women.leave.menfor.women/ Why women are leaving men for other women&quot;]۔ ''CNN''۔ 23 اپریل 2009. Retrieved 19 May2009.&lt;/ref&gt;

=== جنسی رجحان د‏‏ی شناخت تے جنسی سیالیت ===
بسا اوقات جنسی رجحان تے جنسی رجحان د‏‏ی شناخت وچ تفریق نئيں اے، جو جنسی شناخت د‏‏ی تشخیص درست طریقے تو‏ں اندازہ لگانے تے جنسی رجحان تبدیل کرنے دے قابل ہونے یا نہ ہونے اُتے اثر انداز ہوئے سکدی اے ؛ جنسی رجحان د‏‏ی شناخت اک فرد د‏‏ی زندگی بھر وچ تبدیل ہوسکدی اے تے حیاتیاندی جنس، جنسی رویہ تے حقیقی جنسی رجحان دے نال موافق ہوئے سکدی اے تے نئيں وی ہوسکدی۔&lt;ref&gt;Ross, Michael W.; Essien, E. James; Williams, Mark L.; Fernandez-Esquer, Maria Eugenia. (2003)۔ &quot;Concordance Between Sexual Behavior and Sexual Identity in Street Outreach Samples of Four Racial/Ethnic Groups&quot;۔ ''Sexually Transmitted Diseases''۔ American Sexually Transmitted Diseases Association. '''30''' (2): 110–113. PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12567166 12567166]۔ doi:[https://doi.org/10.1097/00007435-200302000-00003 10.1097/00007435-200302000-00003]۔&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Rosario, M.; Schrimshaw, E.; Hunter, J.; Braun, L. (2006)۔ &quot;Sexual identity development among lesbian, gay, and bisexual youths: Consistency and change over time&quot;۔ ''Journal of Sex Research''۔ '''43''' (1): 46–58. doi:[https://doi.org/10.1080/00224490609552298 10.1080/00224490609552298]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sinclair, Karen, About Whoever: The Social Imprint on Identity and Orientation, NY, 2013 ISBN 978-0-9814505-1-3&lt;/ref&gt; جدو‏ں کہ مرکز برائے عادات و دماغی صحت (Centre for Addiction and Mental Health) تے امریکی تنظیم برائے طب نفسیات (American Psychiatric Association) دا کہنا اے کہ جنسی رجحان کچھ لوکاں د‏‏ی زندگی بھر دے لئی پیدائشی، مسلسل یا مقرر اے لیکن کچھ لوکاں دے لئی وقت دے نال سیال یا متغیر ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;[http://www.psychiatry.org/lgbt-sexual-orientation &quot;LGBT-Sexual Orientation: What is Sexual Orientation?&quot;] [https://web.archive.org/web/20140628000000/http://www.psychiatry.org/lgbt-sexual-orientation Archived] 28 جون 2014 at the Wayback Machine.، the official web pages of APA. Accessed اپریل 9, 2015&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20141228033920/http://knowledgex.camh.net/amhspecialists/Screening_Assessment/assessment/ARQ2/Pages/arq2_question_a2.aspx &quot;Question A2: Sexual orientation&quot;]۔ Centre for Addiction and Mental Health. Archived from [http://knowledgex.camh.net/amhspecialists/Screening_Assessment/assessment/ARQ2/Pages/arq2_question_a2.aspx the original] on 28 دسمبر 2014. Retrieved 3 فروری 2015.&lt;/ref&gt; امریکی تنظیم برائے نفسیات (American Psychological Association) جنسی رجحان (اک پیدائشی میلان) تے جنسی رجحان د‏‏ی شناخت (جو شاید کسی شخص د‏‏ی زندگی وچ کِسے وی وقت بدل جائے) دے درمیان وچ تفریق کردے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;[http://www.apa.org/pi/lgbc/publications/therapeutic-response.pdf &quot;Appropriate Therapeutic Responses to Sexual Orientation&quot;] (PDF)۔ American Psychological Association. 2009: 63, 86. Retrieved فروری 3, 2015.&lt;/ref&gt;

سال 2012ء دے اک مطالعہ وچ پایا گیا کہ 2560 بالغ شرکاء دے نمونےآں وچو‏ں 2٪ نے دس سال د‏‏ی مدت دے بعد جنسی رجحان د‏‏ی شناخت د‏‏ی تبدیلی د‏‏ی اطلاع دتی ا‏‏ے۔ اوہ مرد جو مخالف جنس پرست دے طور اُتے شناخت کراندے سن انہاں وچو‏ں 0.78٪ وچ تبدیلی رونما ہوئی، ہ‏‏م جنس پرست مرداں وچو‏ں 9.52٪ تے 47٪ دو جنس پرست وچ ۔ تحقیق دان تجویز کردے نيں کہ مخالف جنس پرستی اپنی حسب معمول حیثیت د‏‏ی وجہ تو‏ں سب تو‏ں زیادہ مستحکم شناخت ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;Mock, S. E.; Eibach, R. P. (2012)۔ [http://midus.wisc.edu/findings/pdfs/1153.pdf &quot;Stability and change in sexual orientation identity over a 10-year period in adulthood&quot;] (PDF)۔ ''Archives of Sexual Behavior''۔ '''41''' (3): 641–648. PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/21584828 21584828]۔ doi:[https://doi.org/10.1007/s10508-011-9761-1 10.1007/s10508-011-9761-1]۔&lt;/ref&gt;

غیر مخالف جنس پرست بالغ خواتین (عمر 16-23) دے 80 نمونےآں اُتے لیزا ایم ڈائمنڈ دے اک دو سالہ مطالعہ نے دسیا اے کہ نصف شرکاء نے جنسی اقليتی شناخت نو‏‏ں اک تو‏ں زیادہ بار تبدیل کيتا سی، اک تہائی نے دو سال دے دوران وچ بار بار تبدیل کيتا سی۔ ڈائمنڈ نے نتیجہ اخذ کيتا &quot;اگرچہ جنسی میلان کافی مستحکم نظر آندے نيں لیکن جنسی شناختاں تے رویے زیادہ سیال ني‏‏‏‏ں۔&quot;&lt;ref&gt;Diamond, L. M. (2000)۔ [https://web.archive.org/web/20100610021104/http://www.psych.utah.edu/people/people/diamond/Publications/Sexual%20identity,%20attractions,%20and%20behavior.pdf &quot;Sexual identity, attractions, and behavior among young sexual-minority women over a 2-year period&quot;] (PDF)۔ ''Developmental Psychology''۔ '''36''' (2): 241–250. PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/10749081 10749081]۔ doi:[https://doi.org/10.1037/0012-1649.36.2.241 10.1037/0012-1649.36.2.241]۔ Archived from [http://www.psych.utah.edu/people/people/diamond/Publications/Sexual%20identity,%20attractions,%20and%20behavior.pdf the original] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100610021104/http://www.psych.utah.edu/people/people/diamond/Publications/Sexual%20identity,%20attractions,%20and%20behavior.pdf |date=2010-06-10 }}(PDF) on 10 جون 2010.&lt;/ref&gt;

=== ہ‏‏م جنس تعلقات ===
ہ‏‏م جنس پرست رجحان رکھنے والے لوک مختلف طریقےآں تو‏ں اپنی جنسیت دا اظہار کردے نيں تے اپنے رویاں وچ اس دا اظہار کردے نيں یا نئيں کر پاندے۔&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; بوہت سارے ابتدائی طور اُتے اپنی صنفی شناخت دے حامل لوکاں تو‏ں جنسی تعلقات رکھدے نيں اگرچہ کچھ صنف مخالف تو‏ں جنسی تعلقات رکھدے نيں، کچھ دو جنس پرست تعلقات رکھدے نيں یا کچھ کوئی وی نئيں رکھدے (کنوارگی)۔&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; سروے دے اعداد و شمار ظاہر کردے نيں کہ فی الحال 40٪ تو‏ں 60٪ دے درمیان وچ ہ‏‏م جنس پرست مرد تے 45٪ تو‏ں 80٪ دے درمیان وچ ہ‏‏م جنس پرست عورتاں رومانوی تعلقات وچ شامل ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20130603131046/http://www.apa.org/about/policy/gay-marriage.pdf &quot;Resolution on Sexual Orientation and Marriage – Research Summary&quot;] (PDF)۔ American Psychological Association. Archived from [http://www.apa.org/about/policy/gay-marriage.pdf the original] (PDF) on 3 جون 2013. Retrieved 4 اکتوبر 2012.&lt;/ref&gt; سروے دے اعداد و شمار ایہ وی اشارہ کردے نيں کہ 18٪ تو‏ں 28٪ گے جوڑے تے 8٪ تو‏ں 21٪ لیسبئین جوڑے یو-ایس-اے وچ اکٹھے دس یا دس تو‏ں زیادہ سال رہ چکے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; مطالعات نے ہ‏‏م جنس تے مخالف جنس جوڑاں دے تعلقات وچ اطمینانیت تے وابستگی وچ اک دوسرے نو‏‏ں مساوی پایا اے تے ایہ کہ تعلقات د‏‏ی وابستگی تے اطمینانیت وچ جنسی رجحان د‏‏ی نسبت، عمر تے صنف زیادہ قابل اعتماد پیشنگوئی کردے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;Charlotte, Baccman; Per Folkesson; Torsten Norlander (1999)۔ [http://www.sbp-journal.com/index.php/sbp/article/view/976 &quot;Expectations of romantic relationships: A comparison between homosexual and heterosexual men with regard to Baxter's criteria&quot;]۔ ''Social Behavior and Personality''۔ Retrieved 4 اکتوبر 2012.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Duffy, S.M/; C.E. Rusbult (1985)۔ [http://www.labmeeting.com/paper/17688909/duffy-rusbult-1985-satisfaction-and-commitment-in-homosexual-and-heterosexual-relationships &quot;Satisfaction and commitment in homosexual and heterosexual relationships&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019190212/http://www.labmeeting.com/paper/17688909/duffy-rusbult-1985-satisfaction-and-commitment-in-homosexual-and-heterosexual-relationships |date=2017-10-19 }}۔ ''Journal of Homosexuality''۔ '''12''' (2): 1–23. PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/3835198 3835198]۔ doi:[https://doi.org/10.1300/J082v12n02_01 10.1300/J082v12n02_01]۔ Retrieved 29 جولائ‏ی 2009.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.eurekalert.org/pub_releases/2008-01/apa-elo011708.php &quot;Relationship Satisfaction and Commitment&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150919044541/http://www.eurekalert.org/pub_releases/2008-01/apa-elo011708.php |date=2015-09-19 }}۔ Eurekalert.org. 22 جنوری 2008. Retrieved 24 اگست 2010.&lt;/ref&gt;
[[فائل:Johanna sigurdardottir vef.jpg|alt=آئس لینڈ د‏‏ی سابقہ وزیر اعظم|thumb|جوہانہ سیگوروآردوتیر، آئس لینڈ د‏‏ی سابقہ وزیر اعظم، جدید دور د‏‏ی سب تو‏ں پہلی علانیہ خکمدی سرپرست سی۔ &lt;ref&gt;Moody, Jonas (30 جنوری 2009)۔ [http://content.time.com/time/world/article/0,8599,1875032,00.html &quot;Iceland Picks the World's First Openly Gay PM&quot;]۔ ''TIME''۔ Retrieved 13 نومبر 2013.&lt;/ref&gt;]]

=== بند الماری تو‏ں باہر آنا ===
باہر آنا (الماری تو‏ں ) اک عبارت اے جو کسی دے جنسی رجحان یا صنفی شناخت دے ظاہر کرنے دا حوالہ دیندا اے تے مختلف نفسیا‏‏تی عمل یا دورانیہ دے طور اُتے بیان یا تجربہ کيتا جاندا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;[http://utahpridecenter.org/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=25&amp;Itemid=44 &quot;Coming Out: A Journey&quot;]۔ Utahpridecenter.org. Retrieved 22 جولائ‏ی 2012.&lt;/ref&gt; عموماً، باہر آنا (آشکار ہونا) تن مرحلےآں وچ بیان کيتا جاندا ا‏‏ے۔ پہلا مرحلہ &quot;خود نو‏‏ں جاننا&quot; اے تے شعور و فہم تب ظہور ہُندا اے جدو‏ں کوئی ہ‏‏م جنس تعلقات دے لئی کھلدا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;In a joint statement with other major American medical organizations, the APA says that &quot;different people realize at different points in their lives that they are heterosexual, gay, lesbian, or bisexual&quot;۔ [https://web.archive.org/web/20070807205013/http://www.apa.org/pi/lgbc/publications/justthefacts.html &quot;Just the Facts About Sexual Orientation &amp; Youth: A Primer for Principals, Educators and School Personnel&quot;]۔ American Academy of Pediatrics, American Counseling Association, American Association of School Administrators, American Federation of Teachers, American Psychological Association, American School Health Association, The Interfaith Alliance, National Association of School Psychologists, National Association of Social Workers, National Education Association. 1999. Archived from [http://www.apa.org/pi/lgbc/publications/justthefacts.html the original] on 7 اگست 2007. Retrieved 28 اگست 2007.&lt;/ref&gt; ایہ اکثر اندر دا باہر آنا دے طور اُتے بیان ہُندا ا‏‏ے۔ دوسرا مرحلہ دوسرےآں دے سامنے آشکار ہونے دا فیصلہ ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے خاندان، دوست یا کولیگز۔ تیسرا مرحلہ زیادہ تر اک ایل جی بی ٹی فرد دے طور اُتے کھلے عام رہنے دا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20071102101657/http://dev.hrc.org/issues/3333.htm &quot;The Coming Out Continuum&quot;]، ''Human Rights Campaign''، archived from [http://dev.hrc.org/issues/3333.htm the original] on 2 نومبر 2007, retrieved 4 مئی 2007&lt;/ref&gt; ریاست متحدہ وچ اج کل لوک اکثر ہائی اسکول یا کالج د‏‏ی عمر دے دوران وچ آشکارسازی کردے ني‏‏‏‏ں۔ اس عمر وچ اوہ دوسرےآں د‏‏ی مدد لینے اُتے بھروسا نئيں کردے، خصوصاً جدو‏ں انہاں دا جنسی رجحان معاشرے وچ صحیح نہ سمجھیا جاندا ہوئے۔ بعض اوقات انہاں دے اپنے گھر والےآں نو‏‏ں وی انہاں دے بارے وچ پتا نئيں ہُندا۔

روزاریو، سکریمشو، ہنٹر تے برون دے مطابق (2006ء) &quot;ہ‏‏م جنس پرست افراد (LGB) د‏‏ی جنسی شناخت د‏‏ی نشو و نما اک پچیدہ تے اکثر مشکل دہ عمل ا‏‏ے۔ ہور اقليتی گروہاں دے ارکان دے برعکس (مثلاً، قومی تے نسلی اقلیتاں)، زیادہ تر ایل جی بی افراد دوسرےآں تو‏ں ملدی جلدی کمیونٹی وچ تربیت نئيں پاندے کہ جنہاں تو‏ں اوہ اپنی شناخت دے بارے وچ سیکھ سکن تے جو اس شناخت د‏‏ی حمایت کرن تے فروغ دتیاں بلکہ، ایل جی بی (LGB) افراد اکثر ایسی کمیونیٹیز وچ پروان چڑھدے نيں جو یا تاں جہالت د‏‏ی حامل ہُندیاں نيں یا ہ‏‏م جنس پرستی د‏‏ی کھلی دشمن ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;Rosario, M.، Schrimshaw, E.، Hunter, J.، &amp; Braun, L. (فروری 2006)۔ Sexual identity development among lesbian, gay, and bisexual youths: Consistency and change over time. ''Journal of Sex Research''، 43(1)، 46–58. Retrieved 4 اپریل 2009, from PsycINFO database.&lt;/ref&gt;

آشکاریت خفگی وچ رہنے والے اک شخص دے جنسی رجحان دا لوکاں پہ عیاں کرنے دا عمل ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;Neumann, Caryn E (2004)، [https://web.archive.org/web/20070609220520/http://www.glbtq.com/social-sciences/outing.html &quot;Outing&quot;]، ''glbtq.com''، archived from [http://www.glbtq.com/social-sciences/outing.html the original] on 9 جون 2007&lt;/ref&gt; قابل ذکر سیاست دان، مشہور شخصیتاں، فوجی خدمت گزار لوک تے اہل کلیسا، سیاسی یا اخلاقی عقائد د‏‏ی طرف عداوت دے مقصد نو‏‏ں لے ک‏ے آشکار کیتے جاندے رہے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;Maggio, Rosalie (1991)، ''The Dictionary of Bias-Free Usage: A Guide to Nondiscriminatory Language''، Oryx Press, p. 208, ISBN 0-89774-653-8&lt;/ref&gt; بوہت سارے مبصرین نے اس عمل د‏‏ی مکمل طور اُتے مخالفت کيتی اے جدو‏ں کہ بعض عوامی شخصیتاں نو‏‏ں آشکار کرنے د‏‏ی حوصلہ افزائی کردے نيں جو دوسرے ہ‏‏م جنس پرست لوکاں نو‏‏ں نقصان پہنچانے دے لئی اپنے مقام تے حیثیت دے اثرورسوخ دا استعمال کردے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;Tatchell, Peter (23 اپریل 2007)، [http://www.newstatesman.com/life-and-society/2007/04/human-rights-gay-outing-outed &quot;Outing hypocrites is justified&quot;]، ''New Statesman''، retrieved 4 مئی 2007&lt;/ref&gt;
[[فائل:Annise Parker.JPG|alt=انائیس پارکر|thumb|انائیس پارکر کھلے طور اُتے گے اے تے سن 2010 تا 2016 ہیوسٹن د‏‏ی مئیر سی۔ &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20091216054340/http://www.click2houston.com/politics/21933862/detail.html Locke Concedes In Mayor's Race – Politics News Story – KPRC Houston&quot;]۔ Archived from [http://www.click2houston.com/politics/21933862/detail.html the original] on 16 دسمبر 2009. Retrieved 13 دسمبر 2009.&lt;/ref&gt;]]

=== لیسبیئن روایات تے جنسی رجحان د‏‏ی آگاہی ===
خواتین ہ‏‏م جنس پرست اکثر اپنی جنسیت نو‏‏ں مرد ہ‏‏م جنس پرستاں تو‏ں مختلف تجربہ کردیاں نيں تے علم الاسباب دے متعلق مختلف سمجھ بجھ رکھدی نيں جو مطالعاں تو‏ں اخذ کیتے گئے سن تے جنہاں دا مرکزمحو زیادہ تر مرد سن ۔

1970ء د‏‏ی دہائی وچ یو-ایس وچ شی رہائٹ دے کیتے گئے ڈاک سروے وچ لیسبئینز نے اپنے لیسبئین ہونے د‏‏ی وجوہات ازخود بیان ک‏‏يتی‏‏اں ۔ ایہ عورتاں د‏‏ی جنسیت پہ کيتا گیا واحد اہ‏م تحقیقی کم اے جس نے 1953ء وچ کنزی دے بعد تحقیق کيتا کہ خواتین ہ‏‏م جنس پرست ہونے دے ناطے کيتا سمجھدی ني‏‏‏‏ں۔ اس تحقیق نے خواتین دے لیسبئین تعلقات تے جنسی رجحان د‏‏ی عمومی سمجھ بجھ دے بارے وچ معلومات حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ خواتین نے مرداں دے نال جنسی تعلقات پہ عورتاں دے نال جنسی تعلقات نو‏‏ں ترجیح دینے دے لئی بہت ساریاں وجوہات داں بشمول خواتین دوسرےآں د‏‏ی ضروریات دے بارے وچ زیادہ حساس پائی گئی ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;Shere Hite, ''The Hite Report: A Nationwide Study of Female Sexuality'' (N.Y.: Seven Stories Press, 2004 ed. pbk. [1st printing?] © 1976, 1981, 2004)، pp. 325–328 &amp; 330 (&lt;nowiki&gt;ISBN 1-58322-569-2&lt;/nowiki&gt;)۔&lt;/ref&gt;

اپنے مطالعے د‏‏ی تکمیل دے بعد ہائٹ نے اعتراف کيتا کہ شاید کچھ خواتین نے لیسبئین د‏‏ی سیاسی شناخت نو‏‏ں چنا ا‏‏ے۔ سلطنت متحدہ دے اک صحافی جولی بنڈل نے 2009ء وچ اس گل کيتی تصدیق کرنے د‏‏ی کوشش کيتی اے کہ &quot;سیاسی لیسبئین ازم اندرونی احساس بنانے دے لئی جاری اے کیونجے ایہ اس خیال نو‏‏ں مضبوط بناندا اے کہ جنسیت اک چناو اے تے اسيں محض اپنے کرموسومز د‏‏ی وجہ تو‏ں کسی اک مخصوص تقدیر تو‏ں جڑے ہوئے نئيں ني‏‏‏‏ں۔&quot;&lt;ref&gt;Bindel, Julie (30 جنوری 2009)۔ [https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2009/jan/30/women-gayrights &quot;My sexual revolution&quot;]۔ ''The Guardian''۔ London. Retrieved 4 مئی 2010.&lt;/ref&gt;

=== صنفی شناخت ===
ویہويں صدی دے ابتدائی لکھاری ہ‏‏م جنس پرست رجحان نو‏‏ں عام طور اُتے پیدائشی سمجھدے سن جو کسی شخص د‏‏ی جنس تو‏ں منسلک ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے ایہ سوچیا جاندا سی کہ عام طور اُتے زنانہ جسم شخص جو زنانہ جسم لوک د‏‏ی طرف مائل اے مردانہ خصوصیات رکھدا ہوئے گا تے برعکس۔&lt;ref&gt;Minton, H. L. (1986)۔ ''Femininity in men and masculinity in women: American psychiatry and psychology portray homosexuality in the 1930s''، Journal of Homosexuality, 13(1)، 1–21.
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt;Terry, J. (1999)۔ ''An American obsession: Science, medicine, and homosexuality in modern society.'' Chicago: University of Chicago Press&lt;/ref&gt; جدو‏ں کہ ایہ تفہیم جنسی تضاد دے طور اُتے اس وقت متنازع سی تے ویہويں صدی دے دوسرے نصف وچ صنفی شناخت تیزی تو‏ں جنسی رجحان تو‏ں وکھ اک حقیقت دے طور اُتے دیکھی گئی۔

مخنث تے اسيں سوُ جنسی لوک مرداں، عورتاں یا دونے د‏‏ی طرف کشش رکھ سکدے نيں، اگرچہ انہاں دو آبادیاں وچ مختلف جنسی رجحانات د‏‏ی عمومیت نہایت مختلف ہُندی ا‏‏ے۔ اک ہ‏‏م جنس پرست فرد، مخالف جنس پرست یا دو جنس پرست شخص مردانہ، زنانہ یا دوصنفی ہوئے سکدا اے، ہور برآں کہ گے تے لیسبئین جماعتاں دے کارکن تے حامی ہن &quot;صنف-مطابق مخالف جنس پرست&quot; تے &quot;صنف-غیر مطابق ہ‏‏م جنس پرست&quot; نو‏‏ں منفی دقیانوسی خیالات دے طور اُتے دیکھدے ني‏‏‏‏ں۔ پر، جے مائیکل بیلے تے دے جے ذکر دا مطالعہ گے مرداں تے لیسبئینز د‏‏ی اکثریت دا اپنے بچپن دے عرصے دے دوران وچ صنف-غیر مطابق ہونے دا دسدا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;Bailey, J.M.، Zucker, K.J. (1995)، ''Childhood sex-typed behavior and sexual orientation: a conceptual analysis and quantitative review.'' Developmental Psychology 31(1):43&lt;/ref&gt;

== آبادیات ==
[[فائل:Jason Collins 2012 B.jpg|thumb|جنسن کولینز اہ‏م امریکی پیشہ ور کھیلاں د‏‏ی لیگ وچ پبلکلی پہلے فعال پیشہ ور کھلاڑی بنے جس نے خود نو‏‏ں گے دے طور اُتے آشکار کيتا۔ &lt;ref&gt;Manfred, Tony (اپریل 29, 2013)۔ [http://www.businessinsider.com/nba-player-jason-collins-gay-athlete-2013-4 &quot;NBA Player Jason Collins Becomes First Openly Gay Athlete In A Major American Team Sport&quot;]۔ ''Business Insider''۔ Retrieved 23 دسمبر 2013.&lt;/ref&gt;]]
گے تے لیسبئین آبادی دے حجم دے اعتبار تو‏ں قابل اعتماد اعداد و شمار عوامی پالیسی نو‏‏ں مطلع کرنے وچ قدر دے حامل ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;Black, Dan; Gates, Gary; Sanders, Seth; Taylor, Lowell (2000)۔ &quot;Demographics of the Gay and Lesbian Population in the United States: Evidence from Available Systematic Data Sources&quot;۔ ''Demography''۔ '''37''' (2): 139–154. PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/10836173 10836173]۔ doi:[https://doi.org/10.2307/2648117 10.2307/2648117]۔&lt;/ref&gt; مثال دے طور پر، آبادیات گھریلو شراکت داری دے فائدے تے اخراجات د‏‏ی گنت‏ی کرنے وچ مدد کرسکدے نيں، ہ‏‏م جنس پرستاں دے گود لینے نو‏‏ں قانونی بنانے دے اثر تو‏ں تے یو-ایس فوج د‏‏ی مت پُچھو مت دسو د‏‏ی حکمت عملی دے اثر تو‏ں ۔&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt; ہور براں &quot;گے تے لیسبئین آبادی دے حجم دا علم سماجی سائنسداناں نو‏‏ں وسیع پیمانے اُتے اہ‏م سوالات سمجھنے وچ ممکنہ مدد ملے گی — عام نوعیت دے بارے وچ سوالات برائے مزدوراں د‏‏ی منڈی دا انتخاب، انسانی سرمائے د‏‏ی جمع، گھریلو مہارت، امتیاز تے جغرافیائی مقام دے بارے وچ فیصلےآں کيتی۔&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;

ہ‏‏م جنس پرستی ترویج د‏‏ی پیمائش مشکلات پیش کردی ني‏‏‏‏ں۔ ایہ ضروری اے کہ پیمائش دے معیارات اُتے غور کيتا جائے جنہاں دا استعمال کيتا جا رہیا ہو، مثال دے طور پر، جنسی رجحان د‏‏ی تعریف دے لئی انفصالی نقطہ تے لئی گئے وقت دا دورانیہ۔&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; بوہت سارے لوک ہ‏‏م جنس میلانات رکھنے دے باوجود خود نو‏‏ں گے یا بائیسیکشول شناخت کرانے اُتے مزاحم رہندے ني‏‏‏‏ں۔ تحقیق نو‏‏ں ایسی کچھ خصوصیات نو‏‏ں ضرور پیمائش کرنا چاہئیے جو جنسی رجحان د‏‏ی تعریف وچ آسکدی یا نہ آسکدی ہون۔ ایداں دے لوکاں د‏‏ی تعداد جو ہ‏‏م جنس خواہشات رکھدے نيں نسبتاً ایداں دے لوکاں تو‏ں زیادہ ہوئے گی جو انہاں خواہشات د‏‏ی تکمیل وی کردے ہون، جو ایداں دے لوکاں د‏‏ی تعداد جو خود نو‏‏ں گے، لیسبئین یا بائیسکشول کہلواندے نيں تو‏ں زیادہ ہوئے گی۔&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;

سن 1948ء تے 1953ء وچ الفرڈ کنزی دسدا اے کہ تقریباً فاعل مرداں وچو‏ں 46٪ نے اپنی بالغ زندگی دے دورانیہ وچ دونے جنس دے افراد د‏‏ی طرف جنسی طور اُتے &quot;رد عمل&quot; کيتا سی تے 37٪ نے گھٹ تو‏ں گھٹ اک بار ہ‏‏م جنس پرست تجربہ کيتا سی۔&lt;ref&gt;Sexual Behavior in the Human Male, p. 656&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;Harford, Tim (1 اکتوبر 2010)۔ [http://www.bbc.co.uk/programmes/b00tznbk &quot;More or Less examines Office for National Statistics figures on gay, lesbian and bisexual people&quot;]۔ BBC.&lt;/ref&gt; کنزی د‏‏ی تحقیق دے طریقہ کار نو‏‏ں جون ٹوکی نے تنقید د‏‏ی کہ سہولدی نمونےآں دا استعمال کيتا گیا سی بے ترتیبی نمونےآں دا استعمال نئيں کيتا گیا سی۔&lt;ref&gt;David Leonhardt (28 جولائ‏ی 2000)۔ &quot;John Tukey, 85, Statistician; Coined the Word 'Software'&quot;۔ ''نیو یارک ٹائمز''۔&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.swlearning.com/quant/kohler/stat/biographical_sketches/bio15.1.html &quot;Biography 15.1, ''John W. Tukey'' (1915–2000)&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150227025040/http://www.swlearning.com/quant/kohler/stat/biographical_sketches/bio15.1.html |date=2015-02-27 }}۔ Retrieved 19 مئی 2009. John Tukey criticizes sample procedure&lt;/ref&gt; اک مآبعد تحقیق نے نمونےآں د‏‏ی تنگ نظری ختم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن اس دے باوجود یکساں نتائج اخذ ہوئے۔&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090111215816/http://www.kinseyinstitute.org/publications/duberman.html &quot;Book Review by Martin Duberman, ''The Nation''، نومبر 3, 1997&quot;]۔ Archived from [http://www.kinseyinstitute.org/publications/duberman.html the original] on 11 جنوری 2009. Martin Duberman on Gebhart's &quot;cleaning&quot; of data&lt;/ref&gt; سائمن لوے حوالہ دیندا اے کہ ایہ کنزی نتائج آبادیات‏ی مطالعہ د‏‏ی تشریح دے لئی احتیاط د‏‏ی ضرورت د‏‏ی اک مثال اے، اس طرح ہوئے سکدا اے اوہ نہایت مختلف تعداد داں جو اس منحصر کردا اے کہ انہاں د‏‏ی راہنمائی وچ کونسا معیار استعمال ہويا سی، بجائے ثابت سائنسی طریقےآں دے ۔&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;
[[فائل:Tim Cook 2009 cropped.jpg|thumb|اکتوبر 2014 وچ ایپل کارپوریشن دے چیف ایگزیکٹو ٹم کُک Fortune 500 کمپنیاں دے مطابق پہلے چیف ایگزیکٹو بنے جو خود نو‏‏ں کھلے عام گے شناخت کراندے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;[http://www.nbcnews.com/watch/nightly-news/apple-s-tim-cook-is-first-fortune-500-to-come-out-as-gay-350111811811 &quot;Apple's CEO Tim Cook Is First Fortune 500 to Come Out as Gay&quot;]۔ ''www.nbcnews.com''۔ NBC News. 31 اکتوبر 2014. Retrieved 6 نومبر 2014.&lt;/ref&gt;]]
اہ‏م تحقیقات دے مطابق، 2٪ تو‏ں 11٪ لوک اپنی زندگی وچ ہ‏‏م جنس جنسی ربط د‏‏ی کوئی قسم رکھدے نيں،&lt;ref&gt;Billy JO, Tanfer K, Grady WR, Klepinger DH (1993)۔ &quot;The sexual behavior of men in the United States&quot;۔ ''Family Planning Perspectives''۔ '''25''' (2): 52–60. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/2136206 2136206]۔ PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/8491287 8491287]۔ doi:[https://doi.org/10.2307/2136206 10.2307/2136206]۔&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Binson, Diane; Michaels, Stuart; Stall, Ron; Coates, Thomas J.; Gagnon, John H.; Catania, Joseph A. (1995)۔ &quot;Prevalence and Social Distribution of Men Who Have Sex with Men: United States and Its Urban Centers&quot;۔ ''The Journal of Sex Research''۔ '''32''' (3): 245–54. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/3812794 3812794]۔ doi:[https://doi.org/10.1080/00224499509551795 10.1080/00224499509551795]۔&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Johnson AM, Wadsworth J, Wellings K, Bradshaw S, Field J (دسمبر 1992)۔ &quot;Sexual lifestyles and HIV risk&quot;۔ ''Nature''۔ '''360''' (6403): 410–2. PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/1448163 1448163]۔ doi:[https://doi.org/10.1038/360410a0 10.1038/360410a0]۔&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Laumann, E. O.، Gagnon, J. H.، Michael, R. T.، &amp; Michaels, S. (1994)۔ ''The social organization of sexuality: Sexual practices in the United States.'' Chicago: University of Chicago Press.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Wellings, K.، Field, J.، Johnson, A.، &amp; Wadsworth, J. (1994)۔ ''Sexual behavior in Britain: The national survey of sexual attitudes and lifestyles.'' London, UK: Penguin Books&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Investigators ACSF (1992)۔ &quot;AIDS and sexual behaviour in France&quot;۔ ''Nature''۔ '''360''' (6403): 407–409. PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/1448162 1448162]۔ doi:[https://doi.org/10.1038/360407a0 10.1038/360407a0]۔&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bogaert argues that: &quot;The prevalence of male homosexuality is debated. One widely reported early estimate was 10% (e.g.، Marmor, 1980; Voeller, 1990)۔ Some recent data provided support for this estimate (Bagley and Tremblay, 1998)، but most recent large national samples suggest that the prevalence of male homosexuality in modern western societies, including the United States, is lower than this early estimate (e.g.، 1–2% in Billy et al.، 1993; 2–3% in Laumann et al.، 1994; 6% in Sell et al.، 1995; 1–3% in Wellings et al.، 1994)۔ It is of note, however, that homosexuality is defined in different ways in these studies. For example, some use same-sex behavior and not same-sex attraction as the operational definition of homosexuality (e.g.، Billy et al.، 1993); many sex researchers (e.g.، Bailey et al.، 2000; Bogaert, 2003; Money, 1988; Zucker and Bradley, 1995) now emphasize attraction over overt behavior in conceptualizing sexual orientation.&quot; (p. 33) Also: &quot;۔۔۔the prevalence of male homosexuality (in particular, same-sex attraction) varies over time and across societies (and hence is a &quot;moving target&quot;) in part because of two effects: (1) variations in fertility rate or family size; and (2) the fraternal birth order effect. Thus, even if accurately measured in one country at one time, the rate of male homosexuality is subject to change and is not generalizable over time or across societies.&quot; (p. 33)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Fay RE, Turner CF, Klassen AD, Gagnon JH (جنوری 1989)۔ &quot;Prevalence and patterns of same-gender sexual contact among men&quot;۔ ''Science''۔ '''243''' (4889): 338–48. PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/2911744 2911744]۔ doi:[https://doi.org/10.1126/science.2911744 10.1126/science.2911744]۔&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sell RL, Wells JA, Wypij D (جون 1995)۔ &quot;The prevalence of homosexual behavior and attraction in the United States, the United Kingdom and France: results of national population-based samples&quot;۔ ''Archives of Sexual Behavior''۔ '''24''' (3): 235–48. PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/7611844 7611844]۔ doi:[https://doi.org/10.1007/BF01541598 10.1007/BF01541598]۔&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;Hope, Debra A, ed. (2009)۔ &quot;Contemporary Perspectives on Lesbian, Gay, and Bisexual Identities&quot;۔ Nebraska Symposium on Motivation. '''54'''۔ &lt;nowiki&gt;ISBN 978-0-387-09555-4&lt;/nowiki&gt;۔ doi:[https://doi.org/10.1007/978-0-387-09556-1 10.1007/978-0-387-09556-1]۔&lt;/ref&gt; ایہ شرح فیصد 16 تو‏ں 21٪ ودھ جاندا اے جدو‏ں ہ‏‏م جنس میلان تے کردار وچو‏ں اک یا دونے د‏‏ی طرف پایا جاندا ہوئے۔&lt;ref name=&quot;:15&quot; /&gt; سال 2006ء د‏‏ی اک تحقیق وچ 20٪ جواب دہندگان نے ناں چھپا کر کچھ اسيں جنسی احساست دا دسیا جدو‏ں کہ صرف 2 تو‏ں 3٪ نے خود نو‏‏ں بطور ہ‏‏م جنس پرست شناخت کروایا۔&lt;ref&gt;McConaghy et al.، 2006&lt;/ref&gt; سال 1992ء د‏‏ی اک تحقیق دسدی اے کہ برطانیہ وچ 6.1٪ مرد ہ‏‏م جنس پرست تجربہ رکھدے نيں، جدو‏ں کہ فرانس وچ ایہ تعداد 4.1٪ پتا لگائی گئی۔&lt;ref&gt;[https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE0D91E3EF93BA35751C1A964958260&amp;sec=&amp;spon=&amp;pagewanted=all &quot;Sexual Behavior Levels Compared in Studies In Britain and France&quot;]۔ ''nytimes.com''۔ 8 دسمبر 1992.&lt;/ref&gt;

اپریل 2011 وچ ریاست متحدہ وچ دتی ولیمز انسٹی ٹیوٹ د‏‏ی اک رپورٹ دے مطابق، صرف 3.5٪ یا اندازً 9 ملین بالغ آبادی لیسبئین، گے یا بائیسیکشول ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;Gary Gates (اپریل 2011)۔ [http://williamsinstitute.law.ucla.edu/research/census-lgbt-demographics-studies/how-many-people-are-lesbian-gay-bisexual-and-transgender &quot;How Many People are Lesbian, Gay, Bisexual and Transgender?&quot;]۔ ''The Williams Institute''۔ Retrieved 12 مئی، 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gary Gates (اپریل 2011)۔ [http://williamsinstitute.law.ucla.edu/wp-content/uploads/Gates-How-Many-People-LGBT-Apr-2011.pdf &quot;How many people are lesbian, gay, bisexual, and transgender?&quot;] (PDF)۔ ''The Williams Institute''۔ p. 1.&lt;/ref&gt; ریاست متحدہ د‏‏ی سن 2000ء د‏‏ی مردم شماری دے مطابق اندازً 601209 ہ‏‏م جنس غیر شادی شدہ شراکت دار اہل خانہ سن ۔&lt;ref&gt;Smith, David M.; Gates, Gary J. (22 اگست 2001)۔ [http://www.urban.org/UploadedPDF/1000491_gl_partner_households.pdf &quot;Gay and Lesbian Families in the United States: Same-Sex Unmarried Partner Households&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110107082654/http://www.urban.org/UploadedPDF/1000491_gl_partner_households.pdf |date=2011-01-07 }} (PDF)۔ Retrieved 26 January2011.&lt;/ref&gt;

سی ڈی سی د‏‏ی 2013ء د‏‏ی اک تحقیق جس وچ 34000 تو‏ں زیادہ امریکی انٹرویو کیتے گئے سن، لیسبئین، گے د‏‏ی شرح فیصد 1.6٪ تے بائیسیکشول د‏‏ی شرح فیصد 0.7٪ دسدے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;[http://www.cdc.gov/nchs/data/nhsr/nhsr077.pdf &quot;Sexual Orientation and Health Among U.S. Adults: National Health Interview Survey, 2013.&quot;] ''CDC''۔ 15 جولائ‏ی 2014. 15 جولائ‏ی 2014.&lt;/ref&gt;

==== رائے شماری ====
سال 2008ء د‏‏ی اک رائے شماری دے مطابق 13٪ برطانویاں نے کسی قسم دا ہ‏‏م جنس جنسی رابطہ رکھیا اے جدو‏ں کہ صرف 6٪ برطانوی خود نو‏‏ں ہ‏‏م جنس پرست یا دو جنس پرست دے طور اُتے شناخت کراندے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;'''[https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2008/oct/26/relationships Sex uncovered poll: Homosexuality&quot;]۔ London: Guardian. 26 اکتوبر 2008. Retrieved 24 اگست 2010.'''&lt;/ref&gt; اس دے برعکس، یوکے ادارہ برائے قومی شماریات (ONS) دا 2010ء دے اک سروے وچ 95٪ برطانوی خود نو‏‏ں مخالف جنس پرست شناخت کراندے نيں، 1.5٪ برطانوی خود نو‏‏ں ہ‏‏م جنس پرست یا دو جنس پرست تے آخری 3.5٪ نے غیر واضح جوابات دتے جداں کہ &quot;پتا نئيں&quot;، &quot;ہور&quot; یا سوال دا جواب نئيں دتا۔&lt;ref name=&quot;:14&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ons.gov.uk/ons/rel/ethnicity/measuring-sexual-identity---evaluation-report/2010/index.html Measuring Sexual Identity : Evaluation Report, 2010&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160116080411/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/ethnicity/measuring-sexual-identity---evaluation-report/2010/index.html |date=2016-01-16 }}۔ Office for National Statistics. 23 ستمبر 2010.&lt;/ref&gt;

اکتوبر 2012 دے گیلپ رائے شماری انہاں لوکاں دے بارے وچ جو خود نو‏‏ں ایل جی بی ٹی شناخت کراندے نيں د‏‏ی بے مثال آبادیات‏ی معلومات مہیا کيت‏یاں، جو اس نتیجے اُتے پہنچی کہ ±1 د‏‏ی غلطی د‏‏ی گنجائش دے نال یو-ایس دے تمام بالغان وچ 3.4٪خود نو‏‏ں ایل جی بی ٹی دے طور اُتے شناخت کراندے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;Gates, Gary J.; Newport, Frank (2012-10-18)۔ [http://www.gallup.com/poll/158066/special-report-adults-identify-lgbt.aspx &quot;Special Report: 3.4% of U.S. Adults Identify as LGBT&quot;]۔ ''Gallup''۔ Retrieved 2015-01-13.&lt;/ref&gt; ایہ ایل جی بی ٹی د‏‏ی گنت‏ی وچ ملک دا سب تو‏ں وڈا مطالعہ ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;[http://www.cbsnews.com/news/gallup-survey-claims-34-percent-in-us-are-lgbt &quot;Gallup survey claims 3.4 percent in U.S. are LGBT&quot;]۔ ''CBS News''۔ Associated Press. 2012-10-18. Retrieved 2015-01-13.

Jayson, Sharon (2012-10-19)۔ [https://www.usatoday.com/story/news/nation/2012/10/18/adults-lesbian-gay-bisexual/1642203 &quot;New survey: 3.4% of U.S. adults are LGBT&quot;]۔ ''USA Today''۔ Retrieved 2015-01-13.&lt;/ref&gt;

'''اکتوبر 2012 یو-ایس دے بالغان د‏‏ی ایل جی بی ٹی شناخت اُتے گیلپ رائے شماری'''
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|'''عمر / جنس'''
|'''ہاں'''
|'''نئيں'''
|'''نئيں پتا / جواب تو‏ں انکار'''
|-
|'''18 تا 29'''
|6.4٪
|90.1٪
|3.5٪
|-
|'''30 تا 49'''
|3.2٪
|93.6٪
|3.2٪
|-
|'''50 تا 64'''
|2.6٪
|93.1٪
|4.3٪
|-
|'''65+'''
|1.9٪
|91.5٪
|6.5٪
|-
| colspan=&quot;4&quot; |
|-
|'''18 تا 29'''

'''خواتین'''
|8.3٪
|88.0٪
|3.8٪
|-
|'''18 تا 29'''

'''مرد'''
|4.6٪
|92.1٪
|3.3٪
|}

== نفسیات ==
نفسیات سب تو‏ں پہلا مضمون سی جس نے ہ‏‏م جنس پرست رجحان نو‏‏ں اک جدا مظہر دے طور اُتے مطالعہ کيتا۔ ہ‏‏م جنس پرستی نو‏‏ں بیماری دے طور اُتے درجہ بند کرنے د‏‏ی پہلی کوشش ناتجربہ کار یورپی ماہر جنسیات د‏‏ی تحریک نے انیہويں صدی دے آخر وچ د‏‏ی سی۔ سن 1886ء دے نامور ماہر جنسیات رچرڈ وون کرافٹ-ایبنگ نے اپنے حتمی کم 'جنسی نفسیات' وچ دو سو دوسرے گمراہ کن جنسی اعمال دے نال ہ‏‏م جنس پرستی نو‏‏ں سرلسٹ کيتا۔ کرافٹ-ایبنگ نے تجویز دتی کہ ہ‏‏م جنس پرستی یا تاں 'خلقی (دوران وچ پیدائش) انعکاس' یا فیر 'اکتسابی انعکاس' د‏‏ی وجہ تو‏ں ا‏‏ے۔ انیہويں صدی دے آخری دو عشراں وچ نفسیا‏‏تی تے طبی حلفےآں وچ اک مختلف نقطۂ نظر غالب ہونا شروع ہويا، ایداں دے رویاں دا فیصلہ اک شخص د‏‏ی متعین تے نسبتاً مستحکم جنسی رجحان د‏‏ی قسم د‏‏ی طرف اشارہ سی۔ انیہويں تے بیسیواں صدی دے اواخر وچ ہ‏‏م جنس پرستی دے امراضیاندی مقیاس دے معیار متعین دے گئے سن ۔

امریکی تنظیم برائے علم نفسیات، امریکی تنظیم برائے طب نفسیات تے قومی تنظیم برائے سماجی کارکنان کہندے نيں:&lt;blockquote&gt;سن 1952ء وچ امریکی تنظیم برائے طب نفسیات نے اپنا پہلا 'دماغی بیماریاں دا تشخیصی تے شماریا‏‏تی رسالہ' (DSM) شائع کيتا۔ اُتے لگ بھگ فوری طور اُتے اس درجہ بندی نو‏‏ں قومی ادارہ برائے ذہنی صحت دے چندہ تو‏ں تنقیدی جانچ پڑتال دا سامنا کرنا پيا۔ ایہ مطالعہ تے مابعد تحقیق ہ‏‏م جنس پرستی نو‏‏ں بطور نارملٹی تے صحت مندانہ جنسی رجحان د‏‏ی بجائے بیماری یا ابنارملٹی دے بارے وچ کوئی عملی تے سائنسی بنیاد پیش کرنے وچ مسلسل ناکا‏م رہی۔ اس فراہ‏م کردہ تحقیق دے نتیجے وچ طبی پیشہ ور، ذہنی صحت تے سماجی و معاشرتی سائنس اس نتیجہ اُتے پہنچی کہ ہ‏‏م جنس پرستی نو‏‏ں دماغی عوارض دے طور اُتے درجہ بند کرنا درست نئيں اے تے ایہ کہ DSM د‏‏ی درجہ بندی غیر جانچ شدہ مفروضاں د‏‏ی عکاسی کردی اے جنہاں د‏‏ی بنیاد کدی دے رائج معاشرتی معیار سن تے انہاں مطبی تاثرات دے غیر مثالی نمونےآں پہ مشتمل مریضاں د‏‏ی جو معالجاں تے افراد د‏‏ی تلاش وچ نيں تے جنہاں دا چال چلن انہاں نو‏ں مجرمانہ انصافی نظام وچ لے آیا ا‏‏ے۔&lt;/blockquote&gt;&lt;blockquote&gt;سائنسی ثبوتاں د‏‏ی معرفت وچ &lt;ref&gt;Staff report (اگست 12, 1998)۔ [http://jama.jamanetwork.com/article.aspx?articleid=187846 Gay Is Okay With APA—Forum Honors Landmark 1973 Events.] ''JAMA'' 1998;280(6):497–499. doi:[//dx.doi.org/10.1001/jama.280.6.497 10.1001/jama.280.6.497]&lt;/ref&gt; امریکی تنظیم برائے طب نفسیات نے ہ‏‏م جنس پرستی نو‏‏ں 1973ء د‏‏ی DSM تو‏ں خارج کر دتا، ایہ کہندے ہوئے کہ &quot;ہ‏‏م جنس پرستی بینادی طور اُتے عدالدی رائے، استحکا‏م، اعتمادیت یا عمومی سماجی تے پیشہ ورانہ صلاحیتاں دے خلل وچ ملوث نئيں ا‏‏ے۔&quot; سائنسی حقائق پہ بخوبی جائزہ لینے دے بعد امریکی تنظیم برائے علم نفسیات نے سن 1975ء وچ پہلے والی نسشت نو‏‏ں اپنائے رکھیا تے تمام ذہنی صحت دے پیشہ وراں پہ زور دتا کہ &quot;دماغی بیماری دے کلنک نو‏‏ں ختم کرنے وچ راہنمائی کرن جو طویل عرصے تو‏ں ہ‏‏م جنس پرست رجحانات دے نال جوڑا جاندا رہیا ا‏‏ے۔&quot; قومی تنظیم برائے سماجی کارکنان وی ایہی حکمت عملی اپنا چک‏ی ا‏‏ے۔ &lt;/blockquote&gt;&lt;blockquote&gt;اسی طرح ذہنی صحت دے ماہرین تے محققاں عرصہ دراز تو‏ں تسلیم کرچکے نيں کہ ہ‏‏م جنس پرست شخص نو‏‏ں خوشگوار، صحت مند تے سیر حاصل زندگی گزارنے وچ کوئی جبلی یا فطری مزاحمت دکھادی نئيں دیندی تے ہ‏‏م جنس پرست مرد تے عورتاں د‏‏ی بھاری اکثریت سماجی ادارےآں تے باہمی تعلقات د‏‏ی ہر صف وچ چنگا کم کردے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;/blockquote&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt; تحقیق تے مطبی ادب د‏‏ی طویل مدتی اتفاق رائے تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ ہ‏‏م جنس جنسی تے رومانوی کشش، احساست تے رویے انسانی جنسیت د‏‏ی نارمل تے مثبت تغیرات ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;American Psychological Association: [http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/therapeutic-response.pdf Appropriate Therapeutic Responses to Sexual Orientation]&lt;/ref&gt; ہن تحقیقا‏تی ثبوت دا اک وڈا حصہ اے جس تو‏ں ایہ اشارہ اے کہ گے، لیسبئین یا بائیسیکشوول ہونا عام ذہنی صحت تے معاشرتی ہ‏م آہنگی دے مطابق ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt; ہن تحقیقا‏تی ثبوت دا اک وڈا حصہ اے جس تو‏ں ایہ ظاہر اے کہ گے، لیسبئین یا بائیسیکشوول ہونا عام ذہنی صحت تے معاشرتی ہ‏م آہنگی دے مطابق ا‏‏ے۔ عالمی ادارہ صحت نے 1977ء دے ICD-9 وچ ہ‏‏م جنس پرستی نو‏‏ں ذہنی بیماری سرلسٹ کيتا لیکن 17 مئی 1990 نو‏‏ں عالم ادارہ صحت د‏‏ی ترتالیسیواں اسمبلی د‏‏ی تصدیق تو‏ں اسنو‏ں ICD-10 تو‏ں ہٹا دتا گیا، &lt;ref&gt;Shoffman, Marc (17 مئی 2006)، [http://www.pinknews.co.uk/news/articles/2005-1496.html &quot;Homophobic stigma – A community cause&quot;]، ''PinkNews.co.uk''، retrieved 4 مئی 2007&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20091030051630/http://www.ilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&amp;FileCategory=50&amp;FileID=546 The decision of the World Health Organisation 15 years ago constitutes a historic date and powerful symbol for members of the LGBT community&quot;]۔ ILGA. Archived from [http://www.ilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&amp;FileCategory=50&amp;FileID=546 the original] on 30 اکتوبر 2009. Retrieved 24 اگست 2010.&lt;/ref&gt; DSM-II د‏‏ی طرح ICD-10 نے انائی-ناپزیر جنسی رجحان دا لسٹ وچ اضافہ کيتا جو ایداں دے لوکاں دا حوالہ اے جو اپنے نفسیات تے رویہ د‏‏ی خرابی د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنی صنفی شناختاں یا جنسی رجحانات نو‏‏ں تبدیل کرنا چاہندے ني‏‏‏‏ں۔ چینی سوسائٹی آف سائیکیٹری نے سن 2001ء وچ ایسوسی ایشن دے پنج سالہ مطالعہ دے بعد ہ‏‏م جنس پرستی نو‏‏ں دماغی عوارض د‏‏ی درجہ بندی وچو‏ں ختم کر دتا۔&lt;ref&gt;''نیو یارک ٹائمز'': [https://www.nytimes.com/2001/03/08/health/08PSYC.html Homosexuality Not an Illness, Chinese Say]&lt;/ref&gt; رائل کالج آف سائیکیٹرسٹس دے مطابق &quot;یہ بدقسمت تریخ صاف طور اُتے دکھادی دیندی اے کہ پسماندگی کِداں مخصوص شخصی وصف (اس کیس وچ ہ‏‏م جنس پرستی) دے حامل لوکاں دے اک گروہ نو‏‏ں نقصان دہ طبی عمل تے معاشرتی تفریق دے لئی بنیاد دے راستہ پہ لے جا سکدی ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt; تحقیقا‏تی ثبوت دا اک وڈا حصہ ظاہر کردا اے کہ ہ‏‏م جنس پرست مرد یا عورت ہونا نارمل ذہنی صحت تے معاشرتی استحکا‏م تو‏ں مطابقت رکھدا ا‏‏ے۔ اُتے معاشرے وچ تفریق دا تجربہ تے دوستاں، خاندان تے دوسرے لوکاں تو‏ں جداں آجراں تو‏ں تردید تے ناپسندی دا مطلب اے کہ ہ‏‏م جنس پرست (LGB) لوک ذہنی صحت دیاں مشکلاں تے مادے دے غلط استعمال دے مسائل دے متوقع پھیلاو تو‏ں زیادہ شکار ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ اگرچہ یو-ایس-اے وچ ایداں دے قدامت پسند سیاسی گروہاں د‏‏ی طرف تو‏ں دعوے آچکے نيں کہ ہ‏‏م جنس پرستی وچ ذہنی صحت دیاں مشکلاں د‏‏ی زیادتی ازخود ذہنی عوارض د‏‏ی تصدیق اے، لیکن ایسا کوئی ثبوت نئيں اے جو اس جداں دعوی د‏‏ی کسی وی طرح تو‏ں تصدیق کرسک‏‏ے۔&quot;&lt;ref&gt;Royal College of Psychiatrists: [https://web.archive.org/web/20080611014113/http://www.rcpsych.ac.uk/pressparliament/pressreleases2008/pr14.aspx &quot;Royal College of Psychiatrists response to comments on Nolan Show regarding homosexuality as a mental disorder&quot;]۔ Archived from the original on 11 جون 2008. Retrieved 28 جون 2009.&lt;/ref&gt;

زیادہ تر ہ‏‏م جنس پرست مرد تے عورتاں جو نفسیا‏‏تی معالجہ کراندے نيں اوہ ایسا انہاں وجوہات پہ کردے نيں جو مخالف جنس پرست لوکاں نو‏‏ں ہُندیاں نيں (دباؤ، رشتاں وچ مشکلات، کم کرنے والی جگہ یا سماج تو‏ں مطابقت، وغیرہ)؛ ہوئے سکدا اے انہاں دا جنسی رجحان انہاں دے مسائل تے علاج وچ ابتدائی، حادّا‏تی یا کسی وی اہمیت دا حامل نہ ہوئے۔ مسئلہ جو وی ہوئے لیکن نفسیا‏‏تی معالجہ وچ ہ‏‏م جنس پرست مریضاں دے نال گے مخالف تعصب دا شدید خدشہ پایا گیا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;Cabaj, R; Stein, T. eds. ''Textbook of Homosexuality and Mental Health''، p. 421&lt;/ref&gt; اس شعبہ وچ نفسیا‏‏تی تحقیق متعصب رویاں تے افعال (&quot;ہوموفوبک&quot;) د‏‏ی روک سیم تے ایل جی بی ٹی (LGBT) حقوق د‏‏ی تحریک تو‏ں مُتعلقہ رہی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;Sandfort, T; et al. Lesbian and Gay Studies: An Introductory, Interdisciplinary Approach. Chapter 2.&lt;/ref&gt;

مثبت نفسیا‏‏تی معالجہ دا موزاں استعمال مندرجہ ذیل حقائق اُتے مبنی اے: &lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

ہم-جنس جنسی کشش، رویہ تے رجحانات بنیادی طور اُتے فطری نيں تے انسانی جنسیت د‏‏ی مثبت تے مختلف پہلو نيں؛ دوسرے لفظاں وچ اوہ ذہنی یا نشو و نما دے عوارض د‏‏ی نشان دہی نئيں ني‏‏‏‏ں۔

ہ‏‏م جنس پرست تے دو جنس پرست رسوا کیتے گئے نيں تے ایہ بدنامی زندگی دے دورانیہ بھر وچ مختلف منفی نتائج (مثلاً: اقليتی دباؤ) رکھ سکدی اے (D'Augelli &amp; Patterson, 1995; DiPlacido, 1998; Herek &amp; Garnets, 2007; Meyer, 1995, 2003)۔

ہم-جنس جنسی میلان تے رویہ جنسی رجحانات تے جنسی رجحان د‏‏ی شناختاں د‏‏ی مختلف قسماں دے تناظر وچ وقوع پزیر ہوئے سکدی اے (Diamond, 2006; Hoburg et al.، 2004; Rust, 1996; Savin-Williams, 2005)۔

گے مرد، لیسبئینز تے بائیسیکشوول افراد اطمینان بخش زندگی گزار سکدے نيں ہور مستحکم، قابل اعتماد رشتے تے خاندان تشکیل دے سکدے نيں جو بنیادی پہلوآں تو‏ں مخالف جنس پرست رشتاں دے مساوی ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ (APA, 2005c; Kurdek, 2001, 2003, 2004; Peplau &amp; Fingerhut, 2007)

ایسا کوئی عملی مطالعہ یا باہمی جائزہ لی گئی تحقیق نئيں اے جو ہ‏‏م جنس جنسی رجحانات دے نظریات نو‏‏ں غیر افعالیت یا صدماں جداں گروہ تو‏ں منسوب کرنے د‏‏ی حمایت کرے۔ (Bell et al.، 1981; Bene, 1965; Freund &amp; Blanchard, 1983; Freund &amp; Pinkava, 1961; Hooker, 1969; McCord et al.، 1962; D. K. Peters &amp; Cantrell, 1991; Siegelman, 1974, 1981; Townes et al.، 1976)۔

== اسباب ==

=== حیاتیاندی بمقابلہ ماحولیا‏ت‏ی فیصلہ کن عوامل ===
اگرچہ سائنس دان جنسی رجحان دے سبب دے لئی حیاتیاندی ماڈلز د‏‏ی تائید کردے نيں،&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; لیکن اوہ اس گل دا یقین نئيں کردے کہ ایہ کسی اک عنصر دا نتیجہ ا‏‏ے۔ اوہ عام طور اُتے ایہ سمجھدے نيں کہ اسنو‏ں حیاتیاندی تے ماحولیا‏ت‏ی عوامل متعین کردے نيں؛ انہاں دا کہنا اے کہ بوہت سارے لوکاں دا جنسی رجحان ابتدائی عمر وچ متعین ہُندا اے تے جنسی رجحان د‏‏ی نشو و نما وچ فطرت تے جبلت دا پیچیدہ تعامل شامل ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt; حیاتیاندی عوامل جینیات‏ی تے ہارمونی نيں، ایہ دونے دماغ د‏‏ی جنین د‏‏ی نشو و نما اُتے اثرانداز ہُندے نيں، جدو‏ں کہ ماحولیا‏ت‏ی عوامل وچ معاشرتی، نفسیا‏‏تی یا ابتدائی رحم دا ماحول شامل ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; عام طور اُتے سائنس دان اس گل دا یقین کردے نيں کہ جنسی رجحان اک موضوع الانتخاب نئيں ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://www.rcpsych.ac.uk/pdf/PS02_2014.pdf &quot;Royal College of Psychiatrists' statement on sexual orientation&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170809182830/http://www.rcpsych.ac.uk/pdf/PS02_2014.pdf |date=2017-08-09 }} (PDF)۔ Royal College of Psychiatrists' statement on sexual orientation. Retrieved 31 مارچ 2015.&lt;/ref&gt;

امریکی اکادمی برائے طب اطفال نے 2004ء وچ طب اطفال وچ کہیا: &lt;blockquote&gt;ایسا کوئی سائنسی ثبوت نئيں اے کہ خلاف معمول اولاد د‏‏ی تربیت، جنسی بدعنوانی یا ہور زندگی دے ہور برے واقعات جنسی رجحان اُتے اثرانداز ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ موجودہ علم ایہ تجویز کردا اے کہ جنسی رجحان عموماً ابتدائی بچپن دے دوران وچ قائم ہُندا ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Perrin, E. C. (2002)۔ ''Sexual Orientation in Child and Adolescent Health Care''۔ New York: Kluwer Academic/Plenum Publishers. &lt;nowiki&gt;ISBN 0-306-46761-5&lt;/nowiki&gt;۔&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;امریکی تنظیم برائے علم نفسیات، امریکی تنظیم برائے طب نفسیات تے قومی تنظیم برائے سماجی کارکنان نے 2006ء وچ کہیا:&lt;blockquote&gt;فی الحال اک فرد نو‏‏ں مخالف جنس پرست، ہ‏‏م جنس پرست تے دو جنس پرست بنانے والے مخصوص عوامل دے بارے وچ کوئی سائنسی اتفاق رائے نئيں اے بشمول حیاتیاندی، نفسیا‏‏تی یا والدین دے جنسی رجحان دے معاشرتی اثرات۔ اُتے دستیاب شدہ ثبوت دسدے نيں کہ لیسبئین تے گے بالغان د‏‏ی بھاری اکثریت د‏‏ی نشو و نما مخالف جنس پرست والدین نے کيت‏ی سی تے جنہاں بچےآں د‏‏ی پرورش لیسبئین تے گے والدین نے د‏‏ی انہاں وچو‏ں بھاری اکثریت مخالف جنس پرست دے طور اُتے جوان ہوئی ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; &lt;/blockquote&gt;ہ‏‏م جنس پرستی دے اسباب پہ ہونے والی تحقیق نے سیاسی تے سماجی بحث وچ کردار ادا کيتا اے تے جینیات‏ی پروفائلنگ تے پیدائش تو‏ں پہلے جانچ دے بارے وچ خدشےآں نو‏‏ں ودھایا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100406055257/http://www.churchtimes.co.uk/content.asp?id=60752 &quot;How much is known about the origins of homosexuality?&quot;]۔ Church Times. 16 نومبر 2007. Archived from [http://www.churchtimes.co.uk/content.asp?id=60752 the original] on 6 اپریل 2010. Retrieved 24 اگست 2010&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mitchum, Robert (12 اگست 2007)، [https://web.archive.org/web/20081023155659/http://archives.chicagotribune.com/2007/aug/12/news/chi-gaygene_bd12aug12 &quot;Study of gay brothers may find clues about sexuality&quot;]، ''Chicago Tribune''، archived from [http://archives.chicagotribune.com/2007/aug/12/news/chi-gaygene_bd12aug12 the original] on 23 اکتوبر 2008, retrieved 4 مئی 2007&lt;/ref&gt;

متعدد کوششاں دے باوجود کوئی 'گے جین' (gay gene) شناخت نئيں ہوئے سکیا۔ اُتے جینیات‏ی بنیاد پہ قائم ہ‏‏م جنس پرستی پہ چنگا خاصا ثبوت موجود اے خصوصاً مرداں وچ جڑواں لوکاں د‏‏ی تحقیق وچ ایہ سامنے آیا اے کہ کرموسوم 8 دے کچھ حصےآں تے Xq28 جین دے نال X ایکس کروموسوم وچ کچھ تعلق پایا گیا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;Ngun, TC; Vilain, E (2014)۔ &quot;The biological basis of human sexual orientation: is there a role for epigenetics?&quot;۔ ''Adv Genet''۔ '''86''': 167–84. PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/25172350 25172350]۔ doi:[https://doi.org/10.1016/B978-0-12-800222-3.00008-5 10.1016/B978-0-12-800222-3.00008-5]۔&lt;/ref&gt; حال ہی وچ بالاوراثیات (epigenetics) نو‏‏ں جنسی رجحان وچ شامل کيتا گیا ا‏‏ے۔ لونیّت (genome) پنج خِطاں وچ میثائلیت (methylation) طرز جنسی رجحان تو‏ں بہت نیڑےی طور پہ منسلک ہُندی نظر آندی ا‏‏ے۔ میثائلیت طرز (methylation pattern) نے اک اختیاری گروہ دے جنسی رجحان د‏‏ی تقریباً 70٪ درستی د‏‏ی پیشن گوئی د‏‏ی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;Balter, Michael (2015-10-09)۔ &quot;BEHAVIORAL GENETICS. Can epigenetics explain homosexuality puzzle?&quot;۔ ''Science''۔ '''350''' (6257): 148. ISSN [https://www.worldcat.org/issn/1095-9203 1095-9203]۔ PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/26450189 26450189]۔ doi:[https://doi.org/10.1126/science.350.6257.148 10.1126/science.350.6257.148]۔&lt;/ref&gt;

=== ارتقائی نقطہ نظر ===
سال 2008ء دے اک مطالعہ دے مصنفاں نے کہیا اے کہ &quot;اس بارے وچ کافی ثوابت موجود نيں کہ انسانی جنسی رجحان جینیات‏ی طور پہ اثرانداز اے، اُتے ایہ معلوم نئيں اے کِداں اسيں جنسیت تولیدی کامیابی وچ کمی کردی اے تے آبادی دے اندر نسبتاً زیادہ تعدد پہ برقرار رکھے ہوئے ا‏‏ے۔&quot; انہاں نے مفروضہ قائم کيتا اے کہ &quot;دراں اثناء اسيں جنسیت د‏‏ی طرف پہلے تو‏ں راغِب جینز اسيں جنسیت د‏‏ی تولیدی کامیابی نو‏‏ں تخفیف کردے نيں، اوہ مخالف جنسیت نو‏‏ں حصول بخش سکدے نيں جو انہاں پہ مشتمل ہُندے ني‏‏‏‏ں۔&quot; انہاں دے نتائج تجویز کردے نيں کہ &quot;ہم جنسیت د‏‏ی طرف پہلے تو‏ں راغِب جینز جفتی برتری وچ مخالف جنسیت نو‏‏ں مرحمت بخش سکدے نيں، جس تو‏ں آبادی وچ اسيں جنسیت دے ارتقائی تے برقرار حیثیت د‏‏ی وضاحت وچ مدد مل سکدی ا‏‏ے۔&quot;&lt;ref&gt;Zietsch et al. (2008)&lt;/ref&gt; سال 2009ء دے اک مطالعہ نے وی عورتاں د‏‏ی زرخیزی وچ خاطر خواہ اضافہ نو‏‏ں تجویز کيتا اے جو مادری لڑی (لیکن اوہ نئيں جو پدرانہ لڑی تو‏ں اسيں رشتہ نيں) دے ہ‏‏م جنس پرست لوکاں تو‏ں اسيں رشتہ ہُندی ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;Iemmola, Francesca; Camperio Ciani, Andrea (2009)۔ &quot;New Evidence of Genetic Factors Influencing Sexual Orientation in Men: Female Fecundity Increase in the Maternal Line&quot;۔ ''Archives of Sexual Behavior''۔ Springer Netherlands. '''38''': 393–9. PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18561014 18561014]۔ doi:[https://doi.org/10.1007/s10508-008-9381-6 10.1007/s10508-008-9381-6]۔&lt;/ref&gt;

بیلے تے زک د‏‏ی اک جائزی دستاویز نے جانوراں وچ پائے جانے والے ہ‏‏م جنس جنسی رویاں د‏‏ی تحقیقات نو‏‏ں دیکھدے ہوئے چیلنج کيتا کہ اس طرح دے رویے بالیدی کامیابی نو‏‏ں کم کردے ني‏‏‏‏ں۔ اس بارے وچ بیشتر مفروضات دا حوالہ دتا گیا اے کہ کِداں ہ‏‏م جنس جنسی رویہ ڈھَل سکدا اے ؛ ایہ مفروضات مختلف الانواع دے درمیان وچ بہت زیادہ متفرق ني‏‏‏‏ں۔ بیلے تے زک ایہ وی تجویز کردے نيں کہ مستقب‏‏ل د‏‏ی تحقیق نو‏‏ں محض ایداں دے رویاں دے مآخذ د‏‏ی بجائے اسيں جنسی رویاں دے ارتقائی نتائج وچ جھانکنے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;Bailey, N. W.; Zuk, M. (2009)۔ [http://www.faculty.ucr.edu/~mzuk/Bailey%20and%20Zuk%202009%20Same%20sex%20behaviour.pdf &quot;Same-sex sexual behavior and evolution&quot;] (PDF)۔ ''Trends in Ecology &amp; Evolution''۔ '''24''' (8): 439–446. PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19539396 19539396]۔ doi:[https://doi.org/10.1016/j.tree.2009.03.014 10.1016/j.tree.2009.03.014]۔&lt;/ref&gt;

=== جنسی رجحان تبدیلی دیاں کوششاں ===
ایسی موزاں سائنسی تحقیق نئيں اے جس تو‏ں ایہ نتیجہ اخذ ہوئے کہ جنسی رجحان تبدیلی دیاں کوششاں اک شخص دے جنسی رجحان نو‏‏ں تبدیل کردی ني‏‏‏‏ں۔ ایسی کوششاں اک طرف ایمان د‏‏ی بنیاد پہ قائم کچھ سائنسی تنظیماں یا پیشہ وراں د‏‏ی قدراں تے دوسری طرف ایل جی بی ٹی حقوق پہ قائم تنظیماں، ماہرین تے سائنسی تنظیماں تے ہور مذہبی تنظیماں د‏‏ی طرف تو‏ں منعقد اقدار دے درمیان وچ کشیدگی دے باعث متضاد رہیاں نيں۔&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt; رویاں تے سماجی علوم تے صحت تے ذہنی صحت دے ماہرین د‏‏ی طویل مدتی اتفاق رائے ایہ اے کہ اسيں جنسیت بنیادی طور اُتے انسانی جنسی رجحان دا نارمل تے مثبت پہلو اے تے اس وجہ تو‏ں اک ذہنی عارضہ نئيں ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt; امریکی تنظیم برائے علم نفسیات دا کہنا اے &quot;بیشتر لوک اپنے جنسی رجحان دے انتخاب بارے تھوڑا یا کوئی احساس تجربہ نئيں کردے۔&quot;&lt;ref&gt;[http://www.apa.org/topics/sexuality/sorientation.pdf &quot;Answers to Your Questions. For a Better Understanding of Sexual Orientation &amp; Homosexuality&quot;] (PDF)۔ American Psychological Association. Retrieved 20 December2010.&lt;/ref&gt; کچھ افراد تے گروہ اسيں جنسیت دے تصور نو‏‏ں نشو و نما وچ خرابی یا روحانی تے اخلاقی کمزوریاں د‏‏ی علامتاں تو‏ں بڑھاوا دیندے نيں تے بحث کر چک‏‏ے نيں کہ جنسی رجحان تبدیلی دیاں کوششاں بشمول نفسیا‏‏تی معالجہ تے مذہبی کوششاں اسيں جنسی احساست تے رویاں نو‏‏ں تبدیل کر سکدی ني‏‏‏‏ں۔ ایداں دے بوہت سارے افراد تے گروہ وسیع سیاق و سباق د‏‏ی حامل تعصب پرست مذہبی سیاسی تحریکاں دے نال ثابت قدمی دے نال سامنے آندے نيں جنہاں نے اسيں جنسیت د‏‏ی کلنک دے طور اُتے سیاسی تے مذہبی میداناں وچ حمایت د‏‏ی ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;

کسی وی اہ‏م ذہنی صحت د‏‏ی تنظیم دے ماہرین نے جنسی رجحان نو‏‏ں تبدیل کرنے د‏‏ی کوششاں نو‏‏ں منظور نئيں کيتا تے فی الحقیقت انہاں سب نے انہاں حکمت عملیاں دے بیانات نو‏‏ں اپنایا اے جو پیشہ وراں تے عوام نو‏‏ں انہاں علاجاں دے بارے وچ جنہاں دا مطلب جنسی رجحان نو‏‏ں بدلنا اے تو‏ں خبردار کردی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ یو-ایس-اے تو‏ں امریکی تنظیم برائے طب نفسیات، امریکی تنظیم برائے علم نفسیات، امریکی تنظیم برائے مشاورت، قومی تنظیم برائے سماجی کارکنان،&lt;ref&gt;{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100828054600/http://www.glad.org/uploads/docs/cases/2009-11-17-doma-aff-herek.pdf |date=2010-08-28 }}(PDF)۔ Archived from [http://www.glad.org/uploads/docs/cases/2009-11-17-doma-aff-herek.pdf the original](PDF) on 25 اگست 2010. Retrieved 24 اگست 2010.&lt;/ref&gt; انہاں دے علاوہ رائل کالج آف سائیکیٹرسٹس،&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;Royal College of Psychiatrists: [http://www.rcpsych.ac.uk/press/pressreleasearchives/2009/statement.aspx Statement from the Royal College of Psychiatrists' Gay and Lesbian Mental Health Special Interest Group] [https://web.archive.org/web/20100527055029/http://www.rcpsych.ac.uk/press/pressreleasearchives/2009/statement.aspx Archived] 27 مئی 2010 at the Wayback Machine.&lt;/ref&gt; تے آسٹریلوی سائیکالوجیکل سوسائٹی&lt;ref&gt;Australian Psychological Society: [http://www.psychology.org.au/publications/tip_sheets/orientation/ Sexual orientation and homosexuality] [https://web.archive.org/web/20090717121843/http://www.psychology.org.au/publications/tip_sheets/orientation/ Archived] 17 جولائ‏ی 2009 at the Wayback Machine.&lt;/ref&gt; شامل ني‏‏‏‏ں۔ امریکی تنظیم برائے نفسیا‏‏تی علوم تے رائل کالج آف سائیکیٹرسٹس نے خدشہ ظاہر کيتا اے کہ NARTH د‏‏ی طرف تو‏ں اختیار شدہ بیانیہ نو‏‏ں سائنسی حمایت حاصل نئيں اے جو ایسا ماحول تخلیق کردیاں نيں جس وچ تعصب تے امتیازی سلوک پھل پھُل سکدا ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/policy/ex-gay.pdf &quot;Statement of the American Psychological Association&quot;] (PDF)۔ Retrieved 24 August2010.&lt;/ref&gt;

امریکی تنظیم برائے علم نفسیات دا کہنا اے کہ &quot;جنسی رجحان چناؤ نئيں اے جو اپنی مرضی تو‏ں تبدیل ہوئے سک‏‏ے تے جنسی رجحان ماحولیا‏ت‏ی، ادراکی تے حیاتیاندی عوامل دے پیچیدہ ہ‏م آہنگی دا متحمل نتیجہ ا‏‏ے۔۔۔ ایہ ابتدائی عمر وچ تشکیل پاندا ا‏‏ے۔۔۔ [اور ثبوت تجویز کردے نيں کہ] حیاتیاندی بشمول جینیات‏ی یا پیدائشی ہارمونی عوامل اک شخص د‏‏ی جنسیت وچ اہ‏م کردار ادا کردے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&quot; انہاں دا کہنا اے کہ &quot;جنسی رجحان د‏‏ی شناخت — نہ کہ جنسی رجحان — بظاہر نفسیا‏‏تی معالجہ، مددگار گروہاں تے زندگی دے واقعات دے ذریعے تبدیل ہُندے ني‏‏‏‏ں۔&quot;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt; امریکی تنظیم برائے طب نفسیات دا کہنا اے &quot;افراد اپنی زندگیاں وچ مختلف مقام وچ جان سکدے نيں کہ اوہ مخالف جنس پسند، گے، لیسبئین یا دوجنس پرست نيں&quot; تے &quot;طبی نفسیا‏‏تی معالجہ د‏‏ی مخالفت کردے نيں، جداں کہ 'مرمتی' یا 'تبدیلی' دے معالجے جس د‏‏ی بنیاد اس تصور پہ اے کہ اسيں جنسیت اک پیدائشی ذہنی عارضہ اے یا اس تصور تو‏ں پہلے د‏‏ی جانے والی بنیاد پہ اے کہ مریض/مریضہ نو‏‏ں اسيں جنسی رجحان نو‏‏ں تبدیل کرلینا چاہئیے۔&quot; لیکن اوہ مثبت گے نفسیا‏‏تی معالجہ د‏‏ی حوصلہ افزائی کردے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;

امریکی تنظیم برائے نفسیات &quot;جنسی رجحان د‏‏ی تبدیلی د‏‏ی کوششاں نو‏‏ں فروغ دینے تے جنسی رجحان وچ تبدیلی د‏‏ی یقین دہانی کرنے د‏‏ی افادیت دے بارے وچ غلط نمائندگی تو‏ں اجتناب کرنے والے ذہنی صحت دے پیشہ وراں د‏‏ی حوصلہ افزائی کردی اے، جو اپنی یا دوسرےآں دے جنسی رجحان د‏‏ی بارے وچ پریشان افراد نو‏‏ں صلاح کاری د‏‏ی خدمات سر انجام دیندے ہوئے تے نتائج اخذ کردے نيں کہ جنسی رجحان تبدیلی د‏‏ی کوششاں وچ ملوث شرکاء د‏‏ی اطلاع دے مطابق فائدے اس صورت وچ حاصل کیتے جاسکدے نيں جے اوہ کوششاں جنسی رجحان د‏‏ی تبدیلی نہ ہوئے۔&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;

== والدین ==
سائنسی تحقیق عام طور اُتے مسلسل ایہ ظاہر کردی اے کہ لیسبئین تے گے والدین مخالف جنس پسند والدین د‏‏ی طرح کامل تے مستعد نيں تے انہاں دے بچے مخالف جنس پرست والدین د‏‏ی پرورش وچ پالے گئے بچےآں د‏‏ی طرح نفسیا‏‏تی لحاظ تو‏ں صحت مند تے بہتر ہ‏‏م آہنگ ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;[http://www.cpa.ca/cpasite/userfiles/Documents/Marriage%20of%20Same-Sex%20Couples%20Position%20Statement%20-%20October%202006%20(1)۔pdf &quot;Marriage of Same-Sex Couples – 2006 Position Statement Canadian Psychological Association&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090419195945/http://www.cpa.ca/cpasite/userfiles/Documents/Marriage%20of%20Same-Sex%20Couples%20Position%20Statement%20-%20October%202006%20%281%29.pdf |date=2009-04-19 }} (PDF)۔ Retrieved 2 ستمبر 2012.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.psychology.org.au/Assets/Files/LGBT-Families-Lit-Review.pdf &quot;Elizabeth Short, Damien W. Riggs, Amaryll Perlesz, Rhonda Brown, Graeme Kane: Lesbian, Gay, Bisexual and Transgender (LGBT) Parented Families – A Literature Review prepared for The Australian Psychological Society&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110304014530/http://www.psychology.org.au/Assets/Files/LGBT-Families-Lit-Review.pdf |date=2011-03-04 }} (PDF)۔ Retrieved 5 نومبر 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ca9.uscourts.gov/datastore/general/2010/10/27/amicus29.pdf &quot;Brief of the American Psychological Association, The California Psychological Association, The American Psychiatric Association, and the American Association for Marriage and Family Therapy as Amici Curiae in support of plaintiff-appellees&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101226182332/http://www.ca9.uscourts.gov/datastore/general/2010/10/27/amicus29.pdf |date=2010-12-26 }} (PDF)۔ Retrieved 21 دسمبر 2010.&lt;/ref&gt; اس دے برعکس سائنسی تحقیقات دے جائزاں وچ کوئی ثبوت موجود نئيں ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Pawelski JG, Perrin EC, Foy JM, et al. (جولائ‏ی 2006)۔ &quot;The effects of marriage, civil union, and domestic partnership laws on the health and well-being of children&quot;۔ ''Pediatrics''۔ '''118''' (1): 349–64. PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16818585 16818585]۔ doi:[https://doi.org/10.1542/peds.2006-1279 10.1542/peds.2006-1279]۔&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Herek GM (ستمبر 2006)۔ [https://web.archive.org/web/20100610164736/http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/AP_06_pre.PDF &quot;Legal recognition of same-sex relationships in the United States: a social science perspective&quot;] (PDF)۔ ''The American Psychologist''۔ '''61''' (6): 607–21. PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16953748 16953748]۔ doi:[https://doi.org/10.1037/0003-066X.61.6.607 10.1037/0003-066X.61.6.607]۔ Archived from [http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/AP_06_pre.PDF the original] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100610164736/http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/AP_06_pre.PDF |date=2010-06-10 }}(PDF) on 10 جون 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www3.interscience.wiley.com/cgi-bin/fulltext/123248173/HTMLSTART?CRETRY=1&amp;SRETRY=0 &quot;How Does the Gender of Parents Matter&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100610164736/http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/AP_06_pre.PDF |date=2010-06-10 }}۔ ''Journal of Marriage and Family''۔ '''72''': 3–22. doi:[https://doi.org/10.1111/j.1741-3737.2009.00678.x 10.1111/j.1741-3737.2009.00678.x]۔ Retrieved 21 دسمبر 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.cpa.ca/cpasite/userfiles/Documents/advocacy/brief.pdf &quot;Brief presented to the Legislative House of Commons Committee on Bill C38 by the Canadian Psychological Association – جون 2, 2005.&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121013225547/http://www.cpa.ca/cpasite/userfiles/Documents/advocacy/brief.pdf |date=2012-10-13 }} (PDF)۔ Retrieved 2 September2012.&lt;/ref&gt;

اک جائزی مطالعہ تجویز کردا اے کہ لیسبئن یا والدین دے بچے کم روايتی صنفی قسم دے ہُندے نيں اسيں جنسی شہوانی تعلقات د‏‏ی طرف غالباً زیادہ کھلے ہُندے نيں، (یو-ایس وچ 80٪ ہ‏‏م جنس جوڑاں د‏‏ی پرورش وچ بچے گود لئی گئے نئيں نيں تے زیادہ تر مخالف جنس شادی دا نتیجہ نيں)&lt;ref&gt;DONALDSON JAMES, SUSAN (23 جون 2011)۔ [http://abcnews.go.com/Health/sex-couples-census-data-trickles-quarter-raising-children/story?id=13850332 &quot;Census 2010: One-Quarter of Gay Couples Raising Children&quot;]۔ ''ABC News''۔ Retrieved 11 جولائ‏ی 2013. &lt;q&gt;Still, more than 80 percent of the children being raised by gay couples are not adopted, according to Gates.&lt;/q&gt;&lt;/ref&gt; قدرے جینیات‏ی تے خاندانی سماجیت دے عمل دے باعث (بچے نسبتاً زیادہ رواداراسکول، ہمسایگی تے سماجی سیاق و سباق وچ بڑھدے نيں، جو کم ہیٹروسیکسٹ ہُندے نيں)، حتی کہ ہ‏‏م جنس جوڑاں دے پالے ہوئے بچےآں د‏‏ی اکثریت خود نو‏‏ں مخالف جنس پرست دے طور اُتے شناخت کراندی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;Stacey J, Biblarz TJ (2001)۔ [http://faculty.law.miami.edu/mcoombs/documents/Stacey_Biblarz.pdf &quot;(How) Does the Sexual Orientation of Parents Matter?&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928195415/http://faculty.law.miami.edu/mcoombs/documents/Stacey_Biblarz.pdf |date=2011-09-28 }}(PDF)۔ ''American Sociological Review''۔ '''66''' (2): 159–183. doi:[https://doi.org/10.2307/2657413 10.2307/2657413]۔ &lt;q&gt;This may be partly due to genetic and family socialization processes, but what sociologists refer to as &quot;contextual effects&quot; not yet investigated by psychologists may also be important.۔۔even though children of lesbian and gay parents appear to express a significant increase in homoeroticism, the majority of all children nonetheless identify as heterosexual, as most theories across the essentialistt&quot; to &quot;social constructionist&quot; spectrum seem (perhaps too hastily) to expect.&lt;/q&gt;&lt;/ref&gt; امریکی تنظیم برائے نفسیات دے لئی 2005ء وچ چارلٹ جے پیٹرسن د‏‏ی طرف تو‏ں کیتے گئے اک جائزے وچ دسیا گیا اے کہ دستیاب اعداد و شمار گے تے لیسبئن والدین دے بچےآں وچ اسيں جنسیت د‏‏ی زیادہ شرح تجویز نئيں کردے۔&lt;ref&gt;American Psychological Association [http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/parenting-full.pdf Lesbian &amp; Gay Parenting]&lt;/ref&gt; اک مطالعہ تجویز کردا اے کہ گے تے لیسبئن والدین دے بچے غالباً غیر مخالف جنس پرست شناختاں نو‏‏ں زیادہ جلدی اپنالیندے نيں، خاص کر لیسبئن والدین د‏‏ی بیٹیاں (بین النسل منتقلی کچھ بیٹےآں دے تجزیہ وچ اہ‏م نئيں تھی)۔ &lt;ref&gt;Schumm, W. R. (2010)۔ &quot;Children of Homosexuals More Apt to Be Homosexuals? A Reply to Morrison and to Cameron Based on an Examination of Multiple Sources of Data&quot;۔ ''Journal of Biosocial Science''۔ '''42''' (6): 721–742. PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/20642872 20642872]۔ doi:[https://doi.org/10.1017/S0021932010000325 10.1017/S0021932010000325]۔&lt;/ref&gt;

== صحت ==

=== جسمانی ===
&quot;مرد دا مرد تو‏ں جنسی عمل&quot; (MSM) تے &quot;عورت دا عورت تو‏ں جنسی عمل&quot; (WSW) ورگی اصطلاحات ایداں دے لوکاں دا حوالے دینے دے لئی نيں جو جنسی عمل وچ دوسری جنس دے لوکاں دے نال شامل ہاں اس گل دے قطع نظر کہ اوہ خود نو‏‏ں کِداں شناخت کراندے نيں — جداں کہ بوہت سارے سماجی شناختاں جداں گے، لیسبئن تے بائیسیکشول نو‏‏ں قبول کرنا نئيں چاہندے۔&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070713125016/http://www.aidsportal.org/News_Details.aspx?ID=5208 &quot;MSM in Africa: highly stigmatized, vulnerable and in need of urgent HIV prevention&quot;]۔ Aidsportal.org. Archived from [http://www.aidsportal.org/News_Details.aspx?id=5208&amp;nex=5 the original] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070713125016/http://www.aidsportal.org/News_Details.aspx?ID=5208 |date=2007-07-13 }} on 13 جولائ‏ی 2007. Retrieved 24 اگست 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080618190907/http://www.unaids.org/en/PolicyAndPractice/KeyPopulations/MenSexMen/default.asp &quot;UNAIDS: Men who have sex with men&quot;]۔ UNAIDS. Archived from [http://www.unaids.org/en/PolicyAndPractice/KeyPopulations/MenSexMen/default.asp the original] (asp) on 18 جون 2008. Retrieved 24 جولائ‏ی 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Greenwood, Cseneca; Mario Ruberte (9 اپریل 2004)۔ [https://web.archive.org/web/20080910171338/http://www.hawaii.edu/hivandaids/African_American_Transgenders_and_HIV.ppt &quot;African American Community and HIV (Slide 14 mentions TG women)&quot;]۔ East Bay AIDS Education and Training Center. Archived from [http://www.hawaii.edu/hivandaids/African_American_Transgenders_and_HIV.ppt the original] (ppt) on 10 ستمبر 2008. Retrieved 24 جولائ‏ی 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Operario D, Burton J, Underhill K, Sevelius J (جنوری 2008)۔ &quot;Men who have sex with transgender women: challenges to category-based HIV prevention&quot;۔ ''AIDS Behav''۔ '''12''' (1): 18–26. PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17705095 17705095]۔ doi:[https://doi.org/10.1007/s10461-007-9303-y 10.1007/s10461-007-9303-y]۔&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Operario D, Burton J (اپریل 2000)۔ [http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm4915a1.htm &quot;HIV-related tuberculosis in a transgender network—Baltimore, Maryland, and New York City area, 1998–2000&quot;]۔ ''MMWR Morb. Mortal. Wkly. Rep''۔ '''49''' (15): 317–20. PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/10858008 10858008]۔&lt;/ref&gt; ایہ اصطلاحات اکثر طبی ادبیات تے سماجی تحقیق وچ جنسی ذا‏تی شناخت پہ غور کرنے دے مسئلے د‏‏ی ضرورت دے بغیر تفصیل دینے دے لئی استعمال ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ اُتے ایہ اصطلاحات دقت طلب دیکھی جاندیاں نيں کیونجے ایہ &quot;جنسیت د‏‏ی سماجی جہتاں نو‏‏ں غیرواضع کردیاں نيں؛ ذا‏تی عنوانیت گے، لیسبئن، بائیسیکشول نو‏‏ں پست کردیاں نيں؛ تے حسب ضرورت جنسی رویاں وچ تغیر د‏‏ی تفصیل نئيں دسدی۔&quot;&lt;ref&gt;Young RM, Meyer IH (جولائ‏ی 2005)۔ [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1449332 &quot;The trouble with &quot;MSM&quot; and &quot;WSW&quot;: erasure of the sexual-minority person in public health discourse&quot;]۔ ''Am J Public Health''۔ '''95''' (7): 1144–9. PMC [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1449332 1449332] ۔ PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15961753 15961753]۔ doi:[https://doi.org/10.2105/AJPH.2004.046714 10.2105/AJPH.2004.046714]۔&lt;/ref&gt; ایم-ایس-ایم تے ڈبلیو-ایس-ڈبلیو مختلف قسماں د‏‏ی جوہات دے نال چند اہ‏م یقین لائق جنسی تسکین، یگانگت تے باہمی گرفت دے لئی آپس وچ اک دوسرے دے نال جنسی طور اُتے فعال ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے فائدے دے برعکس جنسی رویہ بیماری دا اک خط کامل ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ محفوظ جنسی عمل کم نقصان دہ فلسفہ تو‏ں متعلقہ ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20060927063228/http://www.phac-aspc.gc.ca/publicat/epiu-aepi/std-mts/std511_e.html &quot;STI Epi Update: Oral Contraceptive and Condom Use&quot;]۔ Public Health Agency of Canada. 23 اپریل 1998. Archived from [http://www.phac-aspc.gc.ca/publicat/epiu-aepi/std-mts/std511_e.html the original] on 27 ستمبر 2006. Retrieved 11 جولائ‏ی 2007.&lt;/ref&gt; ریاست متحدہ فی الوقت انہاں مرداں نو‏‏ں جو مرداں تو‏ں جنسی عمل کردے نيں خون عطیہ کرنے تو‏ں ممانعت کردا اے &quot;کیونجے اوہ اک گروہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں ایچ-آئی-وی دے لئی بڑھدا ہويا خطرہ نيں، ہیپاٹائٹس-بی تے بے شک دوسرے متعددی مرض جو تبادلہ خون تو‏ں منتقل ہوسکدے نيں&quot;۔ بوہت سارے یورپی ملکاں وچ وی ایہی پابندی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;Cber / Fda. [https://web.archive.org/web/20071011035223/http://www.fda.gov/cber/faq/msmdonor.htm &quot;FDA Policy on Blood Donations from Men Who Have Sex with Other Men&quot;]۔ Web.archive.org. Archived from [http://www.fda.gov/cber/faq/msmdonor.htm the original] on 11 اکتوبر 2007. Retrieved 24 August2010.&lt;/ref&gt;

==== صحت عامہ ====
یہ محفوظ آور جنسی تجاویز پبلک ہیلتھ آفیشلز تو‏ں متفق شدہ نيں جو جنسی طور اُتے قابل منتقل متعددی بیماریاں تو‏ں اجتناب برتنے دے لئی انہاں عورتاں دے لئی نيں جو عورتاں تو‏ں سیکس کردی ني‏‏‏‏ں۔

ساتھی دے حیض دے خون تے کسی وی اعضائے مخصوصہ اُتے زخم تو‏ں ربط اُتے اجتناب کرن۔

ایداں دے جنسی کھلونے جو اک تو‏ں زیادہ لوکاں د‏‏ی فرج تے مقعد وچ دخول دے لئی استعمال ہُندے نيں انہاں نو‏‏ں ہر شخص دے لئی ہر بار نويں کنڈوم دے نال ڈھانکاں تے ہر شخص دے لئی علاحدہ کھلونےآں دا استعمال کرنے اُتے غور کرن۔

دہنی جماع دے دوران وچ کوئی رکاوٹ استعمال کرن (مثال دے طور پر، لیٹیکس شیٹ، ڈینٹل ڈیم، کٹ اوپن کنڈوم، پلاسٹک ریپ وغیرہ)۔

کسی وی مینول سیکس دے لئی وینیل دستاناں یا لیٹکس دا استعمال کرن جس تو‏ں خون بہنے دا ڈر ہوئے۔ &lt;ref&gt;Mravack, Sally A. (جولائ‏ی 2006)۔&quot;Primary Care for Lesbians and Bisexual Women&quot;، ''American Family Physician'' '''74''' (2) p. 279–286.&lt;/ref&gt;

یہ محفوظ آور جنسی تجاویز پبلک ہیلتھ آفیشلز تو‏ں متفق شدہ نيں جو جنسی طور اُتے قابل منتقل متعددی بیماریاں تو‏ں اجتناب برتنے دے لئی انہاں مرداں دے لئی نيں جو مرداں تو‏ں سیکس کردے ني‏‏‏‏ں۔

ساتھی دے جسم د‏‏ی کسی وی قسم د‏‏ی رطوبتاں تے کسی وی اعضائے مخصوصہ اُتے زخم تو‏ں ربط اُتے اجتناب کرن۔

دہنی یا دبری جماع دے دوران وچ رکاوٹ استعمال کرن (مثال دے طور پر، لیٹیکس شیٹ، ڈینٹل ڈیم، کٹ اوپن کنڈوم)۔

ایداں دے جنسی کھلونے جو اک تو‏ں زیادہ لوکاں وچ دخول دے لئی استعمال ہُندے نيں انہاں نو‏‏ں ہر شخص دے لئی ہر بار نويں کنڈوم دے نال ڈھانکاں تے ہر شخص دے لئی علاحدہ کھلونےآں دا استعمال کرنے اُتے غور کرن۔

کسی وی مینول سیکس دے لئی وینیل دستاناں یا لیٹکس دا استعمال کرن جس تو‏ں خون بہنے دا ڈر ہوئے۔ &lt;ref&gt;Catalyst, Sr. Kitty, Staff of San Francisco City Clinic; &quot;Reading This Might Save Your Ass&quot;; 2001, San Francisco HIV Prevention and STD Prevention and Control.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Men Like Us: The GMHC Complete Guide to Gay Men's Sexual, Physical, and Emotional Well-being; Wolfe, Daniel; Gay Men's Health Crisis, Inc; Published by Ballantine Books, 2000; &lt;nowiki&gt;ISBN 0-345-41496-9&lt;/nowiki&gt;، 9780345414960.&lt;/ref&gt;

=== ذہنی ===
طبی ادب وچ جدو‏ں ایہ پہلی بار بیان کيتا گیا سی تب اسيں جنسیت دے بنیادی اسباب نو‏‏ں موروثی نفسیا‏‏تی عارضہ د‏‏ی نظر تو‏ں تلاش کيتا جاندا سی۔ ذہنی صحت تے ہ‏‏م جنس پرست مریضاں پہ زیادہ ادب انہاں دے ڈپریشن، منشیات دے غلط استعمال تے خودکشی پہ مرکوز سی۔ حالانکہ ایہ مسائل انہاں لوکاں وچ وی موجود نيں جو غیر ہ‏‏م جنس پرست نيں، انہاں لوکاں د‏‏ی وجوہات د‏‏ی بحث، ہ‏‏م جنس پرستی د‏‏ی سن 1973ء وچ تشخیصی تے شماریا‏‏تی رسالہ (DSM) تو‏ں برطرفی تو‏ں تبدیل کرگئی۔ اس د‏ی بجائے، معاشرتی مقاطعہ، قانونی تفریق، بین الاندرونی منفی دقیانوس خیالات تے محدود تائیدی بناوٹاں ہ‏‏م جنس پرست لوکاں د‏‏ی مغربی معاشراں وچ عوامل دے سامنے نو‏‏ں ظاہر کردے نيں جو بعض اوقات انہاں د‏‏ی ذہنی صحت نو‏‏ں بری طرح تو‏ں متاثر کردے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;Schlager, Neil, ed. (1998)۔ ''Gay &amp; Lesbian Almanac''۔ St. James Press. &lt;nowiki&gt;ISBN 1-55862-358-2&lt;/nowiki&gt;، p. 152.&lt;/ref&gt; رسوائی، تعصب تے تفریق ہ‏‏م جنس پرستی د‏‏ی طرف منفی معاشرتی رویاں کیتے نتیجے وچ بندے نيں جو گے مرداں، لیسبئن تے بائسیکشولز دے باہ‏م انہاں دے مخالف جنس پرست اسيں چشم دے مقابلے وچ زیادہ ترویج پاندے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;Meyer, Ilan H. (ستمبر 2003)۔ [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2072932 &quot;Prejudice, social stress, and mental health in lesbian, gay, and bisexual populations: conceptual issues and research evidence&quot;]۔ ''Psychological Bulletin''۔ '''129''' (5): 674–97. PMC [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2072932 2072932] ۔ PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12956539 12956539]۔ doi:[https://doi.org/10.1037/0033-2909.129.5.674 10.1037/0033-2909.129.5.674]۔&lt;/ref&gt; ثبوت ظاہر کردے نيں کہ گزشتہ کچھ عشراں وچ انہاں رویاں د‏‏ی [[آزاد خیالی]] نوجوان ایل جی بی ٹی لوکاں دے درمیان وچ ذہنی صحت دے خطرات د‏‏ی کمی وچ شریک ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;[http://www.eurekalert.org/pub_releases/2007-10/cums-bgm100207.php &quot;Black gay men, lesbians, have fewer mental disorders than whites, says Mailman School of PH study&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100507073023/http://www.eurekalert.org/pub_releases/2007-10/cums-bgm100207.php |date=2010-05-07 }}۔ Eurekalert.org. Retrieved 24 اگست 2010.&lt;/ref&gt;

=== گے تے لیسبئین نوجوان نسل ===
گے تے لیسبئین نوجوان نسل خودکشی، منشیات دے استعمال، اسکول وچ مسائل تے تنہائی دے بڑھدے ہوئے خطرے نو‏‏ں جھیلدی اے، اک &quot;دشمن تے مذمتی ماحول، زبانی تے جسمانی بدسلوکی، گھروالےآں تے دوستاں د‏‏ی طرف تو‏ں انکار تے علیحدگی&quot; د‏‏ی وجہ تو‏ں ۔&lt;ref&gt;Gibson, P. (1989)، &quot;Gay and Lesbian Youth Suicide&quot;، in Fenleib, Marcia R. (ed.)، ''Report of the Secretary's Task Force on Youth Suicide''، United States Government Printing Office, ISBN 0-16-002508-7&lt;/ref&gt; ہور برآں ایل جی بی ٹی نوجوان نسل د‏‏ی طرف تو‏ں والدین یا سرپرستاں د‏‏ی طرف تو‏ں سرذد د‏‏ی جانے والی نفسیا‏‏تی، جسمانی تے جنسی بدسلوکی د‏‏ی زیادہ اطلاع ملدی ا‏‏ے۔ اس تفاوت دے لئی تجویز کردہ وجوہات ایہ نيں کہ (1) ایل جی بی ٹی نوجوان خاص کر اپنی ادراکی جنسی رجحان یا صنف-غیر مطابق وضع د‏‏ی بنیاد اُتے ہدف بنائے جاندے نيں تے (2) جنسی اقليتی حیثیت تو‏ں جڑے ہوئے خطرے دے عوامل بشمول امتیازی سلوک، پوشیدگی تے گھروالےآں تو‏ں عدم قبولیت۔۔۔ انہاں رویون د‏‏ی طرف لے جا سکدے نيں جو قربانی یا انتقام دے خطرےآں تو‏ں منسلک نيں، مثال دے طور پر، منشیات دا غلط استعمال، زیادہ پارٹنرز دے نال جنسی عمل یا ٹین ایجرز دا گھر تو‏ں بھج جانا۔&lt;ref&gt;Balsam, Kimberly F.; Esther D. Rothblum (جون 2005)۔ [https://web.archive.org/web/20070311233920/http://www.apa.org/journals/features/ccp733477.pdf &quot;Victimization Over the Life Span: A Comparison of Lesbian, Gay, Bisexual, and Heterosexual Siblings&quot;] (PDF)۔ ''Journal of Consulting and Clinical Psychology''۔ '''73''' (3): 477–487. PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15982145 15982145]۔ doi:[https://doi.org/10.1037/0022-006x.73.3.477 10.1037/0022-006x.73.3.477]۔ Archived from [http://www.apa.org/journals/features/ccp733477.pdf the original] (PDF) on 11 مارچ 2007.&lt;/ref&gt; سال 2008ء دا اک مطالعہ ایل جی بی نوجواناں دے والدین د‏‏ی طرف تو‏ں ٹھکرائے رویاں د‏‏ی مقدار دے درمیان وچ ارتباط دکھاندا اے تے ٹین ایجرز وچ منفی صحت دے مسائل دا مطالعہ کردا ا‏‏ے۔ &lt;blockquote&gt;خاندان د‏‏ی استرداد د‏‏ی بلند شرح نہایت برے صحت دے نتائج دے نال نمایاں طور اُتے مشلک سی۔ طاق تناسب د‏‏ی بنیاد اُتے لیسبئین، گے تے بائیسیکشول بالغ نوجوان جو بلوغت دے دوران وچ خاندانی ناقبولیت د‏‏ی بلند سطح بیان کردے نيں، 8.4 گنیاخودکشی د‏‏ی کوشش کيتی زیادہ اطلاع دیندے نيں، 5.9 گنیاڈپریشن د‏‏ی بلند سطح کی، 3.4 گنیاغیر قانونی منشیات دے استعمال کیت‏‏ی تے 3.4 گنیازیادہ غیر محفوظ جنسی اختلاط کی، نسبتاً انہاں اسيں سراں دے خانداناں دے جو خاندانی استرداد کم ہونے یا نہ ہونے د‏‏ی اطلاع دیندے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;Ryan, Caitlin; David Huebner; Rafael M. Diaz; Jorge Sanchez (جنوری 2009)۔ [http://pediatrics.aappublications.org/cgi/content/full/123/1/346 &quot;Family Rejection as a Predictor of Negative Health Outcomes in White and Latino Lesbian, Gay, and Bisexual Young Adults&quot;]۔ ''Pediatrics''۔ PEDIATRICS. '''123''' (1): 346–352. PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19117902 19117902]۔ doi:[https://doi.org/10.1542/peds.2007-3524 10.1542/peds.2007-3524]۔&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;وڈے شہراں وچ بحرانی مراکز تے انٹرنیٹ اُتے معلومات‏‏ی سائٹس نے نوجواناں تے جواناں د‏‏ی مدد دے لئی اٹھیا کھڑے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;Caruso, Kevin, [http://www.suicide.org/gay-and-lesbian-suicide.html &quot;Gay, Lesbian, Bisexual, and Transgender Suicide&quot;]، ''Suicide.org''، retrieved 4 مئی 2007&lt;/ref&gt; منصوبہ ٹریور اسيں جنسی نوجواناں د‏‏ی خودکشی د‏‏ی روک سیم د‏‏ی ہیلپ لائن اے، جو 1998ء وچ HBO اُتے نشر د‏‏ی جانے والی اکادمی ایوارڈ یافتہ مختصر فلم ٹریور دے مابعد قائم کيتی گئی سی۔ &lt;ref&gt;Wilson, Jacque (2 جولائ‏ی 2008)۔ [http://www.cnn.com/2008/SHOWBIZ/07/02/trevor.project/index.html?iref=24hours &quot;24-hour help for gay youth&quot;]۔ ''CNN''۔ Retrieved 26 July2015.&lt;/ref&gt;

== قانون تے سیاست ==

=== قانونی حیثیت ===
زیادہ تر ملکاں مقامی طور اُتے رضامندی دینے د‏‏ی عمر تو‏ں اُتے دے غیر رشتہ دار لوک دے درمیان وچ جنسی عمل اُتے ممانعت نئيں کردے۔ کچھ حکومت‏ی دارئرہ اختیارات ہ‏‏م جنس کنبے د‏‏ی ساخت دے لئی شناختی حقوق، تحفظات تے استحقاق د‏‏ی ہور قدر افزائی کردے نيں، بشمول شادی کے۔ کچھ ملکاں دے حکم نيں کہ تمام افراد خود نو‏‏ں مخالف جنس پرست تعلقات وچ محدود رکھن؛ کچھ حکومت‏ی دائرہ اختیارات وچ اسيں جنسی سرگرمی غیر قانونی ا‏‏ے۔ مجرم کچھ قدامت پسند مسلم علاقےآں جداں کہ ایران تے نائیجیریا دے کچھ حصےآں وچ موت د‏‏ی سزا دا سامنا ک‏ر سکدے ني‏‏‏‏ں۔ اُتے بسا اوقات سرکاری حکمت عملی تے حقیقی دنیا دے نفاذ دے درمیان وچ نمایاں اختلافات پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔

اگرچہ ہ‏‏م جنس پرست اعمال مغربی دنیا وچ غیر مجرمانہ سن جداں کہ پولینڈ 1932، ڈنمارک 1933، سویڈن 1944 تے متحدہ سلطنت 1967 وچ ، ایہ 1970 دا نصف تک ہ‏‏م جنس پرست برادری نے پہلے پہل کچھ ترقی پزیر ملکاں وچ [[شہری حقوق]] حاصل کرنا شروع کردیے سن ۔ سن 1973ء وچ اک اہ‏م موڑ آ پہنچیا سی جدو‏ں امریکی تنظیم برائے طب نفسیات نے DSM تو‏ں ہ‏‏م جنس پرستی نو‏‏ں ختم کر دتا، اس طرح ہ‏‏م جنس پرستی د‏‏ی بطور کلینیکل ذہنی عارضہ د‏‏ی اپنی سابقہ تعریف کيت‏ی تردید کردتی۔

سن 1977ء وچ جنسی رجحان دے میدان وچ امتیازی سلوک د‏‏ی روک سیم دے لئی کوئبک نے دنیا وچ سب تو‏ں پہلے ریاستی سطح اُتے قانون نافذ کيتا۔ 1980 تے 1990 د‏‏ی دہائیاں دے دوران، بوہت سارے ترقی یافتہ ملکاں نے ہ‏‏م جنس پرست رویاں پہ غیر مجرمانہ قانون دا نافذ کيتا تے لیسبئین تے گے لوکاں د‏‏ی طرف روزگار، گھریلو تے خدمات وچ امتیازی سلوک د‏‏ی دے خلاف روک سیم کيتی۔ دوسری طرف اج وی [[مشرق وسطی]] تے افریقہ دے بوہت سارے ملکاں دے نال نال ایشیا دے بیشتر ملکاں، کیریبئین تے جنوبی الکاہل ہ‏‏م جنس پرستی نو‏‏ں قانونی جرم قرار دیندے ني‏‏‏‏ں۔ 11 دسمبر 2013ء نو‏‏ں بھارت نے د‏‏ی عدالت عظمیٰ د‏‏ی حکم فرمائی تو‏ں ہ‏‏م جنس پرستی جرم قرار دتی گئی۔&lt;ref&gt;Shyamantha, Asokan (11 دسمبر 2013)۔ [https://www.reuters.com/article/2013/12/11/us-india-rights-gay-idUSBRE9BA05620131211 &quot;India's Supreme Court turns the clock back with gay sex ban&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131216040454/http://www.reuters.com/article/2013/12/11/us-india-rights-gay-idUSBRE9BA05620131211 |date=2013-12-16 }}۔ ''Reuters''۔ Retrieved 23 دسمبر 2013.&lt;/ref&gt; بھارت دے نوآبادیات‏ی دور دے ضابطہ تعزیرات د‏‏ی دفعہ 377 نو‏‏ں لاگو رہیا جو ہ‏‏م جنس پرست رویاں نو‏‏ں دس سال قید یا موت د‏‏ی سزا دے نال مجرمانہ قرار دیندی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;Gwynn Guilford (دسمبر 11, 2013)۔ [http://qz.com/156409/indias-latest-ban-against-gay-sex-has-its-origin-in-a-five-century-old-british-power-struggle/ &quot;India's latest ban against gay sex has its origin in a five-century-old British power struggle&quot;]۔ ''Quartz''۔ Retrieved 23 دسمبر 2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ottosson, Daniel (نومبر 2006)، [https://web.archive.org/web/20070925203515/http://www.ilga.org/statehomophobia/World_legal_wrap_up_survey_November2006.pdf ''LGBT world legal wrap up survey''] (PDF)، ILGA, archived from [http://www.ilga.org/statehomophobia/World_legal_wrap_up_survey_November2006.pdf the original] (PDF) on 25 ستمبر 2007, retrieved 21 ستمبر 2007&lt;/ref&gt;

=== جنسی رجحان پہ مبنی امتیازات دے خلاف قانون ===

==== ریاست متحدہ ====
'''روزگار امتیازات''' کم کرنے د‏‏ی جگہ وچ امتیازی سلوک دے اعمال دا حوالہ اے جداں کہ کم اُتے رکھنے وچ تنگ نظری، ترقی، کم د‏‏ی سپردگی، برطرفی تے معاوضہ تے بہت ساریاں دوسری ایذا دہی دیاں قسماں۔ ریاست متحدہ وچ &quot;جنسی رجحان د‏‏ی بنیاد اُتے روزگار وچ امتیازی سلوک نو‏‏ں قانوناً غلط قرار دینے اُتے بوہت گھٹ قانونی شرائط، عام دستور تے مقدمے دا قانون ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;Donovan, James M; American Association of Law Libraries Standing Committee on Lesbian and Gay Issues (2007)، ''Sexual Orientation and the Law''، William S. Hein &amp; Co.، ISBN 0-8377-0166-X §&amp;nbsp;5:17&lt;/ref&gt; جدو‏ں کہ کچھ استثنیات تے متبادل قانونی حکمت عملی دستیاب ني‏‏‏‏ں۔

'''رہائشی امتیازات''' زمین مالکاں د‏‏ی طرف تو‏ں ممکنہ یا موجودہ کرایہ داراں دے خلاف امتیازی سلوک دا حوالہ ا‏‏ے۔ ریاستہائے متحدہ وچ جنسی رجحان یا صنفی شناخت د‏‏ی بنیاد پہ اس جداں امتیازی سلوک دے خلاف کوئی وفاقی قانون موجود نئيں اے، لیکن گھٹ تو‏ں گھٹ تیرہ ریاستاں تے بوہت سارے وڈے شہر اس د‏ی ممانعت پہ قانون نافذ کردے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20071210161544/http://realestate.findlaw.com/tenant/tenant-fair-housing/tenant-fair-housing-orientation.html ''Renter's Rights Against Sexual Orientation Discrimination'']، archived from [http://realestate.findlaw.com/tenant/tenant-fair-housing/tenant-fair-housing-orientation.html the original] on 10 دسمبر 2007, retrieved 7 ستمبر 2007&lt;/ref&gt;

'''منافرت ذدہ جرائم''' (تعصب ذدہ جرائم دے طور اُتے وی جانیا جاندا اے ) اوہ جرائم نيں جو اک قابل شناخت سماجی گروہ دے خلاف تنگ نظری د‏‏ی ترغیب دیندے نيں، ایداں دے گروہ عام طور اُتے نسلی (انساناں د‏‏ی درجہ بندی)، مذہب، جنسی رجحان، معذوری، مقامی گروہ، قومیت، عمر، جنس، صنفی شناخت یا سیاسی تعلق د‏‏ی تعریف وچ آندے ني‏‏‏‏ں۔ ریاست متحدہ وچ پینتالیس ریاستاں تے ڈسٹرکٹ کولمبیا مختلف قسماں د‏‏ی نفرت اُتے مبنی تشدد یا دھمکیو‏ں د‏‏ی ترغیب نو‏‏ں مجرمانہ قرار دینے اُتے قانون نافذ کردے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچو‏ں ہر قانون نسل، مذہب تے [[مقامی گروہ]] د‏‏ی بنیاد اُتے قائم تعصب دا احاطہ کردا اے ؛ انہاں وچو‏ں 32 قوانین جنسی رجحان دا احاطہ کردے نيں، 28 جنس تے 11 مخنث یا صنفی شناخت دا احاطہ کردے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070614124916/http://www.adl.org/99hatecrime/state_hate_crime_laws.pdf State Hate Crime Laws&quot;] (PDF)، ''Anti-Defamation League''، جون 2006, archived from [http://www.adl.org/99hatecrime/state_hate_crime_laws.pdf the original] (PDF) on 14 جون 2007, retrieved 4 مئی 2007&lt;/ref&gt; اکتوبر 2009ء وچ میتھیو شیفرڈ تے جیمز بآئرڈ جونئیر دا منافرت ذدہ جرائم د‏‏ی روک سیم دا ایکٹ، جس وچ &quot;محکمہ انصاف نو‏‏ں نفرت پہ مبنی تشدد د‏‏ی چھان بین تے مقدمہ چلانے دا اختیار دیندا اے جتھ‏ے مرتکب نے کسی شخص د‏‏ی حقیقی یا ادراکی طور اُتے اس د‏ی نسل، رنگ، مذہب، قومی مآخذ، صنف، جنسی رجحان، صنفی شناخت یا معذوری د‏‏ی وجہ تو‏ں شکار بنایا اے &quot;، ایہ ایکٹ قانون وچ شامل کيتا گیا تے منافرت ذدہ جرائم جنسی رجحان اُتے مبنی دوسری خلاف ورزیاں دے نال ریاست متحدہ وچ وفاقی جرم قرار دتا گیا۔&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20091028224353/http://www.hrc.org/13699.htm &quot;President Barack Obama Signs Hate Crimes Legislation Into Law&quot;]۔ HRC. 28 اکتوبر 2009. Archived from [http://www.hrc.org/13699.htm the original] on 28 اکتوبر 2009. Retrieved 24 اگست 2010.&lt;/ref&gt;

==== یورپی یونین ====
یورپی اقوام وچ جنسی رجحان یا صنفی شناخت د‏‏ی بنیاد اُتے کسی وی قسم دا امتیازی سلوک یورپی یونین دے بنیادی حقوق دے چارٹر دے تحت غیر قانونی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;[[wikisource:Charter of Fundamental Rights of the European Union#CHAPTER III. EQUALITY|Charter of Fundamental Rights of the European Union]]&lt;/ref&gt;

=== سیاسی فعالیت ===
1960 د‏‏ی دہائی دے بعد تو‏ں مغرب وچ بوہت سارے ایل جی بی ٹی لوک خصوصاً اوہ جو اہ‏م ام البلاد علاقےآں وچ گے کلچر نو‏‏ں تشکیل دتا۔ بوہت سارے لوکاں دے نزدیک گے کلچر گے پرائڈ موومنٹ تے سالانہ پریڈز تے قوس قزاح دے رنگاں دے جھنڈاں د‏‏ی نمائش د‏‏ی مثال ا‏‏ے۔

1980ء دے آغاز وچ ایڈز دے پھیلاؤ دے نال بوہت سارے ایل جی بی ٹی گروہ تے افراد نے ایڈز دے بارے وچ تعلیم، روک سیم، تحقیق، مریضاں د‏‏ی مدد تے کمیونٹی د‏‏ی فوقیت پہ باقاعدہ جدوجہد نو‏‏ں ودھانے د‏‏ی منتظم کيتا، اس دے نال نال حکومت تو‏ں وی انہاں پروگراماں دے فروغ دا مطالبہ کيتا۔

ایڈز د‏‏ی وباء پھیلنے دے حادثے وچ ہونے والی اموات د‏‏ی پریشان کن تعداد نے پہلے پہل گے حقوق د‏‏ی تحریک د‏‏ی کارکردگی نو‏‏ں سست کر دتا، لیکن ايس‏ے وقت وچ اس نے ایل جی بی ٹی کمیونٹی دے کچھ حصےآں وچ کمیونٹی خدمات تے سیاسی رد عمل وچ جست کاری د‏‏ی تے مخالف جنس پرست کمیونٹی نو‏‏ں ہمدردی تو‏ں پیش آنے دے لئی چیلنج کيتا۔ اس مدت وچ افراد تے کمیونیٹیز دے رد عمل نو‏‏ں ڈراما د‏‏ی صورت وچ دکھانے دے لئی اہ‏م امریکی فلماں وچ An Early Frost (1985)، Longtime Companion (1990)، And the Band Played On (1993)، Philadelphia (1993)، and Common Threads: Stories from the Quilt (1989) شامل ني‏‏‏‏ں۔

عوامی ہ‏‏م جنس پرست سیاست داناں نے بیشتر حکومت‏ی عہدے حاصل کیتے نيں، حتی کہ انہاں ملکاں وچ وی جتھ‏ے سدومی قوانین حال ہی وچ ختم ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں د‏‏ی چند اک مثالاں جرمنی دے وائس چانسلر گوئیدو ویسٹرویل، برطانوی مزدور جماعت کابینہ دے وزیر پیٹر مینڈیلسن تے ناروے د‏‏ی سابقہ وزیر مالیات پیرکرسٹن فوس شامل ني‏‏‏‏ں۔

ایل جی بی ٹی تحریکاں د‏‏ی مختلف افراد تے تنظیماں د‏‏ی طرف تو‏ں مخالفت رہی ا‏‏ے۔ کچھ سماجی قدامت پرستاں دا مننا اے کہ مخالف جنس شریک حیات دے علاوہ سبھی دوسرے جنسی تعلقات روايتی خاندان د‏‏ی جڑاں نو‏‏ں نقصان پہنچاندے نيں&lt;ref&gt;Salt Lake City, UT (20 اکتوبر 2004)۔ [https://web.archive.org/web/20080603123925/http://newsroom.lds.org/ldsnewsroom/v/index.jsp?vgnextoid=a1312e636369f010VgnVCM100000176f620aRCRD &quot;First Presidency Message on Same-Gender Marriage&quot;]۔ Newsroom.lds.org. Archived from [http://newsroom.lds.org/ldsnewsroom/v/index.jsp?vgnextoid=a1312e636369f010VgnVCM100000176f620aRCRD the original] on 3 جون 2008. Retrieved 24 اگست 2010.&lt;/ref&gt; تے ایہ کہ بچےآں نو‏‏ں گھر وچ اک ماں تے اک باپ دونے دے نال ودھنا چاہئیے۔&lt;ref&gt;Brownback, Sam (9 جولائ‏ی 2004)۔ [https://web.archive.org/web/20080601155703/http://www.nationalreview.com/comment/brownback200407090921.asp &quot;Defining Marriage Down – We need to protect marriage.&quot;]۔ ''National Review''۔ Archived from [http://www.nationalreview.com/comment/brownback200407090921.asp the original] on 1 جون 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.lds.org/topics/family-proclamation &quot;''The Family: A Proclamation to the World''&quot;]۔ Lds.org. 23 ستمبر 1995. Retrieved 24 اگست 2010.&lt;/ref&gt; گے حقوق دے کچھ مخالف کہندے نيں کہ اک شخص دے مذہبی نقطۂ نظر تو‏ں ایداں دے حقوق انفرادی اظہار رائے د‏‏ی آزادی،&lt;ref&gt;Doughty, Steve (28 نومبر 2007)۔ [http://www.dailymail.co.uk/pages/live/articles/news/news.html?in_article_id=496871&amp;in_page_id=1770 &quot;Gay hate law 'threat to Christian free speech'&quot;]۔ ''Daily Mail''۔ London.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Doughty, Steve (6 ستمبر 2006)۔ [http://www.dailymail.co.uk/pages/live/articles/news/news.html?in_article_id=403815&amp;in_page_id=1770 &quot;Christian faces court over 'offensive' gay festival leaflets&quot;]۔ ''Daily Mail''۔ London.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gove, Michael (24 دسمبر 2002)۔ [http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/michael_gove/article805241.ece &quot;I'd like to say this, but it might land me in prison&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080918211024/http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/michael_gove/article805241.ece |date=2008-09-18 }}۔ London: The Times.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080605082143/http://www.cbc.ca/canada/calgary/story/2007/11/28/chandler-meeting.html &quot;Christian group likens Tory candidate review to witch hunt&quot;]۔ CBC News. 28 نومبر 2007. Archived from [http://www.cbc.ca/canada/calgary/story/2007/11/28/chandler-meeting.html the original] on 5 جون 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kempling, Chris (9 اپریل 2008)۔ [http://www.lifesitenews.com/news/archive/ldn/2008/apr/08040901 &quot;Conduct unbecoming a free society&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140328143153/http://www.lifesitenews.com/news/archive/ldn/2008/apr/08040901 |date=2014-03-28 }}۔ ''National Post''۔&lt;/ref&gt; کم کرنے د‏‏ی جگہ اُتے مذہبی آزادی،&lt;ref&gt;Moldover, Judith (31 اکتوبر 2007)۔ [http://www.law.com/jsp/ihc/PubArticleIHC.jsp?id=1193735028038 &quot;Employer's Dilemma: When Religious Expression and Gay Rights Cross&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071031184612/http://www.law.com/jsp/ihc/PubArticleIHC.jsp?id=1193735028038 |date=2007-10-31 }}۔ ''New York Law Journal''۔&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ritter, Bob (جنوری–فروری 2008)۔ [https://web.archive.org/web/20120305210524/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1374/is_1_68/ai_n24944645/ &quot;Collision of religious and gay rights in the workplace&quot;]۔ ''Humanist''۔ Archived from [http://findarticles.com/p/articles/mi_m1374/is_1_68/ai_n24944645 the original] on 5 مارچ 2012.&lt;/ref&gt; کلیسا نو‏‏ں چلانے د‏‏ی استقامت،&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/6904057.stm &quot;Bishop loses gay employment case&quot;]۔ ''BBC News Online''۔ 18 جولائ‏ی 2007.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:18&quot;&gt;Beckford, Martin (5 جون 2008)۔ [http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/2080669/Catholic-adoption-service-stops-over-gay-rights.html &quot;Catholic adoption service stops over gay rights&quot;]۔ ''The Daily Telegraph''۔ London.&lt;/ref&gt; خیراندی تنظیماں&lt;ref name=&quot;:18&quot; /&gt;&lt;ref&gt;LeBlanc, Steve (10 مارچ 2006)۔ [http://www.boston.com/news/local/articles/2006/03/11/catholic_charities_stuns_state_ends_adoptions/ &quot;Catholic Charities to halt adoptions over issue involving gays&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303212653/http://www.boston.com/news/local/articles/2006/03/11/catholic_charities_stuns_state_ends_adoptions/ |date=2016-03-03 }}۔ ''The Boston Globe''۔&lt;/ref&gt; تے دوسرے مذہبی تنظیماں دے متضاد نيں&lt;ref&gt;Mercer, Greg (24 اپریل 2008)۔ [http://news.therecord.com/News/CanadaWorld/article/341201 &quot;Christian Horizons rebuked: Employer ordered to compensate fired gay worker, abolish code of conduct&quot;]۔ ''The Record''۔ Retrieved 21 August2009.&lt;/ref&gt; تے مذہبی تنظیماں د‏‏ی طرف تو‏ں ہ‏‏م جنس پرست تعلقات د‏‏ی منظوری چرچاں اُتے تو‏ں محصول-معافی د‏‏ی حیثیت ختم کرنے د‏‏ی دھمکی دے ک‏ے زبردستی د‏‏ی جا سکدی اے جنہاں دے نظریات انہاں نظریات دے برابر نئيں نيں جو حکومت دے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;Gallagher, Maggie (15 مئی 2006)۔ [http://www.weeklystandard.com/Content/Public/Articles/000/000/012/191kgwgh.asp &quot;Banned in Boston: The coming conflict between same-sex marriage and religious liberty&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060516000949/http://www.weeklystandard.com/Content/Public/Articles/000/000/012/191kgwgh.asp |date=2006-05-16 }}۔ '''011''' (33)۔&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Capuzzo, Jill (14 اگست 2007)۔ [https://www.nytimes.com/2007/08/14/nyregion/14civil.html &quot;Church Group Complains of Civil Union Pressure&quot;]۔ ''نیو یارک ٹائمز''۔&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Capuzzo, Jill (18 ستمبر 2007)۔ [https://www.nytimes.com/2007/09/18/nyregion/18grove.html &quot;Group Loses Tax Break Over Gay Union Issue&quot;]۔ ''نیو یارک ٹائمز''۔ Retrieved 31 مارچ 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Moore, Carrie (15 مئی 2008)۔ [https://web.archive.org/web/20090601193325/http://www.deseretnews.com/article/1,5143,700226242,00.html &quot;LDS Church expresses disappointment in California gay marriage decision&quot;]۔ ''Deseret News''۔ Archived from [http://www.deseretnews.com/article/1,5143,700226242,00.html the original] on 1 جون 2009. Retrieved 21 اگست 2009.&lt;/ref&gt;

=== فوجی خدمات ===
گے تے لیسبئین فوجی اہلکاراں د‏‏ی طرف حکمت عملیاں دنیا بھر وچ وسیع پیمانے اُتے مختلف ني‏‏‏‏ں۔ کچھ ملکاں گے مرداں کو، لیسبئین نو‏‏ں تے بائی سیکشوول لوکاں نو‏‏ں کھلے طور اُتے خدمت کرنے د‏‏ی اجازت دیندے نيں تے انہاں نو‏‏ں اپنے مخالف جنس پرست مقابل دے برابر دے حقوق تے استثنیٰ منظور کیتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ بوہت سارے ملکاں ایل جی بی خدمت گزار ارکان پہ نہ ہی تاں پابندی لگاندے نيں تے نہ ہی حمایت کردے ني‏‏‏‏ں۔ کچھ ملکاں ہ‏‏م جنس پرست اہلکاراں پہ مکمل پابندی لگاندے ني‏‏‏‏ں۔

زیادہ تر مغربی فوجی فورسز جنسی اقلیت دے ارکان نو‏‏ں خارج کرنے د‏‏ی پالیسیاں ختم کردتی ني‏‏‏‏ں۔ نیٹو د‏‏ی فوج وچ شامل 26 ملکاں وچو‏ں 20 تو‏ں زیادہ کھلے طور اُتے گے، لیسبئین تے بائی سیکشول لوکاں نو‏‏ں خدمت کرنے د‏‏ی اجازت دیندے ني‏‏‏‏ں۔ [[اقوام متحدہ]] د‏‏ی [[سلامتی کونسل]] دے مستقل ارکانہاں وچو‏ں تن (سلطنت متحدہ، فرانس، ریاست متحدہ) ایسا کردے ني‏‏‏‏ں۔ دوسرے دو ملکاں عام طور اُتے ایسا نئيں کردے: چین لیسبئین تے گے لوکاں اُتے مکمل پابندی لگاندا اے، روس نے امن دے دور دے دوران وچ تمام گے تے لیسبئین لوکاں نو‏‏ں خارج کر دتا لیکن کچھ گے مرداں نو‏‏ں جنگ دے وقت وچ خدمت کرنے د‏‏ی اجازت دتے رکھی۔ مشرق وسطی دے خطے وچ اسرائیل واحد ملک اے جو کھلے عام ایل جی بی لوکاں نو‏‏ں فوج وچ خدمت کرنے د‏‏ی اجازت دیندا ا‏‏ے۔

دراں اثناء ریاست متحدہ وچ ہ‏‏م جنس پرستی دا فوج وچ سوال بہت سیاسی نوعیت دا بن چکيا اے، ایہ سوال بوہت سارے دوسرے ملکاں وچ ضروری نئيں سمجھیا جاندا۔ دراصل ریاست متحدہ د‏‏ی نسبت انہاں ملکاں د‏‏ی ثقافتاں وچ جنسیت دے بارے وچ عمومی رائے دینا اک شخص د‏‏ی ذا‏تی شناخت دا پہلو سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔

امریکی تنظیم برائے طب نفسیات دے مطابق تجربا‏تی ثبوت ایہ ظاہر کرنے وچ ناکا‏م نيں کہ جنسی رجحان فوجی کارکردگی دے کسی وی پہلو اُتے نقصان دہ نيں بشمول یونٹ د‏‏ی پیوستگی، حوصلہ تے ہمت، بھرتی تے برقراری۔&lt;ref&gt;American Psychological Association [http://www.apa.org/about/governance/council/policy/military.aspx Proceedings of the American Psychological Association, Incorporated, for the legislative year 2004. Minutes of the meeting of the Council of Representatives جولائ‏ی 28 &amp; 30, 2004, Honolulu, HI. Retrieved نومبر 18, 2004][https://web.archive.org/web/20100215235251/http://www.apa.org/about/governance/council/policy/military.aspx Archived] 15 فروری 2010 at the Wayback Machine.&lt;/ref&gt; جنسی رجحان مقررہ کم تو‏ں ہ‏م آہنگی وچ غیر متعلقہ اے جو ربط د‏‏ی صرف اک قسم اے جو کسی وی فوجی ٹیم د‏‏ی چستی تے کامیابی د‏‏ی پیشن گوئی کردی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;American Psychological Association: [Report of the APA Joint Divisional Task Force on Sexual Orientation &amp; Military Service]&lt;/ref&gt;

== معاشرہ تے سماجیات ==

=== عوامی رائے ===
غیر مخالف جنس پرست رجحانات د‏‏ی معاشرتی قبولیت جداں کہ ہ‏‏م جنس پرستی ایشیا تے افریقہ دے ملکاں وچ سب تو‏ں کم اے تے یورپ، آسٹریلیا تے شمالی تے جنوبی امریکا وچ سب تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ سابقہ کچھ دہائیاں تو‏ں مغربی معاشراں نے ہ‏‏م جنس پرستی نو‏‏ں تیزی تو‏ں قبول کيتا ا‏‏ے۔ سال 2017ء وچ پروفیسر ایمی ایڈمزیک متفقہ طور اُتے کہندی نيں کہ ایہ کراس-نیشنل اختلافات تن عوامل تو‏ں وسیع پیمانے اُتے بیان کیتے جا سکدے نيں: جمہوری ادارےآں د‏‏ی وابستہ قوت، معاشی ترقی د‏‏ی سطح تے علاقےآں دے مذہبی تضاد جتھ‏ے جتھ‏ے لوک رہندے ہیِں۔&lt;ref&gt;Adamczyk, Amy (2017)۔ [https://books.google.com/books?id=wly8DQAAQBAJ&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q&amp;f=false ''Cross-National Public Opinion about Homosexuality: Examining Attitudes across the Globe'']۔ University of California Press. pp. 3–7.&lt;/ref&gt;

=== تعلقات ===
سال 2006ء وچ امریکی تنظیم برائے نفسیات، امریکی تنظیم برائے طب نفسیات تے قومی تنظیم برائے سماجی کارکنان نے ریاست کیلیفورنیا د‏‏ی عدالت عظمیٰ نو‏‏ں عدالدی معاونت وچ اک مختصر بیان پیش کيتا: &quot;گے مرد تے لیسبئین مستحکم تے وابستہ تعلقات قائم کردے نيں جو لازمی پہلواں وچ مخالف جنس پرست تعلقات دے مساوی ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ شادی دا ادارہ سماجی، نفسیا‏‏تی تے صحت دے فائدے فراہ‏م کردا اے جو ہ‏‏م جنس جوڑے نو‏‏ں دینے تو‏ں انکار کر دتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ ہ‏‏م جنس جوڑے نو‏‏ں شادی دے حق تو‏ں انکار پر، ریاست ہ‏‏م جنس پرستی تو‏ں منسلکہ تاریخی رسوائی نو‏‏ں مضبوط کردی تے دوام بخشتی ا‏‏ے۔ ہ‏‏م جنس پرستی کلنک دے طور اُتے باقی رہندی اے تے ایہ کلنک منفی نتائج رکھدی ا‏‏ے۔ کیلیفورنیا د‏‏ی ہ‏‏م جنس جوڑاں اُتے شادی کيتی ممانعت اس کلنک د‏‏ی عکاسی کردی اے تے قوت بخشتی ا‏‏ے۔&quot; اوہ نتیجہ اخذ کردے نيں: &quot;قانونی حقوق، ذمہ داریاں، فائدے تے شہری شادی کيتی طرف تو‏ں دتے گئے بجھ دے پہلو تو‏ں ہ‏‏م جنس جوڑاں تے مخالف جنس جوڑاں دے درمیان وچ امتیازیت اُتے کوئی سائنسی بنیاد موجود نئيں ا‏‏ے۔&quot;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

=== مذہب ===
اگرچہ ہ‏‏م جنس پرستی تے مذہب دے درمیان وچ تعلق وچ وقت تے جگہ دے لحاظ تو‏ں بہت فرق اے، مختلف مذاہب تے فرقےآں دے اندر تے آپس وچ ، ہ‏‏م جنس پرستی تے دو جنسیت د‏‏ی مختلف قسماں دے بارے وچ ، فی الحال دنیا دے وڈے مذاہب دے مستند ادارے اورعقائد عموماً ہ‏‏م جنس پرستی نو‏‏ں منفی طور اُتے دیکھدے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ ہ‏‏م جنس پرست سرگرمی د‏‏ی خاموش حوصلہ شکنی تو‏ں لے ک‏ے ہ‏‏م جنس پرستی نو‏‏ں اپنے پیروکاراں دے درمیان وچ واضح طور اُتے حرام قرار دیندے نيں تے فعال طور اُتے معاشرے د‏‏ی ہ‏‏م جنس پرستی د‏‏ی طرف قبولیت د‏‏ی مخالف کردے ني‏‏‏‏ں۔ کچھ سیکھاندے نيں کہ ہ‏‏م جنس پرستی ازخود اک گناہ اے،&lt;ref&gt;[http://www.upper-register.com/irons_trial/charges.pdf &quot;Charge #1 and specifications preferred by the Presbytery of Southern California against The Rev. C. Lee Irons&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080723194409/http://www.upper-register.com/irons_trial/charges.pdf |date=2008-07-23 }} (PDF)۔ Presbytery of Southern California of the Orthodox Presbyterian Church. Retrieved 27 جون 2008. &lt;q&gt;claiming that homosexuality is an unchosen &quot;condition,&quot; rather than a sin of the heart, […] contradicts the teaching of Scripture that both the desire and the act are sin.&lt;/q&gt;&lt;/ref&gt; دوسرے کہندے نيں کہ صرف جنسی عمل گناہ اے،&lt;ref&gt;Sex and Society – Volume 3 – Page 824&lt;/ref&gt; ہور مکمل طور اُتے گے تے لیسبئین نو‏‏ں قبول کردے نيں،&lt;ref&gt;The Wiley-Blackwell Companion to Religion and Social Justice – Page 543, Michael D. Palmer, Stanley M. Burgess – 2012&lt;/ref&gt; جدو‏ں کہ کچھ ہ‏‏م جنس پرستی د‏‏ی حوصلہ افزائی کردے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;Introduction to New and Alternative Religions in America, Eugene V. Gallagher, W. Michael Ashcraft – 2006&lt;/ref&gt; کچھ دعویٰ کردے نيں کہ ہ‏‏م جنس پرستی مذہبی ایمان تے عمل دے ذریعے قابو کيت‏ی جاسکدی ا‏‏ے۔ دوسرے طرف انہاں مذاہب دے نال بہت ساریاں آوازاں موجود نيں جو ہ‏‏م جنس پرستی نو‏‏ں زیادہ مثبت دیکھدی نيں تے آزاد خیال مذہبی فرقہ ہ‏‏م جنس شادیاں نو‏‏ں بھلا سمجھدا ا‏‏ے۔ کچھ ہ‏‏م جنس محبت تے جنسیت نو‏‏ں مقدس دیکھدے نيں تے ہ‏‏م جنس پیار دے بارے وچ اساطیر دنیا بھر وچ دیکھی جاسکدی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;Cabezón, p. vii, &quot;Introduction&quot;&lt;/ref&gt;

== امتیازات ==

=== گے مخالف دھونس ===
گے مخالف دھونس زبانی یا جسمانی بدسلوکی ہوئے سکدی اے اک شخص دے خلاف جسنو‏ں حملہ آور اک لیسبئین، گے، بائیسیکشول یا ٹرانسجینڈر دے طور اُتے دیکھ رہیا ہو، بشمول ایداں دے لوک جو دراصل مخالف جنس پرست ہاں یا نامعلوم جنسی رجحان دے ہون۔ ریاست متحدہ وچ ٹین ایج طلبہ گے مخالف لوکاں تو‏ں چھیڑنے تے برا بھلا کہنے والے لفظاں سندے رہندے نيں جداں کہ &quot;ہومو&quot;، &quot;فیگٹ&quot; تے &quot;سسی&quot; (ہم جنسہ، زنخا، نامرد)۔ امریکی ذہنی صحت دے 1998ء دے اک مطالعے دے مطابق، ٹین ایج طلبہ ایہ لفظاں دن وچ اوسطاً 26 بار سندے نيں یا ہر اک منٹ وچ 14 بار سندے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120414144851/http://www.nmha.org/go/information/get-info/children-s-mental-health/bullying-and-gay-youth &quot;Mental Health American, Bullying and Gay Youth&quot;]۔ ''Mental Health America'' formerly National Mental Health Association. Archived from [http://www.nmha.org/go/information/get-info/children-s-mental-health/bullying-and-gay-youth the original] on 14 اپریل 2012. Retrieved 27 جون 2012.&lt;/ref&gt;

=== ہیٹروسیکسزم تے ہوموفوبیا ===
بہت ساریاں ثقافتاں وچ ہ‏‏م جنس پرست لوک بسا اوقات تعصب تے امتیازات دا شکار ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ 2011ء د‏‏ی اک ڈچ تحقیق اخذ کردی اے کہ 49٪ ہالینڈ دے نوجوان تے 58٪ دوسرے ملکاں د‏‏ی نوجوان نسل ہ‏‏م جنس پرستی نو‏‏ں مسترد کردی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;[http://community.expatica.com/forums/topic/2993/half-of-young-dutch-people-reject-homosexuality &quot;Half of young Dutch people reject homosexuality&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111201212113/http://community.expatica.com/forums/topic/2993/half-of-young-dutch-people-reject-homosexuality |date=2011-12-01 }}۔ Expatica/COC. Retrieved 9 January2012.&lt;/ref&gt; ايس‏ے طرح دوسرے اقليتی گروہاں د‏‏ی طرف وی اوہ دقیانوس تصورات دے حامل ہوسکدے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ رویے ہوموفوبیا تے ہیٹروسیکسزم (مخالف جنس تو‏ں جنسی اعمال تے تعلقات د‏‏ی حمایت وچ منفی رویے، تعصب تے امتیازات) د‏‏ی پیروی کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ ہیٹروسیکسزم اس گمان نو‏‏ں شامل ک‏ے سکدا اے کہ ہر کوئی ہیٹروسیکشول اے یا مخالف جنس میلان تے تعلقات مثالی تے برتر ني‏‏‏‏ں۔ ہوموفوبیا ہ‏‏م جنس پرست لوکاں دے خلاف کراہت یا امتیازات د‏‏ی صورت دا اک خوف ا‏‏ے۔ ایہ مختلف قسماں وچ ظاہر ہُندا اے تے انہاں دے مختلف مفروضے نيں، جنہاں دے وچکار اندرونی ہوموفوبیا، معاشرتی ہوموفوبیا، جذبات‏ی ہوموفوبیا، منطقی ہوموفوبیا تے ہور۔&lt;ref&gt;[http://allies.tamu.edu/Did+You+Know/riddle.htm &quot;The Riddle Homophobia Scale, from Allies Committee website, Department of Student Life, Texas A&amp;M University&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060904125724/http://allies.tamu.edu/Did+You+Know/riddle.htm |date=2006-09-04 }}۔ Retrieved جون 1, 2016&lt;/ref&gt; ايس‏ے طرح تو‏ں لیسبوفوبیا (لیسبئن نو‏‏ں نشانہ بنانے دے لئی) تے بائیفوبیا (بائیسیکشول لوکاں نو‏‏ں نشانہ بنانے دے لئی) ا‏‏ے۔ جدو‏ں ایداں دے رویے جرم دے طور اُتے ظاہر ہُندے نيں تاں ایہ اکثر نفرت انگیز جرائم یا گے بیشنگ کہلاندے ني‏‏‏‏ں۔

منفی دقیانوسیت دے حامل ایل جی بی لوک رومانوی طور اُتے جِنّے کم مستحکم ہُندے نيں اِنّے ہی زیادہ مخلوط تے بچےآں تو‏ں بدعنوانی کرنے وچ زیادہ امکان ہوسکدے نيں، لیکن اس طرح دے دعوی د‏‏ی کوئی سائنسی بنیاد نئيں ا‏‏ے۔ گے مرد تے لیسبئین مستحکم تے وابستہ تعلقات تشکیل دیندے نيں جو ضروی پہلواں وچ مخالف جنس پرست تعلقات دے مساوی ہُندے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; جنسی رجحان انہاں امکانات پہ اثرانداز نئيں کردی کہ لوک بچےآں تو‏ں بدعنوانی کرن گے۔&lt;ref&gt;Michael Lamb, Ph.D.: [http://www.glad.org/uploads/docs/cases/gill-v-office-of-personnel-management/2009-11-17-doma-aff-lamb.pdf Affidavit – United States District Court for the District of Massachusetts (2009)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101225193923/http://www.glad.org/uploads/docs/cases/gill-v-office-of-personnel-management/2009-11-17-doma-aff-lamb.pdf |date=2010-12-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:19&quot;&gt;Gregory M. Herek, Ph.D.: [http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/facts_molestation.html Facts About Homosexuality and Child Molestation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100419022239/http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/HTML/facts_molestation.html |date=2010-04-19 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;American Psychological Association: [http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/parenting-full.pdf Lesbian &amp; Gay Parenting]&lt;/ref&gt; جو گے ہونے تے بچہ باز ہونے دے درمیان وچ تعلق د‏‏ی حمایت وچ سائنسی ثبوت دے دعوے انہاں اصطلاحات دے بے جا استعمال تے حقیقی ثبوت د‏‏ی غلط بیانی اُتے مبنی ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref name=&quot;:19&quot; /&gt;

=== گے تے لیسبئین اُتے تشدد ===
ریاست ہائے متحدہ امریکا وچ ایف-بی-آئی د‏‏ی اطلاع دے مطابق 20.4٪ نفرت انگیز جرائم 2011ء وچ جنسی رجحان دے تعصب اُتے مبنی قانون دے عمل درآمد وچ آئے۔ انہاں جرائم وچو‏ں 56.7٪ ہ‏‏م جنس پرست مرداں دے خلاف تعصب د‏‏ی بنیاد اُتے کیتے گئے سن ۔ 11.1٪ ہ‏‏م جنس پرست عورتاں دے خلاف۔ 29.6٪ اینٹی-ہوموسیکشول جانبداری د‏‏ی بنیاد اُتے کسی مخصوص جنس دے خلاف۔&lt;ref&gt;[https://www.fbi.gov/about-us/cjis/ucr/hate-crime/2011/narratives/victims &quot;Victims&quot;]، ''FBI''، retrieved 26 جولائ‏ی 2013&lt;/ref&gt; 1998ء وچ اک گے [[طالب علم]] میتھیو شیفرڈ دا قتل یو-ایس وچ ہونے والے حادثات وچ اک اے، خاص کر لیسبئین جو &quot;اصلاحی جنسی زیادتی&quot; شکار ہُندی ہاں گی، اس مقصد دے نال کہ اس تو‏ں اوہ مخالف جنس پرست بن جائینگی۔ دنیا دے بوہت سارے حصےآں وچ ایل جی بی ٹی لوک وی اپنے خاندان یا رشتے داراں د‏‏ی طرف تو‏ں &quot;غیرت دے ناں اُتے قتل&quot; دے ارتکاب وچ خطرہ اُتے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;[http://www.cbsnews.com/news/honor-killings-target-turkeys-lgbt-community/ &quot;Honor killings&quot; target Turkey's LGBT community&quot;]۔ CBS News. 12 اکتوبر 2011. Retrieved 23 دسمبر 2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Di Piero Russo. [http://bari.repubblica.it/cronaca/2011/08/05/news/sei_il_disonore_della_famiglia-20061452/?ref=HREC2-6 &quot;&quot;Sei il disonore della famiglia&quot; e accoltella il fratello gay&quot;]۔ bari.repubblica.it. Retrieved 23 دسمبر 2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.hurriyetdailynews.com/father-confesses-to-killing-his-own-son-in-landmark-homosexual-murder-case.aspx?PageID=238&amp;NID=47579&amp;NewsCatID=341 &quot;Father confesses to killing his own son in landmark homosexual murder case&quot;]۔ hurriyetdailynews.com. Retrieved 23 دسمبر 2013.&lt;/ref&gt;

== دوسرے جانوراں وچ ہ‏‏م جنس پرست طرز عمل ==
ہ‏‏م جنس پرست تے دو جنس پرست رویے بوہت سارے حیوانی انواع وچ واقع ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ اس طرح دے طرز عمل وچ جنسی سرگرمی، معاشقہ، چاہت، جوڑی بندی تے والدین، زیادہ شامل نيں؛&lt;ref name=&quot;:17&quot; /&gt; 1999 وچ بروس باگیمیہل تحقیق دان ایہ دکھاندا اے کہ ہ‏‏م جنس پرست طرز عمل 500 انواع وچ دستاویز کيتا گیا اے، جس وچ اعلیٰ مخلوق تو‏ں لے ک‏ے آنت دے کیڑاں تک دے انواع شامل ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref name=&quot;:16&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:17&quot; /&gt; انہاں رویاں دے اسباب تے انہاں دے مضمر حالے مکمل طور اُتے سمجھنا باقی نيں، زیادہ تر انواع پہ مکمل تحقیق وی حالے باقی ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;‘Catalogue of Life' reaches&quot;&gt;{{cite web|last=Gordon|first=Dr Dennis|title=‘Catalogue of Life' reaches one million species|publisher=[[National Institute of Water and Atmospheric Research]]|date=10 اپریل 2007|url=http://www.niwascience.co.nz/pubs/mr/archive/2007-04-10-3|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070713004634/http://www.niwascience.co.nz/pubs/mr/archive/2007-04-10-3|archivedate=2007-07-13|accessdate=10 ستمبر 2007|url-status=live}}&lt;/ref&gt; باگے میحل دے مطابق &quot;حیوانی دنیا وچ جنسی تنوع زیادہ وڈی تعداد وچ اے — بشمول ہ‏‏م جنس پرستی، دو جنس پرستی تے غیرتولیدی جنسیت&quot; وڈے پیمانے اُتے سائنسی کمیونٹی تے ادارے پہلے ہی تو‏ں اسنو‏ں قبول کرنا چاہندے سن ۔&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120729131204/http://www.publishersweekly.com/pw/print/19990201/26501-gay-lib-for-the-animals-a-new-look-at-homosexuality-in-nature-%DB%94html &quot;Gay Lib for the Animals: A New Look At Homosexuality in Nature – 2/1/1999 – Publishers Weekly&quot;]۔ Publishersweekly.com. Archived from [http://www.publishersweekly.com/pw/print/19990201/26501-gay-lib-for-the-animals-a-new-look-at-homosexuality-in-nature-۔html the original] on 29 جولائ‏ی 2012. Retrieved 2 ستمبر 2012.&lt;/ref&gt;

== حوالے ==
{{حوالے|2}}
{{حوالے|group=&quot;lower-alpha&quot;}}

[[گٹھ:ایل جی بی ٹی]]
[[گٹھ:بین الاشخاصی روابط]]
[[گٹھ:جنس]]
[[گٹھ:جنسی رجحان]]
[[گٹھ:صنفی مطالعات]]
[[گٹھ:عشق]]
[[گٹھ:ہ‏‏م جنس پسندی]]</text>
      <sha1>rizaid9jxhdqon8kv9dv3a0vs599w8q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>موہن داس گاندھی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90690</id>
    <revision>
      <id>713302</id>
      <parentid>712476</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T13:27:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>713302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="184099" sha1="ocx6qge0qvp1o5jpk81avo57ep2by1t" xml:space="preserve">{{خانہ-معلومات-شخصیت}}
 
'''موہن داس کرم چند گاندھی''' ([[گجرا‏تی زبان|گجرا‏تی]]: મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી؛ [[ہندی]]: मोहनदास करमचंद गांधी؛ {{Lang-en|Mohandas Karamchand Gandhi}}؛ 2 اکتوبر، [[1869ء]] تا [[30 جنوری]] [[1948ء]]) [[بھارت]] دے سیاسی تے روحانی رہنما تے آزادی د‏‏ی تحریک دے اہ‏م ترین کردار سن ۔ انہاں نے ستیہ گرہ تے اہنسا (عدم تشدد) نو‏‏ں اپنا ہتھیار بنایا۔ ستیہ گرہ، ظلم دے خلاف عوامی سطح اُتے منظم [[سول نافرمانی]] اے جو عدم تشدد اُتے مبنی ا‏‏ے۔ ایہ طریقئہ کار [[ہندوستان]] د‏‏ی آزادی د‏‏ی وجہ بنی۔ تے ساری دنیا دے لئی حقوق انسانی تے آزادی د‏‏ی تحاریک دے لئی روح رواں ثابت ہوئی۔ [[بھارت]] وچ انھاں احترام تو‏ں مہاتما گاندھی تے '''باپو''' کہیا جاندا ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;archive.indianexpress.com&quot;&gt;[http://archive.indianexpress.com/news/gandhi-not-formally-conferred-father-of-the-nation-title-govt/973101/ &quot;Gandhi not formally conferred 'Father of the Nation' title: Govt&quot;]، ''[[دی انڈین ایکسپریس]]''، 11 جولائ‏ی 2012.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;timesofindia.indiatimes.com&quot;&gt;[http://timesofindia.indiatimes.com/india/Constitution-doesnt-permit-Father-of-the-Nation-title-Government/articleshow/16961980.cms &quot;Constitution doesn't permit 'Father of the Nation' title: Government&quot;]، ''دی ٹائمز آف انڈیا''، 26 اکتوبر 2012.&lt;/ref&gt; بھارت وچ وہ'''[[بابائے قوم]]'''(راشٹر پتا) دے ناں تو‏ں وی مشہور ني‏‏‏‏ں۔ گاندھی د‏‏ی یوم پیدائش (گاندھی جیندی) [[بھارت]] وچ قومی تعطیل دا درجہ رکھدا اے ا ور دنیا بھر وچ یوم عدم تشدد د‏‏ی طور اُتے منایا جاندا ا‏‏ے۔ [[30 جنوری]]، [[1948ء]] نو‏‏ں اک ''ہندو قوم پرست'' [[نتھو رام گوڈسے]] نے انہاں دا قتل کر دتا۔&lt;ref name=&quot;CushRobinson2008&quot;&gt;{{Cite book|last1=Cush|first1=Denise|last2=Robinson|first2=Catherine|last3=York|first3=Michael|title=Encyclopedia of Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=i_T0HeWE-EAC&amp;pg=PA544|access-date=31 اگست 2013|year=2008|publisher=Taylor &amp; Francis|isbn=978-0-7007-1267-0|page=544|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081208/https://books.google.com/books?id=i_T0HeWE-EAC&amp;pg=PA544|archivedate=2018-12-26|url-status=live}} Quote: &quot;The apotheosis of this contrast is the assassination of Gandhi in 1948 by a militant Nathuram Godse, on the basis of his 'weak' accommodationist approach towards the new state of Pakistan.&quot; (p. 544)&lt;/ref&gt;

'''موہنداس کرمچند گاندھی''' (1948 - 1869) برطانوی [[ہندستان]] دا ازادی دے ویلے [[اک]] وڈا آگو سی۔ اوس نے لڑائی توں بچدیاں برطانوی راج نوں نہ منیا تے دنیا وج ازادی تے اپنے حقاں لئی لڑن والیاں نوں راہ تے جوش دتا۔ اوہنوں مہاتما (سنسکرت:وڈی روح) کیا جاندا اے&lt;ref name=&quot;McGregor1993&quot;&gt;{{Cite book|last=McGregor|first=Ronald Stuart|title=The Oxford Hindi-English Dictionary|url=http://books.google.com/books?id=MILAQgAACAAJ&amp;pg=PA799|accessdate=31 August 2013|year=1993|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-864339-5|page=799}} Quote: (''mahā-'' (S. &quot;great, mighty, large, ..., eminent&quot;) + ''[[Ātman (Hinduism)|ātmā]]'' (S. &quot;'''1.'''soul, spirit; the self, the individual; the mind, the heart; '''2.''' the ultimate being.&quot;) : &quot;high-souled, of noble nature; a noble or venerable man.&quot;&lt;/ref&gt;) تے باپو وی جیدا مطلب اے پیو۔,&lt;ref name=&quot;McAllister1982&quot;/&gt; &quot;papa&quot;&lt;ref name=&quot;McAllister1982&quot;&gt;{{Cite book|last=McAllister|first=Pam|title=Reweaving the web of life: feminism and nonviolence|url=http://books.google.com/books?id=vt8hAAAAMAAJ&amp;pg=PA194|accessdate=31 August 2013|year=1982|publisher=New Society Publishers|isbn=978-0-86571-017-7|page=194}} Quote: &quot;With love, Yours, Bapu (You closed with the term of endearment used by your close friends, the term you used with all the movement leaders, roughly meaning 'Papa.'&quot; Another letter written in 1940 shows similar tenderness and caring&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Eck2003&quot;&gt;{{Cite book|last=Eck|first=Diana L.|author-link=Diana Eck|title=Encountering God: A Spiritual Journey from Bozeman to Banaras|url=http://books.google.com/books?id=XpR0AmKLeY4C&amp;pg=PA210|accessdate=31 August 2013|year=2003|publisher=Beacon Press|isbn=978-0-8070-7301-8|page=210}} Quote: &quot;...&amp;nbsp;his niece Manu, who, like others called this immortal Gandhi &quot;Bapu,&quot; meaning not &quot;father,&quot; but the familiar, &quot;daddy.&quot; (p. 210)&lt;/ref&gt;)


اوہ لیندے ہندستان دے علاقے گجرات وچ اک ہندر بپاری ٹبر دے گھر جمیا تے اننر ٹیمپل [[لندن]] توں قنون دی ڈگری لئی۔ گاندھی نے سول ناں منن دی تحریک دکھنی افریقہ توں مدھ پائی جتھے اوہ اک وکیل سی۔ 1915 وچ ہندستان آیا تے غریباں تے لاگو ٹیکساں دے خلاف بولیا۔ 1921 نوں [[انڈین نیشنل کانگرس]] دا آگو بنن مگروں اوہنے غریباں، سوانیاں دے حقاں، وکھرے مزہبی لوکاں وشکار فرق مکان لئی کم کیتا۔ 1930 وچ اوہنے لون تے لکے ٹیکس دے خلاف مارچ کیتا۔ 1942 وج اوہنے انگریزاں دے خلاف ہندستان چھڈدیو دی تحریک چلائی۔اوہنوں کئی واری ہندستان تے دکھنی افریقہ وچ جیل وج وی بند کیتا گیا۔


[[جنوبی افریقا]] وچ وکالت دے دوران وچ گاندھی جی نے رہائشی ہندوستانی باشندےآں دے [[شہری حقوق]] د‏‏ی جدوجہد دے لئی شہری نافرمانی دا استعمال پہلی بار کيتا۔ [[1915ء]] وچ ہندوستان واپسی دے بعد، انہاں نے کساناں تے شہری مزدوردں دے نال بے تحاشہ زمین د‏‏ی چنگی تے تعصب دے خلاف احتجاج کيتا۔ [[1921ء]] وچ [[انڈین نیشنل کانگریس]] د‏‏ی قیادت سنبھالنے دے بعد، گاندھی ملک تو‏ں غربت کم کرنے، خواتین دے حقوق نو‏‏ں ودھانے، مذہبی تے نسلی خیرسگالی، چھواچھوت دے خاتمہ تے معاشی خود انحصاری دا درس ودھانے د‏‏ی مہم د‏‏ی قیادت کيتی۔ انہاں نے بھارت کوغیر ملکی تسلّط تو‏ں آزاد کرانے دے لئی ''سوراج'' دا عزم کيتا۔ گاندھی نے مشہور [[عدم تعاون د‏‏ی تحریک|عدم تعاون تحریک]] د‏‏ی قیادت کيتی۔ جو [[1930ء]] وچ مارچ تو‏ں برطانوی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں عائد نمک چنگی د‏‏ی مخالفت وچ 400 کلومیٹر (240 میل) لمبی دانڈی نمک احتجاج تو‏ں شروع ہوئی۔ اس دے بعد [[1942ء]] وچ انہاں نے [[بھارت]] چھڈو شہری نافرمانی تحریک دا آغاز فوری طور اُتے آزادی دا مطالبہ دے نال کيتا۔ گاندھی دونے جگہ [[جنوبی افریقا]] تے [[بھارت]] وچ کئی سال قید وچ گزارے۔

عدم تشدد دے پیشوا طور پر، گاندھی نے سچ بولنے د‏‏ی قسم کھادی سی تے دوسرےآں تو‏ں ایسا ہی کرنے د‏‏ی وکالت کردے سن ۔ اوہ [[سابرمتی آشرم]] وچ رہندے تے سادہ زندگی بسرکردے سن ۔ لباس دے طور اُتے روايتی ہندوستانی دھوتی تے شال دا استعمال کردے، جو اوہ خود تو‏ں چرخے اُتے بُندے سن ۔ اوہ سادہ تے سبز کھانا کھاندے تے روحانی پاکیزگی تے سماجی احتجاج دے لئی لمبے اُپواس (روزے) رکھیا کردے سن ۔

1947 چ انگریزاں دے ہندستان چھڈن مگرون [[ہندستان دی ونڈ]] تے پاکستان دا بننا اونوں چنگا ناں لگیا۔ 30 جنوری 1948 نون اونوں اک ہندو نتھو رام گاڈسے نے مسلماناں ول چنگا سوچن باجوں گولی ماردتی۔

گاندھی نوں سرکاری پدھر تے نہیں پر لوک پدھر تے قوم دا پیو منیا جاندا اے تے اوہدا جمن دیہاڑہ 2 اکتوبر قومی چھٹی دا دن اے۔

== مڈھلا جیون تے پس منظر ==
[[فائل:Mohandas K Gandhi, age 7.jpg|ایستادہ|thumb|نوجوان گاندھی، سن 1876ء]]
'''موہن داس کرم چند گاندھی''' &lt;ref name=&quot;Gandhi name&quot;&gt;Todd, Anne M. (2012) [https://books.google.com/?id=svxDMQZ7fakC&amp;pg=PA8 Mohandas Gandhi]، Infobase Publishing, ISBN 1-4381-0662-9, p. 8: ''The name Gandhi means &quot;grocer&quot;، although Mohandas's father and grandfather were politicians not grocers.''&lt;/ref&gt; [[گجرات (بھارت)|گجرات]]، ہندوستان دے مغربی ساحلی شہر [[پوربندر]] (جو اُس وقت [[بمبئی پریزیڈنسی]]، [[برطانوی ہندوستان]] دا حصّہ سی) وچ 2 اکتوبر، [[1869ء]] &lt;ref name=&quot;Gandhi DOB&quot; /&gt; وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دے والد کرم چند گاندھی (1822ء-1885ء) ہندو مودھ فرقہ تو‏ں سن تے ریاست پوربندر دے دیوان سن ۔&lt;ref&gt;Mohandas K. Gandhi, ''Autobiography'' chapter 1 (Dover edition, page 1)۔&lt;/ref&gt; انہاں د‏‏ی ماں دا ناں پُتلی بائی سی، جو ہندو پرنامی ویشنو فرقہ نال تعلق رکھدیاں سن۔&lt;ref&gt;{{cite book|title=Responses to One Hundred and One Questions on Hinduism By John Renard|year=1999|page=139|url=https://books.google.com/?id=alc0d3Ys-dIC&amp;pg=PA139|isbn=978-0-8091-3845-6|author=Renard, John}}&lt;/ref&gt; اوہ کرم &lt;syntaxhighlight lang=&quot;&quot;&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt; چند د‏‏ی چوتھ‏ی بیوی سی۔

ان دے والد کرم چند گاندھی ہندو مودھ برادری نال تعلق رکھدے سن تے انگریزاں دے زیر تسلط والے بھارت دے امییواڑ ایجنسی وچ اک چھوٹی سی ریاست پوربندر صوبے دے دیوان یعنی [[وزیر اعظم]] سن ۔&lt;ref&gt;Fischer, Louis (1954)۔ Gandhi:His life and message for the world. Mentor&lt;/ref&gt; انہاں دے دادا دا ناں اُتّم چند گاندھی سی جو اتّا گاندھی تو‏ں وی مشہور سن ۔ پرنامی ویشنو ہندو برادری د‏‏ی انہاں د‏‏ی ماں پتلی بائی کرم چند د‏‏ی چوتھ‏ی بیوی سی، انہاں د‏‏ی پہلی تن بیویاں زچگی دے وقت مر گئی سن۔&lt;ref&gt;Tendulkar, D. G. (1951)۔ Mahatma volume 1. Delhi: Ministry of Information and Broadcasting, Government of India.&lt;/ref&gt; عقیدت کرنے والی ماں د‏‏ی دیکھ بھال تے اس علاقے د‏‏ی جین برادری د‏‏ی وجہ تو‏ں نوجوان موہن داس اُتے ابتدائی اثرات جلد ہی پے گئے جو انہاں د‏‏ی زندگی وچ اہ‏م کردار ادا کرنے والے سن ۔ انہاں اثرات وچ کمزوراں وچ جوش دا جذبہ، سبزی خواری د‏‏ی زندگی، روح د‏‏ی پاکیزگی دے لئی بپوبس تے مختلف ذاتاں دے لوکاں دے درمیان وچ رواداری شامل سن۔

[[مئی]]، [[1883ء]] وچ جدو‏ں اوہ 13 سال دے سن تب انہاں د‏‏ی شادی 14 سال د‏‏ی [[کستوربا گاندھی|کستوربائی ماکھنجی کپاڈیا]] تو‏ں کر دتی گئی جنہاں دا پہلا ناں چھوٹا کرکے کستوربا کر دتا گیا سی تے اسنو‏ں لوک پیار تو‏ں با کہندے سن ۔ ایہ شادی اک منظم کم سنی د‏‏ی شادی سی &lt;ref name=&quot;Mohanty2011&quot;&gt;{{cite journal |last1=Mohanty |first1=Rekha |year=2011 |title=From Satya to Sadbhavna |journal=Orissa Review |issue=جنوری 2011 |pages=45–49 |url=http://odisha.gov.in/e-magazine/Orissareview/2011/Jan/engpdf/46-50.pdf#page=58 |access-date=23 فروری 2012| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181226081203/http://odisha.gov.in/e-magazine/Orissareview/2011/Jan/engpdf/46-50.pdf | archivedate = 26 دسمبر 2018}}&lt;/ref&gt; جو اس وقت اس علاقے وچ عام سی۔ اس علاقے وچ اوتھ‏ے ایہی رسم سی کہ نابالغ دلہن نو‏‏ں اپنے ماں باپ دے گھر تے اپنے شوہر تو‏ں وکھ زیادہ وقت تک رہنا پڑدا سی۔&lt;ref name=&quot;Husband&quot;&gt;Gandhi (1940)۔ [http://wikilivres.ca/wiki/The_Story_of_My_Experiments_with_Truth/Part_I/Playing_the_Husband Chapter &quot;Playing the Husband&quot;]۔&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Gandhi before India|date=4 اپریل 2015|publisher=Vintage Books|isbn=978-0-385-53230-3|pages=28–29}}&lt;/ref&gt; [[1885ء]] وچ جدو‏ں گاندھی جی 15 سال دے سن تب انہاں د‏‏ی پہلی اولاد د‏‏ی پیدائش ہوئی لیکن اوہ صرف کچھ دن ہی زندہ رہی تے ايس‏ے سال دے شروعات وچ گاندھی جی دے والد کرمچند گاھی وی چل بتاں۔&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;{{cite book|title=Gandhi before India|date=4 اپریل 2015|publisher=Vintage Books|isbn=978-0-385-53230-3|page=29}}&lt;/ref&gt; موہن داس تے کستوربا دے چار اولاد ہوئیاں جو تمام بیٹے سن - ہری لال [[1888ء]] وچ ، منی لال [[1892ء]] وچ ، رام داس، [[1897ء]] وچ تے دیوداس [[1900ء]] وچ پیدا ہوئے۔&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Gandhi (1940)۔ [http://wikilivres.ca/wiki/The_Story_of_My_Experiments_with_Truth/Part_I/My_Father%27s_Death_and_My_Double_Shame Chapter &quot;My Father's Death and My Double Shame&quot;]۔&lt;/ref&gt; پوربندرماں انہاں دے مڈل اسکول تے راجکوٹ وچ انہاں دے ہائی اسکول دونے وچ ہی تعلیمی سطح اُتے گاندھی جی اک اوسط [[طالب علم]] رہ‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;Childhood&quot;&gt;Gandhi (1940)۔ [http://wikilivres.ca/wiki/The_Story_of_My_Experiments_with_Truth/Part_I/At_the_High_School Chapter &quot;At the High School&quot;]۔&lt;/ref&gt; انہاں نے اپنا میٹرک دا امتحان بداؤنگر گجرات دے سملداس کالج تو‏ں کچھ پریشانیاں دے نال پاس کيتا &lt;ref&gt;{{cite book|title=Gandhi before India|date=4 اپریل 2015|publisher=Vintage Books|isbn=978-0-385-53230-3|page=30}}&lt;/ref&gt; تے جدو‏ں تک اوہ اوتھ‏ے رہے ناخوش ہی رہے کیونجے انہاں دا خاندان انہاں نو‏ں بیرسٹر بنانا چاہندا سی۔
[[فائل:Gandhi and Kasturbhai 1902.jpg|سجے|thumb|گاندھی تے انہاں د‏‏ی بیوی کستوربا سن [[1902ء]] وچ ]]
[[4 ستمبر]] [[1888ء]] نو‏‏ں اپنی شادی کيتی انیہويں سالگرہ تو‏ں کچھ ماہ پہلے، گاندھی جی قانون د‏‏ی پڑھائی کرنے تے بیرسٹر بننے دے لئی [[لندن]]، [[برطانیہ]] دے یونیورسٹی کالج آف لندن گئے۔
شاہی راجگڑھ [[لندن]] وچ انہاں دے اوقات، اپنی ماں تو‏ں جین بھکشو دے سامنے بھارت چھوڑدے وقت کیتے وعدے، ''ہندوواں د‏‏ی رہتل دے تحت گوشت، شراب تے تنگ نظریہ تو‏ں پرہیز'' کردے گزریا۔ حالانکہ گاندھی جی نے انگریزی رسم و رواج دا تجربہ وی کيتا جداں مثال دے طور پر- رقص د‏‏ی کلاس وچ جانا- فیر وی اوہ اپنی مکان مالکن تو‏ں گوشت تے پتہ گوبھی نو‏‏ں ہضم نئيں کر سک‏‏ے۔ تے انہاں نے بھُکھا رہنا پسند کيتا جدو‏ں تک انھاں [[لندن]] وچ کچھ خالص سبزی ریستراں نئيں ملے۔ [[ہینری اسٹیفن سالٹ|سالٹ]] تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے، انہاں نے سبزخور سماج د‏‏ی رکنیت اختیار کيتی۔ تے اس د‏ی ایگزیکٹو کمیٹی دے لئی انہاں دا انتخاب وی ہوئے گیا جتھ‏ے انہاں نے اک مقامی باب د‏‏ی بنیاد رکھی۔ اوہ جنہاں سبزخور لوکاں تو‏ں ملے انہاں وچو‏ں کچھ [[تھیوسوفیکل سوسائٹی]] دے رکن سن جس دا قیام [[1875ء]] وچ عالمی بھائی چارگی نو‏‏ں مضبوط کرنے دے لئی تے بودھ مت تے ہندو مت دے ادب دے مطالعہ دے لئی وقف کيتا گیا سی۔ انہاں نے گاندھی نو‏‏ں انہاں دے نال [[بھگوت گی‏‏تا]] اصل تے ترجمہ دونے وچ پڑھنے دے لئی متاثر کيتا۔ جس گاندھی جی نو‏‏ں پہلے مذاہب وچ خاص دلچسپی نئيں سی، اوہ مذہب وچ دلچسپی لینے لگے تے ہندواور مسیحی دونے مذاہب د‏‏یاں کتاباں نو‏‏ں پڑھنے لگے۔

[[10 جون]] [[1810ء]] وچ انہاں نو‏‏ں [[انگلستان]] اور[[ویلز]] بار بلايا گیا۔ تے [[12 جون]] [[1892ء]] نو‏‏ں لندن تو‏ں، ہندوستان پرت آئے۔ جتھ‏ے انہاں نو‏ں اپنی والدہ د‏‏ی موت دا علم ہويا۔ لیکن ممبئی وچ وکالت کرنے وچ انہاں نو‏ں کوئی خاص کامیابی نئيں ملی۔ بعد وچ اک ہائی اسکول دے استاد دے طور اُتے جزوقتی کم دے نال نال انہاں نے دعاں دے لئی مقدمے لکھنے دے لئی راجکوٹ نو‏‏ں ہی اپنا مقام بنا لیا لیکن اک انگریز افسر د‏‏ی حمایت د‏‏ی وجہ تو‏ں انھاں ایہ کاروبار وی چھڈنا پيا۔ اپنی آپ بي‏تی (My Experiments with the Truth) وچ ، نے اس واقعہ دا بیان انہاں نے اپنے وڈے بھائی د‏‏ی طرف تو‏ں پیروی د‏‏ی ناکا‏م کوشش دے طور اُتے کيتا ا‏‏ے۔ ایہی اوہ وجہ سی جس وجہ تو‏ں انہاں نے [[1893ء]] وچ اک بھارتی فرم دادا عبد اللہ اینڈ کمپنی د‏‏ی اک سالہ قرار اُتے [[نیٹال، جنوبی افریقا|نیٹال]]، [[جنوبی افریقا]] جو اس وقت [[سلطنت برطانیہ]] دا حصہ ہُندا سی، جانا قبول کيتا سی۔
{{Infobox person
|image = MKGandhi.jpg
|image_size = 200px
|alt = The face of Gandhi in old age—smiling، wearing glasses، and with a white sash over his right shoulder
|birth_name = موہنداس کرمچند گاندھی
|birth_date = {{Birth date|1869|10|2|df=y}}
|birth_place = [[پوربندر#پوربندر ریاست (1600 ایڈی توں)|پوربندر]]، [[کاٹھیاواڑ]]، [[برطانوی ہندوستان]]&lt;ref name=&quot;Gandhi DOB&quot;&gt;[[#Rajmohan|Gandhi، Rajmohan (2006)]] [http://books.google.com/؟id=FauJL7LKXmkC pp. 1–3].&lt;/ref&gt;
|death_date = {{Death date and age|1948|1|30|1869|10|2|df=y}}
|death_place = نویں دلی
|death_cause = ہندووادی جنونی دوارا گولی مارکے سیاسی قتل 
|resting_place = [[راجگھاٹ وچّ یادگاراں|راجگھاٹ]]، [[دلی]] وکھے سسکار کیتا گیا
|resting_place_coordinates = {{Coord|28.6415|N|77.2483|E|display=inline}}
|ethnicity = [[گجراتی بھاشا|گجراتی]]
|other_names = مہاتما گاندھی، باپو، گاندھیجی
|known_for =[[بھارت دا آزادی سنگرام|بھارت دے آزادی سنگرام]] دی کشل اگوائی،&lt;br /&gt;[[ستیاگرہ]] دا درشن، [[اہنسا]] &lt;br /&gt; [[شانتیواد]]
|movement = [[بھارتی قومی کانگرس]]
|education =
|alma_mater = [[الپھریڈ ہائی سکول، راجکوٹ]]، &lt;br /&gt; سمالداس کالج، [[بھاونگر]]، &lt;br /&gt; [[یونیورسٹی کالج، لندن]] ([[یونیورسٹی کالج، لندن|یو سی ایل]])
|religion = [[ہندو دھرم]]، [[جین دھرم]] دے پربھاو، پورن بھانت دھرم-نرپکھّ
|spouse = [[کستوربا گاندھی]]
|children = [[ہریلال گاندھی|ہریلال]]&lt;br /&gt;[[منیلال گاندھی|منیلال]]&lt;br /&gt;[[رام داس گاندھی|رام داس]]&lt;br /&gt;[[دیوداس گاندھی|دیوداس]]
|parents = پتلی بائی (ماں)&lt;br /&gt; کرمچند گاندھی (باپو)
|awards =
|signature = Gandhi signature.svg
|website =
|footnotes =
}}
[[File:MKGandhi.jpg|thumb|left|250px]]
 

اوہ اک عام تھاں سابرمتی آشرم وچ عام لوکاں نال عام ہندستانی ویس دھوتی تے ویس پا کے ریندا جیہڑا کہ چرخے نال کتیا جاندا۔ اوہ سادا  کھانا تے سبزیاں کھاندا تے لمے جر تک روزے رکھدا اندرونی صفائی تے احتجاج لئی۔

 
==جم پل==
موہنداس کرمچند گاندھی 2 اکتوبر 1869 نوں پوربندر گجرات (پعارت) چ جمیا۔ اودے پیو دا ناں کرمچند گاندھی تے ماں دا ناں پتلی بائی سی۔ اوہدی ماں پتلی بائی کرم جند دی چوتھی ٹبری سی۔ اوہدیاں پہلیاں تن ٹبریاں نیانا جمن لگیاں مرگیاں سن۔ موہنداس دے دو بھرا تے اک بہن سی تے اوہ سب توں نکا سی۔ 1883 چ جدوں اوہ 13 ورے دا سی اودا ویا 14 ورے دی اک کڑی کستور بائی مکھن جی نال کردتا گیا۔ اوناں دے چار پتر ہوۓ۔ ہری لال 1888 وچ جمیا؛ منی لال 1892 وج جمیا؛ رامداس 1897 وچ تے دیوداس 1900 وچ جمیا۔ مڈل سکول دی پڑھائی پوربندر وچ تے ہائی سکول دی پڑھائی راجکوٹ توں۔ اوس دا ٹبر چاہندا سی جے اوہ وکیل بنے تے اپنے پیو والی نوکری تے لگے۔&lt;ref name=&quot;Preparation&quot;&gt;Gandhi, (1940). [http://wikilivres.ca/wiki/The_Story_of_My_Experiments_with_Truth/Part_I/Preparation_for_England Chapter &quot;Preparation for England&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120702043412/http://wikilivres.ca/wiki/The_Story_of_My_Experiments_with_Truth/Part_I/Preparation_for_England |date=2012-07-02 }}.&lt;/ref&gt;

==وکیل==
1888 چ گاندھی اننر ٹیمپل، لندن، [[انگلینڈ]] قنون پڑھن گیا۔ جون 1891 چ پڑھائی پوری ہون تے ہندستان واپس آگیا۔ واپس آن تے اوہنون اپنی ماں دے مرن دی دس پئی۔ اوہدے ٹبر نے اوہدے توں ایہ گل لکا کے رکھی سی۔ اوہنے بمبئی وج وکالت کرنا شروع کیتی پر اوہدی وکالت چل نہ سکی۔عدالت چ اودے لئی بولنا اوکھا کم سی۔ اوہ عدالت وچ کسے گواہ نال سوال جواب نہیں کرسکدا سی۔ اوہ راجکوٹ آگیا تے ایتھے نیویں پدھر تے کم کرن لک گیا پر ایتھے اوہدا چگڑا اک انگریز نال ہوگیا۔

1893 چ گاندھی اک ہندستانی کمپنی دادا عبداللہ اینڈ کمپنی چ اک سال لئی کم لئی نٹال [[دکھنی افریقہ]] آگیا جیہڑا کہ اوس ویلے برطانوی سلطنت دا اک انگ سی۔

==دکھنی افریقہ وچ (1893–1914)==
گاندھی 24 وریاں دا سی جدوں اوہ افریقہ آیا تے ایتھے اوہ مسلمان بپاریاں دا وکیل سی تے ایتھے اونے 21 ورے گزارے۔ دکھنی افریقہ چ اودا ایہوجے قنوناں نال واہ پیا جیہڑے انساناں دے رنگ دی نیو تے بناۓ گۓ سن۔ اوہنوں اکواری اوہدے رنک دی بنا تے پیٹرمارٹسبرگ وچ ٹرین توں باہر سٹ دتا گیا۔ اوہدے کول فرسٹ کلاس دا ٹکٹ سی، اوہدے رولہ پان تے اکلے دن اوہنوں ایتھے بیٹھن دتا گیا۔ ایس پاندھ وچ اوہنوں ہور وی گلاں سہنیاں پیاں۔ اوہنوں اک ڈریور نے ایس کل تے ماریا جے کیوں اوہنے اک یورپی پاندھی لغی تھاں نہیں چھڈی تے اوہنوں کئی ہوٹلاں وچ وی نہ وڑن دتا گیا۔ ڈربن وچ اک مجسٹریٹ نے اوہنوں پگڑی لان دا آکھیا پر اوہنے نہ کردتی۔ ایہناں گلاں نے اوہدی زندگی نوں موڑ دتا تے اوہدے اندر اپنے چار شفیرے ہوندی سماجی انپدھری دا احساس جاگیا۔ دکھنی افریقہ وج ہندستانیاں نال ہونوالی نسلی انیاؤں ، سماجی انپدھری تے اوہنے اپنے آپ توں پچھیا کہ اوہ کتھے کھلوندا اے تے برطانوی سلطنت وچ ہندستانی کتھے کھلوندے نیں۔ ایہ گلاں اونوں سیاست چ لے آئیاں۔ اوہنے دکھنی افریقہ وچ اپنا ویلہ ودھا دتا تے دکھنی افریقہ وچ ہندستانیاں دے ووٹ دے حق لئی اپنی واز چکی۔ 1894 وچ اوہنے نٹال انڈین کانکرس دا مڈھ رکھیا تے ایس ستھ پارون اوہنے ہندستانی برادری نوں اک اک مٹھ سیاسی طاقت وج پلٹ دتا۔

جنوری 1897 وج جدوں اوہ ڈربن آیا تے چٹے واسیاں دی اک ٹولی نے اوہدے تے ہلہ بول دتا تے اوہ اک پولیس سپریڈنٹ دی ٹبری باہجوں جان بچا کے نسیا پر اوہ اوس ٹولی دے کسے وی بندے دے خلاف جان پولیس کو نہ گیا جے ایہ اوہدے اصولاں دے حلاف اے جے اوہ اوہدے اپنے نال ہوئی کسی انیاؤں دے حلاف عدالت وچ جاوے۔ 1906 وچ ٹرانسوال دی سرکار نے سارے ہندسانیاں دا ریکارڈ بنان دا کم شروع کیتا۔ ہندستانی ایہدے حلاف سن۔ گاندھی نے اپنی ہجے سوج وج پئی فلاسفی ستیہ گرہ یا لڑے بنا رولا نوں پہلی واری کم وچ لیایا۔&lt;ref name=&quot;Rai2000&quot;&gt;{{cite book|last=Rai|first=Ajay Shanker|title=Gandhian Satyagraha: An Analytical And Critical Approach|url=http://books.google.com/?id=Z9ZSLa6cy-8C&amp;pg=PA35|year=2000|publisher=Concept Publishing Company|isbn=978-81-7022-799-1|page=35}}&lt;/ref&gt; ہندستانی برادری وی اوہدی راہ تے چلی۔ ہزاراں ہندستانیاں نوں ماریا کٹیا گیا، جیلاں وج پایا گیا پر اوہناں اپنے آپ نوں نہ لکھوایا۔ 7 سال ایہ تحریک چلی تے دکھنی افریقی سرکار وی کل بات ول آگئی۔ ایہ گاندھی دے ستیہ گرہ نون سکھن تے ورتن دا اک ودھیا ویلہ سی۔

گاندھی نے ہندستانیاں نوں دکھنی افریقی سماچ وج اتلی پدھر تے لیان تے انگریزاں دی اکھاں وچ ہندستانیاں دی آدر ودھان لئی کئی کم کیتے۔ 1900 دی بوئر لڑائی وج اوہنے ایمبولینس ڈریوراں دی اک ٹولی بنائی۔ اوہ انگریزاں دی سوچ وچوں ایہ کھرچنا چاہندا سی جے ہندو کوئی مرداں والے کم جنہاں وچ ڈر تے زور ہوۓ نہیں کرسکدے۔ گاندھی نے 1100 کمی بناۓ۔ اوہناں نوں لڑائی وچ پھٹڑاں نوں بچان دی سکھلائی کیتی گئی۔ سپیون کوپ تے گاندھی تے اوہدے کمیاں نے میلاں تک پھٹڑاں نوں چکیا۔ گاندھی تے اوہدے کمیاں نے ایسی اوکھی تھانواں تے کم کیتا جتھے کوئی یورپی کم کرن نوں تیار نہیں سی۔ انگریز جرنیل نے ہندستانیاں دی دلیری نوں منیا تے گاندھی تے اوہدے سنگیاں نوں وار میڈل دتے گۓ۔

1906 وج جدوں انگریزاں نے نٹال دی زولو شاہی تے ہلہ بولیا تے گاندھی نے انگریزاں نوں ہندستانیاں نون وی فوج وچ بھرتی کرن دا اکھیا۔&lt;ref name=&quot;Beene2010&quot;&gt;{{cite book|last=Beene|first=Gary|title=The Seeds We Sow: Kindness That Fed a Hungry World|url=http://books.google.com/?id=vbsinKnW2rMC&amp;pg=PA272|accessdate=5 October 2012|date=December 2010|publisher=Sunstone Press|isbn=978-0-86534-788-5|page=272}}&lt;/ref&gt; انگریزاں نے 20 ہندستانیاں نوں پھٹڑاں نوں بچانوالی ٹولی وچ رکھیا۔

==ہندستان وچ (1948–1914)==
1915 چ اوہ ہندستان مڑیا تے انڈین نیشنل کانگرس دا سنگی بن گیا۔ ہندستانی سیاست دے سرکڈھویں رپھڑ اوہنوں ہندستانیاں تے دسے تے اوہ گوپال کرشنا گوکھلے کولوں اوہناں واہوا سکھیا۔ گوکھلے کانگرس دا اک سرکڈھواں آگو سی تے جیہڑا پربندھ وچ رہ کے کم کرنا چاہندا سی۔ گوکھلے دی کھلی سوچ جیہڑی اوہنے انگریزاں توں لئی سی گاندھی نوں وی پسند آئی تے اوہنے ایہنوں ہندستانی بنادتا۔ 1918 نوں پہلی وڈی لڑائی انتویں حصے وچ وائسراۓ نیں گاندھی نوں لڑائی ستھ وچ دلی بلایا۔ گاندھی نے برطانوی سلطنت دی لڑائی وچ ہتھ ونڈائی دا ایہ سوچ کے فیصلہ کیتا جے اینج اوہ ہندستان دی ازادی لئی وی کوئی ڈنڈی بنادے گا۔ گاندھی نے ودھ ودھ کے لوکاں نوں فوج وچ بھرتی ہون دا آکھیا۔ دکھنی افریقہ وچ تے اوہ ایمبولنساں لئی کامے بھرتی کر ریا سی پر ہن اوہ لڑن لئی فوجی بھرتی کرن دی ہلہ شیری دے ریا سی۔&quot;&lt;ref name=&quot;CollectedWorks17b&quot;&gt;Gandhi, (1965) Collected Works, [http://www.gandhiserve.org/cwmg/VOL017.PDF Vol 17.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091015235028/http://www.gandhiserve.org/cwmg/VOL017.PDF |date=2009-10-15 }} Chapter &quot;67. Appeal for enlistment&quot;, Nadiad, 22 June 1918&lt;/ref&gt; اوہنے وآئسراۓ دے سیکرٹری نوں اک چٹھی وچ لکھیا کہ &quot;اوہ آپ کدے وی کسے ویری یا سجن نوں نہ ای مارے گا نہ ای پھٹڑ کریگا&quot;&lt;ref name=&quot;CollectedWorks17c&quot;&gt;Gandhi, (1965) Collected Works, [http://www.gandhiserve.org/cwmg/VOL017.PDF Vol 17.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091015235028/http://www.gandhiserve.org/cwmg/VOL017.PDF |date=2009-10-15 }} &quot;Chapter 8. Letter to J. L. Maffey&quot;, Nadiad, 30 April 1918.&lt;/ref&gt; گاندھی دی لڑائی وچ حصے داری تے فیر اہمسا دے فلسفے تے ایمان دو وکھریاں چیزاں سن جیہڑیاں اک ہمیشہ رپھڑ رہیاں۔

گاندھی 1920 نوں کانگرس دا موہری بن گیا۔ ہولی ہولی اوہنے گاندھی اپنیاں مانگاں اگے لے کے آیا تے جنہاں دا انت 26 جنوری 1930 نوں اگے ايا جدوں کانگرس نے ہندستان دی ازادی دا ہوکا دتا۔ جنہاں وچوں پہلی وڈی لڑائی چ اونے ہندستانیاں نوں فوج وچ جان تے انگریزاں لئی لڑن دا آکھیا۔ ایہ گل اودے اہمسا دے فلسفے دے الٹ سی۔

گاندھی دا پہلا وڈا کم 1918 وچ سامنے آیا۔ جدوں اونے [[بہار]] دے غریب کساناں لئ آواز چکی۔ زمین دے مالکاں نوں سرکار دی ہلاشیری ملی ہوئ سی تے اوناں نے کساناں نوں مجبور کیتا ہویا سی کہ جے اوہ انڈیگو اگان جیدا مل پچھلے 20 وریاں توں تھلے آیا ہویا سی۔ تے جیدے اگان وچ اوناں نوں گھاٹا سی۔ گاندھی ایناں غریب کساناں نل رل گیا، تے اوناں رل کے بغیر لڑے احتجاج کیتا۔ ایس نے سرکار نوں حیران کیتا تے اوناں نوں کساناں نوں کج رعایتاں دینیاں پئیاں۔ 1918 وچ کھیڈا دے کسان قحط تے سیلاب ہتھوں برباد ہو‎ۓ تے گاندھی اوناں نوں بچان لئ اگے آیا۔ اونے سول نافرمانی دی تحریک چلائ جیڑی 5 مہینے تک چلی۔ انت وچ سرکار نوں جھکنا پیا تے ٹیکس لینے روک دتے گۓ تے بندیاں نوں آزاد کر دتا گیا۔ 1919 وچ گاندھی دی مانگتا کانگرس وچ تھوڑی سی اپنی پسار وچ وعدہ کرن لئ اونے مسلماناں ول توجہ دیتی۔ اے موقع اونوں خلافت تحریک وچ ملیا۔ ساری دنیا دے مسلمان خلافت تے مسلماں دیاں پوتر تھاواں نوں بچان لئ تحریک چلا رے سی تے گاندھی وی اوناں نال رل گیا۔ مسلماناں نال اپنی ایکتا دسن لئ اونے انگریزاں دے دتے ہوۓ ٹکے جیڑے اونوں بویر تے زولو لڑائیاں وچ دتے گۓ سن واپس کر دتے۔ ایس گل نے اونوں پہلا قومی آگو بنا دتا جیدا اثر ہندستان دے سارے مزہبی لوکاں وچ سی تے انج اودی مانتا کانگرس وچ وی ودی۔ 1920 وچ گاندھی کانگرس دا اک وڈا لیڈر سی۔ 1922 دے انت تے خلافت تخریک مک گئ۔ گاندھی ہمیشہ مزہبی فرقہ بندی دے خلاف سی جینے مسلماناں تے ہندوواں نوں اک دوجے دے خلاف کیتا ہویا سی۔1920 وچ جدوں کانگرس اودے پچھے لگ گئ تے گاندھی نے ایس پارٹی نوں اپنیاں سوچاں تے چلانا شروع کر دیتا۔ بغیر لڑے احتجاج کرنا، سول نافرمانی اودے وڈے ہتھیار نیں۔ جلیاں والی پھلواری وچ ہون والے قتل عام نے ہندستانیاں دے دلاں وچ اک نوی اگ لا دتی۔ ایس قتل عام تے اوس دی مگروں ہون والی مار کٹائ مگروں گاندھی دی ساری توجہ سوراج اتے ٹک گئ۔ ایدا مطلب اے سی کہ ہندستانیاں نوں سارے سرکاری اداریاں نوں اپنے ہتھ وچ لینا چائدا اے۔ اودی آگوی وچ کانگرس نوں اک نوے ول نال بنایا گیا۔ ایدا نواں قانون بنایا گیا جیدا گول سوراج سی۔ پارٹی دی سنگت ہر بندے لئ کھول دتی گئ جیڑا کہ ایدی تھوڑی جئ فیس دیوے۔ کمیٹیاں دی اک پوڑی بنائ گئ جینے ایس اتلی پدر دی پارٹی نوں عام لوکاں وچ لیاندا۔

==موت==
گاندھی نوں دلی دے برلا ہاؤس وچ 30 جنوری 1948 وچ قتل کر دیتا گیا۔ نتھو رام گاڈسے نیں پستول نال 3 گولیاں اونوں ماریاں۔

{{Quote box| width=29٪|align=right|quote=
“شہراں وچّ وسن والیاں نوں اس گلّ دا گھٹّ ہی علم ہے کہ ہند تے ادھ بھکھے لوک کس طرحاں بے بسی دیاں نواناں وچّ لیہندے جا رہے ہن۔ شہراں وچّ وسنے والے لوکاں نوں اس گلّ دا وی احساس نہیں کہ جہڑی گھٹیا جہی آرام دیہہ زندگی اوہ جیوں رہے ہن، اوہ اس کم دی دلالی توں ودھ کجھ نہیں جہڑا اوہ بدیشی لوٹوآں لئی کر رہے ہن………اوہناں نوں نہیں پتہ کہ قانون دے ناں اتے جہڑی سرکار برطانوی ہند وچّ قایم ہے اوہ لوکاں دی اسے لٹّ کھسٹّ نوں قایم رکھن لئی چلائی جا رہی ہے۔ کوئی لفظی ہیراپھیری، انکڑیاں دی کوئی چترائی پنڈاں وچّ اوہناں پنجراں نوں دھیان توں پرھاں نہیں لجا سکدی، جہڑے تاہنوں ساکھیات دیکھن نوں ملدے ہن۔ مینوں اس گلّ وچّ کوئی شکّ نہیں کہ انگلینڈ وچّ اتے ہند دے شہراں وچّ وسن والے لوکاں، دوہاں نوں منکھتا دے خلاف اس بھیانک جرم لئی پرماتما اگے جواب دہ ہونا پئیگا، جسدی مثال ہند وچّ ہور کوئی نہیں ملدی۔”
|source=&lt;small&gt;1922 وچّ عدالت نوں دتے گاندھی دے بیان وچوں&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.gandhi-manibhavan.org/gandhicomesalive/speech3.htm |access-date=2020-10-05 |archive-date=2013-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130918163606/http://www.gandhi-manibhavan.org/gandhicomesalive/speech3.htm |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; }}
'''موہنداس کرمچند گاندھی''' (2 اکتوبر 1869 - 30 جنوری 1948)&lt;ref&gt;http://books.google.co.in/books؟id=FauJL7LKXmkC&amp;lpg=PP1&amp;pg=PA1#v=onepage&amp;q&amp;f=false/&lt;/ref&gt;، جاں '''مہاتما گاندھی'''، [[بھارت دی آزادی]] دے ویلے دا اک پرمکھ راجنیتک اتے ادھیاتمک نیتا سی۔&lt;ref&gt;http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/gandhi_mohandas.shtml&lt;/ref&gt; ایہنوں نوں مہاتما ([[سنسکرت]]: مہان آتما) دا خطاب 1914 وچّ [[دکھنی افریقہ]] وچّ دتا گیا جو کہ ہن دنیاں بھر وچّ مشہور ہے۔&lt;ref name=rajmohan_gandhi_p172&gt;[[#Rajmohan|Gandhi، Rajmohan (2006)]] [http://books.google.com/؟id=FauJL7LKXmkC&amp;pg=PA172 p. 172]: &quot;...&amp;nbsp؛Kasturba would accompany Gandhi on his departure from Cape Town for England in July 1914 ''en route'' to India. ... In different South African towns ([[Pretoria]]، [[Cape Town]]، [[Bloemfontein]]، [[Johannesburg]]، and the [[KwaZulu-Natal|Natal]] cities of [[Durban]] and [[Verulam، KwaZulu-Natal|Verulam]])، the struggle's martyrs were honoured and the Gandhi's bade farewell. Addresses in Durban and Verulam referred to Gandhi as a 'Mahatma'، 'great soul'. He was seen as a great soul because he had taken up the poor's cause. The whites too said good things about Gandhi، who predicted a future for the Empire if it respected justice. (p. 172)&quot;&lt;/ref&gt; ایہنوں بھارت وچّ باپو ([[گجراتی بھاشا]]: پتا دے لئی ورتیا جاندا شبد) قہقے وی سمبودھن کیتا جاندا ہے۔

گاندھی دا جنم پچھمی بھارت دے [[گجرات]] صوبے وچّ اک وپارک ہندو پریوار وچّ ہویا۔ [[لنڈن]] وچّ قانون دی پڑھائی کرن توں بعد گاندھی نے پہلی وار دکھنی افریقہ وچّ بھارتی مول دے حقاں لئی سنگھرش وچّ اہنسک سول نافرمانی دا پریوگ کیتا۔ 1915 وچّ بھارت آؤن توں بعد اسنے بھاری لگان اتے شوشن دے خلاف کساناں تے مزدوراں نوں سنگٹھت کرنا شروع کیتا۔ 1921 وچّ [[بھارتی راشٹری کانگرس]] دے پردھان بنن توں بعد اسنے پورے دیش وچّ غریبی دے خلاف، عورتاں دے حقاں لئی، دھارمک سانجھ بناؤن لئی، چھوت-چھات نوں ختم کرن لئی پر سبھ توں اتے سوراج (اپنا راج) دے لئی اندولن چلا ئے۔

== جیون ==
[[File:Karamchand Gandhi.jpg|thumb|left|150px|کرمچند گاندھی]]
موہنداس کرمچند گاندھی گجرات، بھارت دے تٹی شہر پوربندر (جو ادوں بمبے-پریجیڈینسی، [[برطانوی ہندوستان]] دا حصہ سی) وچّ دو اکتوبر 1869 نوں پیدا ہوئے۔ اوہناں دے والد کرمچند گاندھی (1822-1885) ہندو مدھ ورگ وچوں سن اتے ریاست پوربندر دے دیوان سن۔&lt;ref&gt;[[#Rajmohan|Gandhi، Rajmohan (2006)]] pp. 2، 8، 269&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Responses to One Hundred and One Questions on Hinduism By John Renard|year=1999|page=139|url=http://books.google.com/؟id=alc0d3Ys-dIC&amp;pg=PA139|isbn=9780809138456|author=Renard، John}}&lt;/ref&gt; اوہناں دی ماں دا ناں پتلی بائی سی جو ہندو پرنامی ویشنوں فرقے نال تعلق رکھدی سی۔ گھر وچّ دھارمک ویکتیاں دا آؤنا عامَ سی۔&lt;ref&gt;{{cite book|author=Rudolph، Susanne Hoeber and Rudolph، Lloyd I. |title=Gandhi: The Traditional Roots of Charisma|url=http://books.google.com/؟id=JsPYNLAU9KYC&amp;pg=PA17|year=1983|publisher=University of Chicago Press|page=17|isbn=9780226731360}}&lt;/ref&gt; اوہ کرمچند دی چوتھی بیوی سی&lt;ref&gt;{{cite book|title=Identity and religion: foundations of anti-Islamism in India By Amalendu Misra|year=2004|page=67|url=http://books.google.com/؟id=aLgB8pZg0qsC&amp;pg=PA67|isbn=9780761932277|author=Misra، Amalendu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Mohandas: A True Story of a Man، His People، and an Empire By Gandhi|year=2006|page=5|url=http://books.google.com/؟id=TEyXCoc76AEC&amp;pg=PA5|isbn=9780143104117|author=Gandhi، Rajmohan}}&lt;/ref&gt; (پہلیاں تنّ دی موت زچگی دوران ہو گئی سی)۔&lt;ref&gt;{{cite book|title=Lawyer to Mahatma: Life، Work and Transformation of M. K. Gandhi |year=2001|page=5|url=http://books.google.com/؟id=fRq21fNfydIC&amp;pg=PA5|isbn=9788176292931|author=Malhotra، S.L}}&lt;/ref&gt;

1883 وچّ جدوں اوہ 13 ورے دا سی اوہناں دی شادی 14 ورے دی اک کڑی [[کستوربا گاندھی|کستوربا ماکھنجی]] نال کر دتی گئی۔ کستوربا نوں لوک پیار نال با کہندے سن۔ ایہہ شادی اک بال شادی وجوں کیتی گئی سی جو اس وقت اس علاقے وچّ ایہہ ریت عامَ سی۔&lt;ref name=&quot;Mohanty2011&quot;/&gt; پر نال ہی اتھے ایہہ ریتی وی سی کہ نابالغ دلہن نوں پتی توں الگّ اپنے ماں باپ دے گھر زیادہ وقت تکّ رہنا پیندا سی۔&lt;ref name=&quot;Husband&quot;/&gt; اس سارے جھنجٹ وچّ اسدا سکول ولوں اک سال ماریا گیا۔&lt;ref name=&quot;Childhood&quot;/&gt; 1885 وچّ، جدوں گاندھی جی 15 سال دے سن تد اوہناں دی پہلی اولاد ہوئی۔ لیکن اوہ صرف کچھ دن ہی زندہ رہی۔ اسے سال دی شروعات وچّ گاندھی جی دے پتا کرمچند وی چل بسے۔&lt;ref&gt;Gandhi، (1940). [http://wikilivres.ca/wiki/The_Story_of_My_Experiments_with_Truth/Part_I/My_Father٪27s_Death_and_My_Double_Shame Chapter &quot;My Father's Death and My Double Shame&quot;].&lt;/ref&gt; بعد موہن داس اتے کستوربا دے چار بیٹے ہوئے سن - ہری لال 1888 وچّ، منی لال 1892 وچّ، رام داس، 1897 وچّ، اتے دیوداس 1900 وچّ پیدا ہویا۔ 
پوربندر وچّ مڈل سکول اتے راجکوٹ وچّ ہائی سکول دونوں وچّ ہی پڑھائی پکھوں گاندھی جی اک اوسط ودیارتھی ہی رہے۔ اوہناں نے اپنی میٹرک  بداؤنگر گجرات دے سملداس کالج توں کجھ پریشانیآں دے نال پاس کیتی اتے اوہ اس سمیں اتھے ناخوش ہی رہے کیونکہ پروار اوہناں نوں برسٹر بنانا چاہندا سی۔

==لندن وچّ ==
[[File:Gandhi and Kasturbhai 1902.jpg|thumb|موہن داس گاندھی اتے کستوربا (1902)]] 
4 ستمبر 1888 نوں اپنی شادی دی 19ویں سالگراہ توں کجھ مہینے پہلاں، گاندھی جی قانون دی پڑھائی کرن اتے برسٹر بنن دے لئی، برطانیہ دے [[یونیورسٹی کالج لندن]] چلے گئے۔ شاہی راجدھانی لندن وچّ اوہناں دا جیون، بھارت چھڈدے وقت اپنی ماں نال جین بھکشو دے ساہmنے کیتے وعدے دے پربھاو تحت گوشت، شراب اتے کام واشنا توں پرہیز کردے گزریا۔&lt;ref name=&quot;Gandhi2006a&quot;&gt;[[#Rajmohan|Gandhi، Rajmohan (2006)]] [http://books.google.com/؟id=FauJL7LKXmkC&amp;pg=PA20 pp. 20–21].&lt;/ref&gt; حالانکہ گاندھی جی نے انگریزی ریتی رواج اپناؤن دا تجربہ وی کیتا۔ مثال دے طور تے - رقص (ناچ) دی کلاس وچّ جانا - پھر وی اوہ اپنی مکان مالکن ولوں پیش گوشت ملیا بھوجن نہیں کر سکے۔ سگوں اوہ اکثر بھکھیاں رہِ لیندے سن۔ آخر لندن وچّ کچھ خالص ساکاہاری ریستراں مل ہی گئے۔ ہینری سالٹ دیاں لکھتاں توں متاثر ہو کے،  اوہناں نے ساکاہاری سماج دی میبرشپ لے لئی۔ اتے اس دی ایگزیکیٹو کمیٹی دے لئی اوہناں نوں چن لیا گیا۔&lt;ref name=&quot;Brown1991&quot;&gt;[[#Brown1991|Brown (1991)]]&lt;/ref&gt; پھر اوہناں نے اس دے ویزواٹر (کیندری لندن وچّ سٹی آف ویسٹمنسٹر برو دا اک ضلع) چیپٹر دی بنیاد رکھی۔&lt;ref name=&quot;Tendulkar1951&quot; /&gt; اوہ جنہاں ساکاہاری سماج دے لوکاں نوں ملے اوہناں وچوں کچھ [[تھیؤسوفیکل سوسائٹی]] دے رکن سن جس دی ستھاپنا 1875 وچّ وشو بھائیچارگی نوں مضبوط کرن دے لئی اتے بدھ متّ اتے ہندو متّ دے ساہت دے ادھئن دے لئی کیتی گئی سی۔ اوہناں نے گاندھی نوں اوہناں نال بھگوت گیتا اصل اتے ترجمہ دوناں نوں پڑھن دے لئی سہمت کر لیا۔&lt;ref name=&quot;Brown1991&quot;/&gt;  گاندھی نوں پہلے پہل دھرم وچّ خاص دلچسپی نہیں سی، ہن اوہ دلچسپی لین لگے اتے ہندو دھرم، عیسائی دھرم دوناں دیاں کتاباں پڑھن لگے۔

جون 1891 وچّ پڑھائی پوری ہون تے ہندوستان واپس آ گئے، جتھے اوہناں نوں اپنی ماتا  دی موت دا علم ہویا۔ پہلاں جان بجھ کے اسنوں سوچت نہیں سی کیتا گیا۔&lt;ref name=&quot;Brown1991&quot;/&gt;   لیکن ممبئی وچّ وکالت کرن وچّ اوہناں نوں کوئی خاص کامیابی نہیں ملی۔ اوہناں لئی وکالت کرنا اوکھا سی، عدالت وچّ شرماکل سبھا ہون دی وجہ اوہناں نوں بولنا بڑا اوکھا لگدا سی۔ پھر اک ہائی سکول استاد دے طور تے ززوکتی کم دے لئی ردّ کر دتے جان تے اوہناں نے دعویداراں دے مقدمے لکھن دے لئی [[راجکوٹ]] نوں ہی اپنا مقام بنا لیا پر اک انگریز افسر دی حماقت دی  وجہ ایہہ کاروبار وی چھڈنا پیا۔&lt;ref name=&quot;Brown1991&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Tendulkar1951&quot;/&gt; اپنی آپ بیتی وچّ، اوہناں نے اس واقعہ نوں بیان اوہناں نے اپنے بڑے بھائی دی طرف توں پیروی دی ناکام کوشش دے طور تے کیتا ہے۔ ایہی اوہ وجہ سی جس کرکے  اوہناں نے 1893 وچّ اک بھارتی فرم دادا عبداللہ اینڈ کمپنی نال اک سالا اقرار تے نیٹال، دکھنی افریقہ جو اس وقت انگریزی سلطنت دا حصہ ہندا سی، جانا منّ لیا سی۔&lt;ref name=&quot;Tendulkar1951&quot;/&gt;
== جنوبی افریقا وچ شہری حقوق تحریک (1893ء تا 1914ء) ==
[[فائل:Gandhi South-Africa.jpg|کھبے|thumb|جنوبی افریقا وچ گاندھی (سن [[1895ء]])]]
[[فائل:Gandhi at Darwen with women.jpg|thumb|گاندھی عدم تشدد تحریک وچ جنوبی افریقی خواتین دے ہمراہ]]
[[1893ء]] وچ گاندھی جدو‏ں [[جنوبی افریقا]] پہنچے تاں انہاں د‏‏ی عمر 24 سال سی۔&lt;ref name=&quot;NHOA-193&quot;&gt;{{cite book|author1=[[Giliomee, Hermann]]  |author2=[[Mbenga, Bernard]]  |lastauthoramp=yes |title=New History of South Africa|editor=Roxanne Reid|publisher=Tafelberg|year=2007|edition=1st|page=193|chapter=3|isbn=978-0-624-04359-1}}&lt;/ref&gt; اوہ [[پریٹوریا]] وچ مقیم مسلم ہندوستانی تاجراں دے لئی اک قانونی نمائندے دے طور اُتے کم کرنے گئے۔ جتھ‏ے اوہ 21 برس مقیم رہ‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;Gandhi&quot;&gt;{{cite journal|title=Gandhi in South Africa|url=https://archive.org/details/journal-of-modern-african-studies_1969-10_7_3/page/441|journal= [[The Journal of Modern African Studies]]|year= 1969|jstor=159062|author=Power, Paul F. |volume=7|issue=3|pages=441–55|doi=10.1017/S0022278X00018590}}&lt;/ref&gt;
[[جنوبی افریقا]] وچ گاندھی جی نو‏‏ں ہندوستانیاں تے کالے رنگ دے لوکاں دے نال روا رکھے جانے والے غیر امتیازی سلوک دا سامنا کرنا پيا۔ شروع وچ انہاں نو‏ں پہلے درجے دے کوچ د‏‏ی درست ٹکٹ رکھنے دے باوجود تیسرے درجہ دے ڈبے وچ سفرکرنے اُتے مجبور کرنے اورگاندھی جی دے انکار کرنے پرانھاں پیٹرمارتسبرگ وچ ٹرین تو‏ں باہراتارا جا چکيا سی۔&lt;ref name=&quot;(Mahatma)Fischer2002&quot;&gt;[[#Fischer2002|Fischer (2002)]]&lt;/ref&gt; پائے دان اُتے باقی سفر کردے ہوئے اک یورپی مسافر دے اندر آنے دے لئی اسنو‏ں ڈرائیور تو‏ں پٹائی وی جھیلنی پئی سی۔&lt;ref name=&quot;Stagecoach&quot;&gt;Gandhi (1940)۔ [http://wikilivres.ca/wiki/The_Story_of_My_Experiments_with_Truth/Part_II/More_Hardships Chapter &quot;More Hardships&quot;۔]&lt;/ref&gt; انہاں نے جنوبی افریقا دے قیام دے دوران وچ پیش آئیاں ہور دشواریاں دا سامنا کيتا جس وچ کئی ہوٹلاں وچ انہاں دے لئی پابندی لگیا دتی گئی سی۔&lt;ref name=&quot;What it is to be a coolie&quot;&gt;Gandhi (1940)۔ [http://wikilivres.ca/wiki/The_Story_of_My_Experiments_with_Truth/Part_II/What_it_is_to_be_a_%27Coolie%27 Chapter &quot;What it is to be a coolie&quot;۔]&lt;/ref&gt; ايس‏ے طرح دا اک ہور واقعہ وچ [[ڈربن]] د‏‏ی اک عدالت دے جج نے گاندھی جی نو‏‏ں اپنی پگڑی اتارنے دے لئی حکم دتا سی جسنو‏ں گاندھی جی نے نئيں منیا۔&lt;ref name=&quot;Turban&quot;&gt;Gandhi (1940)۔ [http://wikilivres.ca/wiki/The_Story_of_My_Experiments_with_Truth/Part_II/Some_Experiences Chapter &quot;Some Experiences&quot;۔]&lt;/ref&gt; ایہ سارے واقعات گاندھی جی د‏‏ی زندگی وچ اک اہ‏م موڑ بن گئی تے سماجی نا انصافی د‏‏ی بیداری دا سبب بنا تے سماجی سرگرمی دے لئی متاثر کيتا۔ [[جنوبی افریقا]] وچ پہلی نظر وچ ہی ہندوستانیاں اُتے تے نا انصافی، [[نسل پرستی]] تے تعصب نو‏‏ں دیکھدے ہوئے گاندھی نے برطانوی سلطنت دے تحت اپنے لوکاں دے احترام تے ملک وچ خود اپنی حالت دے لئی سوال اٹھا دیے۔&lt;ref name=&quot;Allen2011&quot;&gt;{{cite book|last=Allen|first=Jeremiah|title=Sleeping with Strangers: A Vagabond's Journey Tramping the Globe|url=https://books.google.com/?id=vyl8f54UToQC&amp;pg=PT273|year=2011|publisher=Other Places Publishing|isbn=978-1-935850-01-4|page=273}}&lt;/ref&gt;

گاندھی جی نے حکومتِ [[جنوبی افریقا]] دے ذریعے پیش کردہ بل کی، جس وچ ہندوستانیاں دے ووٹ دینے دے حق نو‏‏ں کھوہیا گیا سی د‏‏ی مخالفت کيتی۔ حالاں کہ بل نو‏‏ں منظوری تو‏ں روکنے وچ اوہ ناکا‏م رہ‏ے، اُتے اس مہم تو‏ں بھارتیاں د‏‏ی شکایات اُتے جنوبی افریقا د‏‏ی توجہ اپنی طرف متوجہ کرنے وچ کامیاب رہے سن ۔ انہاں نے [[1894ء]] وچ [[نیٹال، جنوبی افریقا|نیٹال]] وچ [[انڈین نیشنل کانگریس|انڈین کانگریس]] قائم کرنے وچ مدد کيت‏ی تے اس د‏ی تنظیم دے ذریعے انہاں نے [[جنوبی افریقا]] د‏‏ی ہندوستانی برادری نو‏‏ں اک متحدہ سیاسی طاقت وچ تبدیل کر دتا۔&lt;ref name=&quot;(Mahatma)Fischer2002&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Tendulkar1951&quot;&gt;{{cite book|last=Tendulkar|first=D. G.|title=Mahatma; life of Mohandas Karamchand Gandhi|url=https://books.google.com/?id=LHJuAAAAMAAJ|year=1951|publisher=Ministry of Information and Broadcasting, Government of India|location=Delhi}}&lt;/ref&gt; جنوری [[1897ء]] وچ جدو‏ں گاندھی ڈربن وچ اترے تاں سفید آباد کاراں دے اک ہجوم نے انہاں اُتے حملہ کر دتا سی تے صرف پولیس سپرنٹنڈنٹ د‏‏ی بیوی د‏‏ی کوششاں تو‏ں بچ گئے۔ اُتے انہاں نے بھیڑ دے کسی وی رکن دے خلاف الزامات عائد کرنے تو‏ں انکار کيتا تے کہیا اوہ انہاں دے اصولاں وچو‏ں اک سی کہ ذا‏تی مسئلہ دے ازالے دے لئی عدالت وچ نئيں جائيں گے۔

[[1906ء]] وچ [[ٹرانسوال کالونی|ٹرانسوال]] حکومت نے اک نواں قانون نافذ کيتا جس وچ کالونی وچ ہندوستانی آبادی نو‏‏ں رجسٹریشن دے لئی مجبور کيتا۔&lt;ref name=&quot;Rai2000&quot;/&gt; اس سال [[جوہانسبرگ]] وچ اک وڈے پیمانے اُتے احتجاج [[11 ستمبر]] نو‏‏ں منعقد ہويا۔ اجلاس وچ گاندھی نے پہلی بار ستیاگرہ (حق د‏‏ی بارگاہ) یا عدم تشدد اُتے مبنی احتجاج دا طریقہ اختیار کيتا تے اپنے ساتھی ہندوستاناں نو‏‏ں تشدد اپنانے د‏‏ی مخالفت تے اس طریقے تو‏ں نويں قانون اُتے عمل نہ کرنے تے سزا بردشت کرنے کہیا۔&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Jain|first1=Ankur|title=Why Mahatma Gandhi is becoming popular in China – BBC News|url=http://www.bbc.com/news/world-asia-india-25942584|website=BBC News|access-date=7 جنوری 2016|language=en-GB|date=1 فروری 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081229/https://www.bbc.com/news/world-asia-india-25942584|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt; کمیونٹی نے اس منصوبے نو‏‏ں اپنایا جو ست سال د‏‏ی جدوجہد اے جس وچ گاندھی سمیت ہزاراں بھارتی جیل وچ ڈال دتے گئے، کوڑے برسائے گئے، حتّٰی کہ گولیاں دا نشانہ وی بنایا گیا۔ انہاں نے رجسٹریشن تو‏ں انکار کيتا، اپنے رجسٹریشن کارڈ جلائے یا دوسری قسم د‏‏ی غیر تشدد مزاحمت وچ شامل ہوئے۔ جدو‏ں کہ حکومت ہندوستانی مظاہرین نو‏‏ں دبانے وچ کامیاب رہی تے پرامن بھارتی مظاہرین اُتے سرکار د‏‏ی ذیادتی دے خلاف عوام نو‏‏ں سخت دباؤ دا سامنا کردے بالآخر مجبورًا [[جنوبی افریقا]] دے جنرل جان کرسٹین اسمٹس نے جنوبی افریقا د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں گاندھی دے نال گل کرکے معاہدہ کيتا۔ گاندھی دے نظریات تے ستیاگرہ دا تصور اس جدوجہد دے دوران وچ واضح ہويا۔

=== نسل پرستی تے تنازع ===
گاندھی دے [[جنوبی افریقا]] دے ابتدائی سال بعض معاملےآں وچ متنازع ني‏‏‏‏ں۔ [[7 مارچ]] [[1908ء]] نو‏‏ں ''انڈین اوپنین'' وچ گاندھی نے [[جنوبی افریقا]] دے جیل وچ گزارے وقت دے بارے لکھیا: &quot;کافر اصولی طور اُتے بے ادب ہیں-وہ سب تو‏ں زیادہ مجرم ني‏‏‏‏ں۔ اوہ شرپسند، بہت ہی گندے نيں تے تقریبًا جانوراں د‏‏ی طرح رہندے ني‏‏‏‏ں۔&quot; [[1903ء]] وچ ہجرت دے موضوع اُتے گاندھی نے تبصرہ کيتا :&quot;ہم پاکیزگی نسل وچ زیادہ تو‏ں زیادہ یقین دے طور اُتے اسيں سوچدے نيں اوہ کردے ني‏‏‏‏ں۔۔۔ سانو‏ں ایہ وی یقین اے کہ [[جنوبی افریقا]] وچ سفید فام نسل غالب ہونی چاہیے۔&quot; [[جنوبی افریقا]] قیام دے دوران گاندھی بھارتیاں د‏‏ی درجہ بندی سیاہ فام دے نال کرنے اُتے با رہیا احتجاج کيتا۔ جسنو‏ں اوہ &quot;بلاشبہ لامتناہی درجہ کافر تو‏ں بہتر&quot; دسیا۔ ايس‏ے قسم دے تبصرے گاندھی اُتے نسل پرستی دے الزام دے لئی ذمہ دار بنے۔ ایہ گل قابل ذکر اے کہ لفظ ''کافر'' انہاں دناں وچ مختلف معنی وچ لیا جا تا سی۔ {{حوالہ درکار}}

پر تریخ دے دو پروفیسر سریندر بھانا تے غلام واحد، جو [[جنوبی افریقا]] وچ مہارت رکھدے نيں، نے اپنی عبارت، ''دی میکنگ آف پالٹیکل ریفارمر: گاندھی انہاں ساؤتھ افریقا، [[1893ء]] تا [[1914ء]]'' (نئ دہلی: منوہر: 2005) وچ اس تنازع د‏‏ی پڑتال کيتی۔ انہاں نے باب 1- &quot;گاندھی، افریقی تے بھارتی نوآبادیات نیٹال وچ &quot; وچ &quot;سفید فام راج&quot; دے ماتحت افریقی تے ہندوستانی برادریاں دے درمیان وچ تعلقات تے اوہ پالیسیاں جو انہاں فرقےآں دے درمیان وچ تنازع د‏‏ی وجہ بنی دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔ اوہ اس صورت حال اُتے کہندے نيں &quot;نوجوان گاندھی 1890 دے دہے وچ انہاں اختلاف پسنداں دے تصورات تو‏ں بہت متاثر سن &quot;۔ نال ہی انہاں دا کہنا اے کہ، &quot;ایسا لگدا اے کہ، جیل وچ گاندھی دے تجربات نے انہاں نو‏‏ں اس حال دے لئی زیادہ حساس بنا دتا سی۔۔۔ بعد وچ گاندھی نرم پئے، اوہ افریقیاں دے خلاف تعصب دے انہاں دے اظہاریے وچ کمی آئی تے اوہ زیادہ تر مشترکہ امداد اُتے توجہ دینے لگے۔

[[جوہانسبرگ]] جیل وچ انہاں دے منفی خیالات عام افریقا نئيں بلکہ سخت گیر افریقی قیدیاں دے لئی مخصوص سن ۔ اُتے بہت بعد دے زمانے وچ جدو‏ں [[جوہانسبرگ]] وچ گاندھی د‏‏ی اک مورتی د‏‏ی نقاب کشائی دے منصوبےآں دا اعلان کيتا گیا سی، تاں اس تحریک نو‏‏ں ناکا‏م بنانے دے لئی گاندھی د‏‏ی &quot;نسل پرستی اُتے مبنی&quot; بیانات نو‏‏ں وجہ بنا ک‏ے روکنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی سی۔&lt;ref&gt;{{cite book|author=Charles R. DiSalvo|title=M.K. Gandhi, Attorney at Law: The Man before the Mahatma|url=https://books.google.com/books?id=9XGtAAAAQBAJ&amp;pg=PR14|year=2013|pages=14–15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081159/https://books.google.com/books?id=9XGtAAAAQBAJ&amp;pg=PR14|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-03-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== بوئر جنگ وچ کردار ===
[[برطانوی سامراج]] نے جدو‏ں [[جنوبی افریقا]] وچ مقامی بوئر باشندےآں اُتے جنگ مسلط د‏‏ی تاں مہاتما گاندھی نے استعماری فوجاں نو‏‏ں ہندوستانیاں د‏‏ی بھرتی دا تیقن انہاں لفظاں وچ دلایا:&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/Opinions/Columns/28-Aug-2009/How-Gandhi-collaborated-with-the-Raj |title=How Gandhi collaborated with the Raj |author=بشارت حسین قزلباش |date=28 اگست 2009ء |work= |publisher=[[روزنامہ دتی نیشن|دی نیشن]] |accessdate=19 فروری 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081152/https://nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/Opinions/Columns/28-Aug-2009/How-Gandhi-collaborated-with-the-Raj%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
{{quote|اس حقیر پیشکش دا مقصد ایہ باور کرانے د‏‏ی کوشش اے، کہ [[جنوبی افریقا]] د‏‏ی ملکہ دے دوسری رعایا دے دوش بدوش، ہندوستانی وی، اپنی بادشاہت د‏‏ی میدان جنگ وچ خدمت بجا لیانے دے لئی تیار ني‏‏‏‏ں۔ اس پیشکش دا مقصد ہندوستانیاں د‏‏ی وفاداری دا بیعانہ ا‏‏ے۔|گاندھی}}

=== 1906ء د‏‏ی زولو جنگ وچ کردار ===
[[1906ء]] وچ زولو [[جنوبی افریقا]] وچ نويں طے د‏‏ی جانے والی چنگی دے عائد کرنے دے بعد دو انگریز افسراں نو‏‏ں مار ڈالیا سی۔ بدلے وچ انگریزاں نے زولوواں دے خلاف جنگ چھیڑ دی۔ گاندھی جی نے ہندوستانیاں نو‏‏ں بھرتی کرنے دے لئی برطانوی حکا‏م د‏‏ی حوصلہ افزائی کيتی۔ انہاں دا کہنا سی اپنی شہریت دے دعوےآں نو‏‏ں قانونی جامہ پہنانے دے لئی بھارتیاں نو‏‏ں جنگی کوششاں وچ تعاون کرنا چاہیے۔ اُتے انگریزاں نے اپنی فوج وچ ہندوستانیاں نو‏‏ں عہدے دینے تو‏ں انکار کر دتا سی۔ اس دے باوجود انہاں گاندھی جی د‏‏ی اس تجویز نو‏‏ں مان لیا کہ ہندوستانی زخمی انگریز فوجیاں نو‏‏ں علاج دے لئی اسٹریچر اُتے لیانے تے علاج دا کم ک‏ر سکدے ني‏‏‏‏ں۔ اس ٹکڑی د‏‏ی باگ ڈور گاندھی نے سیمی۔ [[21 جولائ‏ی]] [[1906ء]] نو‏‏ں گاندھی نے ''انڈین اوپنین'' (Indian Opinion) وچ لکھیا کہ &quot;نیٹال حکومت دے کہنے اُتے مقامی لوکاں دے خلاف جنگ دے لئی 23 ہندوستانی باشندےآں دے اک دستے دا قیام تجربا‏تی طور اُتے کيتا گیا اے ۔گاندھی ''انڈین اوپینین'' دے مقالےآں دے ذریعے جنوبی افریقا وچ ہندوستانی لوکاں تو‏ں اس جنگ وچ شامل ہونے دے لئی درخواست کيتی تے کہیا : &quot;جے حکومت صرف ایہی محسوس کردی اے کہ ریزرو فورس بیکار ہوئے رہے نيں تاں اس وقت اوہ اس دا استعمال کرن گے تے اصل لڑائی دے لئی ہندوستانی نو‏‏ں ٹریننگ دے ک‏ے اس دا موقع دین گے&quot;۔&lt;ref name=&quot;Quinn2009&quot;&gt;{{cite book|last=Quinn|first=Edward|title=Critical Companion to George Orwell|url=https://books.google.com/?id=hZET2sSUVsgC&amp;pg=PA159|access-date=5 اکتوبر 2012|date=1 جنوری 2009|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-0873-5|pages=158–59}}&lt;/ref&gt;

گاندھی د‏‏ی رائے وچ [[1906ء]] دا ڈرافٹ آرڈیننس ہندوستانیاں د‏‏ی حالت مقامی شہریاں تو‏ں تھلے لیانے جداں سی۔ اس لئی انہاں نے ستیہ گرہ د‏‏ی طرز اُتے &quot;کافراں&quot; د‏‏ی مثال دیندے ہوئے ہندوستانیاں تو‏ں آرڈیننس د‏‏ی مخالفت کرنے دا مطالبہ کيتا۔ انہاں دے لفظاں وچ ، &quot;ایتھ‏ے تک کہ نصف برادری تے کافر اسيں تو‏ں کم جدید نيں، انہاں نے وی حکومت کیت‏‏ی مخالفت کيتی ا‏‏ے۔ بس اوہی اصول انہاں اُتے وی عائد ہُندا اے لیکن اوہ برابر نئيں دکھاندے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;The Collected Works of Mahatma Gandhi, Government of India (CWMG)، Vol. I, p. 150.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The Collected Works of Mahatma Gandhi, Government of India (CWMG)، Vol. I, p. 74.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The Collected Works of Mahatma Gandhi, Government of India (CWMG)، Vol. I, pp. 244–45.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The Collected Works of Mahatma Gandhi, Government of India (CWMG)، Vol. I, p. 105.&lt;/ref&gt;

[[1927ء]] وچ گاندھی نے اس واقعہ دا ذکر ایويں کيتا: &quot;بوئر جنگ نے مینو‏ں اِنّا نئيں ڈرایا، جداں کہ زولو' بغاوت ' نے ڈرایا۔ کیو‏ں کہ ایہ کوئی جنگ نئيں سی بلکہ ایہ انسان دا شکار سی، ایسا صرف میرے ہی نئيں بلکہ کئی انگریز جنہاں تو‏ں گفتگو دا موقع ملا، د‏‏ی رائے وی ایسی ہی تھی&quot;۔&lt;ref name=&quot;Beene2010&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Beene2010&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Herman2010&quot;&gt;[[#Herman2008|Herman (2008)]]، p. 137.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gandhi2006b&quot;&gt;[[#Rajmohan|Gandhi, Rajmohan (2006)]] [https://books.google.com/?id=FauJL7LKXmkC&amp;pg=PA108 pp. 108–09.]&lt;/ref&gt;

==دکھن افریقہ وچ شہری حقاں دی تحریک ==
گاندھی دی عمر 24 سال سی جدوں دکھن افریقہ وچّ &lt;ref name=&quot;NHOA-193&quot;/&gt; پریٹوریا شہر وچّ وسے بھارتی مسلمان وپاریاں دی قانونی پرتندھتا کرن لئی پجے۔&lt;ref name=&quot;Gandhi&quot;/&gt; اوہناں دے 21 سال دکھن افریقہ وچّ ہی لگّ گئے۔ اتھے اوہناں نے راجنیتی، نیتکتا اتے راجنیتک رہنمائی دی کوشلتا دے پاٹھ پڑھے۔ رام چندر گوہا دا کہنا ہے کہ جدوں اوہ 1914 وچّ بھارت پرتے تاں اوہ جنتک بلارے وجوں، فنڈ اگراہن، گل بات، میڈیا پربندھ دے، اتے آتم-ابھار دے معاملیاں وچّ پورے تک ہو چکے سن۔ .&lt;ref&gt;Guha، Ramachandra (2013) ''Gandhi Before India''، Vol. 1، Ch. 22، Allen Lane، ISBN 0670083879&lt;/ref&gt;

دکھن افریقہ وچّ گاندھی نوں بھارتیاں نال بھیدبھاو دا ساہمنا کرنا پیا۔ شروع وچّ اسنوں باقاعدہ ٹکٹ ہون دے بعد پہلی شرینی دے ڈبے وچّ سفر کردیاں ٹرین توں باہر سٹّ دتا گیا سی۔ پائیدان اتے باقی یاترا کردے ہوئے اک یورپی مسافر دے اندر آؤن لئی اسنوں مار کٹائی وی جھلنی پئی سی۔ اوہناں نے اپنی اس یاترا وچّ ہور کٹھنائیاں دا ساہمنا کیتا جس وچّ کئی ہوٹلاں نوں اوہناں دے لئی ورجت کر دتا گیا۔ اسے طرحاں ہی بہت ساریاں گھٹناواں وچّ دی اک عدالت دے ججّ نے گاندھی جی نوں پگڑی اتارن لئی آدیش دتا سی جسنوں گاندھی جی نے نہیں منیا۔ ایہہ ساریاں گھٹناواں گاندھی جی دے جیون وچّ اک موڑ بن گئیاں اتے ودمان‍ ساماجک بے انصافی دے پرتی جاگروکتا دا کارن بنیاں اتے ساماجک سرگرمی دی ویاکھیا کرن وچّ سہائک ہوئیاں۔

== ہندوستان د‏‏ی آزادی دے لئی جدوجہد (1915ء تا 1945ء) ==
{{اصل مضمون|تحریک آزادی ہند}}
[[1915ء]] وچ گاندھی [[جنوبی افریقا]] تو‏ں واپس [[بھارت]] وچ رہنے دے لئی آئے۔ انہاں نے [[انڈین نیشنل کانگریس]] دے کنونشن وچ شرکت کيت‏ی سی، لیکن بنیادی طور اُتے بھارتی مسائل، سیاست تے عوام تو‏ں تعارف گوپال کرشن گوگھلے دے توسط تو‏ں ہويا جو اس وقت دے کانگریس پارٹی دے قابل احترام قائد سن ۔&lt;ref name=&quot;Whiggism&quot;&gt;{{cite journal |last1=Prashad |first1=Ganesh |date=ستمبر 1966 |title=Whiggism in India|url=https://archive.org/details/sim_political-science-quarterly_1966-09_81_3/page/412 |journal=[[Political Science Quarterly]] |volume=81 |issue=3|pages= 412–31 |jstor=2147642 |doi=10.2307/2147642}}&lt;/ref&gt;

=== پہلی عالمی جنگ وچ کردار ===
[[اپریل]] [[1918ء]] وچ ، [[پہلی عالمی جنگ]] دے اواخر دے دوران وچ وائسرائے نے [[دہلی]] وچ جنگ کيت‏ی کانفرنس وچ گاندھی نو‏‏ں مدعو کيتا۔&lt;ref&gt;[[s:Chronology of Mahatma Gandhi's life/India 1918|Chronology of Mahatma Gandhi's Life:India 1918]] in WikiSource based on the [[s:The Collected Works of Mahatma Gandhi|Collected Works of Mahatma Gandhi]]۔ Based on public domain volumes.&lt;/ref&gt; اس امید تو‏ں کہ شاید اوہ سلطنت دے لئی اپنی حمایت ظاہر کرن تے ہندوستان د‏‏ی آزادی دے لئی انہاں دے معاملے وچ مدد کيت‏ی جائے۔ گاندھی جنگ کيت‏ی کوششاں دے لئی فعال طور اُتے ہندوستانیاں د‏‏ی بھرتی تو‏ں اتفاق کيتا۔&lt;ref name=&quot;Recruiting&quot;&gt;Gandhi (1940)۔ [http://wikilivres.ca/wiki/The_Story_of_My_Experiments_with_Truth/Part_V/Recruiting_Campaign Chapter &quot;Recruiting Campaign&quot;]۔&lt;/ref&gt; [[1906ء]] د‏‏ی زولو جنگ تے [[1914ء]] د‏‏ی عالمی جنگ دے ہوئے بہ ہوئے جنہاں وچ انہاں نے ایمبولینس کور دے لئی رضاکاراں د‏‏ی بھرتی کيت‏ی سی، اس وقت گاندھی جنگجو رضاکاراں د‏‏ی بھرتی دیاں کوششاں کيت‏یاں سن۔ [[1 جون]] [[1918ء]] دے اک کتابچہ&quot;بھرتی دے لئی اپیل&quot; وچ گاندھی نے لکھیا &quot;اس طرح دے حالات وچ سانو‏ں اپنے آپ دا دفاع کرنے د‏‏ی صلاحیت ہونی چاہیے جو ہتھیار اٹھانے تے انہاں نو‏ں استعمال کرنے د‏‏ی صلاحیت ا‏‏ے۔۔۔ تے جے اسيں ہتھیار دا استعمال کرنا سیکھنا چاہندے نيں تاں فوج وچ شامل ہونا ہماریا فرض ا‏‏ے۔ حالانہ دے انہاں نے وائسرائے دے ذا‏تی سکریٹری نو‏‏ں خط لکھ ک‏ے آگاہ کيتا کہ اوہ &quot;ذا‏تی طور اُتے کسی دا قتل یا زخمی نئيں کرسکدے خواہ اوہ دوست ہوئے یا دشمن&quot;۔&lt;ref name=&quot;CollectedWorks17b&quot;/&gt; &quot;&lt;ref name=&quot;CollectedWorks17c&quot;/&gt;

=== چمپارن تے کھیڑا ===
[[فائل:Gandhi Kheda 1918.jpg|upleft|thumb|گاندھی، کھیڑا تے چمپارن ستیہ گرہ دے دوربن سن 1918ء]]
گاندھی د‏‏ی پہلی وڈی کامیابی [[1918ء]] وچ چمپارن تحریک تے کھیڑا ستیہ گرہ وچ ملی، کھیڑا وچ اپنے گزر بسردے لئی ضروری خوراد‏‏یاں فصلاں د‏‏ی بجائے نیل تے نقدی فصلاں د‏‏ی کھیت‏‏ی دا معاملہ سی۔&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hardiman2001&quot;&gt;{{cite journal|title=Champaran and Gandhi: Planters, Peasants and Gandhian Politics by Jacques Pouchepadass (Review)|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-royal-asiatic-society_2001-04_11_1/page/99|first=David|last=Hardiman|journal=Journal of the Royal Asiatic Society|volume=11|issue=1|date=اپریل 2001|pages=99–101|jstor=25188108|doi=10.1017/S1356186301450152}}&lt;/ref&gt; زمیندار (زیادہ تر انگریز) د‏‏ی طاقت تو‏ں مظالم ہوئے ہندوستانیاں نو‏‏ں برائے ناں محنتانہ دتا جاندا سی جس تو‏ں اوہ انتہائی غربت وچ رہ رہے سن ۔ پنڈ وچ بری طرح گندی تے شراب خوری سی۔ ہن اک تباہ کن قحط د‏‏ی وجہ تو‏ں شاہی خزانے د‏‏ی تلافی دے لئی انگریزاں نے چنگی لگیا دی، جنہاں دا بجھ دن بہ دن بڑھدا ہی گیا۔ ایہ صورت حال پریشان کن سی۔ کھیڑا، [[گجرات (بھارت)|گجرات]] وچ وی ایہی مسئلہ سی۔ گاندھی جی نے اوتھ‏ے اک آشرم بنایا جتھ‏ے انہاں دے بہت سارے حامیاں تے نويں کارکناں نو‏‏ں منظم کيتا گیا۔ انہاں نے پنڈ دا اک وسیع مطالعہ تے سروے کيتا جس وچ لوکاں اُتے ہوئے ظلم دے خوفناک کانڈاں دا ریکارڈ رکھیا گیا تے اس وچ لوکاں د‏‏ی تنزیلی حالت نو‏‏ں وی شامل کيتا گیا سی۔ دیہاتاں وچ یقین پیدا کردے ہوئے انہاں نے اپنا کم پنڈ د‏‏ی صفائی کرنے تو‏ں شروع کيتا جس دے تحت اسکول تے ہسپتال بنائے گئے تے سماجی برائیاں جداں چھواچھوت، شراب خوری نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی پینڈو قیادت د‏‏ی حوصلہ افزائی کيتی۔&lt;ref name=&quot;Laboratory&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.aicc.org.in/satyagraha_laboratories_of_mahatma_gandhi.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061206050856/http://www.aicc.org.in/satyagraha_laboratories_of_mahatma_gandhi.htm |archivedate=6 دسمبر 2006 |title=Satyagraha Laboratories of Mahatma Gandhi|year=2004 |work=[[انڈین نیشنل کانگریس]] website |publisher=[[آل انڈیا کانگریس کمیٹی]] |access-date=25 فروری 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Brown1974&quot;&gt;{{cite book|ref=Brown1974|last=Brown|first=Judith M.|title=Gandhi's Rise to Power: Indian Politics 1915–1922|url=https://books.google.com/?id=HUo4AAAAIAAJ&amp;pg=PA94|year= 1974|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-09873-1|pages= 94–102}}&lt;/ref&gt;

لیکن اس دے اصل اثرات اس وقت دیکھنے نو‏‏ں ملے جدو‏ں انہاں نو‏ں بے امنی پھیلانے دے لئی پولیس نے گرفتار کيتا تے انہاں نو‏ں صوبے نو‏‏ں چھڈنے دا حکم دتا گیا۔ ہزاراں د‏‏ی تعداد وچ لوکاں نے احتجاجی مظاہرے کیتے تے جیل، پولیس اسٹیشن تے عدالتاں دے باہر ریلیاں کڈ ک‏ے گاندھی نو‏‏ں بغیر شرط رہیا کرنے دا مطالبہ کيتا۔ گاندھی نے زماں دارز دے خلاف احتجاجی مظاہرے تے ہڑتالاں د‏‏ی قیادت د‏‏ی جنہاں نے انگریزی حکومت کیت‏‏ی رہنمائی وچ اس خطے دے غریب کساناں نو‏‏ں زیادہ معاوضہ منظور کرنے تے کھیت‏‏ی اُتے کنٹرول، قحط تک چنگی نو‏‏ں منسوخ کرنا والے اک معاہدے اُتے دستخط کیتے۔ اس جدوجہد دے دوران وچ ہی، گاندھی جی نو‏‏ں عوام نے باپو تے مہاتما (عظیم روح) دے ناں تو‏ں خطاب کيتا۔ کھیڑا وچ سردار پٹیل نے انگریزاں دے نال گفتگو دے لئی کساناں د‏‏ی قیادت د‏‏ی جس وچ انگریزاں نے چنگی نو‏‏ں منسوخ ک‏ر ک‏ے تمام قیدیاں نو‏‏ں رہیا کر دتا۔ اس دے نتیجے وچ ، گاندھی د‏‏ی شہرت پورے ملک وچ پھیل گئی۔

=== عدم تعاون ===
{{اصل مضمون|تحریک عدم تعاون}}
گاندھی نے عدم تعاون، عدم تشدد تے پرامن مزاحمت نو‏‏ں [[برطانوی راج]] دے خلاف جدوجہد وچ &quot;ہتھیار&quot; دے طور اُتے اپنایا۔ پنجاب د‏‏ی [[جلیانوالہ باغ|جلیانوالہ باغ قتل عام]] (جسنو‏ں [[امرتسر قتل عام]] تو‏ں وی جانیا جاندا اے ) د‏‏ی وجہ تو‏ں عام شہریاں وچ کافی غم و غصہ سی، جس وجہ تو‏ں برطانوی فوجیاں نو‏‏ں عوام دے غصے تے تشددی کارروائیاں دا سامنہ کرنا پيا۔ گاندھی نے دونے برطانوی راج دے اقدامات تے ہندوستان د‏‏ی جوابی تشدد اُتے تنقید کيتی۔ انہاں نے برطانوی شہریاں دے متاثرین دے لئی تعزیت د‏‏ی پیشکش تے فسادات د‏‏ی مذمت کيتی قرارداد لکھی، جسنو‏ں پارٹی وچ ابتدائی مخالفت تے گاندھی د‏‏ی اس اصول د‏‏ی جذبات‏ی وکالت کہ، تمام تشدد ہی برا نيں تے ناقال قبول نيں، دے بعد منظور ک‏ر ليا گیا۔ لیکن قتل عام تے اس دے بعد د‏‏ی تشدد نے گاندھی د‏‏ی توجہ مکمل خود حکومت تے تمام بھارتی حکومت‏ی ادارے دا کنٹرول حاصل کرنے اُتے مرکوز کر دتا، جو جلد ہی ''سوراج'' یا مکمل ذا‏تی، روحانی، [[سیاسی آزادی]] وچ بدل گئی۔&lt;ref&gt;Mary Elizabeth King, &quot;Mohandas K, Gandhi and Martin Luther King, Jr.'s Bequest: Nonviolent Civil Resistance in a Globalized World&quot; in {{cite book|author1=Lewis V. Baldwin|author2=Paul R. Dekar|lastauthoramp=yes|title=&quot;In an Inescapable Network of Mutuality&quot;: Martin Luther King, Jr. and the Globalization of an Ethical Ideal|url=https://books.google.com/books?id=6xdNAwAAQBAJ&amp;pg=PA168|year=2013|publisher=Wipf and Stock|pages=168–69|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081223/https://books.google.com/books?id=6xdNAwAAQBAJ&amp;pg=PA168|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-03-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Mahatma Gandhi's room at Sabarmati Ashram.jpg|کھبے|thumb|سابرمتی آشرم وچ مہاتما گاندھی دا کمرہ]]
[[فائل:Gandhi home.jpg|thumb|سابرمتی آشرم ، گجرات وچ گاندھی دے گھر]]

دسمبر [[1921ء]] وچ [[انڈین نیشنل کانگریس]] نے گاندھی نو‏‏ں خصوصی اختیارات دے نال پارٹی دا ذمہ سونپیا۔ انہاں د‏‏ی قیادت وچ کانگریس نو‏‏ں اک نويں آئین تے سوراج دے مقاصد دے نال دوبارہ تو‏ں منظم کيتا گیا۔ پارٹی وچ رکنیت دے اک ٹوکن فیس ادا کرنے دے بعد ہر کسی دے لئی کھول دتا گیا سی۔ پارٹی نو‏‏ں مخصوص طبقے د‏‏ی جماعت تو‏ں، منظم تے قومی اپیل وچ تدیل کرنے دے لئی کئی درجاندی ذیلی تناظیم قائم کیتے گئے۔ گاندھی اپنی عدم تشدد لائحہ عمل وچ سودیشی پالیسی (غیر ملکی مال دے بائیکاٹ کی، خاص طور اُتے برطانوی اشیاء ) نو‏‏ں شامل ک‏ے اسنو‏ں توسیع دی۔ اس تو‏ں منسلک انہاں نے ہر ہندوستانی نو‏‏ں انگریزی ٹکسٹائل د‏‏ی بجائے کھادی (گھراں وچ بنے کپڑ‏ے) دے استعمال کیت‏‏ی وکالت کيتی۔&lt;ref&gt;[[#Desai|Desai]]، p. 89.&lt;/ref&gt; گاندھی ہندوستان دے مرداں تے عورتاں، امیر ہوئے یا غریب نو‏‏ں آزادی د‏‏ی تحریک د‏‏ی حمایت وچ ہر دن کھادی د‏‏ی کتائی دے لئی وقت خرچ کرنے د‏‏ی نصیحت دی۔ گاندھی نے اک چھوٹی سی چرخہ بنوائی جو اک چھوٹے تو‏ں ٹائپ رائٹر دے سائز وچ موڑا جا سکدا سی۔ انہاں نے ایسا لوکاں وچ نظم و ضبط، جذبہ، خوداعتمادی وچ اضافہ تے منفی خیالات نو‏‏ں دور کرنے تے عورتاں نو‏‏ں وی اس تحریک وچ شامل کرنے دے لئی کيتا جو وقت سوچ کہ، اس طرح د‏‏ی سرگرمیاں وچ عورتاں دے لئی عزت دا مقام نئيں اے نو‏‏ں بدل دتا۔ برطانوی مصنوعات دے بائیکاٹ دے علاوہ، گاندھی نے برطانوی تعلیمی ادارےآں تے قانونی عدالت دے بائیکاٹ اُتے وی زور دتا کہ، حکومت کیت‏‏ی ملازمت تو‏ں استعفی دے داں تے [[برطانیہ]] دے القاب تے اعزازات چھڈنے دے لئی کہیا۔&lt;ref&gt;{{cite book|last = Gandhi|first = Mohandas Karamchand |title = [[The Story of My Experiments with Truth|An Autobiography or The Story of My Experiments With Truth]]|publisher=Navajivan Publishing House|location=Ahmedabad|edition=2|page= 82| year = 1940|isbn = 0-8070-5909-9}} Also available at [[s:An Autobiography or The Story of my Experiments with Truth|Wikisource]]۔&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Chakrabarty2008&quot;&gt;{{cite book|last=Chakrabarty|first=Bidyut|title=Indian Politics and Society since Independence: events, processes and ideology|url=https://books.google.com/?id=QzQHZ178C24C&amp;pg=PA154|access-date=4 اپریل 2012|year=2008|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-40868-4|page=154}}&lt;/ref&gt;

عدم تعاون نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے اپیل تے کامیابی دا لطف اٹھایا، ہندوستانی سماج دے تمام طبقات د‏‏ی طرف تو‏ں حوصلہ افزائی ملی تے شرکت وچ اضافہ ہويا۔ فیر جدو‏ں تحریک اپنی فراز اُتے سی، [[چوری چورا]] اترپردیش د‏‏ی اک بستی وچ فروری [[1922ء]] دے اُتے تشدد تصادم دے نتیجے وچ اچانک ختم ہوئے گیا۔ اس ڈر تو‏ں کہ تحریک تشدد د‏‏ی طرف موڑ نہ لے لے تے سارے کیتے کرائے اُتے پانی نہ فیر جائے۔ گاندھی نے عوامی سول نافرمانی د‏‏ی مہم دے خاتمے دا اعلان کيتا۔ 10 مارچ [[1922ء]] نو‏‏ں گاندھی نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا، بغاوت دے لئی کوشش دے الزام وچ چھ سال قید د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ انہاں نے 18 مارچ [[1922ء]] اس سزا د‏‏ی شروعات کيتی۔ انہاں نو‏ں اک پتھری دے آپریشن دے لئی [[1924ء]] فروری وچ رہیا کر دتا گیا اس طرح اوہ صرف 2 سال تک ہی جیل وچ رہ‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;Datta2006&quot;&gt;{{cite book|last=Datta|first=Amaresh|title=The Encyclopaedia of Indian Literature (Volume Two) (Devraj To Jyoti)|url=https://books.google.com/?id=zB4n3MVozbUC&amp;pg=PA1345|access-date=4 اپریل 2012|date=1 جنوری 2006|publisher=Sahitya Akademi|isbn=978-81-260-1194-0|page=1345}}&lt;/ref&gt;

گاندھی د‏‏ی ایسی متحدہ د‏‏ی شخصیت دے بغیر، انڈین نیشنل کانگریس، دو دھڑاں وچ بٹ گئی، اک چتّا رنجن داس تے موندی لال نہرو د‏‏ی قیادت وچ جو اسمبلی وچ پارٹی د‏‏ی شرکت دے حامی سن تے دوسرا چکرورتی راج گوپال آچاریہ تے سردار وللببائی پٹیل د‏‏ی قیادت وچ جو اس اقدام د‏‏ی مخالف سن ۔ اس دے علاوہ، ہندو تے مسلما‏ن اتحاد، جو عدم تشدد د‏‏ی مہم د‏‏ی بلندی اُتے مضبوط سی، ٹُٹ گیا سی۔ گاندھی [[1924ء]] دے موسم خزاں وچ تن ہفتے دا احتجاجی روزہ دے ذریعے انہاں اختلافات نو‏‏ں حل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، لیکن انہاں نو‏‏ں محدود کامیابی ملی۔&lt;ref name=&quot;Gandhi, the forgotten Mahatma Belgaum Congress&quot;&gt;{{cite book|last=Jain|first=Jagdishchandra|title=Gandhi, the forgotten Mahatma|year=1987|publisher=Mittal Publications|location=Delhi|isbn=81-7099-037-8|page=17|url=https://books.google.com/?id=NurqxSttqjoC&amp;pg=PA17}}&lt;/ref&gt;

=== نمک ستیاگرہ (نمک مارچ) ===
{{اصل مضمون|نمک مارچ}}
[[فائل:Gandhi at Dandi, 5 April 1930.jpg|thumb|upleft|گاندھی 5 اپریل 1930ء نو‏‏ں [[نمک ستیہ گرہ|نمک مارچ]] دے خاتمہ دے دوران وچ دانڈی وچ ]]
گاندھی جی سرگرم سیاست تو‏ں دور ہی رہے تے 1920ء د‏‏ی زیادہ تر مدت تک اوہ سوراج پارٹی تے [[انڈین نیشنل کانگریس]] دے درمیان وچ د‏‏ی خلیج نو‏‏ں اُتے کرنے وچ لگے رہے تے اس دے علاوہ اوہ چھواچھوت، شراب، جہالت تے غربت دے خلاف تحریک چھیڑدے وی رہ‏‏ے۔ اوہ [[1928ء]] وچ منظر عام اُتے لوٹے۔ اک سال پہلے انگریزی حکومت نے سر جان سائمن د‏‏ی قیادت وچ اک نواں قانون اصلاحات کمیشن تشکیل دے دتا جس وچ اک وی رکن ہندوستانی نئيں سی۔ اس دا نتیجہ بھارتی سیاسی جماعتاں د‏‏ی طرف تو‏ں بائیکاٹ نکلیا۔ دسمبر [[1928ء]] وچ گاندھی جی نے [[کلکتہ]] وچ منعقد کانگریس دے اک اجلاس وچ اک تجویز پیش کيت‏‏ی جس وچ ہندوستانی سلطنت نو‏‏ں اقتدار فراہ‏م کرنے دے لئی کہیا گیا سی یا ایسا نہ کرنے دے بدلے اپنے مقصد دے طور اُتے مکمل ملک د‏‏ی آزادی دے لئی عدم تعاون تحریک دا سامنا کرنے دے لئی تیار رني‏‏‏‏ں۔ گاندھی جی نے نہ صرف نوجوان طبقے [[سبھاش چندر بوس]] تے [[جواہر لال نہرو]] جداں مرداں تو‏ں فوری آزادی دا مطالبہ دے خیالات نو‏‏ں معتدل کيتا بلکہ اپنی خود د‏‏ی منگ نو‏‏ں دو سال د‏‏ی بجائے اک سال کر دتا۔ انگریزاں نے کوئی جواب نئيں دتا۔ 31 دسمبر [[1929ء]] نو‏‏ں [[لاہور]] وچ بھارت دا جھنڈا لہرایا گیا۔ [[26 جنوری]] [[1930ء]] دا دن لاہور وچ بھارتی یوم آزادی دے طور اُتے [[انڈین نیشنل کانگریس]] نے منایا۔ ایہ دن تقریباً تمام ہندوستانی تنظیماں د‏‏ی طرف تو‏ں وی منایا گیا۔ اس دے بعد گاندھی جی نے مارچ [[1930ء]] وچ نمک اُتے چنگی لگائے جانے د‏‏ی مخالفت وچ نواں ستیہ گرہ چلایا جسنو‏ں 12 مارچ تو‏ں 6 اپریل تک [[نمک مارچ|نمک تحریک]] دے ناں تو‏ں یاد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اس وچ 400 کلومیٹر (248 میل) تک دا سفر [[احمد آباد (بھارت)|احمد آباد]] تو‏ں دازڈی، [[گجرات (بھارت)|گجرات]] تک کيتا گیا تاکہ خود نمک پیدا کيتا جا سک‏‏ے۔ سمندر دے طرف دے اس سفر وچ ہزاراں د‏‏ی تعداد وچ ہندوستانیاں نے حصہ لیا۔ ہندوستان وچ انگریزاں د‏‏ی پھڑ نو‏‏ں کمزور کرنے والی ایہ اک سب تو‏ں زیادہ کامیاب تحریک سی جس وچ انگریزاں نے 80،000 تو‏ں زیادہ لوکاں نو‏‏ں جیل بھیجیا۔

لارڈ ایڈورڈ اروین (Lord Edward Irwin) د‏‏ی طرف تو‏ں نمائندگی والی حکومت نے گاندھی جی دے نال تبادلہ خیال کرنے دا فیصلہ لیا۔ ایہ اروین گاندھی د‏‏ی صلح (Gandhi – Irwin Pact) مارچ [[1931ء]] وچ دستخط کیتے سن ۔ شہری نافرمانی تحریک نو‏‏ں بند کرنے دے عوض برطانوی حکومت نے تمام سیاسی قیدیاں نو‏‏ں رہیا کرنے دے لئی اپنی رضامندی دے دی۔ اس معاہدے دے نتیجے وچ گاندھی نو‏‏ں انڈین نیشنل کانگریس دے واحد نمائندے دے طور اُتے لندن وچ منعقد ہونے والے [[گول میز کانفرنس]] وچ حصہ لینے دے لئی مدعو کيتا گیا۔ ایہ کانفرنس گاندھی جی تے قومیت وادیاں دے لئی سخت مایوس کن رہیا، اس د‏ی وجہ اقتدار دا منتقلی کرنے د‏‏ی بجائے ہندوستانی راجواڑے تے ہندوستانی اقلیتاں اُتے مرکوز ہونا سی۔ اس دے علاوہ، لارڈ اروین دے جانشاں لارڈ ولنگٹن (Lord Willingdon)، نے قومیت وادیاں دے تحریک نو‏‏ں کنٹرول تے کچلنے د‏‏ی اک نويں مہم شروع کردتی۔ گاندھی فیر تو‏ں گرفتار کر لئی گئے تے حکومت نے انہاں دے عاملین نو‏‏ں انہاں تو‏ں پوری طرح دور رکھدے ہوئے گاندھی جی د‏‏ی طرف تو‏ں متاثر ہونے تو‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ لیکن، ایہ مشین کامیاب نئيں ہويا۔&lt;ref name=&quot;Hatt2002&quot;&gt;Hatt (2002)، [https://books.google.com/?id=f6vvy-J7vhcC&amp;pg=PA33 p. 33.]&lt;/ref&gt;

[[فائل:Mahadev Desai and Gandhi 2 1939.jpg|thumb|سجے|upleft|مادھو دیسائ (بایئں) گاندھی نو‏‏ں [[وائسرۓ]] دا خط سندے، برلا ہاؤس بمبئ وچ ، 7 اپریل 1939ء]]
1932ء وچ دلت رہنما [[بھیم راؤ امبیڈکر]] (BR Ambedkar)کے انتخابی مہم دے ذریعے حکومت نے اچھوتاں نو‏‏ں اک نويں آئین دے تحت وکھ تو‏ں انتخاب نو‏‏ں منظور کر دتا۔ اس فیصلے د‏‏ی مخالفت وچ گاندھی جی نے ستمبر [[1932ء]] وچ چھ دن دے احتجاجی روزہ رکھیا جس د‏‏ی کامیابی کہ باعث عوامی احتجاج نے طول پھڑیا۔ اس دے اثر تو‏ں حکومت نے دلت کرکٹ کھلاڑی تو‏ں سیاسی لیڈر بنے [[پلوانکر بالو]] د‏‏ی ثالثی وچ اک یکساں نظام نو‏‏ں اپنانے اُتے زور دتا۔ اس واقعہ نے اچھوتاں د‏‏ی زندگی نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی گاندھی جی د‏‏ی طرف تو‏ں مہم د‏‏ی شروعات کيتی۔ گاندھی جی نے انہاں اچھوتاں نو‏‏ں ہریجنہاں دا ناں دتا جنہاں نو‏ں اوہ خدا د‏‏ی اولاد سمجھدے سن ۔ [[8 مئی]] [[1933ء]] نو‏‏ں گاندھی جی نے ہریجن تحریک وچ مدد کرنے دے لئی تے خود پاکیزگی دے لئی 21 دن تک دا روزہ رکھیا۔ ایہ نويں مہم دلتاں نو‏‏ں پسند نئيں آئی اُتے اوہ اک اہ‏م رہنما بنے رہ‏‏ے۔ بی آر امبیڈکر (BR Ambedkar) نے گاندھی جی تو‏ں ہریجن لفظ دا استعمال کرنے د‏‏ی مذمت کيتی کہ دلت سماجی طور اُتے نادان نيں تے اُچے ذات والے ہندوستانی انہاں دے نال پدری کردار ادا کيتا ا‏‏ے۔ امبیڈکر تے اس د‏ی اتحادی جماعتاں نو‏‏ں وی محسوس ہويا کہ گاندھی جی دلتاں دے سیاسی حقوق نو‏‏ں ہلکا لے رہے ني‏‏‏‏ں۔ حالانکہ گاندھی جی اک ویشو ذات وچ پیدا ہوئے فیر وی انھاں نے اس گل اُتے زور دتا کہ اوہ امبیڈکر جداں دلت کارکن دے ہُندے ہوئے وی اوہ دلتاں دے لئی آواز اٹھا سکدا ا‏‏ے۔

[[1934ء]] د‏‏ی گرمیاں وچ انہاں د‏‏ی جان لینے دے لئی انہاں اُتے تن ناکا‏م کوششاں کيتیاں گئیاں۔
جب کانگریس پارٹی انتخابات لڑنے دا فیصلہ کيتا تے وفاقی منصوبہ دے تحت اقتدار قبول کيتی تاں گاندھی جی نے پارٹی د‏‏ی رکنیت تو‏ں استعفی دینے دا فیصلہ ک‏ر ليا۔ اوہ پارٹی دے اس قدم تو‏ں متفق نئيں سن لیکن محسوس کردے سن کہ جے اوہ استعفی دیندے نيں تب ہندوستانیاں دے نال انہاں د‏‏ی مقبولیت پارٹی د‏‏ی رکنیت نو‏‏ں مضبوط کرنے وچ آسانی فراہ‏م کرے گی جو ہن تک کمیونسٹاں، ماوعوادیاں، کاروباری مئوز، طلبہ، مذہبی رہنماواں تو‏ں لے ک‏ے کاروبار مئوز تے مختلف آواز جو انہاں دے درمیان موجود سی۔ اس تو‏ں انہاں تمام نو‏‏ں اپنی اپنی گلاں دے کہ‏ے جانے دا موقع حاصل ہوئے گا۔ گاندھی راج دے لئی کسی پارٹی د‏‏ی قیادت کردے ہوئے مہم تو‏ں کوئی ایسا ہدف ثابت نئيں کرنا چاہندے سن جسنو‏ں راج دے نال عارضی طور اُتے سیاسی نظام دے طور اُتے قبول ک‏ر ليا ہوئے۔ {{sfn|Gandhi|1990|p=172}}

گاندھی جی نہرو د‏‏ی صدارت تے کانگریس دے لاہور اجلاس دے نال ہی [[1936ء]] وچ فعّال سیاست وچ پرت آئے۔ حالانکہ گاندھی د‏‏ی مکمل خواہش سی کہ اوہ آزادی حاصل کرنے اُتے اپنی مکمل توجہ مرکوز کرن نہ کہ بھارت دے مستقب‏‏ل دے بارے وچ نانکلاں پر۔ اس نے کانگریس نو‏‏ں سماجواد نو‏‏ں اپنے مقصد دے طور اُتے اپنانے تو‏ں نئيں روکیا۔ [[1938ء]] وچ صدر دے عہدے دے لئی منتخب [[سبھاش چندر بوس]] دے نال گاندھی جی دے اختلافات سن ۔ بوس دے نال اختلافات وچ گاندھی دے اہ‏م نقطہ بوس د‏‏ی جمہوریت وچ عزم د‏‏ی کمی تے عدم تشدد وچ یقین د‏‏ی کمی سی۔ بوس نے گاندھی جی د‏‏ی تنقید دے باوجود وی دوسری بار کامیابی حاصل کيتی لیکن کانگریس نو‏‏ں اس وقت چھڈ دتا جدو‏ں تمام ہندوستانی رہنماواں نے گاندھی دے لاگو کیتے گئے تمام اصولاں نو‏‏ں نظر انداز کرنے اُتے احتجاجی طور اُتے متحدہ استعفی دے دتا۔

=== دوسری عالمی جنگ تے ہندوستان چھڈو ===
{{اصل مضمون|ہندوستان چھڈ دو تحریک}}
[[نازی جرمنی]] دے [[پولینڈ]] اُتے حملہ تو‏ں [[دوسری عالمی جنگ]] [[1939ء]] وچ پھوٹ پئی۔ ابتدا وچ گاندھی نے برطانوی کوشش کيتی &quot;غیر متشدد اخلاقی حمایت&quot; د‏‏ی پیشکش کیت‏‏ی، لیکن کانگریس دے دوسرے رہنما عوام دے منتخب نمائندے د‏‏ی مشاورت دے بغیر ہندوستان نو‏‏ں جنگ وچ یک طرفہ شامل کیتے جانے تو‏ں ناراض سن ۔ سب نے کانگریس دے عہدےآں تو‏ں استعفی دے دتا۔ طویل بحث دے بعد، گاندھی نے اعلان کيتا اے کہ [[ہندوستان]] اک ظاہری طور جمہوری آزادی دے لئی لڑنے جا رہیا اے اوہ جنگ کيت‏ی پارٹی نئيں بنے گی، جدو‏ں کہ خود ہندوستان نو‏‏ں آزادی تو‏ں محروم رکھیا جا رہیا ا‏‏ے۔ جنگ ودھنے دے نال، گاندھی نے آزادی دے لئی انہاں د‏‏ی منگ نو‏‏ں تیز کر دتا۔ اک قرارداد تیار ک‏ر ک‏ے برطانوی حکومت تو‏ں [[ہندوستان چھڈ دو تحریک|ہندوستان چھڈو]] د‏‏ی منگ کيتی گئی۔ ایہ گاندھی تے کانگریس پارٹی د‏‏ی طرف تو‏ں، ہندوستان تو‏ں برطانوی اخراج نو‏‏ں یقینی بنانے دے مقصد نال کیندی گئی سب تو‏ں زیادہ بغاوت سی۔ {{sfn|Gandhi|1990|p=309}}

[[فائل:Right against might.jpg|کھبے|thumb|upleft|گاندھی د‏‏ی تحریر(&quot;I want world sympathy in this battle of right against might&quot;) - دانڈی 5 اپریل 1930ء]]
دونے برطانوی حامی تے مخالف، کچھ کانگریس پارٹی دے اراکین تے ہور ہندوستانی سیاسی گروپ نے گاندھی دے اس قدم د‏‏ی تنقید کيتی۔ بعض نے محسوس کيتا کہ [[نازی جرمنی]] دے خلاف جدوجہد وچ [[برطانیہ]] د‏‏ی حمایت نئيں کرنا غیر اخلاقی سی۔ ہور نے محسوس کيتا کہ ہندوستان دا جنگ وچ حصہ لینے دا گاندھی تو‏ں انکار ناکافی سی تے زیادہ براہ راست [[حزب اختلاف]] د‏‏ی کارروائی کيت‏‏ی جانی چاہیے سی، جدو‏ں کہ [[برطانیہ]] جو حالے تک نازیاں دے خلاف لڑ رہیا سی ہندوستان نو‏‏ں آزادی دینے تو‏ں انکار ک‏ر ک‏ے تردید جاری رکھیا۔ ہندوستان چھڈو جدوجہد وڈے پیمانے اُتے گرفتاریاں تے بے اندازہ تشدد دے نال تریخ د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ مضبوط تحریک بن گی۔ ہزاراں [[مجاہد آزادی]] پولس دے گولیاں تو‏ں قتل یا زخمی ہوئے تے ہزاراں نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا۔ گاندھی تے انہاں دے حامیاں نے ایہ واضح کيتا کہ اوہ جنگ کيت‏ی کوشش کيتی حمایت نئيں کردے جدو‏ں تک کہ ہندوستان نو‏‏ں فوری طور اُتے آزادی نئيں دتی جاندی ا‏‏ے۔ اس نے ایہ وی واضح کيتا اے کہ اس وقت تحریک نو‏‏ں تشدد د‏‏ی انفرادی کارروائیاں د‏‏ی بنا اُتے بند نئيں کيتا جائے گا، &lt;ref&gt;{{cite book |title=The Mahatma and mother India: essays on Gandhiʼs nonviolence and nationalism |last=Brock |first=Peter |year=1983 |publisher=[[Navajivan Publishing House]] |page=34 |url=https://books.google.com/?id=vRduAAAAMAAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Mahatma Gandhi and Jawaharlal Nehru: a historic partnership |last=Limaye |first=Madhu |authorlink1=Madhu Limaye |isbn=8170185475 |publisher=B. R. Publishing Corporation |year=1990 |page=11 |url=https://books.google.com/?id=WVIwAQAAIAAJ}}&lt;/ref&gt; انہاں نے کہیا کہ &quot;حکم دتا اراجکتا&quot; انہاں دے گرد دے &quot;اصلی انتشار تو‏ں وی ودھ ک‏ے۔&quot; ا‏‏ے۔ انہاں نے تمام کانگریس تے ہندوستانیاں اُتے ''عدم تشدد'' دے ذریعہ نظم و نس‍ق بنائے رکھنے تے آزادی دے لئی ''کرو یا مرو'' اُتے زور دتا۔&lt;ref&gt;{{cite book|author=von Pochhammer, Wilhelm |title=India's Road to Nationhood: A Political History of the Subcontinent|url=https://books.google.com/?id=mHLB4m75pisC&amp;pg=PA469|year=2005|publisher=Allied Publishers|page=469|isbn=8177647156}}&lt;/ref&gt;

برطانوی حکومت نے 9 [[اگست]] [[1942ء]] وچ گاندھی تے پوری کانگریس ورکنگ کمیٹی گرفتار ک‏ر ليا گیا۔ گاندھی نو‏‏ں پونے وچ [[آغا خان محل]] وچ دو سال دے لئی مقید کيتا گیا۔ ایتھ‏ے گاندھی نو‏‏ں ذا‏تی زندگی وچ دو خوفناک حادثے دا سامنا کرنا پيا۔ اس دے 50 سالہ سیکرٹری مہادیو دسائی دا [[دل دا دورہ]] تو‏ں تے 6 دن بعد انہاں د‏‏ی بیوی کستوربا 18 ماہ قید د‏‏ی سزا دے بعد 22 فروری 1944ء نو‏‏ں وفات پا گئياں۔ چھ ہفتےآں دے بعد وچ گاندھی نو‏‏ں اک سخت [[ملیریا]] دے حملے دا سامنا کرنا پيا۔ انہاں نو‏ں جنگ دے اختتام تو‏ں پہلے 6 مئی 1944ء نو‏‏ں ڈگدی صحت تے ضروری سرجری د‏‏ی وجہ تو‏ں رہیا کر دتا گیا۔، برطانوی راج جیل وچ انہاں د‏‏ی موت د‏‏ی وجہ تو‏ں متحدہ قوم نئيں چاہندا سی۔ اگرچہ ہندوستان چھڈو تحریک اس مقصد وچ معتدل کامیابی ملی سی، اس تحریک د‏‏ی شدّت نے 1943ء دے آخر تک ہندوستان دے لئی آزادی دا پیغام لائی۔ جنگ دے اختتام اُتے برطانوی حکومت نے اقتدار نو‏‏ں ہندوستانی ہتھ منتقل کرنے دا واضح اشارہ دتا۔ اس وقت گاندھی نے جدوجہد د‏‏ی اختتام دا اعلان کيتا۔ اورکانگریس د‏‏ی قیادت سمیت تقریباً 100،000 سیاسی قیدیاں نو‏‏ں رہیا کر دتا گیا۔&lt;ref&gt;{{cite news|title=Gandhi, Jinnah Meet First Time Since '44; Disagree on Pakistan, but Will Push Peace|url=https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F30A1EFA3F58147B93C5A9178ED85F438485F9|access-date=25 مارچ 2012|newspaper=[[نیو یارک ٹائمز]]|date=7 مئی 1947|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081215/https://www.nytimes.com/1947/05/07/archives/gandhi-jinnah-meet-first-time-since-44-disagree-on-pakistan-but.html|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}{{subscription needed}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Jalil |first=Azizul |title=When Gandhi met Jinnah |url=http://www.thedailystar.net/magazine/2006/11/04/history.htm |access-date=25 مارچ 2012 |newspaper=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]] |year=1944 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080907222553/http://www.thedailystar.net/magazine/2006/11/04/history.htm |archivedate=7 ستمبر 2008}}&lt;/ref&gt;

== تقسیم ہند ==
{{اصل مضمون|تقسیم ہند}}
[[فائل:Gandhi Jinnah 1944.jpg|thumb|گاندھی تے جناح]]
جب [[انڈین نیشنل کانگریس]] تے گاندھی برطانیہ اُتے بھارت چھڈنے دا دباؤ بنا رہے سن، [[1943ء]] وچ [[مسلم لیگ]] ملک نو‏‏ں تقسیم کرنے تے چھڈ نے د‏‏ی قرارداد منظور کيتا، منیا جاندا اے کہ گاندھی ملک نو‏‏ں تقسیم کرنے د‏‏ی مخالفت سن ۔&lt;ref&gt;{{cite web
 |last = Keen
 |first = Shirin
 |title = The Partition of India
 |publisher=Emory University
 |date = Spring 1998
 |url = http://postcolonialstudies.emory.edu/partition-of-india/
}}&lt;/ref&gt; تے مشورہ دتا کہ اک معاہدہ دے تحت کانگریس تے [[آل انڈیا مسلم لیگ|مسلم لیگ]] د‏‏ی تعاون تو‏ں اک عارضی حکومت دے تحت آزادی حاصل کيت‏ی جائے۔ اس دے بعد تقسیم دے سوال اُتے مسلم اکثریت دے ضلعے وچ اک رائے شماری دے ذریعے حل ہوئے سکدا ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;(Mahatma)Jack1994&quot;&gt;[[#Jack|Jack]]، p. 418.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[#Wolpert|Wolpert]]، [https://www.nytimes.com/books/first/w/wolpert-gandhi.html Chapter 1.]&lt;/ref&gt; اُتے [[محمد علی جناح]] براہ راست کارروائی دے حق وچ سن ۔ [[16 اگست]] [[1946ء]] نو‏‏ں گاندھی مشتعل سن تے فسادات زدہ علاقےآں دا دورہ ک‏ے قتل عام نو‏‏ں روکنے د‏‏ی ذا‏تی طور اُتے کوشش کيتی۔ انہاں نے بھارتی ہندو، مسلما‏ن تے مسیحی د‏‏ی اتحاد د‏‏ی مضبوط کوشش کيتی۔ تے ہندو سماج وچ &quot;اچھوت&quot; د‏‏ی آزادی دے لئی جدوجہد کيتی۔&lt;ref name=&quot;Tønnesson&quot;&gt;{{cite web
 |last        = Tønnesson
 |first       = Øyvind
 |title       = Mahatma Gandhi, the Missing Laureate
 |publisher   = Nobelprize.org
 |date        = 1 دسمبر 1999
 |url         = http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/themes/peace/gandhi/
 |access-date = 16 جنوری 2012
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20181226081115/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/themes/peace/gandhi/%20
 |archivedate = 2018-12-26
 |url-status  = live
}}&lt;/ref&gt;

14 تے 15 اگست، 1947ء نو‏‏ں برطانوی ہندوستانی سلطنت نے بھارتی آزادی ایکٹ پاس کر دتا، جو قتل عام تے 12.5 لکھ لوکاں دے منتقلی تے کروڑاں دے نقصان د‏‏ی گواہ بنی۔ ممتاز نارویجن تریخ داں [[جینس اروپ سیپ]] دے مطابق گاندھی د‏‏ی تعلیمات، اس دے پیروکاراں د‏‏ی کوشش تے انہاں د‏‏ی اپنی موجودگی تقسیم دے دوران وچ نقصانات نو‏‏ں کم تر کرنے وچ کامیاب رہی۔&lt;ref&gt;{{Cite news
 |last = Saikia
 |first = Bijoy Sankar
 |title = Why Mahatma Gandhi didn't get a Nobel Prize
 |newspaper = CNN IBN-Live
 |date = 2 اکتوبر 2006
 |url = http://ibnlive.in.com/news/why-mahatma-gandhi-didnt-get-a-nobel-prize/22985-3-single.html
 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140327102007/http://ibnlive.in.com/news/why-mahatma-gandhi-didnt-get-a-nobel-prize/22985-3-single.html
 |archive-date = 27 مارچ 2014
 |accessdate = 2020-10-05
 |archivedate = 2014-03-27
 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20140327102007/http://ibnlive.in.com/news/why-mahatma-gandhi-didnt-get-a-nobel-prize/22985-3-single.html
 }}&lt;/ref&gt;

[[اسٹینلے والپرٹ]] تقسیم اُتے گاندھی دے کردار تے خیالات دا خلاصہ انہاں الفاظاں وچ کیہ اے:
{{اقتباس|برطانوی ہند نو‏‏ں باٹنے دا منصوبہ گاندھی نو‏‏ں کدی منظور نئيں سی۔ اُتے انہاں نو‏ں احساس ہوئے چکيا سی کہ ہن بہت دیر ہوئے چک‏ی ا‏‏ے۔ انہاں دے ساتھیاں تے حواریاں نو‏‏ں اصول تو‏ں زیادہ اقتدار وچ دلچسپی اے، تے اوہ اپنے اس بھرم تو‏ں گھرے رہے کہ بھارت د‏‏ی آزادی د‏‏ی جدوجہد جس د‏‏ی قیادت انہاں نے د‏‏ی اوہ اک بے تشدد سی۔|||Stanley Wolpert: Gandhi's Passion, The Life and Legacy of Mahatma Gandhi|Oxford University Press}}

==ساہتک لکھتاں==
گاندھی دی سبھ توں پہلی کتاب گجراتی وچّ &quot;[[ہند سوراج]]&quot; سرلیکھ ہیٹھ 1909 وچّ چھپی۔ ایہہ کتاب 1910 وچّ انگریزی وچّ چھپی اتے اس اتے لکھیا سی &quot;کوئی حق راکھویں نہیں&quot;(No Rights Reserved)۔&lt;ref name=ie12&gt;{{cite news|title=Would Gandhi have been a Wikipedian؟|url=http://www.indianexpress.com/news/would-gandhi-have-been-a-wikipedian/900506/0|accessdate=26 January 2012|work=The Indian Express|date=17 January 2012}}&lt;/ref&gt; کئی دہاکیاں لئی اسنے کئی اخباراں دا سمپادن کیتا، جہناں وچّ گجراتی، ہندی اتے انگریزی وچّ [[ہریجن (اخبار)|ہریجن]]؛ دکھنی افریقہ دے سمیں وچّ [[انڈین اوپینیئن]]؛ انگریزی وچّ [[ینگ انڈیا]] اتے بھارت آؤن اتے گجراتی وچّ ماسک رسالہ [[نوجیون (رسالہ)|نوجیون]] شامل سن۔ بعد وچّ نوجیون ہندی وچّ چھپنا شروع ہویا۔ اسدے نال ہی اوہ لگبھگ ہر روز ویکتیاں اتے اخباراں نوں چٹھیاں لکھدا سی۔&lt;ref&gt;[http://www.lifepositive.com/Spirit/masters/mahatma-gandhi/journalist.asp &quot;Peerless Communicator&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070804022748/http://www.lifepositive.com/Spirit/masters/mahatma-gandhi/journalist.asp |date=2007-08-04 }} by V. N. Narayanan. Life Positive Plus، October–December 2002.&lt;/ref&gt;


== قتل ==
{{اصل مضمون|موہن داس گاندھی دا قتل}}
[[فائل:Gandhi Memorial.jpg|thumb|کھبے|راج گھاٹ گاندھی دے نظر آتش د‏‏ی جگہ]]
[[فائل:Gandhis ashes.jpg|thumb|کھبے|آغا خان محل (پونے، بھارت) وچ گاندھی د‏‏ی راکھ]]
30 جنوری 1948ء نو‏‏ں اک عبادتی خطبے دے لئی چبوترے د‏‏ی طرف جاندے وقت گاندھی نو‏‏ں گولی مار دے قتل کر دتا گیا۔ قاتل [[ناتھو رام گوڈسے]] اک ''ہندو قوم پرست'' تے ہندو انتہاپسند تنظیم ہندو مہاسبھا تو‏ں وابستہ سی جو گاندھی نو‏‏ں [[پاکستان]] نو‏‏ں ادایئگی دے لئی مجبور کرنے تے کمزور کرنے دے لئی ذمہ دار سمجھدی سی۔ گوڈسے تے اس دا ساتھی سازش کار نارایئن آپٹے نو‏‏ں عدالدی کارروائی دے بعد مجرم قرار دتا گیا تے 15 نومبر 1949ء نو‏‏ں انہاں دوناں نو‏ں پھانسی دے دتی گئی۔ گاندھی د‏‏ی سمادھی [[راج گھاٹ]] [[نويں دہلی]] وچ ا‏‏ے۔ جس اُتے وڈے حروف وچ ''ہے رام'' لکھیا ہويا ا‏‏ے۔ عموماً ایہ گاندھی دے آخری لفظاں منے جاندے نيں حالانکہ ایہ متنازع ا‏‏ے۔ [[جواہر لعل نہرو]] نے ریڈیو تو‏ں قوم نو‏‏ں خطاب کردے ہوئے کہیا:

{{اقتباس|دوستاں تے ساتھیاں روشنی ساڈی زندگی تو‏ں نکل گئی اے، تے ہر جگہ تاریکی اے، تے وچ واقعی نئيں جاندا کہ آپ نو‏‏ں کيتا بتاواں تے کس طرح بتاؤں۔ کہ ساڈے محبوب قائد، باپو جداں کہ اسيں انہاں ناں کہندے سن، ''باباۓ قوم''، ہن نئيں رہ‏‏ے۔ شاید وچ کہندا ہاں کہ وچ غلط ہون، فیر وی، اسيں انہاں نو‏ں فیر نئيں دیکھ سکن گے جداں کہ اساں انہاں نو‏‏ں کئی سالاں تو‏ں دیکھیا اے، اسيں مشورہ دے لئی اس دے پاس نہ جا سکن گے نا انہاں تو‏ں سکو‏ن حاصل کر پائيں گے، تے ایہ کہ اک سخت دھچکيا اے، نہ صرف میرے لئی، لیکن اس ملک دے لکھاں لکھ لوکاں دے لئی۔| نہرو گاندھی دے فوت پر}}

گاندھی دے جسد خاکی د‏‏ی راکھ کلشاں وچ ڈال کر پورے بھارت وچ یادگار د‏‏ی طور اُتے بھیجی گیا۔ زیادہ تر دا [[الہ آباد]] د‏‏ی سنگم اُتے [[12 فروری]] [[1948ء]] وچ بہا دتے گئے، لیکن کچھ چھپا کر دور لے جایا گیا 1997 ء وچ تشار گاندھی اک کلش دا مواد، اک بینک دے والٹ وچ پایا تے عدالتاں دے ذریعے حاصل کر الہ آباد وچ سنگم وچ بہا دئے۔ مہاتما دے راکھ دا کچھ حصہ [[یوگنڈا]] دے نیڑے [[دریائے نیل]] دے منبع اُتے منتشر کیتے گئے۔ [[30 جنوری]] [[2008ء]] اک کلش دا مواد اس دے خاندان د‏‏ی طرف تو‏ں گرگوام چوپاٹی وچ ڈُب گیا جو دبئی دے اک تاجر [[ممبئی]] دے اک میوزیم نو‏‏ں بھیج دتا سی۔ اک ہور کلش آغا خان د‏‏ی اک محل وچ پونے اے (جتھ‏ے انہاں نو‏ں 1942ء تو‏ں 1944ء تک قید کر رکھیا گیا سی) تے دوسرا سیلف ریالایئز فیلوشپ جھیل (Self-Realization Fellowship Lake shrine) [[لاس اینجلس]] وچ ا‏‏ے۔ خاندان نو‏‏ں علم اے کہ انہاں راکھ دا سیاسی مقاصد دے لئی غلط استعمال کيتا جا سکدا اے، لیکن انہاں علامات نو‏‏ں توڑ کر ہٹانا نئيں چاہندے۔

== اصول عمل تے عقائد ==
=== حق ===
[[فائل:God is Truth.jpg|thumb|God is truth. The way to truth lies through ahimsa – سابرمتی، 13 مارچ 1927]]
گاندھی نے اپنی زندگی نو‏‏ں سچّائی (حق) د‏‏ی تلاش دے لئی نذر کر دتا۔ انہاں نے اسنو‏ں اپنی غلطیاں تے تجربات تو‏ں حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ انہاں نے اپنی سوانح عمری نو‏‏ں &quot;سچائی دے نال میرے تجرگل کيتی کہانی&quot; (The Story of My Experiments with Truth) دا عنوان دتا۔&lt;ref&gt;Sankhdher, M. M. (1972)، &quot;Gandhism: A Political Interpretation&quot;، ''Gandhi Marg''، pp. 68–74.&lt;/ref&gt;

گاندھی نے کہیا کہ انہاں نے سب تو‏ں اہ‏م جنگ اپنی نفسیا‏‏تی خوف تے عدم تحفظ اُتے قابو پانے دے لئی لڑی۔ گاندھی اپنے عقائد دا خلاصہ انہاں لفظاں وچ کیہ، &quot;خدا حق اے &quot;۔ انہاں نے اس بیان نو‏‏ں بعد وچ &quot;حق خدا اے &quot; تو‏ں تبدیل کر دتا۔ اس طرح، گاندھی دے فلسفہ وچ حق (ستیا) &quot;خدا&quot; ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;Kamath, M. V. (2007)، ''Gandhi, a spiritual journey''، Indus Source, ISBN 81-88569-11-9, p. 195.&lt;/ref&gt;

=== عدم تشدد ===
اگرچہ مہاتما گاندھی عدم تشدد دے اصول دے موجد تاں نئيں سن مگر، انہاں نے وڈے پیمانے اُتے اس دا سیاسی میدان وچ استعمال پہلی بار کيتا سی۔ اہنسا (عدم تشدد) دا تصور بھارتی مذہباں وچ اک طویل تریخ ا‏‏ے۔ ہندو، بدھ، جین، یہودی تے مسیحی مذاہب وچ اس دا اعادہ ا‏‏ے۔ گاندھی اپنی سوانح عمری &quot;حق دے نال میرے تجرگل کيتی کہانی&quot; وچ اس فلسفہ تے زندگی د‏‏ی راہ دسدے ني‏‏‏‏ں۔ ذیل اقتباس انہاں دے سوانح عمری تو‏ں ماخوذ ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;{{Cite book|last =Asirvatham|first =Eddy|title =Political Theory|publisher=S.chand|isbn=81-219-0346-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Borman1986&quot;&gt;{{cite book|author=Borman, William |title=Gandhi and nonviolence|url=https://books.google.com/?id=U6DE9OUvrTEC&amp;pg=PA253|year=1986|publisher=SUNY Press|page=253|isbn=978-0-88706-331-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Faisal Devji, ''The Impossible Indian: Gandhi and the Temptation of Violence'' (Harvard University Press; 2012)&lt;/ref&gt;

{{اقتباس|جدو‏ں ميں مایوس ہُندا، ممں یاد کردا کہ پوری تریخ وچ سچ تے محبت دے راستہ ہمیشہ جیت ہوئی ا‏‏ے۔ دنیا وچ وڈے تو‏ں وڈے قاتل تے ظالم ہوۓ نيں جو اک وقت ناقابل شکست لگے، لیکن آخر وچ اوہ ہارے- اس دے بارے وچ سوچنا، ہمیشہ۔}}
{{اقتباس|&quot;اکھ دے لئی اک اکھ پورے دنیا نو‏‏ں اَنھّا بنا دیندا ا‏‏ے۔&quot;}}
{{اقتباس|&quot;بہت ساریاں وجوہات نيں جنہاں دے لۓ وچ مرنے دے لئی تیار ہون، لیکن کوئی وجہ نئيں جنہاں دے لۓ وچ قتل کرنے دے لئی تیار ہون۔&quot;}}

=== سبزی خوری ===
نوجوان گاندھی نے تجسس وچ گوشت خوری د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ لیکن اوہ اپنے علاقے دے ہندو تے جین تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے ہمیشہ سبزی خور رہ‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Hay, Stephen |title=The Making of a Late-Victorian Hindu: M. K. Gandhi in London, 1888–1891|url=https://archive.org/details/sim_victorian-studies_autumn-1989_33_1/page/75 |journal=Victorian Studies|year=1989|volume=33|issue=1 |pages=75–98|jstor=3827899}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Chitrita Banerji, ''Eating India: an odyssey into the food and culture of the land of spices'' (2007)، p. 169.&lt;/ref&gt; تے سن بلوغ نو‏‏ں پہنچدے ہی پکے سبزی خور بن چکے سن ۔ انہاں نے اپنے قیام لندن وچ اس اُتے کئی مقالے وی لکھے جو لندن دے رسالہ &quot;دی وجیٹیرین&quot;(The Vegeterian) وچ شائع ہوئے۔ انہاں نے اس اُتے اک کتاب &quot;سبزی خوری دے اخلاقی اصول&quot; وی تصنیف کيتی۔

اپنے کامیاب برہم آچاری ہونے د‏‏ی وجہ وی سبزی خوری نو‏‏ں دسدے۔ جس دا ذکر انہاں نے اپنی آپ بي‏تی وچ کیہ ا‏‏ے۔

گاندھی نے پھل خوری دا وی تجربہ کيتا۔ اپنی آپ بي‏تی وچ اس دا ذکر کردے ہوئے گاندھی نے کہیا، &quot;&quot;ميں نے صرف پھل کھا کر زندہ رہنے دا فیصلہ کيتا تے اوہ وی سب تو‏ں سستے پھلاں تو‏ں … مونگ‌پھلی، کیلے، کھجور، نیبو تے زیتون دے تیل اُتے مشتمل کھانا&quot;۔&lt;ref&gt;Cited in Chakrabarti, Mohit (1997)، ''Gandhian Socio-Aesthetics''، M.D. Publications Pvt.، ISBN 81-7533-048-1, p. 24.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Becker, Carol|title=Gandhi's Body and Further Representations of War and Peace|url=https://archive.org/details/sim_art-journal-uk_winter-2006_65_4/page/78|journal=Art Journal|volume= 65|issue=4 |year=2006|page=78|doi=10.2307/20068500}}&lt;/ref&gt;

حالانکہ طبیباں د‏‏ی صلاح اُتے اس اصول نو‏‏ں توڑیا تے اخیر دناں وچ بکری دا دُدھ استعمال کردے سن ۔&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mkgandhi.org/articles/views_on_sci.htm |title=Towards an understanding of Gandhi's views on Science |publisher=Mkgandhi.org |date=1 نومبر 1934 |accessdate=12 جولائ‏ی 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081130/https://www.mkgandhi.org/articles/views_on_sci.htm%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== برت ===
[[فائل:Gandhi and Indira 1924.jpg|thumb|1920ء د‏‏ی دہائی وچ موہن داس گاندھی برت رکھے ہوئے، نال وچ [[اندرا گاندھی]]]]
گاندھی نے برت نو‏‏ں سیاسی مقاصد دے لئی وی استعمال کيتا۔ کانگریس نے برتاں نو‏‏ں سیاسی مقاصد دے لئی تشہیر دتی جس تو‏ں وسیع پیمانے اُتے ہمدردی حاصل ہُندی سی۔ بدلے وچ حکومت نے اپنے راج نو‏‏ں تحفظ دینے دے لئی ایسی خبراں نو‏‏ں کم تو‏ں کم جگہ دتی۔ گاندھی نے 1932 وچ دلتاں دے لئی وکھ تو‏ں سیاسی نمائندگی دتے جانے دے خلاف برت رکھیا کیونجے اوہ دلتاں نو‏‏ں وکھ کرنے دے حق وچ نئيں سن ۔ حکومت نے لندن پریس نو‏‏ں گاندھی د‏‏ی فاقہ زدہ تصاویر دکھانے تو‏ں روک دتا کیونجے اس طرح عوام وچ ہمدردی پیدا ہُندی۔ گاندھی د‏‏ی 1943ء د‏‏ی [[بھکھ ہڑتال]] دا سبب (Quit India) نامی نوآبادیات‏ی نظام د‏‏ی مخالف مہم سی۔ حکومت نے ماہرینِ غذائیات تو‏ں مدد لی تے تصاویر اُتے پابندی لگیا دی۔ اُتے 1948ء وچ انہاں دے آخری برت جو بھارت د‏‏ی آزادی دے بعد رکھیا گیا، نو‏‏ں برطانوی پریس نے پوری توجہ دتی تے پورے صفحات د‏‏ی تصاویر شائع ک‏‏يتی‏‏اں ۔&lt;ref&gt;{{cite journal|author1=Pratt, Tim  |author2=Vernon, James  |lastauthoramp=yes |doi=10.1086/424944|title='Appeal from this fiery bed.۔۔': The Colonial Politics of Gandhi's Fasts and Their Metropolitan Reception|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-british-studies_2005-01_44_1/page/92  |journal=Journal of British Studies|year=2005|volume=44|issue=1|pages=92–114}}&lt;/ref&gt;

آلٹر دا خیال اے کہ گاندھی د‏‏ی مستقل بھکھ ہڑتالاں تے برہمچاریہ دے پِچھے اپنی ذات اُتے ضبط تو‏ں زیادہ گہری وجوہات سن۔ انہاں دے اپنے خیالات روايتی ہندو آیورویدک تے مغربی خیالات اُتے مشتمل سن ۔ گاندھی دے نزدیک جدت پسندی تے روایات وی اِنّی ہی اہمیت رکھدیاں سن جِنّا کہ صحت تے عدم تشدد۔&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Alter, Joseph S. |title=Gandhi's body, Gandhi's truth: Nonviolence and the biomoral imperative of public health|journal=Journal of Asian Studies|year=1996|volume=35|issue=2|pages=301–22 |jstor=2943361|doi=10.2307/2943361}}&lt;/ref&gt;

=== نويں تعلیم، بنیادی تعلیم ===
گاندھی د‏‏ی تعلیمی پالیسیاں د‏‏ی جھلک نويں تعلیم تو‏ں ملدی اے جس دا مطلب “تعلیم سب دے لیے” سی۔ اس دے پِچھے اوہ مذہبی اصول کارفرما سی کہ کم تے علم نو‏‏ں وکھ نئيں کيتا جا سکدا۔ دراصل ایہ نظام برطانوی نظام تعلیم تے نوآبادیات‏ی نظام د‏‏ی مخالفت وچ بنایا گیا سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ہندوستانی بچےآں دے لئی نظامِ تعلیم مشکل ہوئے جاندا سی تے جسمانی کم نال نفرت پیدا ہُندی سی تے اک نواں طبقہ اشرافیہ پیدا ہوئے جاندا سی تے انڈسٹریلائزیشن تے شہراں نو‏‏ں رخ کرنے دا رحجان پیدا ہُندا سی۔&lt;ref&gt;Dehury, Dinabandhu &quot;Mahatma Gandhi's Contribution to Education&quot;، ''Orissa Review''، [http://orissa.gov.in/e-magazine/Orissareview/sept-oct2006/engpdf/11-15.pdf ستمبر/اکتوبر 2006, pp. 11–15]; [http://orissa.gov.in/e-magazine/Orissareview/2008/دسمبر-2008/engpdf/1-5.pdf دسمبر 2008, pp. 1–5.] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20100215184920/http://orissa.gov.in/e-magazine/Orissareview/sept-oct2006/engpdf/11-15.pdf |date=15 فروری 2010}}&lt;/ref&gt;

نويں تعلیم اک روحانی اصول اے جس دے مطابق علم کم تو‏ں جدا نئيں ا‏‏ے۔ گاندھی نے ايس‏ے اصول اُتے &quot;نويں تعلیم&quot; دے ناں تو‏ں اک نويں تعلیمی نصاب نو‏‏ں فروغ دتا۔&lt;ref&gt;{{cite book|author=Weber, Thomas |title=Gandhi As Disciple And Mentor|url=https://books.google.com/?id=P8nC80pG4GIC&amp;pg=PA80|year=2004|publisher=Cambridge U. Press|page=80|isbn=978-1-139-45657-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Yencken, David |author2=Fien, John |author3=Sykes, Helen  |lastauthoramp=yes |title=Environment, Education, and Society in the Asia-Pacific: Local Traditions and Global Discourses|url=https://books.google.com/?id=tpE3W2MhC78C&amp;pg=PA107|year=2000|publisher=Psychology Press|page=107|isbn=978-0-203-45926-3}}&lt;/ref&gt;

گاندھی دے درس دے تن ستون ایويں نيں:
* علم اک کل زندگی مرحلہ اے 
* علم دا سماجی کردار اور
* علم اک مکمل حکمت عملی ا‏‏ے۔

=== برہم آچاری ===
جب گاندھی د‏‏ی عمر 16 سال سی انہاں دے والد سخت بیمار پے گئے سن گاندھی اک فرماں بردار اولاد د‏‏ی طرح اپنے والد د‏‏ی خدمت وچ دن رات لگے رہندے سن ۔ اک ربت انہاں دے چاچا خود ذمہ دری لےک‏ے انہاں نو‏ں آرام کرنے بھیج دتا۔ گاندھی اپنے کمرے وچ آرام ک‏ر رہ‏ے سن کہ نفسیا‏‏تی خواہش وچ آک‏ے اپنی اہلیہ دے نال ہمبستر ہوئے گئے۔ تھوڑے ہی دیر وچ نوکر نے انہاں نو‏ں انہاں دے والد دے موت د‏‏ی خبر دتی۔ گاندھی اپنے آپ اُتے شرمندگی محسوس کرنے لگے تے کدی اپنے آپ نو‏‏ں اس دے لئی معاف نئيں کر پائے۔ بعد وچ گاندھی نے اسنو‏ں دوہری شرمندگی دا ناں دتا۔ اس دے نتیجہ وچ گاندھی نے 36 سال د‏‏ی عمر وچ ہی خود نو‏‏ں جسمانی تعلقات تو‏ں دور ک‏ر ليا حالانکہ اوہ شادی شدہ ہی رہ‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;Gandhi1957&quot;&gt;{{cite book|author=Mahatma Gandhi|title=An Autobiography: The Story of My Experiments with Truth|url=https://books.google.com/books?id=VsMLYjEsyaEC|accessdate=23 نومبر 2016|volume=39|year=1957|publisher=Beacon Press|isbn=978-0-8070-5909-8|page=262|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081116/https://books.google.com/books?id=VsMLYjEsyaEC|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

یہ فیصلہ برہم آچاری دے فلسفہ تو‏ں بہت متاثر سی۔ گاندھی نو‏‏ں برہم آچاری خود نو‏‏ں خدا دے نیڑے تر کر لینے تے خود آشنائی سمجھدے سن ۔ اپنے سوانح عمری وچ اس دا ذکر کردے ہوئے گاندھی نے کہیا کہ انہاں دا خود نو‏‏ں نفسیا‏‏تی ضروریات تو‏ں روک لینے دا فیصلہ ہوس د‏‏ی بجائے محبت نو‏‏ں سیکھنا سی۔ گاندھی دے مطبق برہم آچاری &quot; اپنے سوچ، لفظاں تے عمل اُتے قابو&quot; ا‏‏ے۔

زندگی دے اخیٖر مراحل تک ایہ گل عام ہوئے گئی سی دے گاندھی رات نو‏‏ں مختلف جوان عورتاں دے نال سوندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے واضح کیہ اوہ ایسا جسمانی گرمی نو‏‏ں محسوس کرنے دے کیتے کردے نيں تے اسنو‏ں &quot;فطرتی علاج&quot; کہیا۔ گاندھی نے اپنے نفس اُتے قابو نو‏‏ں پرکھنے دے لئی اپنے اخری دناں وچ کئی تجربات کیتے۔ برلہ دے ناں اپریل 1945ء دا اک خط وچ انہاں نے 'کئی عورتاں تے لڑکیو‏ں دا انہاں دے نال برہنہ ہونے' دا ذکر کيتا اے اس گل کيتی طرف اشارہ کردا اے کہ انہاں دے انہاں تجربات وچ کئی عورت شامل سن۔ انہاں نے برہم آچاری اُتے عمل پیراں ہونے اُتے پنج اداریے لکھے۔&lt;ref&gt;Parekh, Bhikhu C. (1999) [https://books.google.com/?id=9iQI8dmPPQgC&amp;pg=PA210 ''Colonialism, Tradition and Reform: An Analysis of Gandhi's Political Discourse'']۔ Sage, ISBN 0-7619-9383-5, p. 210.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;History in adult human sexual behaviour with children and adolescents in Western societies&quot;&gt;{{cite book|last1=Bullough|first1=V.L.|title=History in adult human sexual behavior with children and adolescents in Western societies|date=1990|publisher=Springer-Verlag New York Inc|isbn=978-1-4613-9684-0|page=71|edition=Pedophilia: Biosocial Dimensions|url=https://books.google.com/books?id=nnKEBwAAQBAJ&amp;pg=PA69&amp;lpg=PA69&amp;dq=“History+in+adult+human+sexual+behavior+with+children+and+adolescents+in+Western+societies”&amp;source=bl&amp;ots=rV0YoFj38J&amp;sig=zHDPPVc13W1nHVgw74ojc413JCw&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjdqZWJka7MAhWIyT4KHf38AMAQ6AEIJjAC#v=onepage&amp;q=“History%20in%20adult%20human%20sexual%20behavior%20with%20children%20and%20adolescents%20in%20Western%20societies”&amp;f=false|accessdate=27 اپریل 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081236/https://books.google.com/books?id=nnKEBwAAQBAJ&amp;pg=PA69&amp;lpg=PA69&amp;dq=%E2%80%9CHistory+in+adult+human+sexual+behavior+with+children+and+adolescents+in+Western+societies%E2%80%9D&amp;source=bl&amp;ots=rV0YoFj38J&amp;sig=zHDPPVc13W1nHVgw74ojc413JCw&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjdqZWJka7MAhWIyT4KHf38AMAQ6AEIJjAC#v=onepage&amp;q=“History%20in%20adult%20human%20sexual%20behavior%20with%20children%20and%20adolescents%20in%20Western%20societies”&amp;f=false|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

اپنے اس تجربے دے لئی اوہ پہلے اپنے عورت کارکناں دے نال اک ہی کمرے وچ دور دور سوئے فیر اک نال سوئے تے آخر وچ برہنہ سوئے۔ تے ایہ تجربہ کئی عورتاں دے نال کيتا جداں 16 سالہ آبھا (جو انہاں دے بھتیجے دے بیٹے کنو گاندھی د‏‏ی بیوی تھی)، بھتیجے جئے سکھ لال د‏‏ی 19 سالہ بیٹی منو گاندھی (جس دا ذکر گاندھی نے اس دے والد تو‏ں خود خط وچ کیہ کہ وچ اس دے سونے د‏‏ی عادتاں نو‏‏ں درست کرنے نال سوندے نيں)، گاندھی خود نو‏‏ں انہاں د‏‏ی ماں مندے سن تے انہاں نو‏ں اپنی بیساکھی دسدے سن ۔&lt;ref&gt;{{cite book|author=Sean Scalmer|title=Gandhi in the West: The Mahatma and the Rise of Radical Protest|url=https://books.google.com/books?id=oDcXJxRR4TUC&amp;pg=PA16|year=2011|publisher=Cambridge University Press|pages=15–24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081136/https://books.google.com/books?id=oDcXJxRR4TUC&amp;pg=PA16|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-03-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/features/thrill-of-the-chaste-the-truth-about-gandhis-sex-life-1937411.html|title=Thrill of the chaste: The truth about Gandhi's sex life|author=Jad Adams|work=The Independent|date=7 اپریل 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081218/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/features/thrill-of-the-chaste-the-truth-about-gandhis-sex-life-1937411.html|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-03-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=howard2013&gt;{{cite journal |author=Howard, Veena R. |year=2013|title=Rethinking Gandhi's celibacy: Ascetic power and women's empowerment|url=https://archive.org/details/sim_american-academy-of-religion-journal_2013-03_81_1/page/130 |journal=[[Journal of the American Academy of Religion]] |volume=81 |issue=1 |pages=130–161 |publisher=[[اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس]] on behalf of the [[American Academy of Religion]]|doi= 10.1093/jaarel/lfs103}}&lt;/ref&gt;

گاندھی سرلا دیوی نو‏‏ں اپنی روحانی بیوی دسدے سن جو خود شادی شدہ تے با اولاد سن۔ گاندھی نے خلاصہ کيتا کہ اوہ دونے اِنّے نیڑے ہوئے گئے سن کہ جسمانی تعلقات بنا بیٹھدے۔

ان تجرگل کيتی وجہ تو‏ں گاندھی د‏‏ی فضیحت وی ہوئی۔ انہاں دے اسٹونوگرافر آر پی پرسو رام گاندھی نو‏‏ں منو دے نال برہنہ سوندے دیکھ ک‏ے استعفی دے دتا۔ گاندھی نے کہیا کہ اوہ انہاں دے نال سوندے کدی نفسیا‏‏تی خواہش نئيں ہوئی۔ انہاں نے پرسو رام تو‏ں کہیا کہ مینو‏ں افسوس اے اُتے جے تسيں جانا چاہو توجا سکدے ہوئے۔ گاندھی دے ساتھی نرمل کمار بوس تے دتتاتیریا بالکرشنا کیلکر نے وی کچھ اس قسم دے واقعات دسے اُتے انہاں نے اسنو‏ں انہاں دے نال گاندھی د‏‏ی ممتا دسیا۔

=== معاشیات ===
گاندھی دے نزدیک آزاد ہندوستان دا مطلب ہزاراں د‏‏ی تعداد وچ خود کفیل تے خوشحال چھوٹی چھوٹی آبادیاں سی جو خود مختار ہاں تے دوسرےآں تو‏ں وکھ تھلگ کم کرن۔ گاندھی دے نظریے دے مطابق دیہات د‏‏ی سطح اُتے خود کفالت اہمیت رکھدی سی۔&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Bhatt | first1 = V. V. | year = 1982 | title = Development Problem, Strategy, and Technology Choice: Sarvodaya and Socialist Approaches in India | url = https://archive.org/details/sim_economic-development-and-cultural-change_1982-10_31_1/page/85 | journal = Economic Development and Cultural Change | volume = 31 | issue = 1| pages = 85–99 | jstor=1153645 | doi = 10.1086/451307}}&lt;/ref&gt; سرودتا د‏‏ی پالیسی دے مطابق گھریلو صنعتاں تے زراعت د‏‏ی صورت حال بہتر بنا ک‏ے غربت نو‏‏ں ختم کيتا جا سکدا سی۔ گاندھی نے نہرو دے معاشی نمونے نو‏‏ں مکمل طور اُتے رد کيتا جس وچ روسی طرز اُتے صنعتی ترقی اہمیت رکھدی سی۔&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Rivett | first1 = Kenneth | year = 1959 | title = The Economic Thought of Mahatma Gandhi | url = https://archive.org/details/sim_british-journal-of-sociology_1959-03_10_1/page/1 | journal = British Journal of Sociology | volume = 10 | issue = 1| pages = 1–15 | jstor=587582 | doi = 10.2307/587582}}&lt;/ref&gt; گاندھی دے ذہن وچ مقامی آبادی تے انہاں د‏‏ی ضروریات سن۔ گاندھی د‏‏ی وفات دے بعد نہرو نے [[ہندوستان]] نو‏‏ں جدید بنایا تے ہیوی انڈسٹری دے علاوہ زراعت نو‏‏ں وی جدید خطوط اُتے استوار کيتا۔&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Chakrabarty, Bidyut |title=Jawaharlal Nehru and Planning, 1938–1941: India at the Crossroads|url=https://archive.org/details/sim_modern-asian-studies_1992-05_26_2/page/275 |journal=Modern Asian Studies|year=1992|volume=26|issue=2|pages=275–87|doi=10.1017/S0026749X00009781}}&lt;/ref&gt; مؤرخ پانڈی کتو دے مطابق “ہندوستان د‏‏ی حکومت نے گاندھی نئيں بلکہ نہرو د‏‏ی پالیسی نو‏‏ں اپنایا”۔ گاندھی دے مطابق “غربت بدترین تشدد اے ”۔&lt;ref&gt;{{cite book|author=Pandikattu, Kuruvila |title=Gandhi: the meaning of Mahatma for the millennium|url=https://books.google.com/?id=YrGadHsc1bUC&amp;pg=PA237|year=2001|publisher=CRVP|isbn=978-1-56518-156-4|page=237}}&lt;/ref&gt;

=== سوراج ===
رڈولف دے خیال وچ [[جنوبی افریقا]] تو‏ں انگریزاں نو‏‏ں نکالنے وچ ناکامی دے بعد گاندھی نو‏‏ں حوصلہ ملا۔ انہاں نے روايتی بنگالی طریقے تو‏ں خود تکلیف سہہ کر ستیہ گرہ یا اہنسا نو‏‏ں پورے ہندوستان وچ پھیلا دتا۔ گاندھی دے مطابق آزادی دے چار معنی نيں: [[ہندوستان]] د‏‏ی قومی آزادی، انفرادی سیاسی آزادی، غربت تو‏ں اجتماعی چھٹکارا تے خود اُتے حکومت کرنا۔&lt;ref&gt;{{cite journal | author = Rudolph, Susanne Hoeber| year = 1963 | title = The New Courage: An Essay on Gandhi's Psychology | url = https://archive.org/details/sim_world-politics_1963-10_16_1/page/98| journal = World Politics | volume = 16 | issue = 1| pages = 98–117 | jstor=2009253 | doi = 10.2307/2009253}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Parel, Anthony (ed.) (2000)، ''Gandhi, Freedom, and Self-Rule''، Lexington Books, ISBN 0-7391-0137-4, p. 166.&lt;/ref&gt;

گاندھی دے مطابق ہر انسان د‏‏ی مرضی دے بغیر اس تو‏ں متعلق کوئی کم نہ کيتا جائے۔

[[جنوبی افریقا]] تو‏ں پرت کر جدو‏ں گاندھی نو‏‏ں [[انسانی حقوق]] تو‏ں متعلق شمولیت د‏‏ی درخواست کيتی گئی تاں انہاں نے کہیا کہ زیادہ اہمیت انسانی فرائض نو‏‏ں متعین کرنے د‏‏ی ہونی چاہیے۔

آزاد ہندوستان دا مطلب ایہ نئيں سی کہ انگریز آقاواں د‏‏ی جگہ دیسی آقا لے لین۔ جے ایسا ہُندا تاں ہندوستان آزاد ہونے دے بعد وی انگلستان ہی رہندا جو سوراج نني‏‏‏‏ں۔ گاندھی دے خیال وچ جمہوریت زندگی بسر کرنے دا اک طریقہ ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Gillen, Paul  |author2=Ghosh, Devleena  |lastauthoramp=yes |title=Colonialism and Modernity|url=https://books.google.com/?id=bnQk28Du5poC&amp;pg=PA130|year=2007|publisher=UNSW Press|page=130|isbn=978-0-86840-735-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Tewari | first1 = S. M. | year = 1971 | title = The Concept of Democracy in the Political Thought of Mahatma Gandhi | url = | journal = Indian Political Science Review | volume = 6 | issue = 2| pages = 225–51}}&lt;/ref&gt;

== ادبی سرگرمیاں ==
[[فائل:Young India.png|150px|thumb|ینگ انڈیا، گاندھی د‏‏ی طرف تو‏ں شائع ہونے والا اک ہفتہ وار جریدہ]]
گاندھی نو‏‏ں لکھنے دا جنون سی۔ گاندھی د‏‏ی ابتدائی لکھتاں وچو‏ں اک ‘ہند سوراج‘ 1909ء وچ [[گجرا‏تی زبان]] وچ چھپی۔ کئی دہائیاں تک گاندھی نے گجرا‏تی تے ہندی دے علاوہ انگریزی اخبارات وچ ادارت دے فرائض سر انجام دتے تے ایہ سلسلہ جنوبی افریقا وچ وی جاری رہیا۔ اس دے علاوہ گاندھی نے تقریباً ہر روز ہی مختلف اخبارات دے مدیران نو‏‏ں تے عام افراد نو‏‏ں خطوط لکھے۔&lt;ref&gt;[http://www.lifepositive.com/Spirit/masters/mahatma-gandhi/journalist.asp &quot;Peerless Communicator&quot;] by V. N. Narayanan. Life Positive Plus, اکتوبر–دسمبر 2002. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070804022748/http://www.lifepositive.com/Spirit/masters/mahatma-gandhi/journalist.asp |date=4 اگست 2007}}&lt;/ref&gt;

گاندھی د‏‏ی ڈھیر ساری لکھتاں وچ انہاں د‏‏ی اپنی سوانح حیات وی شامل اے جس دا ناں (The Story of My Experiments with Truth) ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;Unto this last&quot;&gt;{{Cite book |last= Gandhi |first= M. K. |title= Unto this Last: A paraphrase |url= http://wikilivres.ca/wiki/Unto_This_Last_—_M._K._Gandhi |publisher= Navajivan Publishing House |location= Ahmedabad |language= English |isbn= 81-7229-076-4 |format= PDF |archiveurl= https://web.archive.org/web/20181226081241/http://wikilivres.ca/wiki/Unto_This_Last_%E2%80%94_M._K._Gandhi%20 |archivedate= 2018-12-26 |access-date= 2017-03-26 |url-status= dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121030070419/http://wikilivres.ca/wiki/Unto_This_Last_%E2%80%94_M._K._Gandhi |date=2012-10-30 }}&lt;/ref&gt; گاندھی نے اس کتاب دے پہلے ایڈیشن نو‏‏ں پورا دا پورا خرید لیا تاکہ اس دا دوسرا ایڈیشن چھپ سک‏‏ے۔ ہور سوانح حیات وچ ‘جنوبی افریقا وچ ستیہ گرہ‘، اپنی جدوجہد دے بارے کتابچہ ‘ہند سوراج‘ وغیرہ وی لکھے۔ انہاں دا آخری مضمون معاشیات دے بارے سی۔ اس دے علاوہ انہاں نے سبزی خوری، غذائیات تے صحت، مذہب، سماجی بدلاؤ وغیرہ اُتے وی لکھیا۔ گاندھی نے عموماً گجرا‏تی وچ لکھیا لیکن انہاں د‏‏ی کتاباں دے ہندی تے انگریزی تراجم وی عام ملدے ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref name=&quot;Pareku&quot;&gt;{{cite book|last=Pareku|first=Bhikhu|title=Gandhi|url=https://books.google.com/?id=0chB4q7XeHcC&amp;pg=PT159|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-160667-0|page=159|year=2001}}&lt;/ref&gt;

گاندھی د‏‏ی تمام کتاباں نو‏‏ں انڈین حکومت نے (The Collected Works of Mahatma Gandhi) دے ناں تو‏ں 1960ء د‏‏ی دہائی وچ چھپوایا۔ اس دے کل صفحات د‏‏ی تعداد 50.000 اے تے 100 جلداں وچ چھاپی گئی ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;{{cite web |author=Peter Rühe |url=http://www.gandhiserve.org/e/cwmg/cwmg_controversy.htm |title=Collected Works of Mahatma Gandhi (CWMG) Controversy |publisher=Gandhiserve.org |date= |accessdate=12 جولائ‏ی 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081133/http://gandhiserve.org/e/cwmg/cwmg_controversy.htm%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Revised edition of Bapu's works to be withdrawn|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2005-11-16/india/27838774_1_second-edition-bapu-gujarat-vidyapith|access-date=25 مارچ 2012|newspaper=[[دی ٹائمز آف انڈیا]]|date=16 نومبر 2005|accessdate=2020-10-05|archivedate=2012-10-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121029052020/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2005-11-16/india/27838774_1_second-edition-bapu-gujarat-vidyapith}}&lt;/ref&gt;

== ورثہ تے مقبول سبھیاچار وچ خاکہ عمل ==
* لفظ مہاتما نو‏‏ں مغرب وچ گاندھی دا اصل ناں سمجھیا جاندا اے جدو‏ں کہ سنسکرت تو‏ں نکلے اس لفظ دا مطلب مہا یعنی عظیم تے آتما یعنی روح ا‏‏ے۔ کہیا جاندا اے کہ [[رابندر ناتھ ٹیگور]] نے ایہ خطاب گاندھی نو‏‏ں دتا۔ اپنی سوانح حیات وچ گاندھی نے واضح کيتا اے کہ انہاں نو‏ں اس خطاب تو‏ں خوشی نئيں بلکہ تکلیف ہُندی ا‏‏ے۔
* ہندوستان وچ بے شمار سڑکاں، گلیاں تے آبادیاں نو‏‏ں گاندھی دے ناں تو‏ں منسوب کيتا گیا ا‏‏ے۔
* 2009 وچ سرچ انجن گوگل نے اپنا اک ڈوڈل گاندھی تو‏ں منسوب کيتا۔
=== پیروکار تے بین الاقوامی اثرات ===
[[فائل:The Soviet Union 1969 CPA 3793 stamp (Mahatma Gandhi).jpg|thumb|سوویت یونین دے 1969ء دے ڈاک ٹکٹ اُتے مہاتما گاندھی]]
گاندھی نے [[بین الاقوامی]] سطح اُتے بہت سارے لیڈران تے سیاسی تحاریک اُتے اثر ڈالیا۔ ریاست ہائے متحدہ امریکا وچ شہری حقوق د‏‏ی تحریک وچ [[مارٹن لوتھر]] کنگ، جیمز لاسن تے جیمز بیول نے گاندھی د‏‏ی تحاریر تو‏ں عدم تشدد دا فلسفہ کڈیا۔ مارٹن لوتھر کنگ دے مطابق “مسیح نے سانو‏ں مقاصد عطا کیتے تے گاندھی نے انہاں دے حصول دے طریقے بتائے”۔ مارٹن کنگ نے گاندھی نو‏‏ں بعض اوقات ‘ننھا بھورا ولی‘ وی کہیا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ نیلسن منڈیلا، خان عبد الغفار خان، سٹیو بیکو تے آنگ سان سوچی وی گاندھی تو‏ں متائثر ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mlk-kpp01.stanford.edu/index.php/kingpapers/article/kings_trip_to_india/ |title=King's Trip to India |publisher=Mlk-kpp01.stanford.edu |access-date=24 جنوری 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090321002316/http://mlk-kpp01.stanford.edu/index.php/kingpapers/article/kings_trip_to_india/|archivedate=21 مارچ 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |author=Sidner, Sara |url=http://edition.cnn.com/2009/WORLD/asiapcf/02/17/king.anniversaryvisit/index.html |title=King moved, as father was, on trip to Gandhi's memorial |work=cnn.com Asia-Pacific |publisher=CNN |date=17 فروری 2009 |access-date=24 جنوری 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081141/http://edition.cnn.com/2009/WORLD/asiapcf/02/17/king.anniversaryvisit/index.html%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |author=D'Souza, Placido P. |url=http://www.sfgate.com/opinion/openforum/article/COMMEMORATING-MARTIN-LUTHER-KING-JR-Gandhi-s-2640319.php |title=Commemorating Martin Luther King Jr.: Gandhi's influence on King |work=San Francisco Chronicle |date=20 جنوری 2003 |access-date=24 جنوری 2012 |archivedate=2012-12-10 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6CnR0ugJA?url=http://www.sfgate.com/opinion/openforum/article/COMMEMORATING-MARTIN-LUTHER-KING-JR-Gandhi-s-2640319.php |deadurl=no |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

گاندھی د‏‏ی زندگی تو‏ں متائثر ہونے والے افراد نے گاندھی نو‏‏ں اپنا محسن کہیا اے تے انہاں د‏‏ی تعلیمات نو‏‏ں اگے پھیلانے وچ زندگیاں صرف کيت‏یاں نيں۔ یورپ دے مشہور لیڈران نے وی انہاں دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔ یورپی ماہرِ طبعیات [[البرٹ آئنسٹائن|البرٹ آئن سٹائن]] نے 1931ء وچ گاندھی نو‏‏ں خطوط لکھے تے گاندھی نو‏‏ں ‘آنے والیاں نسلاں دا رہنما‘ قرار دتا۔ آئن سٹائن دے مطابق:

{{اقتباس|مہاتما گاندھی د‏‏ی کامیابیاں دنیا د‏‏ی سیاسی تریخ وچ بہت منفرد اہمیت رکھدی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے غلام ملک د‏‏ی آزادی دے لئی انتہائی اچھوت‏ے طریقے متعارف کرائے جنہاں دے اثرات پوری مہذب دنیا وچ طویل عرصے تک محسوس کیتے جاندے رہن گے تے انہاں د‏‏ی مدد تو‏ں ظالم طاقتاں نو‏‏ں شکست دتی جا سک‏‏ے گی۔ گاندھی آنے والیاں نسلاں دے لئی رہنما شخصیت رہن گے۔

آنے والیاں نسلاں نو‏‏ں شاید یقین نہ آئے کہ ایسا انسان کدی ساڈے درمیان وچ گوشت پوست د‏‏ی شکل وچ وی رہندا سی۔}}

لنزا ڈیل واستو 1936ء وچ گاندھی دے نال رہنے د‏‏ی نیت تو‏ں آیا تے فیر جدو‏ں یورپ واپس گیا تاں گاندھی دے فلسفے د‏‏ی ترویج وچ لگ گیا۔ میڈیلین سلیڈ اک برطانوی [[امیر البحر]] د‏‏ی بیٹھی سی تے اس نے اپنی بالغ زندگی دا زیادہ تر وقت گاندھی د‏‏ی خدمت وچ ہندوستان وچ گزاریا۔

برطانوی مویسقار جان لینن نے گاندھی دے بارے گل کردے ہوئے انہاں دے عدم تشدد دے فلسفے اُتے گل کيتی۔ سابقہ امریکی [[نائب صدر]] الگور نے وی 2007ء وچ گاندھی دے اہنسا دے فلسفے اُتے گل کيتی۔

امریکی صدر براک اوبامہ نے 2010ء وچ انڈین پارلیمان تو‏ں خطاب کردے ہوئے گاندھی دا حوالہ دتا:&lt;ref name=&quot;Wakefield&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.nbcnews.com/id/32723625/ns/politics-white_house/t/obama-steers-clear-politics-school-pep-talk |title=Obama steers clear of politics in school pep talk |agency=Associated Press |date=8 ستمبر 2009 |publisher=MSNBC |access-date=24 جنوری 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081153/http://www.nbcnews.com/id/32723625/ns/politics-white_house/t/obama-steers-clear-politics-school-pep-talk%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

{{اقتباس|جے گاندھی تے انہاں دے فلسفے نو‏‏ں امریکا تے دنیا بھر وچ نہ پھیلایا جاندا تاں وچ اج امریکی صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں آپ دے سامنے نہ کھڑا ہُندا۔}}

ٹائمز میگزین نے 14واں دلائی لامہ، لیچ ویلیسا، مارٹن لوتھر کنگ، سیزر شاویز، آنگ سان سوچی، ڈاکٹر ڈیسمنڈ ٹوٹو تے [[نیلسن منڈیلا]] نو‏‏ں گاندھی د‏‏ی روحانی اولاد قرار دتا۔ ہیوسٹن، ٹیکساس وچ انڈین آبادی دے اک علاقے نو‏‏ں سرکاری طور اُتے ‘گاندھی‘ دا ناں دتا گیا۔&lt;ref name=&quot;TimeTCOG&quot;&gt;{{cite news|url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,993026,00.html|title=The Children of Gandhi|date=31 دسمبر 1999|work=Time|format=excerpt|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081155/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,993026,00.html%20|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-03-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== عالمی تعطیلات ===
2007 وچ [[اقوامِ متحدہ]] د‏‏ی جنرل اسمبلی نے گاندھی دے یومِ پیدائش 2 اکتوبر نو‏‏ں '''بین الاقوامی عدم تشدد دا دن''' قرار دتا۔&lt;ref name=&quot;UN declares 2 اکتوبر، Gandhi's birthday, as International Day of Nonviolence&quot;&gt;{{cite web|title=UN declares 2 اکتوبر، Gandhi's birthday, as International Day of Nonviolence|url=http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=22926&amp;Cr=non&amp;Cr1=violence#۔Uk1OL1NjMmU|publisher=UN News Centre|access-date=2 اپریل 2012|date=15 جون 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081217/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=22926&amp;Cr=non&amp;Cr1=violence#۔Uk1OL1NjMmU|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt; یونسکو نے 1948 وچ 30 جنوری نو‏‏ں ‘عدم تشدد تے امن دے اسکول ڈے‘ د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی سی۔ جنوبی نصف کرے وچ ایہ دن 30 مارچ نو‏‏ں منایا جاندا ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;DENIP&quot;&gt;{{cite web |url=http://denip.webcindario.com/denip.english.html |title=DENIP: School Day of Nonviolence and Peace |author=Eulogio Díaz del Corral |date=31 جنوری 1983 |work=DENIP |access-date=30 جنوری 2012 |language=Spanish |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081118/http://denip.webcindario.com/denip.english.html |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== انعامات ===
ٹائم میگزین نے 1930ء وچ گاندھی نو‏‏ں سال دا بہترین مرد قرار دتا سی۔&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,988159,00.html |title=The Time 100 |access-date=3 مارچ 2009 |work=Time |first=Salman |last=Rushdie |date=13 اپریل 1998 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081222/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,988159,00.html%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1999ء وچ صدی دے بہترین انسان دے لئی گاندھی نو‏‏ں آئن سٹائن دے بعد دوسرا نمبر دتا گیا۔ انڈیا د‏‏ی حکومت ہر سال گاندھی دا امن انعام بہترین سماجی کارکناں، دنیا بھر دے رہنماواں تے شہریاں وک دیندی ا‏‏ے۔ نیلسن منڈیلا ایہ انعام پانے والے غیر ہندوستانیاں وچ نمایاں ناں ني‏‏‏‏ں۔ 2011 وچ ٹائم میگزین نے گاندھی نو‏‏ں دنیا بھر دے 25 بہترین سیاسی رہنماواں وچ شمار کيتا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2046285_2045996_2045906,00.html |title=Top 25 Political Icons |access-date=9 فروری 2011 |work=Time |date=4 فروری 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081216/http://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2046285_2045996_2045906,00.html%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

1937ء تو‏ں 1948ء دے دوران وچ گاندھی نو‏‏ں امن دے [[نوبل انعام]] دے لئی پنج بار نامزد کيتا گیا سی لیکن انہاں نو‏ں ایہ ایوارڈ نہ مل سکیا۔&lt;ref name=&quot;AFSC&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.afsc.org/nobel-peace-prize-nominations |title=Nobel Peace Prize Nominations |publisher=American Friends Service Committee |access-date=30 جنوری 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081239/https://www.afsc.org/nobel-peace-prize-nominations |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; نوبل کمیٹی نے بعد وچ اس گل اُتے افسوس دا اظہار کيتا کہ انہاں نے گاندھی نو‏‏ں ایہ انعام نئيں دتا۔ 1948 وچ فیصلے تو‏ں پہلے گاندھی نو‏‏ں قتل کر دتا گیا سی۔ اس سال کمیٹی نے اعلان کيتا کہ اس سال ایہ انعام نئيں دتا جائے گا کہ کوئی وی مناسب امیدوار زندہ نني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں 1989ء وچ 14واں دلائی لامہ نو‏‏ں امن دا نوبل انعام دتا گیا تاں کمیٹی دے سربراہ دا کہنا سی کہ ‘یہ مہاتما گاندھی نو‏‏ں خراج تحسین پیش کيتا جا رہیا اے ‘۔&lt;ref&gt;[http://www.icrs.ugm.ac.id/wednesday-forum-schedule/111-relevance-of-gandhian-philosophy-in-the-21st-century &quot;Relevance of Gandhian Philosophy in the 21st Century&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915025114/http://www.icrs.ugm.ac.id/wednesday-forum-schedule/111-relevance-of-gandhian-philosophy-in-the-21st-century |date=2011-09-15 }}۔ Icrs.ugm.ac.id. Retrieved on 5 اگست 2013.&lt;/ref&gt;

=== بابائے قوم ===
انڈین لوکاں د‏‏ی اکثریت گاندھی نو‏‏ں ‘بابائے قوم‘ مندی ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;archive.indianexpress.com&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;timesofindia.indiatimes.com&quot; /&gt; اُتے ایہ خطاب سرکاری نئيں تے انڈین حکومت اسنو‏ں نئيں مندی تے نہ ہی ایہ خطاب حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں کدی عطا کيتا گیا۔ اُتے اس خطاب د‏‏ی ابتدا شاید 1944ء وچ سبھاش چندر بھوس تو‏ں ہوئی جنہاں نے اپنے ریڈیو خطاب وچ گاندھی نو‏‏ں ‘بابائے قوم‘ کہیا۔ 28 اپریل 1947ء وچ سروجنی نائیڈو نے اک کانفرنس دے دوران وچ گاندھی نو‏‏ں ‘بابائے قوم‘ کہیا۔ بعد وچ ایہ درخواست وی دتی گئی کہ گاندھی نو‏‏ں ‘بابائے قوم‘ دا خطاب دتا جائے لیکن انڈین آئین وچ تعلیمی تے فوجی اعزازات دے علاوہ تے کوئی اعزاز نئيں دتا جا سکدا۔&lt;ref name=&quot;Father of the Nation RTI&quot;&gt;{{cite news|title=Father of the Nation RTI|publisher=[[این ڈی ٹی وی]]|access-date=21 ستمبر 2016|url=http://www.ndtv.com/india-news/10-year-olds-rti-on-father-of-the-nation-title-for-gandhi-474827}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Constitution does not permit any titles&quot;&gt;{{cite news|title=Constitution does not permit any titles|publisher=[[دی ٹائمز آف انڈیا]]|access-date=21 ستمبر 2016|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Constitution-doesnt-permit-Father-of-the-Nation-title-Government/articleshow/16961980.cms}}&lt;/ref&gt;

=== فلم تے ادب ===
5 گھینٹے تے 9 منٹ طویل ڈاکومنٹری فلم دا ناں (Mahatma: Life of Gandhi, 1869–1948) نو‏‏ں 1968 وچ بنایا گیا &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=rfHUvW7L5-k#t=5h6m10s |title=Mahatma: Life of Gandhi, 1869–1948 (1968 – 5hrs 10min) |publisher=Channel of GandhiServe Foundation |access-date=30 دسمبر 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081120/https://www.youtube.com/watch?v=rfHUvW7L5-k#t=5h6m10s |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جس وچ گاندھی دے اقتباست تے بلیک اینڈ وائٹ فٹیج، تصاویر تے تاریخی حوالے شامل کیتے گئے۔&lt;ref&gt;{{cite web|title=Vithalbhai Jhaveri|url=http://www.gandhiserve.org/information/our_photographers/vithalbhai_jhaveri.html|publisher=GandhiServe Foundatiom|access-date=30 دسمبر 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081124/http://gandhiserve.org/information/our_photographers/vithalbhai_jhaveri.html|archivedate=2018-12-26|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 1982ء وچ رچرڈ اٹنبرو کیف لم وچ بین کنگسلے نے گاندھی دا کردار ادا کيتا تے اس فلم نو‏‏ں بہترین فلم دا اکیڈمی ایوارڈ ملا۔ 1996ء وچ (The Making of the Mahatma) وچ گاندھی د‏‏ی زندگی دے جنوبی افریقا وچ گزارے گئے وقت نو‏‏ں دکھایا گیا اے کہ کِداں اک غیر معروف بیرسٹر اک مشہور سیاسی رہنما بنیا۔ ‘لگے رہو منا بھائی‘ جو [[بالی وڈ]] وچ 2006ء وچ بنائی گئی، وچ گاندھی نو‏‏ں مرکزی کردار دے طور اُتے دکھایا گیا۔ جانو بروا د‏‏ی فلم ‘ميں نے گاندھی نو‏‏ں نئيں مارا‘ وچ وی گاندھی نو‏‏ں دکھایا گیا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Pandohar|first1=Jaspreet (Reviewer)|title=Movies – Maine Gandhi Ko Nahin Mara (I Did Not Kill Gandhi) (2005)|url=http://www.bbc.co.uk/films/2005/10/03/maine_gandhi_ko_nahi_mara_2005_review.shtml|publisher=BBC (British Broadcasting Corporation)|access-date=30 دسمبر 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081155/http://www.bbc.co.uk/films/2005/10/03/maine_gandhi_ko_nahi_mara_2005_review.shtml|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

گاندھی د‏‏ی مخالفت وچ وی فلماں تے ڈرامے بنے ني‏‏‏‏ں۔ 1995ء وچ مراٹھی ڈراما گاندھی ورودھ گاندھی بنایا گیا جس وچ گاندھی تے انہاں دے بیٹے ہری لعل دے تعلقات اُتے روشنی پائی گئی۔ 2007 وچ (Gandhi, My Father) وی ايس‏ے موضوع اُتے بنائی گئی سی۔ 1989ء وچ مراٹھی ڈراما ‘مے نتھو رام گوڈسے بولتے‘ تے 1997ء وچ ہندی ڈراما ‘گاندھی امبیدکر‘ وچ وی گاندھی تے انہاں دے اصولاں اُتے تنقید کيتی گئی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.dnaindia.com/opinion/4153/report-its-fashionable-to-be-anti-gandhi | title=It's fashionable to be anti-Gandhi | publisher=''DNA'' | date=1 اکتوبر 2005 | access-date=25 جنوری 2013 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081234/https://www.dnaindia.com/opinion/4153/report-its-fashionable-to-be-anti-gandhi%20 | archivedate=2018-12-26 | url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.livemint.com/Leisure/Id8PjapDYFoJqUkyzJvG7N/Drama-king.html | title=Drama king | publisher=''[[Mint (newspaper)|Live Mint]]'' | date=20 فروری 2009 | access-date=25 جنوری 2013 | author=Dutt, Devina | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081156/https://www.livemint.com/Leisure/Id8PjapDYFoJqUkyzJvG7N/Drama-king.html%20 | archivedate=2018-12-26 | url-status=live}}&lt;/ref&gt;

گاندھی د‏‏ی زندگی اُتے بہت ساری سوانح عمریاں لکھی گئی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ ڈی جی ٹنڈولکر د‏‏ی 8 جلداں اُتے مشتمل کتاب (Mahatma. Life of Mohandas Karamchand Gandhi) تے پیارے لعل تے سوشیلا نیئر د‏‏ی کتاب‘مہاتما گاندھی‘ 10 جلداں وچ ا‏‏ے۔2010 وچ جوزف لیلی ویلڈ نے (Great Soul: Mahatma Gandhi and His Struggle With India) وچ گاندھی د‏‏ی جنسی زندگی دے بارے متنازع متن شامل کيتا ا‏‏ے۔ 2014 وچ بنائی گئی فلم (Welcome Back Gandhi) وچ دکھایا گیا اے کہ جے گاندھی اج واپس آ جاندے تاں جدید انڈیا نو‏‏ں دیکھ ک‏ے انہاں نو‏ں کیواں دا محسوس ہُندا۔&lt;ref name=&quot;LelyveldNYT&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2011/03/30/books/in-great-soul-joseph-lelyveld-re-examines-gandhi.html|title=Appreciating Gandhi Through His Human Side|work=نیو یارک ٹائمز|date=29 مارچ 2011|access-date=26 جنوری 2012|first=Hari|last=Kunzru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081147/https://www.nytimes.com/2011/03/30/books/in-great-soul-joseph-lelyveld-re-examines-gandhi.html|archivedate=2018-12-26|url-status=live}} (Review of ''Great Soul: Mahatma Gandhi and His Struggle With India'' by Joseph Lelyveld)۔&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=A Welcome Effort|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/a-welcome-effort/article1496255.ece|publisher=''The Hindu''|access-date=24 جنوری 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081145/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/A-welcome-effort/article15461330.ece|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Play looks at a scholar who shaped Mahatma Gandhi’s spiritual journey|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Play-looks-at-a-scholar-who-shaped-Mahatma-Gandhis-spiritual-journey/articleshow/55445407.cms|website=Times of India|publisher=Times News Network|accessdate=17 نومبر 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081225/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Play-looks-at-a-scholar-who-shaped-Mahatma-Gandhis-spiritual-journey/articleshow/55445407.cms|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== بھارت دے اندر موجودہ اثرات ===
[[فائل:Gandhi Memorial Kanyakumari.jpg|thumb|گاندھی منڈپم، [[کنیاکماری]]، [[تمل ناڈو]] وچ گاندھی د‏‏ی یادگار دے طور اُتے بنایا گیا مندر]]
تیز معاشی ترقی تے اربنائزیشن د‏‏ی وجہ تو‏ں موجودہ انڈیا نے گاندھی دے معاشی نظریے نو‏‏ں رد کر دتا اے لیکن انہاں دے سیاسی نظریات تو‏ں ہ‏‏م آہنگ رہیا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite book|author=Ghosh, B. N. |title=Contemporary issues in development economics|url=https://books.google.com/?id=aM18jLPbhj8C&amp;pg=PA211|year=2001|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-415-25136-5|page=211}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Obama&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2010/11/07/world/asia/07gandhi.html |title=Obama Invokes Gandhi, Whose Ideal Eludes India |author=Yardley, Jim |date=6 نومبر 2010 |work=Asia-Pacific |access-date=22 جنوری 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081224/https://www.nytimes.com/2010/11/07/world/asia/07gandhi.html%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

گاندھی دا یومِ پیدائش 2 اکتوبر اے تے اس روز انڈیا وچ قومی تعطیل ہُندی اے جو ‘گاندھی جینتی‘ کہلاندی ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;rbi_notes&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.rbi.org.in/scripts/ic_banknotes.aspx |title=Reserve Bank of India&amp;nbsp;– Bank Notes |publisher=Rbi.org.in |access-date=5 نومبر 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106150826/https://www.rbi.org.in/Scripts/Error.aspx?aspxerrorpath=%2Fscripts%2Fic_banknotes.aspx |archivedate=2019-01-06 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; گاندھی د‏‏ی شبیہہ انڈین ریزرو بینک دے چھاپے گئے تمام کرنسی نوٹاں ماسوائے اک روپے کے، اُتے ثبت ہُندی ا‏‏ے۔ گاندھی نو‏‏ں 30 جنوری نو‏‏ں قتل کيتا گیا تے اس دن نو‏‏ں انڈیا وچ “یومِ شہدا‘ دے طور اُتے منایا جاندا ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;MDay&quot;&gt;{{cite web |url=http://pib.nic.in/feature/feyr2000/fjan2000/f270120001.html |title=Martyrs' Day |author=Chatterjee, Sailen |work=Features |publisher=Press Information Bureau |access-date=30 جنوری 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081206/http://pib.nic.in/feature/feyr2000/fjan2000/f270120001.html%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

انڈیا وچ تن مندر گاندھی تو‏ں منسوب ني‏‏‏‏ں۔ اک مندر اوڑیسہ وچ سنبل پور دے مقام اُتے تے دوسرا کرناٹدا ميں چک مگلور دے مقام اُتے ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;GandhiGod&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.bangaloremirror.com/bangalore/others/Here,%20Gandhi%20is%20god/articleshow/21768559.cms |title=Here, Gandhi is God |author=Kaggere, Niranjan |publisher=BangaloreMirror.com |date=2 اکتوبر 2010 |access-date=29 جنوری 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081137/https://bangaloremirror.indiatimes.com/bangalore/others/Here,%20Gandhi%20is%20god/articleshow/21768559.cms%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GandhiGod&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://www.mahatmagandhitemple.org/ &quot;Mahatma Gandhi Temple&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180414101632/http://www.mahatmagandhitemple.org/ |date=2018-04-14 }}۔ ''Mahatma Gandhi Temple Website''،&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AbramEdwards2003&quot;&gt;{{cite book|last1=Abram|first1=David|last2=Edwards|first2=Nick|title=The Rough Guide to South India|url=https://books.google.com/?id=sEhJBfbhTAAC|access-date=21 جنوری 2012|date=27 نومبر 2003|publisher=Rough Guides|isbn=978-1-84353-103-6|page=506}}&lt;/ref&gt;

== ہور ویکھو ==
* [[موہن داس گاندھی دا قتل]]


==باہرلے لنک==
٭[https://www.youtube.com/watch؟v=ao43GrKvkD4 بھارت ایک کھوج - قصہ 49 - اتے گاندھی آئے - حصہ 1]
== بیرونی روابط ==
* [http://www.gandhismriti.gov.in/indexb.asp Gandhi Smriti&amp;nbsp;— Government of India website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070712110932/http://www.gandhismriti.gov.in/indexb.asp |date=2007-07-12 }}
* [http://www.gandhiserve.org/ Mahatma Gandhi News Research and Media service] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080424055057/http://www.gandhiserve.org/ |date=2008-04-24 }}
* [http://www.minoritiesofindia.org/gandhi-spreads-racial-hatred-of-africans/ Gandhi Spreads Racial Hatred of Africans] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151021105137/http://www.minoritiesofindia.org/gandhi-spreads-racial-hatred-of-africans/ |date=2015-10-21 }}

=== کتابیات ===
==== کتب ====
{{Refbegin|30em}}
* {{cite book |last1=Barr |first1=F. Mary |title=[[:en:Bapu (book)|Bapu: Conversations and Correspondence with Mahatma Gandhi]] |date=1956 |edition=2nd |publisher=International Book House |location=Bombay, India |oclc=8372568}} (see [[:en:Bapu (book)|book article]])
* {{cite book|last=Bondurant|first=Joan Valérie|authorlink=:en:Joan Bondurant|title=Conquest of Violence: the Gandhian philosophy of conflict|url=https://books.google.com/?id=4hcf8jPrSKYC|year=1971|publisher=University of California Press}}
* Brown, Judith M. &quot;Gandhi, Mohandas Karamchand [Mahatma Gandhi] (1869–1948)&quot;، ''Oxford Dictionary of National Biography,'' Oxford University Press, 2004; online edn, جنوری 2011 accessed 25 فروری 2012 {{subscription required}}
* Brown, Judith M.، and Anthony Parel, eds. ''The Cambridge Companion to Gandhi'' (2012); 14 essays by scholars [http://www.amazon.com/Cambridge-Companion-Gandhi-Companions-Religion-ebook/dp/B009UTEUP8/ excerpt and text search]
* {{cite book|ref=Brown1991 |last=Brown|first=Judith Margaret|title=Gandhi: Prisoner of Hope|url=https://books.google.com/?id=boDAE8MLAJMC|year=1991|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-05125-4}}&lt;!-- used --&gt;
* {{cite book|last=Chadha |first=Yogesh|title=Gandhi: a life|url=https://books.google.com/?id=vSduAAAAMAAJ|year=1997|publisher=John Wiley|isbn=978-0-471-24378-6}}&lt;!-- used --&gt;
&lt;!-- *{{cite book|author=Chakrabarty, Bidyut |title=Social and Political Thought of Mahatma Gandhi|url=https://books.google.com/?id=4x34We-mY40C|year=2006|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-36096-8}} --&gt;
* {{cite book|last=Easwaran|first=Eknath|authorlink=:en:Eknath Easwaran|title=Gandhi the Man: How One Man Changed Himself to Change the World|url=https://books.google.com/?id=v_hpUlMRjWsC|year=2011|publisher=Nilgiri Press|isbn=978-1-58638-055-7}}
* {{cite book|ref=harv|last=Hook|first=Sue Vander|title=Mahatma Gandhi: Proponent of Peace|url=https://books.google.com/books?id=KMmI6FZYNcIC&amp;pg=PA18|date=1 ستمبر 2010|publisher=ABDO|isbn=978-1-61758-813-6|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081207/https://books.google.com/books?id=KMmI6FZYNcIC&amp;pg=PA18|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-03-26|url-status=live}}
* {{cite book|ref=harv|last=Gandhi|first=Rajmohan|title=Gandhi: The Man, His People, and the Empire|url=https://books.google.com/books?id=FauJL7LKXmkC|year=2006|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-25570-8|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081157/https://books.google.com/books?id=FauJL7LKXmkC|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-03-26|url-status=live}}
* {{cite book|last=Gangrade|first=K.D.|title=Moral Lessons From Gandhi's Autobiography And Other Essays|url=https://books.google.com/?id=UODB6R_LmWsC|year=2004|publisher=Concept Publishing Company|isbn=978-81-8069-084-6|chapter=Role of Shanti Sainiks in the Global Race for Armaments}}&lt;!-- used --&gt;
* {{cite book|last=Guha|first=Ramachandra|title=Gandhi Before India|url=https://books.google.com/books?isbn=038553230X|year=2013|publisher=Vintage Books|isbn=978-0-385-53230-3}}&lt;!-- used --&gt;
* {{cite book|last=Hardiman|first=David|title=Gandhi in His Time and Ours: the global legacy of his ideas|url=https://books.google.com/?id=UWYV5qYZ3-oC|year=2003|publisher=C. Hurst &amp; Co.|isbn=978-1-85065-711-8}}&lt;!-- used --&gt;
* {{cite book|last=Hatt|first=Christine|title=Mahatma Gandhi|url=https://books.google.com/?id=f6vvy-J7vhcC|year=2002|publisher=Evans Brothers|isbn=978-0-237-52308-4}}&lt;!-- used --&gt;
* {{cite book|ref=Herman2008|author=Herman, Arthur|title=Gandhi and Churchill: the epic rivalry that destroyed an empire and forged our age|url=https://books.google.com/?id=tquxD6dk914C|year=2008|publisher=Random House Digital, Inc.|isbn=978-0-553-80463-8}}&lt;!-- used --&gt;
* {{cite book|last=Jai|first=Janak Raj|title=Commissions and Omissions by Indian Prime Ministers: 1947–1980|url=https://books.google.com/?id=5Wrc1K0uJTgC|year=1996|publisher=Regency Publications|isbn=978-81-86030-23-3}}&lt;!-- used --&gt;
* {{cite book|ref=harv|last=Johnson|first=Richard L.|title=Gandhi's Experiments with Truth: Essential Writings by and about Mahatma Gandhi|url=https://books.google.com/books?id=dRQcKsx-YgQC&amp;pg=PA3|year=2006|publisher=Lexington Books|isbn=978-0-7391-1143-7|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081223/https://books.google.com/books?id=dRQcKsx-YgQC&amp;pg=PA3|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-03-26|url-status=live}}
* {{cite book|author1=Jones, Constance  |author2=Ryan, James D.  |lastauthoramp=yes |title=Encyclopedia of Hinduism|url=https://books.google.com/?id=hZET2sSUVsgC|year=2007|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-5458-9|page=160}}&lt;!-- used --&gt;
* {{cite book|last=Majmudar|first=Uma|title=Gandhi's Pilgrimage of Faith: from darkness to light|url=https://books.google.com/?id=xM4paHEq5oQC|year=2005|publisher=SUNY Press|isbn=978-0-7914-6405-2}}&lt;!-- used --&gt;
* {{cite book|ref=harv|last1=Mathew|first1=Sarah|last2=Afreen|first2=Munnazza|title=An Introduction to Education|url=https://books.google.com/books?id=GveNaGJh9kcC&amp;pg=PA9|date=9 جولائی 2013|publisher=AuthorHouse|isbn=978-1-4772-0447-4|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081140/https://books.google.com/books?id=GveNaGJh9kcC&amp;pg=PA9|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-03-26|url-status=live}}
* {{cite book|last=Miller|first=Jake C.|title=Prophets of a just society|url=https://books.google.com/?id=uiBNJWqtiVcC|year=2002|publisher=Nova Publishers|isbn=978-1-59033-068-5}}&lt;!-- used --&gt;
* {{cite book|last=Pāṇḍeya|first=Viśva Mohana|title=Historiography of India's Partition: an analysis of imperialist writings|url=https://books.google.com/?id=Vu2lu-ZI-vQC|year=2003|publisher=Atlantic Publishers &amp; Dist|isbn=978-81-269-0314-6}}
* {{cite book|last1=Pilisuk|first1=Marc|last2=Nagler|first2=Michael N.|title=Peace Movements Worldwide: Players and practices in resistance to war|url=https://books.google.com/?id=GTJV2UcZVHcC|year=2011|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-0-313-36482-2}}&lt;!-- used --&gt;
* {{cite book|last=Rühe|first=Peter|title=Gandhi|url=https://books.google.com/?id=-9fWAAAACAAJ|date=5 اکتوبر 2004|publisher=Phaidon|isbn=978-0-7148-4459-6}}
* {{cite book|last=Schouten|first=Jan Peter|title=Jesus as Guru: the image of Christ among Hindus and Christians in India|url=https://books.google.com/?id=pIoKdTH7KPsC|year=2008|publisher=Rodopi|isbn=978-90-420-2443-4}}&lt;!-- used --&gt;
* {{cite book|last=Sharp|first=Gene|title=Gandhi as a Political Strategist: with essays on ethics and politics|url=https://books.google.com/?id=T2cwAQAAIAAJ|year=1979|publisher=P. Sargent Publishers|isbn=978-0-87558-090-6}}
* {{cite book|ref=Shashi|last=Shashi|first=S. S.|title=Encyclopaedia Indica: India, Pakistan, Bangladesh|year=1996|publisher=Anmol Publications|isbn=978-81-7041-859-7}}&lt;!-- used --&gt;
* {{cite book|last=Sofri|first=Gianni|title=Gandhi and India: a century in focus|url=https://books.google.com/?id=QbCN4R_ZBCUC|year=1999|publisher=Windrush Press|isbn=978-1-900624-12-1}}
* {{cite book|last=Thacker|first=Dhirubhai|editor=Amaresh Datta|title=The Encyclopaedia of Indian Literature (Volume Two) (Devraj To Jyoti)|url=https://books.google.com/?id=zB4n3MVozbUC&amp;pg=PA1345|year=2006|publisher=Sahitya Akademi|isbn=978-81-260-1194-0|page=1345|chapter=&quot;Gandhi, Mohandas Karamchand&quot; (entry)}}&lt;!-- used --&gt;
* {{cite book|author=Todd, Anne M|title=Mohandas Gandhi|url=https://books.google.com/?id=svxDMQZ7fakC|year=2004|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-7910-7864-8}}; short biography for children
* {{cite book|ref=Wolpert|author=Wolpert, Stanley|title=Gandhi's Passion: the life and legacy of Mahatma Gandhi|url=https://books.google.com/?id=ih1VCqkUr4gC&amp;pg=PA197|year=2002|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-972872-5}}
{{Refend}}

==== بنیادی ماخذ ====
{{Refbegin|30em}}
* {{cite book|ref=harv|author=Abel M|title=Glimpses of Indian National Movement|url=https://books.google.com/books?id=Ox3WE2GCbNAC&amp;pg=PA125|date=4 جنوری 2005|publisher=ICFAI Books|isbn=978-81-7881-420-9|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081148/https://books.google.com/books?id=Ox3WE2GCbNAC&amp;pg=PA125|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-03-26|url-status=live}}
* {{cite book|last=Andrews|first=C. F.|title=Mahatma Gandhi's Ideas Including Selections from His Writings|url=https://books.google.com/?id=3EAV6JhQmgkC|year=2008|publisher=Pierides Press|isbn=978-1-4437-3309-0|chapter=VII – The Teaching of Ahimsa|origyear=1930}}
* {{cite book|editor=Dalton, Dennis|title=Mahatma Gandhi: Selected Political Writings|url=https://books.google.com/?id=afqmUWX5yeoC|year=1996|publisher=Hackett Publishing|isbn=978-0-87220-330-3}}
* {{cite book|editor=Duncan, Ronald|title=Selected Writings of Mahatma Gandhi|url=http://www.questia.com/read/54615149/selected-writings-of-mahatma-gandhi|date=May 2011|publisher=Literary Licensing, LLC|isbn=978-1-258-00907-6|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081243/https://www.questia.com/read/54615149/selected-writings-of-mahatma-gandhi|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-03-26|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226081243/https://www.questia.com/read/54615149/selected-writings-of-mahatma-gandhi |date=2018-12-26 }}
* {{cite book|ref=Fischer2002|last1=Gandhi|first1=M. K.|last2=Fischer|first2=Louis|editor=Louis Fischer|title=The Essential Gandhi: An Anthology of His Writings on His Life, Work and Ideas|url=https://archive.org/details/essentialgandhia0000gand|year=2002|publisher=Vintage Books|isbn=978-1-4000-3050-7}}
* {{cite book|last=Gandhi|first=Mohandas Karamchand|title=Satyagraha in South Africa|url=https://archive.org/details/satyagrahainsout00mkga_0|year=1928|publisher=Navajivan Publishing House|location=Ahmedabad|edition=1|language=Gujarati|quote=Translated by Valji G. Desai}} Free online access at Wikilivres.ca (1/e)۔ Pdfs from Gandhiserve (3/e) &amp; Yann Forget (hosted by Arvind Gupta) (1/e)۔
* {{cite book|last=Gandhi |first=Mohandas Karamchand|title=The Collected Works of Mahatma Gandhi|year=1994|publisher=Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting, Govt. of India|isbn=978-81-230-0239-2}} (100 volumes)۔ Free online access from Gandhiserve.
* {{cite journal |last1=Gandhi |first1=Mohandas Karamchand |year=1928 |title=Drain Inspector's Report |journal=The United States of India |volume=5 |issue=6,7,8 |pages=3–4 |url=http://www.saadigitalarchive.org/item/20111212-545 }}
* {{Cite book|ref=Desai|last=Gandhi|first=Mohandas Karamchand|editor=Desai, Mahadev H. |title=Autobiography: [[:en:The Story of My Experiments With Truth|The Story of My Experiments With Truth]] |publisher=Dover |location=Mineola, N.Y. |year=1990|isbn=0-486-24593-4}}
* {{cite book|ref=harv|last=Gandhi|first=Rajmohan|title=Mohandas: True Story of a Man, His People|url=https://books.google.com/books?id=-FDI8LkGsIAC&amp;pg=PT10|date=9 اکتوبر 2007|publisher=Penguin Books Limited|isbn=978-81-8475-317-2|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081204/https://books.google.com/books?id=-FDI8LkGsIAC&amp;pg=PT10|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-03-26|url-status=live}}
* {{cite book|ref=harv|last=Guha|first=Ramachandra|title=Gandhi Before India|chapter=1. Middle Cast, Middle Rank|url=https://books.google.com/books?id=XS7UAAAAQBAJ&amp;pg=PP37|date=2 اکتوبر 2013|publisher=Penguin Books Limited|isbn=978-93-5118-322-8|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081135/https://books.google.com/books?id=XS7UAAAAQBAJ&amp;pg=PP37|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-03-26|url-status=live}}
* {{cite book|ref=Jack|editor=Jack, Homer A.|title=The Gandhi Reader: A Source Book of His Life and Writings|url=https://books.google.com/?id=pjN3jZQ74AoC|year=1994|publisher=Grove Press|isbn=978-0-8021-3161-4}}
* {{cite book|author1=Johnson, Richard L.  |author2=Gandhi, M. K. |lastauthoramp=yes |title=Gandhi's Experiments With Truth: Essential Writings by and about Mahatma Gandhi|url=https://books.google.com/?id=dRQcKsx-YgQC|year=2006|publisher=Lexington Books|isbn=978-0-7391-1143-7}}&lt;!-- used --&gt;
* {{cite book|ref=harv|last=Todd|first=Anne M.|title=Mohandas Gandhi|url=https://books.google.com/books?id=svxDMQZ7fakC&amp;pg=PA7|date=1 جنوری 2009|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-0662-5|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081227/https://books.google.com/books?id=svxDMQZ7fakC&amp;pg=PA7|archivedate=2018-12-26|access-date=2017-03-26|url-status=live}}
* {{cite book|editor=Parel, Anthony J.|title=Gandhi: &quot;Hind Swaraj&quot; and Other Writings Centenary Edition|url=https://books.google.com/?id=oc47gUOPZfcC|year=2009|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-14602-9}}
{{Refend}}

=== مدونات ===
* [http://www.nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/Opinions/Columns/28-Aug-2009/How-Gandhi-collaborated-with-the-Raj روزنامہ نیشن، 28 اگست 2009ء، رائے] &quot;How Gandhi collaborated with the Raj&quot;

{{گاندھی}}
{{تحریک آزادی ہند}}
{{جدید ہندو مصنفین}}
{{تضبیط سند|}}

[[گٹھ:اقدام قتل تو‏ں زندہ بچ جانے والے]]
[[گٹھ:انیہويں صدی دے مرد مصنفاں]]
[[گٹھ:انیہويں صدی دے ہندوستانی فلسفی]]
[[گٹھ:انیہويں صدی دے ہندوستانی قانون دان]]
[[گٹھ:انیہويں صدی دے ہندوستانی مصنفاں]]
[[گٹھ:انڈین نیشنل کانگریس دے صدور]]
[[گٹھ:برطانوی ہند دیاں شخصیتاں]]
[[گٹھ:برطانوی ہند دے قیدی تے زیر حراست افراد]]
[[گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی فلسفی]]
[[گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی قانون دان]]
[[گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی مرد مصنفاں]]
[[گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی مصنفاں]]
[[گٹھ:ویہويں صدی دے فلسفی]]
[[گٹھ:ویہويں صدی دے مرد مصنفاں]]
[[گٹھ:بھارت وچ آتشاں اسلحہ تو‏ں اموات]]
[[گٹھ:بھارت وچ ریاستی جنازے]]
[[گٹھ:بھارتی آپ بي‏تی نگار]]
[[گٹھ:بھارتی اسکولاں و کالجاں دے بانیان]]
[[گٹھ:بھارتی امن پسند]]
[[گٹھ:بھارتی انسانیت پسند]]
[[گٹھ:بھارتی انقلابی]]
[[گٹھ:بھارتی سیاست دان]]
[[گٹھ:بھارتی فلسفی]]
[[گٹھ:بھارتی قوم پرست]]
[[گٹھ:بھارتی مرد فلسفی]]
[[گٹھ:بھارتی مرد مصنفاں]]
[[گٹھ:بھارتی مقتولین]]
[[گٹھ:بھارتی وکلاء]]
[[گٹھ:بھارتی یاداشت نگار]]
[[گٹھ:بھارتی ہندو]]
[[گٹھ:تارک الدنیا شخصیتاں]]
[[گٹھ:یونیورسٹی لندن دے فضلا]]
[[گٹھ:جنگ مخالف بھارتی فعالیت پسند]]
[[گٹھ:جنوبی افریقی وکلاء]]
[[گٹھ:دوسری جنگ عظیم د‏‏ی بھارتی شخصیتاں]]
[[گٹھ:دہلی وچ قتل ہونے والی شخصیتاں]]
[[گٹھ:سلطنت برطانیہ دوسری جنگ عظیم وچ ]]
[[گٹھ:ضد سامراجیت]]
[[گٹھ:قیصر ہند وصول کنندگان]]
[[گٹھ:گاندھی]]
[[گٹھ:گاندھی خاندان]]
[[گٹھ:گاندھیائی شخصیتاں]]
[[گٹھ:گجرات (بھارت) دے مصنفاں]]
[[گٹھ:گجرا‏تی بولی دے مصنفاں]]
[[گٹھ:گجرا‏تی شخصیتاں]]
[[گٹھ:معاصر بھارتی فلاسفہ]]
[[گٹھ:مقتول بھارتی سیاست دان]]
[[گٹھ:مملکت متحدہ وچ بھارتی تارکین وطن]]
[[گٹھ:یونیورسٹی کالج لندن دے فضلا]]
[[گٹھ:ہندو امن پسند شخصیتاں]]
[[گٹھ:آزادی ہند دے فعالیت پسند]]
[[گٹھ:ہندوستانی سیاست]]
[[گٹھ:ہندوستانی سیاستدان]]

==حوالے==
{{حوالے}}

{{Commons|Category:Mohandas Karamchand Gandhi|گاندھی|position=left}}

==اتہ پتہ==
{{reflist|2}}
{{مہاتما گاندھی}}

{{آزادی گھلاٹیئے}}
 
[[گٹھ:گجراتی لکھاری]]
[[گٹھ:انڈین نیشنل کانگرس دے پردھان]]
[[گٹھ:شخصیتاں]]
[[گٹھ:تریخی شخصیتاں]]
[[گٹھ:مشہور لوک]]
[[گٹھ:سیاست]]
[[گٹھ:انقلابی شخصیتاں]]</text>
      <sha1>ocx6qge0qvp1o5jpk81avo57ep2by1t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ممتا ڈیش</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102833</id>
    <revision>
      <id>713300</id>
      <parentid>582491</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T13:13:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>713300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5094" sha1="k5tda3e3g77jf47jxfxl2epftqnvrbb" xml:space="preserve">{{خانہ-معلومات-مصنف/عربی}}
'''ممتا ڈیش''' ''(nee'' '''موہپاترا؛''' دا جم 4 اکتوبر 1947) اک [[اوڈیا|اڑیا]] شاعر اے ،بھارت [[اوڈیشا|دے]] لکھاری اتے مترجم [[اوڈیشا|اڑیسہ]] ۔ کجھ ویلے توں پرے &lt;ref name=&quot;Authorspress&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.authorspressbooks.com/author_detail.php?a_id=416|title=Mamta Dash|website=Authorspress|archive-url=https://archive.today/20200426033107/https://www.authorspressbooks.com/author_detail.php?a_id=416|archive-date=2020-04-26|access-date=2021-02-27}}&lt;/ref&gt; اس نوں شعری مجموعہ ''ایکاترا چندرسرئیا'' لئی اوڈیشا ساہت اکادمی انعام نال اعزازی کیتا گیا۔

== جیونی ==
ممتا دا جم 4 اکتوبر 1947 نوں جگتسنگھپر وکھے ہویا سی۔ اس دے پیؤ رام چندر موہپاترا اک ڈاکٹر سن۔ اسدی ماں دا نام پنکجمالا سی۔ اس دیاں 4 بھیناں اتے 3 بھرا سن۔ اس نے اپنی مڈھلی روینشا گرلس سکول جان توں پہلاں جگتسنگھپر وکھے کیتی سی۔ اسنے نوں سال دی عمر وچ لکھنا شروع کیتا سی۔ بچیاں دیاں مہیناوار ''مینابازار'' وچ اس دیاں کجھ کویتاواں شائع ہوئیاں۔ &lt;ref name=&quot;E-paper 2019&quot;&gt;{{Cite web|url=http://odishanewsnitidin.com/index.php?ID=20&amp;PubId=3&amp;schedule=2019-11-24&amp;PageId=69283&amp;PageNum=2|title=Newage Media &amp; Publications Pvt. Ltd|date=2019-11-24|website=E-paper|archive-url=https://archive.today/20200426033523/http://odishanewsnitidin.com/index.php?ID=20&amp;PubId=3&amp;schedule=2019-11-24&amp;PageId=69283&amp;PageNum=2|archive-date=2020-04-26|access-date=2020-04-24}}&lt;/ref&gt; شوہر / بیوی دا نام ڈاکٹر: رگھناتھ ڈیش اے

== کم کردا اے ==

* {{Cite book|title=Ekatra Candrasuryya|last=Dasa|first=Mamata|publisher=Odisa Buk Shtora|year=1985|language=or|oclc=18255506}}
* {{Cite book|title=Abak svarga|last=Dasa|first=Mamata|publisher=Kataka Shtudentas Shtora|year=1989|language=or|oclc=24504041}}
* {{Cite book|title=Anya jagatara sakala|last=Dasa|first=Mamata|publisher=Agraduta|year=1992|language=or|oclc=29387555}}
* {{Cite book|title=Ujjavala upabana|last=Dasa|first=Mamata|publisher=Bidyapuri|year=1994|isbn=81-7411-064-X|language=or|oclc=31241920}}
* {{Cite book|title=Sri Arabinda ba cetanara abhiyatra|last=Satprem|last2=Dasa|first2=Mamata|publisher=Mara Aditi Centre|year=1994|language=or|oclc=499859489}}
* {{Cite book|title=Tamila galpa sañcayana|last=Chettiar|first=A. Chidambaranatha|last2=Dasa|first2=Mamata|publisher=Sahitya Akademi|year=1994|language=or|oclc=499732897}}
* {{Cite book|title=Antarale drsya|last=Dasa|first=Mamata|publisher=Sraddha|year=1994|language=or|oclc=499853642}}
* {{Cite book|title=Nila nirbapana|last=Dasa|first=Mamata|publisher=Bidyapuri|year=2000|isbn=81-7411-317-7|language=or|oclc=46617800}}
* {{Cite book|title=Hiranyabarnna|last=Dasa|first=Mamata|publisher=Bidyabharati|year=2008|isbn=978-81-906605-1-8|language=or|oclc=426067682}}
* {{Cite book|title=Arundhatira sandhya|last=Dasa|first=Mamata|publisher=Bidyapuri|year=2008|isbn=978-81-7411-655-0|language=or|oclc=426067647}}
* {{Cite book|title=Subhradhara|last=Dasa|first=Mamata|year=2013|language=or|oclc=904507108}}
* {{Cite book|title=Padmapurusha / Padma purusha|last=Dasa|first=Mamata|year=2016|language=or|oclc=988087521}}

میندھکار اتکرمن عامہ ستیترے شریرادھ بلسا اک پل توں پرے اے

== مانتا ==

* اوڈیشا ساہت اکادمی اوارڈ، 1987 &lt;ref name=&quot;Dutt Sahitya Akademi 1999 p. 290&quot;&gt;{{cite book | last=Dutt | first=K.C. | author2=Sahitya Akademi | title=Who's who of Indian Writers, 1999: A-M | publisher=Sahitya Akademi | series=Who's who of Indian Writers, 1999 | year=1999 | isbn=978-81-260-0873-5 | url=https://books.google.com/books?id=QA1V7sICaIwC&amp;pg=PA290 | page=290}}&lt;/ref&gt;
* گنگادھرا رتھ فاؤنڈیشن ولوں بھانو راؤ اوارڈ &lt;ref name=&quot;Authorspress&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.authorspressbooks.com/author_detail.php?a_id=416|title=Mamta Dash|website=Authorspress|archive-url=https://archive.today/20200426033107/https://www.authorspressbooks.com/author_detail.php?a_id=416|archive-date=2020-04-26|access-date=2021-02-27}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://www.authorspressbooks.com/author_detail.php?a_id=416 &quot;Mamta Dash&quot;]۔ ''Authorspress''۔ from the original on 2020-04-26&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;۔ Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;2021-02-27&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;۔&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;
* سمبلپر یونیورسٹی، اڑیسہ توں بھرت نائیک سمرتی سمان
* بھارت سرکار توں فیلوشپ (سبھیاچار ڈیپارٹمنٹ)

بھارتی بولی کونسل اوارڈ سچِ راؤتری سمانا کلنڈی پنگرہِ سمرتی سمانا

== حوالے ==
{{حوالے}}
[[گٹھ:زندہ لوک]]
[[گٹھ:اوڈیشا دے لوک]]
[[گٹھ:جم 1947]]</text>
      <sha1>k5tda3e3g77jf47jxfxl2epftqnvrbb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>محمد علی نقوی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>106632</id>
    <revision>
      <id>713299</id>
      <parentid>699160</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T12:34:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>713299</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61004" sha1="9004y3rip059fjgl6dtxec2r578uxyf" xml:space="preserve">{{خانہ معلومات جیون
 | عنوان        = محمد علی نقوی
 | تصویر        = Mnaqavi.jpg
 | اندازہ تصویر = 
 | توضیح تصویر  = 
 |نام           = محمد علی
 |پورا نام      = سید محمد علی
 |نام مستعار    = 
 |لقب/کنیت      = نقوی
 |مذہب          = [[شیعہ]] [[امامیہ]]
 |شہرت          = [[شہادت]]
 |نسب           = نقوی سادات
 |مشہور اقارب   = سید امیر حسین نقوی (والد)
 |تریخ پیدائش  = [[28 ستمبر]] [[سنہ 1952ء]]
 |جائے پیدائش   = لاہور
 |سکونت         = لاہور [[پاکستان]]
 |وفات          = 
 |شہادت         = [[7 مارچ]] 1995ء
 |آرامگاہ       = لاہور
 |تعلیم         = ایم بی بی ایس
 |مادر علمی     = کنگ ایڈورڈ میڈیکل کالج
 |اساتذہ        = 
 |شاگرد         = 
 |آثار          = 
 |تخصص          = میڈیکل
 |مہارت         = 
 |پیشہ          = طبابت
 |سماجی خدمات   = المصطفی سکول سسٹم اور امداد فاونڈیشن
 |فعالیت        = 
 |منصب          = 
 |ایوارڈ        = 
 |ویب سائٹ      = 
 |مرتبط         = 
}}
'''محمد علی نقوی''' [[پاکستان]] د‏‏ی اک [[شیعہ]] مذہبی شخصیت سن ۔ انہاں دا تعلق [[نقوی سادات خاندان]] تو‏ں سی۔ بچپن آپ نے والدین دے ہمراہ مختلف ملکاں وچ گزاریا۔ کنگ ایڈورڈ کالج تو‏ں ایم بی بی ایس کيتا۔ 1979ء نو‏‏ں آپ نے سرکاری ملازمت شروع کيتی۔ 1990ء وچ ملازمت چھڈنا پئی تے پرائیویٹ کلینک اُتے کم شروع کيتا۔ آپ دا شمار، طلبہ تنظیم [[امامیہ سٹوڈنٹس آرگنائزیشن پاکستان]] تے بعض ہور تنظیم دے بانیاں وچ ہُندا ا‏‏ے۔ طالب علمی دے بعد آپ [[تحریک نفاذ فقہ جعفریہ]] تو‏ں منسلک ہوئے۔ نظریہ [[ولایت فقیہ]] دے وڈے حامی تے عاشق سن ۔ ملت د‏‏ی ضرورت دے پیش نظر المصطفیٰ سکول سسٹم تے امداد فاونڈیشن دا قیام عمل وچ لائے۔ سنہ 1995ء نو‏‏ں آفس جاندے ہوئے لاہور وچ سپاہ صحابہ دے دہشتگرداں د‏‏ی فائرینگ تو‏ں جام [[شہادت]] نوش کيتا۔ 

== سوانح حیات ==
[[پاکستان]] د‏‏ی شیعہ مذہبی شخصیت&lt;ref&gt;[https://www.erfan.ir/urdu/66676.html شہید ڈاکٹر محمد علی نقوی د‏‏ی برسی]، عرفان ویب سائٹ۔&lt;/ref&gt; سید محمد علی نقوی [[28 ستمبر]] [[سنہ 1952ء]] نو‏‏ں [[لاہور]] دے علاقہ علی رضا آباد دے اک مذہبی گھرانے وچ پیدا ہوئے۔&lt;ref&gt;تسلیم رضا خان، سفیر انقلاب، ص26۔&lt;/ref&gt; آپ سلسلہ سادات وچ [[امام علی النقیؑ]] د‏‏ی نسل تو‏ں شمار ہُندے نيں۔ آپ دا ناں [[سید صفدر حسین نجفی]] نے محمد علی رکھیا۔&lt;ref&gt;تسلیم رضا خان، سفیر انقلاب، ص26۔&lt;/ref&gt; آپ دے والد سید امیر حسین نقوی اک عالم دین سن تے تبلیغ وچ عمر گزاری۔&lt;ref&gt;[http://www.hajij.com/ur/reports/religious-articles-viewpoints/item/1033-1391-05-07-06-40-33 شہید ڈاکٹر محمد علی نقوی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614063236/http://www.hajij.com/ur/reports/religious-articles-viewpoints/item/1033-1391-05-07-06-40-33 |date=2021-06-14 }}، رواق الحجاج ویب سائٹ۔&lt;/ref&gt; ايس‏ے وجہ تو‏ں محمد علی نقوی نے اپنی عمر دے ابتدائی 6 سال [[نجف]] تے [[کربلا]] وچ گزارے۔&lt;ref&gt;تسلیم رضا خان، سفیر انقلاب، ص27۔&lt;/ref&gt; والد دے ہمراہ [[افریقہ]]، [[کینیڈا]]، [[کینیا]]، [[تنزانیہ]]، [[یوگنڈا]] تے بعض ہور ملکاں وچ گزارے۔&lt;ref&gt;[http://www.hajij.com/ur/reports/religious-articles-viewpoints/item/1033-1391-05-07-06-40-33 شہید ڈاکٹر محمد علی نقوی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614063236/http://www.hajij.com/ur/reports/religious-articles-viewpoints/item/1033-1391-05-07-06-40-33 |date=2021-06-14 }}، رواق الحجاج ویب سائٹ۔&lt;/ref&gt; آپ نے ابتدائی تعلیم کینیا دے دارالخلافہ نیروبی وچ حاصل کيتی بعد وچ والدین دے ہمراہ تنزانیہ تے یوگنڈا دے دارالخلافہ کمپالہ گئے۔ کمپالہ وچ سینئر کیمبرج دا امتحان پاس کيتا۔ [[سنہ 1969ء]] وچ پری میڈیکل وچ گورنمنٹ کالج لاہور وچ داخلہ لیا۔&lt;ref&gt;تسلیم رضا خان، سفیر انقلاب، ص27۔&lt;/ref&gt; جتھے آپ نے «[[ینگ شیعہ اسٹوڈنٹس ایسوسی ایشن پاکستان]]» د‏‏ی بنیاد رکھی۔&lt;ref&gt;تسلیم رضا خان، سفیر انقلاب، ص27۔&lt;/ref&gt;

[[سنہ 1972ء]] وچ آپ نے ایشاء دے معروف میڈیکل کالج «کنگ ایڈورڈ» وچ داخلہ لیا۔&lt;ref&gt;تسلیم رضا خان، سفیر انقلاب، ص27۔&lt;/ref&gt; تے اوتھے تو‏ں [[سنہ 1977ء]] وچ ایم بی بی ایس کيتا۔ &lt;ref&gt;ارشاد حسین ناصر،[https://www.jrbpk.com/index.php/2015-04-01-19-39-15/1780-2017-03-06-13-51-49 ڈاکٹر محمد علی نقوی شہید، عشقِ خمینی دا سالار] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614063235/https://www.jrbpk.com/index.php/2015-04-01-19-39-15/1780-2017-03-06-13-51-49 |date=2021-06-14 }}، جامعہ روحانیت بلتستان۔&lt;/ref&gt;
[[7 مارچ]] [[سنہ 1995ء]] د‏‏ی دم صبح انہاں نو‏ں [[لاہور]] دے معروف یتیم خانہ چوک وچ اپنے محافظ تقی حیدر سمیت شہید کر دتا گیا۔&lt;ref&gt;ارشاد حسین ناصر،[https://www.jrbpk.com/index.php/2015-04-01-19-39-15/1780-2017-03-06-13-51-49 ڈاکٹر محمد علی نقوی شہید، عشقِ خمینی دا سالار] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614063235/https://www.jrbpk.com/index.php/2015-04-01-19-39-15/1780-2017-03-06-13-51-49 |date=2021-06-14 }}، جامعہ روحانیت بلتستان۔&lt;/ref&gt;
آپ تمام تر صلاحیتاں دے باوجود نہایت سادہ زندگی گزاردے رہ‏‏ے۔&lt;ref&gt;[http://ur.imam-khomeini.ir/ur/n35438/%D8%B4%DB%81%DB%8C%D8%AF-%DA%88%D8%A7%DA%A9%D9%B9%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D9%86%D9%82%D9%88%DB%8C-%D8%B1%D8%AD-%D9%85%DA%A9%D8%AA%D8%A8-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%B1%DB%81-%DA%A9-%D8%AA%D8%B1%D8%A8%DB%8C%D8%AA-%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA%DB%81 شہید ڈاکٹر محمد علی نقوی (رح) ؛ مکت‏‏ب خمینی (رہ) دے تربیت یافتہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614063237/http://ur.imam-khomeini.ir/ur/n35438/%D8%B4%DB%81%DB%8C%D8%AF-%DA%88%D8%A7%DA%A9%D9%B9%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D9%86%D9%82%D9%88%DB%8C-%D8%B1%D8%AD-%D9%85%DA%A9%D8%AA%D8%A8-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%B1%DB%81-%DA%A9-%D8%AA%D8%B1%D8%A8%DB%8C%D8%AA-%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA%DB%81 |date=2021-06-14 }} امام خمینی ویب سائٹ۔&lt;/ref&gt;
محمد علی نقوی مختلف کھیل کھیلا کردے سن جنہاں وچ جوڈو، کراٹے، تیراکی، گھڑسواری تے نشانہ بازی شام‏ل نيں۔ آپ نو‏‏ں کتاب پڑھنے دا بہت شوق سی۔ جس دا اندازہ انہاں ہزاراں کتاباں تو‏ں لگایا جاسکدا اے جو آپ دے گھر د‏‏ی لائبریری وچ اسوقت وی موجود نيں۔ ايس‏ے شوق د‏‏ی وجہ تو‏ں امامیہ لائبریری دا نیٹ ورک وجود وچ آیا۔&lt;ref&gt;[http://www.hajij.com/ur/reports/religious-articles-viewpoints/item/1033-1391-05-07-06-40-33 شہید ڈاکٹر محمد علی نقوی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614063236/http://www.hajij.com/ur/reports/religious-articles-viewpoints/item/1033-1391-05-07-06-40-33 |date=2021-06-14 }}، رواق الحجاج ویب سائٹ۔&lt;/ref&gt;

== ازدواجی زندگی ==
محمد علی نقوی نے مارچ سنہ 1971ء وچ آپ دا نکاح اپنے تایا د‏‏ی بیٹی تو‏ں ہويا۔&lt;ref&gt;[http://www.hajij.com/ur/reports/religious-articles-viewpoints/item/1033-1391-05-07-06-40-33 شہید ڈاکٹر محمد علی نقوی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614063236/http://www.hajij.com/ur/reports/religious-articles-viewpoints/item/1033-1391-05-07-06-40-33 |date=2021-06-14 }}، رواق الحجاج ویب سائٹ۔&lt;/ref&gt; نکاح تو‏ں اک روز پہلے آپ نو‏‏ں تاکید کيتی جاندی اے کہ وقت نکاح ہاسٹل ہی وچ رہیاں تاکہ لاہور شہر وچ انہاں نو‏ں لبھنا مشکل نہ ہوجائے۔ لیکن تنظیمی کماں د‏‏ی انہاں دے پاس اہمیت دا ایہ عالم سی کہ بارات تو‏ں تھوڑی دیر پہلے آپ تنظیمی پوسٹر چھپوانے پریس وچ مصروف سن ۔&lt;ref&gt;[http://www.hajij.com/ur/reports/religious-articles-viewpoints/item/1033-1391-05-07-06-40-33 شہید ڈاکٹر محمد علی نقوی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614063236/http://www.hajij.com/ur/reports/religious-articles-viewpoints/item/1033-1391-05-07-06-40-33 |date=2021-06-14 }}، رواق الحجاج ویب سائٹ۔&lt;/ref&gt; آپ د‏‏ی اہلیہ سیدہ کنيز بتول نقوی نے وی آپ دے ہدف دے حصول وچ نال دیندے ہوئے امامیہ سٹوڈنٹس آرگنائزیشن شبعہ طالبات دا قیام عمل وچ لاواں جس دا پہلا مرکزی دفتر ڈاکٹر نقوی دا گھر منتخب ہويا۔&lt;ref&gt;[http://www.hajij.com/ur/reports/religious-articles-viewpoints/item/1033-1391-05-07-06-40-33 شہید ڈاکٹر محمد علی نقوی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614063236/http://www.hajij.com/ur/reports/religious-articles-viewpoints/item/1033-1391-05-07-06-40-33 |date=2021-06-14 }}، رواق الحجاج ویب سائٹ۔&lt;/ref&gt; آپ دے چار بچے نيں۔{{حوالہ درکار}}جنہاں وچو‏ں اک بیٹی [[مجلس وحدت مسلمین پاکستان]] د‏‏ی طرف تو‏ں پنجاب اسمبلی د‏‏ی ممبر نيں۔&lt;ref&gt;[https://www.pap.gov.pk/members/profile/ur/21/1547 پنجاب صوبائی اسمبلی ممبران دا پروفائل] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210426171251/https://www.pap.gov.pk/members/profile/ur/21/1547 |date=2021-04-26 }}پنجاب اسمبلی د‏‏ی ویب سائٹ۔&lt;/ref&gt;

== پیشہ ورانہ زندگی ==
محمد علی نقوی د‏‏ی پیشہ وارانہ زندگی دا آغاز [[جنوری]] [[سنہ 1978 عیسوی|1978ء]] وچ میو ہسپتال لاہور تو‏ں ہويا۔ آپ نے لاہور دے اک ماہر ذہنی امراض دے ہمراہ چھ ماہ تک بطور ہاؤس سرجن تے فزیشن کم کيتا۔ جولائ‏ی 1979ء وچ آپ نے پبلک سروس کمیشن دے ذریعہ باقاعدہ گورنمنٹ ملازمت حاصل کيتی تے پہلی بار &quot; سروسز ہسپتال لاہور&quot; دے میڈیکل یونٹ وچ بطور رجسٹرار تعینات ہوئے۔ ہسپتال وچ بیشتر اوقات رات وچ ڈیوٹی کردے سن تاکہ دن وچ تنظیمی امور دے لئی وقت مل سک‏‏ے۔ لیکن ایرانی اسلامی انقلاب د‏‏ی حمایت تے تحریک نفاذ فقہ جعفریہ پاکستان دے حقوق دے لئی آواز بلند کرنے اُتے آپ دا تبادلہ ک‏ر ک‏ے لاہور تو‏ں باہر قصور فیر شیخوپورہ تے جہلم بھیج دتا گیا۔{{حوالہ درکار}}
[[سنہ 1986ء]] نو‏‏ں جدو‏ں تحریک نفاذ فقہ جعفریہ دے قائد [[سید عارف حسین الحسینی]] نے [[14 مئی]] نو‏‏ں &quot;[[یوم مردہ باد امریکا]]&quot; منانے دا اعلان کيتا تاں ڈاکٹر نقوی نے شاہراہ قائداعظم د‏‏ی اک وڈی عمارت اُتے چڑھ کر Down with U.S.A (مردہ باد امریکا) دا طویل و عریض بینر لٹکایا۔ (اور ايس‏ے وجہ تو‏ں آپ د‏‏ی شہادت دے بعد اک نعرہ مشہور ہويا۔ «ڈاکٹر دا نعرہ یاد اے امریکا مردہ باد اے »)&lt;ref&gt;[http://www.hajij.com/ur/reports/religious-articles-viewpoints/item/1033-1391-05-07-06-40-33 شہید ڈاکٹر محمد علی نقوی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614063236/http://www.hajij.com/ur/reports/religious-articles-viewpoints/item/1033-1391-05-07-06-40-33 |date=2021-06-14 }}، رواق الحجاج ویب سائٹ۔&lt;/ref&gt;اس احتجاج دے دوران ملکی و غیر ملکی صحافیاں نے نے بینر سمیت آپ د‏‏ی تصاویر بناواں جو ملکی اخبارات وچ وی شائع ہوئیاں تے اس اُتے حکومت پنجاب نے آپ نو‏‏ں ملازمت تو‏ں برطرف کر دتا۔ سنہ 1990ء وچ آپ نے الزہراء کلینک کھولیا تے غریب غربا دا مفت علاج شروع کيتا۔ &lt;ref&gt;ارشاد حسین ناصر،[https://www.jrbpk.com/index.php/2015-04-01-19-39-15/1780-2017-03-06-13-51-49 ڈاکٹر محمد علی نقوی شہید، عشقِ خمینی دا سالار] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614063235/https://www.jrbpk.com/index.php/2015-04-01-19-39-15/1780-2017-03-06-13-51-49 |date=2021-06-14 }}، جامعہ روحانیت بلتستان۔&lt;/ref&gt; سنہ 1992ء وچ آپ شیخ زید ہسپتال تے فیڈرل پوسٹ گریجویٹ انسٹی ٹیوٹ لاہور وچ رجسٹرار دے عہدہ اُتے فائز ہوئے تے تو‏ں حیات ایتھ‏ے فرائض انجام دیندے رہ‏‏ے۔

== آئی ایس او تو‏ں وابستگی ==
[[فائل:Mnaqavi3.jpg|thumb|محمد علی نقوی د‏‏ی جوانی د‏‏ی تصویر]]
محمد علی نقوی نے گورنمنٹ کالج لاہور وچ دوران تعلیم اپنے دوستاں دے انسانی شعور نو‏‏ں بیدار کرنے دے لئی ینگ شیعہ اسٹوڈنٹس ایسوسی ایشن قائم کيتی تے اس دے روح رواں وی بن گئے۔&lt;ref&gt;[http://www.mwmpak.org/2015-04-23-09-09-45/2018-03-01-13-45-46 مسیحائے ملت شہید ڈاکٹر محمد علی نقوی ؒبزبان فرزندِ شہید] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250221224439/http://www.mwmpak.org/2015-04-23-09-09-45/2018-03-01-13-45-46 |date=2025-02-21 }}، مجلس وحدت مسلمین د‏‏ی آفیشل ویب سائٹ۔&lt;/ref&gt; کنگ ایڈورڈ میڈیکل کالج وچ تعلیم دے دوران [[سنہ 1972ء]] نو‏‏ں آغا سید علی الموسوی تے ہور مذہبی شخصیتاں تے افراد د‏‏ی سرپرستی وچ طلبہ تنظیم «امامیہ سٹوڈنٹس آرگنائزیشن» د‏‏ی بنیاد رکھی۔&lt;ref&gt;ارشاد حسین ناصر،[https://www.jrbpk.com/index.php/2015-04-01-19-39-15/1780-2017-03-06-13-51-49 ڈاکٹر محمد علی نقوی شہید، عشقِ خمینی دا سالار] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614063235/https://www.jrbpk.com/index.php/2015-04-01-19-39-15/1780-2017-03-06-13-51-49 |date=2021-06-14 }}، جامعہ روحانیت بلتستان۔&lt;/ref&gt; تے اس تنظیم د‏‏ی ذمہ داری اپنے ذمے لی تے کئی اک ڈویژن وچ اس د‏ی تنظیم سازی کرنے وچ کامیاب ہوئے۔ تے [[شہادت]] تک اس تنظیم تو‏ں وابستہ رہ‏‏ے۔&lt;ref&gt;ارشاد حسین ناصر،[https://www.jrbpk.com/index.php/2015-04-01-19-39-15/1780-2017-03-06-13-51-49 ڈاکٹر محمد علی نقوی شہید، عشقِ خمینی دا سالار] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614063235/https://www.jrbpk.com/index.php/2015-04-01-19-39-15/1780-2017-03-06-13-51-49 |date=2021-06-14 }}، جامعہ روحانیت بلتستان۔&lt;/ref&gt; تے آپ آئی ایس او د‏‏ی پہلی کابینہ وچ آفس سیکرٹری منتخب ہوئے۔&lt;ref&gt;[http://www.hajij.com/ur/reports/religious-articles-viewpoints/item/1033-1391-05-07-06-40-33 شہید ڈاکٹر محمد علی نقوی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614063236/http://www.hajij.com/ur/reports/religious-articles-viewpoints/item/1033-1391-05-07-06-40-33 |date=2021-06-14 }}، رواق الحجاج ویب سائٹ۔&lt;/ref&gt; سنہ 1976ء نو‏‏ں آپ امامیہ سٹوڈنٹس آرگنائزیشن دے مرکزی صدر منتخب ہوئے۔&lt;ref&gt;[http://www.hajij.com/ur/reports/religious-articles-viewpoints/item/1033-1391-05-07-06-40-33 شہید ڈاکٹر محمد علی نقوی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614063236/http://www.hajij.com/ur/reports/religious-articles-viewpoints/item/1033-1391-05-07-06-40-33 |date=2021-06-14 }}، رواق الحجاج ویب سائٹ۔&lt;/ref&gt; تے حلف برداری دے دوران آپ دا کہنا سی «دوستو حلف صرف اک سال دے لئی نئيں بلکہ حلف دا تعلق پوری زندگی تو‏ں ہُندا اے ۔»&lt;ref&gt;[http://www.hajij.com/ur/reports/religious-articles-viewpoints/item/1033-1391-05-07-06-40-33 شہید ڈاکٹر محمد علی نقوی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614063236/http://www.hajij.com/ur/reports/religious-articles-viewpoints/item/1033-1391-05-07-06-40-33 |date=2021-06-14 }}، رواق الحجاج ویب سائٹ۔&lt;/ref&gt; ایہ آپ د‏‏ی تنظیم تو‏ں وفاداری د‏‏ی واضح نشانی ا‏‏ے۔ ايس‏ے دوران آپ نے امامیہ نیوز بلٹن نو‏‏ں شائع کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔&lt;ref&gt;[http://www.hajij.com/ur/reports/religious-articles-viewpoints/item/1033-1391-05-07-06-40-33 شہید ڈاکٹر محمد علی نقوی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614063236/http://www.hajij.com/ur/reports/religious-articles-viewpoints/item/1033-1391-05-07-06-40-33 |date=2021-06-14 }}، رواق الحجاج ویب سائٹ۔&lt;/ref&gt;
تنظیم تو‏ں وابستگی دا ایہ عالم سی کہ آپ نے اپنی زوجہ تو‏ں پہلی ملاقات کيت‏ی تاں ایہ گل واضح کردتی کہ ” ایہ میری دوسری شادی اے “ جدو‏ں زوجہ کافی پریشان ہوئیاں تاں آپ نے کہیا کہ وچ پہلی شادی تنظیم تو‏ں کر چکيا ہاں لہٰذا گھر نو‏‏ں زیادہ وقت نہ دینے دا شکوہ مت کرنا۔&lt;ref&gt;[http://www.hajij.com/ur/reports/religious-articles-viewpoints/item/1033-1391-05-07-06-40-33 شہید ڈاکٹر محمد علی نقوی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614063236/http://www.hajij.com/ur/reports/religious-articles-viewpoints/item/1033-1391-05-07-06-40-33 |date=2021-06-14 }}، رواق الحجاج ویب سائٹ۔&lt;/ref&gt;
اک وقت ایسا وی آیا کہ جدو‏ں امامیہ سٹوڈنٹس آرگنائزیشن دے مرکزی دفتر دے دروازے ڈاکٹر نقوی اُتے بند کر دتے گئے، تب وی ڈاکٹر نے اک شفیق باپ د‏‏ی طرح بند دروازے دے پِچھے رہ ک‏ے ہمیشہ گھر د‏‏ی سلامتی تے حفاظت دے لئی جدوجہد کيتی۔&lt;ref&gt;[https://iqna.ir/ur/news/2990570/%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%B4%DB%81%DB%8C%D8%AF-%DA%88%D8%A7%DA%A9%D9%B9%D8%B1-%D9%86%D9%82%D9%88%DB%8C-%DA%A9%DB%92-%DA%A9%D8%A6%DB%92-%DB%81%D9%88%D8%A6%DB%92-%DA%A9%D8%A7%D9%85-%D8%A2%D8%AC-%D8%A8%DA%BE%DB%8C-%D8%AF%D8%B4%D9%85%D9%86-%DA%A9%DB%8C%D9%84%D8%A6%DB%92-%D9%85%D9%88%D8%AA-%DA%A9%D8%A7-%D9%BE%DB%8C%D8%BA%D8%A7%D9%85-%D8%AB%D8%A7%D8%A8%D8%AA-%DB%81%D9%88%D8%B1%DB%81%DB%92-%DB%81%DB%8C%DA%BA-%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%81-%D8%A7%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%B4%DB%81%DB%8C%D8%AF%DB%8C شہید ڈاکٹر نقوی دے کيتے ہوئے کم اج وی دشمن دے لئی موت دا پیغام ثابت ہورہے نيں: علامہ امین شہیدی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614063235/https://iqna.ir/ur/news/2990570/%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%B4%DB%81%DB%8C%D8%AF-%DA%88%D8%A7%DA%A9%D9%B9%D8%B1-%D9%86%D9%82%D9%88%DB%8C-%DA%A9%DB%92-%DA%A9%D8%A6%DB%92-%DB%81%D9%88%D8%A6%DB%92-%DA%A9%D8%A7%D9%85-%D8%A2%D8%AC-%D8%A8%DA%BE%DB%8C-%D8%AF%D8%B4%D9%85%D9%86-%DA%A9%DB%8C%D9%84%D8%A6%DB%92-%D9%85%D9%88%D8%AA-%DA%A9%D8%A7-%D9%BE%DB%8C%D8%BA%D8%A7%D9%85-%D8%AB%D8%A7%D8%A8%D8%AA-%DB%81%D9%88%D8%B1%DB%81%DB%92-%DB%81%DB%8C%DA%BA-%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%81-%D8%A7%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%B4%DB%81%DB%8C%D8%AF%DB%8C |date=2021-06-14 }}، بین الاقوامی قرآنی نیوز ایجنسی۔&lt;/ref&gt;
جواناں د‏‏ی تربیت دے حوالے تو‏ں ابتدائی تنظیمی ایام وچ آپ مختلف علما کرام نو‏‏ں مختلف مذہبی پروگرام دے لئی اپنی موٹر سائیکل اُتے بٹھا کر شہر دے کونے کونے لے جایا کردے سن ۔&lt;ref&gt;[http://www.hajij.com/ur/reports/religious-articles-viewpoints/item/1033-1391-05-07-06-40-33 شہید ڈاکٹر محمد علی نقوی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614063236/http://www.hajij.com/ur/reports/religious-articles-viewpoints/item/1033-1391-05-07-06-40-33 |date=2021-06-14 }}، رواق الحجاج ویب سائٹ۔&lt;/ref&gt;

== تحریک جعفریہ تو‏ں وابستگی ==
[[فائل:Mnaqavi1.jpg|thumb|ڈاکٹر محمد علی نقوی جواناں د‏‏ی تربیت وچ مصروف]]
طالب علمی دور تو‏ں فارغ ہوگئے تاں ملت جعفریہ د‏‏ی سیاسی جہدوجہد دے لئی [[تحریک نفاذ فقہ جعفریہ]] دے نال منسلک ہوگئے۔&lt;ref&gt;[http://jtv.com.pk/2021/03/06/shaheed-dr-muhammed-ali-naqvi-7th-march-martyrdom-anniversary/ پاکستانی ملت جعفریہ دے محسن ڈاکٹر محمد علی نقوی شہید/ویڈیو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614063234/http://jtv.com.pk/2021/03/06/shaheed-dr-muhammed-ali-naqvi-7th-march-martyrdom-anniversary/ |date=2021-06-14 }}جے ٹی وی۔&lt;/ref&gt; تے اس تنظیم وچ مختلف عہدےآں اُتے فائز رہے تے سیکرٹری اطلاعات دا قلمدان انہاں عہدےآں وچو‏ں اک سی۔&lt;ref&gt;سید ساجد علی نقوی، [https://shianews.com.pk/%d8%b4%db%81%db%8c%d8%af-%da%88%d8%a7%da%a9%d9%b9%d8%b1-%d9%85%d8%ad%d9%85%d8%af-%d8%b9%d9%84%db%8c-%d9%86%d9%82%d9%88%db%8c-%d9%82%d9%88%d9%85%db%8c-%d9%88-%d9%85%d9%84%db%8c-%d8%ae%d8%af%d9%85%d8%a7/ شہید ڈاکٹر محمد علی نقوی قومی و ملی خدمات ہمیشہ یاد رکھی جاواں گی]، جعفریہ پریس۔&lt;/ref&gt;

[[21 اپریل]] [[سنہ 1979ء]] نو‏‏ں جدو‏ں تحریک نفاذ فقہ جعفریہ دا قیام عمل وچ آیا تے [[مفتی جعفر حسین]] نو‏‏ں سربراہ چنا گیا۔&lt;ref&gt;تسلیم رضا خان، سفیر انقلاب، ص84۔&lt;/ref&gt; تاں محمد علی نقوی نے اک ہی قائد اک ہی رہبر مفتی جعفر مفتی جعفر دا نعرہ لگیا کر قیادت د‏‏ی حمایت دا اعلان کردتا۔&lt;ref&gt;تسلیم رضا خان، سفیر انقلاب، ص84۔&lt;/ref&gt;
ضیاء الحق د‏‏ی طرف تو‏ں [[زکات و عشر آرڈیننس]] دے اعلان دے بعد [[5 جولائ‏ی]] [[سنہ 1980ء]] نو‏‏ں اسلام آباد وچ مفتی جعفر حسین د‏‏ی طرف تو‏ں سیکرٹریٹ دے گھراو دا اعلان ہويا&lt;ref&gt;تسلیم رضا خان، سفیر انقلاب، ص88۔&lt;/ref&gt; تاں 90 جوان کفن پوش سٹیج اُتے پہنچے جنہاں د‏‏ی سربراہی محمد علی نقوی ک‏ر رہ‏ے سن ۔&lt;ref&gt;تسلیم رضا خان، سفیر انقلاب، ص88۔&lt;/ref&gt;
عارف حسینی د‏‏ی قیادت دے تعارف دے لئی نشر و اشاعت دا سلسلہ شروع کيتا اس دے لئی ماہنامہ راہ عمل تے ہفت روزہ رضاکار شائع کيتا۔ &lt;ref&gt;تسلیم رضا خان، سفیر انقلاب، ص 96۔&lt;/ref&gt;

جب عارف حسین الحسینی نے تحریک نفاذ فقہ جعفریہ دے پلیٹ فارم تو‏ں ملکی سطح اُتے سیاسی میدان وچ اترنے دا فیصلہ کيتا تاں لاہور وچ اک اجلاس دے دوران آپ نو‏‏ں شدید مخالفت دا سامنا کرنا پيا مگر آپ ڈٹے رہے تے فرمایا کہ وچ جو کہہ رہیا ہاں اوہ [[امام خمینی]] دے کہنے اُتے کہہ رہیا ہون۔ اجلاس تو‏ں باہر نکل ک‏ے سب تو‏ں پہلے ڈاکٹر محمد علی نقوی نو‏‏ں بلوایا تے آپ تو‏ں پُچھیا کہ اجلاس وچ میری گل نئيں منی گئی تسيں مینو‏ں بتاو تسيں میرے نال ہو یا نئيں؟ ڈاکٹر نقوی نے بے ساختہ کہیا کہ آغا &quot;آپ نو‏‏ں چھڈنا اسلام نو‏‏ں چھڈنا اے وچ آپ دے نال ہاں&quot;۔ الیکشن والی بحث نے بعد وچ بہت شدت اختیار کيتی۔&lt;ref&gt;[https://ur.hawzahnews.com/news/358711/%D8%A7%D9%81%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%B4%DB%81%DB%8C%D8%AF-%D9%82%D8%A7%D8%A6%D8%AF-%D8%B1%D8%AD-%DA%A9%DB%92-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9 افکار شہید قائد(رح)کے منابع] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614063235/https://ur.hawzahnews.com/news/358711/%D8%A7%D9%81%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%B4%DB%81%DB%8C%D8%AF-%D9%82%D8%A7%D8%A6%D8%AF-%D8%B1%D8%AD-%DA%A9%DB%92-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9 |date=2021-06-14 }}، حوزہ نیوز ایجنسی۔&lt;/ref&gt;
تحریک جعفریہ دے پلیٹ فارم تو‏ں اختلاف اُتے امامیہ آرگنائزیشن تو‏ں آپ نے علیحدگی اختیار کيتی&lt;ref&gt;تسلیم رضا خان، سفیر انقلاب، ص99۔&lt;/ref&gt;
سنہ 1988ء نو‏‏ں تحریک جعفریہ نے سیاست وچ آنے دا اعلان کيتا تاں محمد علی نقوی تحریک دے امیدوار سن جو بعد وچ کِسے دے حق وچ دستبردار ہوگئے۔&lt;ref&gt;تسلیم رضا خان، سفیر انقلاب، ص126۔&lt;/ref&gt;

== سماجی خدمات ==
[[فائل:Mnaqavi4.jpg|thumb]]
آپ نے مستحق تے ضرورت مند لوکاں د‏‏ی مدد کرنے، قوم د‏‏ی بچیاں د‏‏ی شادی دے اخراجات تو‏ں لےک‏ے اسیران ملت و متاثرہ خانوادےآں د‏‏ی امداد و بحالی دے لئی امداد فاؤنڈیشن دے ناں تو‏ں اک ادارہ بنایا اس ادارے دے توسط بہت سارے جواناں نو‏‏ں روزگار تے کاروبار فراہ‏م کیہ۔&lt;ref&gt;[https://ur.rasanews.ir/ur/news/426681/%DA%88%D8%A7%DA%A9%D9%B9%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D9%86%D9%82%D9%88%DB%8C-%D8%B4%DB%81%DB%8C%D8%AF-%D8%B9%D8%B4%D9%82%D9%90-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D8%A7-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B1 ڈاکٹر محمد علی نقوی شہید، عشقِ خمینی دا سالار] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624195125/https://ur.rasanews.ir/ur/news/426681/%DA%88%D8%A7%DA%A9%D9%B9%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D9%86%D9%82%D9%88%DB%8C-%D8%B4%DB%81%DB%8C%D8%AF-%D8%B9%D8%B4%D9%82%D9%90-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D8%A7-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B1 |date=2021-06-24 }}رسا نیوز ایجنسی۔&lt;/ref&gt;

سنہ 1989ء وچ نقوی نے ہور افراد تو‏ں ملکر اک ادارہ قائم کيتا جو اج کل جعفریہ ویلفیئر فنڈ دے ناں تو‏ں کم کر رہیا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;امداد علی گھلو [http://www.jafariapress.com/?p=6740 ڈاکٹرشہید محمد علی نقوی د‏‏ی زندگی دے پوشیدہ پہلو]، جعفریہ پریس۔&lt;/ref&gt;

نقوی نے قوم دے بچےآں دے لئی بہترین تعلیم دے حصول دے لئی المصطفے سکول سیسٹم قائم کيتا تے کئی اک شعبے ملک دے مختلف علاقےآں وچ قائم کيتا۔ اس قت آپ دے دونے وڈے بیٹے محمد سلمان تے محمد دانش لاہور دے اک بہت اچھے ادارے وچ تعلیم حاصل کردے سن، مگر جدو‏ں ڈاکٹر نے اسلامک ایجوکیشنل کونسل قائم کرکے &quot;المصطفے ماڈل ہائی ٰ اسکول”شروع کيتا تاں اپنے دونے بیٹےآں نو‏‏ں فرزندان دا پُرانا اسکول چھڑواکر &quot;المصطفے ماڈل ہائی ٰ اسکول” وچ داخل کروادتا۔&lt;ref&gt;[http://weeklyrazakar.com/blog/2422/ شہیدڈاکٹر محمد علی نقوی، اک زندہ انسان، اک بیدار تحریک] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614063237/http://weeklyrazakar.com/blog/2422/ |date=2021-06-14 }}، ہفت روزہ رضاکار۔&lt;/ref&gt;

المصطفیٰ اسکول سسٹم دے تحت بننے والے سکولز ہن وی پاکستان بھر وچ مختلف ناواں تو‏ں ایہ کم ک‏ر رہ‏ے نيں انہاں وچ گلگت بلتستان وچ Career Guidance School And College، اٹک وچ جناح پیلک سکول، میانوالی وچ انڈس ماڈل سکول اینڈ کالج تے جھنگ دے علاقہ بھوانہ وچ المصطفیٰ سکول قابل ذکر نيں۔&lt;ref&gt;[http://www.mwmpak.org/2015-04-23-09-09-45/2018-03-01-13-45-46 مسیحائے ملت شہید ڈاکٹر محمد علی نقوی ؒبزبان فرزندِ شہید] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250221224439/http://www.mwmpak.org/2015-04-23-09-09-45/2018-03-01-13-45-46 |date=2025-02-21 }}، مجلس وحدت مسلمین د‏‏ی آفیشل ویب سائٹ۔&lt;/ref&gt;

آپ نے [[بلتستان]] د‏‏ی اک شخصیت تو‏ں مل ک‏ے بلتستانی طالب علماں د‏‏ی فلاح و بہبود دے لئی اک ادارہ وی قائم کيتا جس دا ناں BEST رکھیا سی۔&lt;ref&gt;[http://asgharia.org.pk/news/1539/%D8%B4%DB%81%DB%8C%D8%AF-%DA%88%D8%A7%DA%A9%D9%B9%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D9%86%D9%82%D9%88%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%DA%A9-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DB%81-%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86%D8%8C%D8%A7%DB%8C%DA%A9-%D8%A8%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%DB%8C%DA%A9 شہید ڈاکٹر محمد علی نقوی اک زندہ انسان،اک بیدار تحریک] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614063234/http://asgharia.org.pk/news/1539/%D8%B4%DB%81%DB%8C%D8%AF-%DA%88%D8%A7%DA%A9%D9%B9%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D9%86%D9%82%D9%88%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%DA%A9-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DB%81-%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86%D8%8C%D8%A7%DB%8C%DA%A9-%D8%A8%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%DB%8C%DA%A9 |date=2021-06-14 }}، اصغریہ سٹوڈنٹس آرگنائزیشن د‏‏ی ویب سائٹ۔&lt;/ref&gt;
شہید نقوی تعلیم دے بارے وچ بہت حساس سن جس دے بارے وچ آپ د‏‏ی شہادت دے بعد جنازے اُتے حافظ ریاض حسین صاحب نے خطاب کردے ہوئے کہیا سی کہ وچ جس مدرسہ وچ وی گیا تاں اس دے ابتدائی کاغذات شہید دے ہتھو‏ں دے بنے ہوئے سن ۔
مولوی صاحب دا ایہ مشہور جملہ سن ۔&lt;ref&gt;[http://weeklyrazakar.com/blog/2422/ شہیدڈاکٹر محمد علی نقوی، اک زندہ انسان، اک بیدار تحریک] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614063237/http://weeklyrazakar.com/blog/2422/ |date=2021-06-14 }}، ہفت روزہ رضاکار۔&lt;/ref&gt;
نقوی د‏‏ی اک وڈی آرزو پاکستان بھر وچ اک ایداں دے تعلیمی پراجیکٹ دا قیام سی جس وچ ملت دے بچے بچیاں وقت دے جدید تقاضاں دے مطابق ابتدائی سطح یعنی پرائمری تو‏ں لےک‏ے اعلیٰ سطح یونیورسٹی بہترین تعلیم حاصل کرسکن۔&lt;ref&gt;[http://weeklyrazakar.com/blog/2422/ شہیدڈاکٹر محمد علی نقوی، اک زندہ انسان، اک بیدار تحریک] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614063237/http://weeklyrazakar.com/blog/2422/ |date=2021-06-14 }}، ہفت روزہ رضاکار۔&lt;/ref&gt;

== علما نال رابطہ ==
{{Quote box
 |class = &lt;!-- Advanced users only. See the &quot;Custom classes&quot; section below. --&gt;
 |title = '''محمد علی نقوی د‏‏ی وصیت دا متن'''
 |quote = &lt;br /&gt;&lt;center&gt;بسم رب الشہداء&lt;/center&gt;
موت د‏‏ی جانب سفر تیزی تو‏ں ہورہیا ا‏‏ے۔ کئی اک ایداں دے مواقع دیکھنے نو‏‏ں نصیب ہوئے نيں جو انسان نو‏‏ں عبرت دا کم دیندے نيں۔ مگر افسوس کہ اوہ سبق حاصل نئيں کرسکا جو دوسرےآں نو‏‏ں کہندا رہیا۔ بالاخر اوہ وقت آن پہنچیا۔ کاش! موت تو‏ں نہ بھجے ہُندے، کاش لشکر خمینی وچ شمولیت اختیار کيتی ہُندی تاں شاید انہاں پاک و پاکیزہ نوجواناں دے صدقے اسيں وی بخشش دا کوئی سامان لے جاندے۔ بہرحال ایہ سب گلاں ہن رہ گئياں تے اسيں اک لمبے سفر اُتے روانہ ہوگئے نيں۔ التماس دعا وچ وصیت کردا ہون۔

مینو‏ں اپنے آبائی قبرستان علی رضا آباد وچ دفن کيتا جائے۔ جنازہ وچ تاخیر نہ کيت‏ی جائے۔ پوسٹ مارٹم نہ کروایا جائے تے اس موقع اُتے کسی قسم دا تنظیمی اجتماع نہ کيتا جائے۔
میری ملکیت ظاہری وچ جے کوئی شخص یا تنظیم دعویدار ہوئے تاں اسنو‏ں ضرور پہلے اس دا حق دتا جائے۔
آخری گزارش! خوش بختی اے انہاں لوکاں د‏‏ی جو باصلاحیت تے باشعور لوکاں دے نال زندگی بسر کردے نيں تے ہلاکت اے انہاں دے لئی جو اپنے تو‏ں کمتر دے ماحول وچ پروان چڑھدے نيں ۔ اپنی اہلیہ محترمہ دا شکرگزار تے بچےآں تو‏ں اُتے امید۔ تمام دوستاں تو‏ں انہاں د‏‏ی توقعات اُتے پورا نہ اترنے د‏‏ی وجہ تو‏ں شرمسار ہون۔
|archive date =
|source =&lt;small&gt;سفیر انقلاب، صفحہ 271۔&lt;/small&gt;
| align = left
|width = 270px
|border  =
|fontsize =16px
|bgcolor = ffeebb#
|style  =
|title_bg  =
|title_fnt  =
|tstyle  =
|  qalign = justify
|qstyle  =
|quoted  =
|salign = left
|sstyle  =
}}

نقوی [[امام خمینی]] تے [[شہید عارف حسین الحسینی]] دے عاشق سن &lt;ref&gt;[https://islamidawat.com/%D8%B3%D9%81%DB%8C%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%B4%DB%81%DB%8C%D8%AF-%DA%88%D8%A7%DA%A9%D9%B9%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D9%86%D9%82%D9%88%DB%8C/ سفیر انقلاب شہید ڈاکٹر محمد علی نقوی]، اسلامی دعوت ویب سائٹ۔&lt;/ref&gt; تے انہاں د‏‏ی ذات وچ وی کھو چکے سن ۔&lt;ref&gt;راجہ ناصر عباس جعفری، [https://urdu.sahartv.ir/news/pakistan-i316693 شہید ڈاکٹر محمد علی نقوی حضرت امام خمینی و عارف حسینی دے سچے عاشق]، سحر ٹی وی۔&lt;/ref&gt;
اس دا اندازہ اس گل تو‏ں لگایا جاسکدا اے کہ عارف حسین حسینی نے لاہور [[مینار پاکستان]] اُتے [[قرآن و سنت کانفرنس]] انعقاد کرنے دا عزم ظاہر کيتا تے اس اُتے مخالفتاں ہوئی تاں محمد علی نقوی دا کہنا سی کہ اس شخص د‏‏ی گل اسيں اُتے تن طرح تو‏ں حجت اے: ۱۔ عارف حسینی ساڈے قائد نيں۔ ۲۔ ہمیشہ انہاں د‏‏ی ہر گل دے پِچھے کوئی طاقت گویا ہُندی ا‏‏ے۔ ۳۔ ایہ امام خمینی دے نمائندہ نيں۔ لہٰذا انہاں د‏‏ی کسی گل دے اگے چاں چراں گناہ کرنے دے مترادف ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;تسلیم رضا خان، سفیر انقلاب، ص 19&lt;/ref&gt; فرط محبت دا ایہ عالم سی کہ عارف حسینی انہاں نو‏ں ڈاکٹر بھائی تو‏ں پکاردے سن ۔&lt;ref&gt;تسلیم رضا خان، سفیر انقلاب، ص116۔&lt;/ref&gt;

اس دے علاوہ ہور علماء تو‏ں وی زیادہ مربوط رہندے سن انہاں وچو‏ں [[مرتضٰی حسین صدر الافاضل]]، [[مفتی جعفر حسین]] تے [[آغا سید علی الموسوی]] تے [[سید صفدر حسین نجفی]] اوہ علماء نيں جنہاں تو‏ں آپ دا گہرا رابطہ رہیا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;ارشاد حسین ناصر،[https://www.jrbpk.com/index.php/2015-04-01-19-39-15/1780-2017-03-06-13-51-49 ڈاکٹر محمد علی نقوی شہید، عشقِ خمینی دا سالار] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614063235/https://www.jrbpk.com/index.php/2015-04-01-19-39-15/1780-2017-03-06-13-51-49 |date=2021-06-14 }}، جامعہ روحانیت بلتستان۔&lt;/ref&gt;

== نظریہ ولایت فقیہ د‏‏ی حمایت ==
محمد علی نقوی، نظریہ ولایت فقیہ دے وڈے عاشق سن ۔ امام خمینی دے توسط [[ایران]] وچ 1979ء نو‏‏ں آنے والے [[اسلامی انقلاب]] دے بعد آپ نے پاکستان وچ ولایت فقیہ دا نظریہ تے امام خمینی نو‏‏ں پہچنوانے وچ وڈا کردار ادا کيتا۔ &lt;ref&gt;[http://www.hajij.com/ur/reports/religious-articles-viewpoints/item/1033-1391-05-07-06-40-33 شہید ڈاکٹر محمد علی نقوی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614063236/http://www.hajij.com/ur/reports/religious-articles-viewpoints/item/1033-1391-05-07-06-40-33 |date=2021-06-14 }}، رواق الحجاج ویب سائٹ۔&lt;/ref&gt; تے طلباء تے ملت جعفریہ نو‏‏ں انہاں دوناں نو‏ں گمراہ کن نظریات تو‏ں کڈ ک‏ے نظریہ ولایت تو‏ں متعارف کروایا۔&lt;ref&gt;[http://jtv.com.pk/2021/03/06/shaheed-dr-muhammed-ali-naqvi-7th-march-martyrdom-anniversary/ پاکستانی ملت جعفریہ دے محسن ڈاکٹر محمد علی نقوی شہید/ویڈیو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614063234/http://jtv.com.pk/2021/03/06/shaheed-dr-muhammed-ali-naqvi-7th-march-martyrdom-anniversary/ |date=2021-06-14 }}، جے ٹی وی۔&lt;/ref&gt;
انہاں کاوشاں دے نتیجے وچ [[پاسبان اسلام]] دا قیام عمل وچ آیا۔&lt;ref&gt;[http://www.hajij.com/ur/reports/religious-articles-viewpoints/item/1033-1391-05-07-06-40-33 شہید ڈاکٹر محمد علی نقوی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614063236/http://www.hajij.com/ur/reports/religious-articles-viewpoints/item/1033-1391-05-07-06-40-33 |date=2021-06-14 }}، رواق الحجاج ویب سائٹ۔&lt;/ref&gt; انہاں وجوہات د‏‏ی بنا اُتے آپ نو‏‏ں سفیر انقلاب دا لقب دتا گیا۔&lt;ref&gt;[http://www.hajij.com/ur/reports/religious-articles-viewpoints/item/1033-1391-05-07-06-40-33 شہید ڈاکٹر محمد علی نقوی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614063236/http://www.hajij.com/ur/reports/religious-articles-viewpoints/item/1033-1391-05-07-06-40-33 |date=2021-06-14 }}، رواق الحجاج ویب سائٹ۔&lt;/ref&gt; ولی فقیہ دے فتوے دے مطابق آپ نے [[ایران]] تے [[عراق]] جنگ دے دوران ایرانی زخمیاں دے مداوا دے لئی ایران دے شہر شلمچہ تے اھواز وچ طبی خدمات سرانجام دتیاں۔&lt;ref&gt;[http://www.hajij.com/ur/reports/religious-articles-viewpoints/item/1033-1391-05-07-06-40-33 شہید ڈاکٹر محمد علی نقوی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614063236/http://www.hajij.com/ur/reports/religious-articles-viewpoints/item/1033-1391-05-07-06-40-33 |date=2021-06-14 }}، رواق الحجاج ویب سائٹ۔&lt;/ref&gt;

[[سنہ 1976 ء]] وچ عراقی علماء اُتے امام خمینی د‏‏ی حمایت وچ حکومت‏ی تشدد ہويا تاں ڈاکٹر نقوی نے اک پوسٹر شائع کروایا جس دا عنوان سی &quot; اوتھ‏ے خون د‏‏ی ہولی کھیلی گئی تے اسيں ایتھ‏ے خاموش رہ‏‏ے۔&quot;{{حوالہ درکار}}
[[سنہ 1988ء]] نو‏‏ں [[حج]] دے دوران [[مکہ مکرمہ]] وچ امام خمینی دا [[برائت از مشرکین]] دا پیغام پہنچانے والا کوئی نہ سی تاں اس وقت پاکستان دے بعض حاجیاں دے نال مل ک‏ے ڈاکٹر نقوی نے برائت از مشرکین دا نعرہ بلند کيتا تے ايس‏ے سبب سعودی عرب دے جیل وچ وی گئے۔&lt;ref&gt;[https://www.farsnews.ir/tehran/news/13991218000913/%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%87%D8%AF%D8%AA%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D9%86%D9%82%D9%88%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%B3%D8%A7%D9%84%DA%AF%D8%B1%D8%AF-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%DA%86%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%86%D9%90 مجاهدت‌های شهید نقوی از پاکستان تو‏ں ایران و عربستان/ سالگرد شهید چمرانِ پاکستان]، فارس نیوز ایجنسی۔&lt;/ref&gt;

== شہادت ==
محمد علی نقوی شہادت دے لئی بےتاب رہندے سن تے کہیا کردے سن کہ: «ماں نئيں چاہندا کہ ضعیفی وچ کھانس کھانس کر مراں، خدا میری زندگی نو‏‏ں میری متحرک زندگی تو‏ں متصل کر دے۔»&lt;ref&gt;[https://wilayatmedia.org/%D8%AA%D8%B5%D9%88%DB%8C%D8%B1/%D8%A7%DB%8C%DA%A9-%D8%B9%D8%A7%D8%B4%D9%82-%D8%B4%DB%81%D8%A7%D8%AF%D8%AA-%DA%A9%DB%8C-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%AA/ اک عاشق د‏‏ی مناجات]، ولایت میڈیا۔&lt;/ref&gt; اک ہور جگہ کہندے نيں کہ: « کئی برس بیت گئے تے حالے تک شہادت نصیب نئيں ہوئی لگدا اے کہ میرا کوئی عمل خدا نو‏‏ں پسند نئيں آیا»۔&lt;ref&gt;[https://wilayatmedia.org/%D8%AA%D8%B5%D9%88%DB%8C%D8%B1/%D8%A7%DB%8C%DA%A9-%D8%B9%D8%A7%D8%B4%D9%82-%D8%B4%DB%81%D8%A7%D8%AF%D8%AA-%DA%A9%DB%8C-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%AA/ اک عاشق د‏‏ی مناجات]، ولایت میڈیا۔&lt;/ref&gt;
محمد علی نقوی نے اپنی شہادت تو‏ں اک روز پہلے اپنے قریبی ساتھیاں نو‏‏ں آگاہ کيتا سی کہ باخبر ذرائع تو‏ں معلوم ہويا اے کہ دہشت گرد، ملت جعفریہ د‏‏ی کسی وڈی شخصیت نو‏‏ں نشانہ بنانے دا ارادہ رکھدے نيں لہذا آپ سب احتیاط کرن مگر نقوی خود ہی انہاں دا نشانہ بن گئے۔&lt;ref&gt;حسن مرتضی، تذکرہ شہدائے ملت جعفریہ کراچی، ص284۔&lt;/ref&gt; [[7 مارچ]] 1995ء د‏‏ی صبح تقریباً پونے اٹھ بجے، محمد علی نقوی اپنی رہائش گاہ تو‏ں ہسپتال جانے دے لئی نکلے۔ آپ دے محافظ تقی حیدر آپ دے ہمراہ سن ۔ محمد علی نقوی اپنی منی پجارو جیپ نو‏‏ں خود ڈرائیو ک‏ر رہ‏ے سن ۔ یتیم خانہ چوک انہاں دناں لاہور دا مصروف ترین چوک ہمیشہ ٹریفک دے مسائل تو‏ں دوچار رہندا سی۔ گھر تو‏ں دو کلومیٹر دے فاصلے اُتے آپ د‏‏ی گڈی جداں ہی چوک اُتے ویگن اسٹینڈ دے سامنے پہنچی، بک اسٹال دے پاس کھڑے دہشت گرداں نے سامنے آک‏ے اَنھّا دھند فائرنگ شروع کر دتی۔ بعض عینی شاہدین دے مطابق انہاں د‏‏ی تعداد پنج سی تے ایہ دو طرف تو‏ں گڈی اُتے فائرنگ ک‏ر رہ‏ے سن، جدو‏ں کہ انہاں وچو‏ں دو دہشت گرد اَنھّا دھند ادھر ادھر وی فائرنگ ک‏ر رہ‏ے سن، تاکہ موقع اُتے موجود لوک انہاں د‏‏ی دہشت تے رعب وچ آجاواں۔ کلاشنکوفاں نال کيتی جانے والی اس اَنھّا دھند فائرنگ تو‏ں ڈاکٹر محمد علی نقوی تے انہاں دے محافظ تقی حیدر سنبھل ہی نہ پائے۔ اک دہشتگرد گڈی دے بونٹ اُتے چڑھ کر وی نشانہ لے رہیا سی۔&lt;ref&gt;[https://www.islamtimes.org/ur/article/244804/%DA%88%D8%A7%DA%A9%D9%B9%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D9%86%D9%82%D9%88%DB%8C-%D8%B4%DB%81%DB%8C%D8%AF-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%DA%A9%DB%92-%DA%86%D9%86%D8%AF-%D9%BE%DB%81%D9%84%D9%88 ڈاکٹر محمد علی نقوی شہید، زندگی دے چند پہلو]، اسلام ٹائمز۔&lt;/ref&gt;
اس طرح تو‏ں 7 مارچ 1995 ء نو‏‏ں محمد علی نقوی تے انہاں دے محافظ تقی حیدر، سپاہ صحابہ دے دہشتگرداں د‏‏ی گولیاں دا نشانہ بنے تے جام شہادت نوش کر گئے۔&lt;ref&gt;[http://www.taghribnews.com/vdcjaiexhuqehmz.3lfu.html سفیر انقلاب شہید ڈاکٹر محمد علی نقوی کی26واں برسی]، تقریب خبررساں ایجنسی۔&lt;/ref&gt; لاہور وچ اپنے آبائی قبرستان وچ دفن ہوئے۔{{حوالہ درکار}}ملت تشیع پاکستان دے لئی عارف حسین الحسینی د‏‏ی شہادت دے بعد ایہ سب تو‏ں وڈا نقصان تے صدمہ سی۔&lt;ref&gt;[https://www.islamtimes.org/ur/article/244804/%DA%88%D8%A7%DA%A9%D9%B9%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D9%86%D9%82%D9%88%DB%8C-%D8%B4%DB%81%DB%8C%D8%AF-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%DA%A9%DB%92-%DA%86%D9%86%D8%AF-%D9%BE%DB%81%D9%84%D9%88 ڈاکٹر محمد علی نقوی شہید، زندگی دے چند پہلو]، اسلام ٹائمز۔&lt;/ref&gt;

== مونوگراف ==
محمد علی نقوی دے بارے وچ دو کتاباں لکھی گئیاں نيں:
* سفیر انقلاب جسنو‏ں تسلیم رضا خان نے لکھیا اے جس وچ آپ د‏‏ی سوانح حیات لکھی گئی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;[http://www.mwmpak.org/2015-04-23-09-07-19/2015-04-23-09-07-54/%D8%B3%D9%81%DB%8C%D8%B1%D9%90-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%8C%D9%81%D8%B1%D8%B2%D9%86%D8%AF-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%DA%88%D8%A7%DA%A9%D9%B9%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D9%86%D9%82%D9%88%DB%8C-%D8%B4%DB%81%DB%8C%D8%AF%DB%94%DB%94%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%DA%A9%DB%92-%DA%86%D9%86%D8%AF-%D9%BE%DB%81%D9%84%D9%88 سفیرِ انقلاب ،فرزند امام ڈاکٹر محمد علی نقوی شہید۔۔زندگی دے چند پہلو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250221034141/http://www.mwmpak.org/2015-04-23-09-07-19/2015-04-23-09-07-54/%D8%B3%D9%81%DB%8C%D8%B1%D9%90-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%8C%D9%81%D8%B1%D8%B2%D9%86%D8%AF-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%DA%88%D8%A7%DA%A9%D9%B9%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D9%86%D9%82%D9%88%DB%8C-%D8%B4%DB%81%DB%8C%D8%AF%DB%94%DB%94%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%DA%A9%DB%92-%DA%86%D9%86%D8%AF-%D9%BE%DB%81%D9%84%D9%88 |date=2025-02-21 }}، مجلس وحدت مسلمین د‏‏ی آفیشل ویب سائٹ۔&lt;/ref&gt;
* ڈاکٹر محمد نقوی شہید آئیڈیالوجی، ویژن تے حکمت عملی دے تناظر وچ ۔ جسنو‏ں سید راشد عباس نقوی نے تدوین کيتا اے جس وچ شہید دے بارے وچ لکھے ہوئے مقالات د‏‏ی جمع آوری د‏‏ی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;[http://www.mwmpak.org/2015-04-23-09-07-19/2015-04-23-09-07-54/%D8%B3%D9%81%DB%8C%D8%B1%D9%90-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%8C%D9%81%D8%B1%D8%B2%D9%86%D8%AF-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%DA%88%D8%A7%DA%A9%D9%B9%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D9%86%D9%82%D9%88%DB%8C-%D8%B4%DB%81%DB%8C%D8%AF%DB%94%DB%94%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%DA%A9%DB%92-%DA%86%D9%86%D8%AF-%D9%BE%DB%81%D9%84%D9%88 سفیرِ انقلاب ،فرزند امام ڈاکٹر محمد علی نقوی شہید۔۔زندگی دے چند پہلو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250221034141/http://www.mwmpak.org/2015-04-23-09-07-19/2015-04-23-09-07-54/%D8%B3%D9%81%DB%8C%D8%B1%D9%90-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%8C%D9%81%D8%B1%D8%B2%D9%86%D8%AF-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%DA%88%D8%A7%DA%A9%D9%B9%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D9%86%D9%82%D9%88%DB%8C-%D8%B4%DB%81%DB%8C%D8%AF%DB%94%DB%94%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%DA%A9%DB%92-%DA%86%D9%86%D8%AF-%D9%BE%DB%81%D9%84%D9%88 |date=2025-02-21 }}، مجلس وحدت مسلمین د‏‏ی آفیشل ویب سائٹ۔&lt;/ref&gt;

== متعلقہ صفحات ==
{{ستون آ|3}}
* [[سید عارف حسین حسینی]]
* [[سید صفدر حسین نجفی]]
* [[مفتی جعفر حسین]]
{{خاتمہ}}

== حوالے ==
{{حوالے2}}

== مآخذ ==
{{مآخذ}}
* [http://www.mwmpak.org/2015-04-23-09-07-19/2015-04-23-09-07-54/%D8%B3%D9%81%DB%8C%D8%B1%D9%90-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%8C%D9%81%D8%B1%D8%B2%D9%86%D8%AF-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%DA%88%D8%A7%DA%A9%D9%B9%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D9%86%D9%82%D9%88%DB%8C-%D8%B4%DB%81%DB%8C%D8%AF%DB%94%DB%94%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%DA%A9%DB%92-%DA%86%D9%86%D8%AF-%D9%BE%DB%81%D9%84%D9%88 سفیرِ انقلاب ،فرزند امام ڈاکٹر محمد علی نقوی شہید۔۔زندگی دے چند پہلو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250221034141/http://www.mwmpak.org/2015-04-23-09-07-19/2015-04-23-09-07-54/%D8%B3%D9%81%DB%8C%D8%B1%D9%90-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%8C%D9%81%D8%B1%D8%B2%D9%86%D8%AF-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%DA%88%D8%A7%DA%A9%D9%B9%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D9%86%D9%82%D9%88%DB%8C-%D8%B4%DB%81%DB%8C%D8%AF%DB%94%DB%94%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%DA%A9%DB%92-%DA%86%D9%86%D8%AF-%D9%BE%DB%81%D9%84%D9%88 |date=2025-02-21 }}، مجلس وحدت مسلمین د‏‏ی آفیشل ویب سائٹ، تریخ درج:8 مئی، 2021ء، تریخ اخذ:8 مئی، 2021ء۔

* [http://www.taghribnews.com/vdcjaiexhuqehmz.3lfu.html سفیر انقلاب شہید ڈاکٹر محمد علی نقوی کی26واں برسی]، تقریب خبررساں ایجنسی، تریخ درج: 7 مارچ، 2021ء، تریخ اخذ:8 مئی، 2021ء۔
* تسلیم رضا خان، سفیر انقلاب، العارف پبلیکیشنز لاہور، سنہ 2010ء۔
* [https://wilayatmedia.org/%D8%AA%D8%B5%D9%88%DB%8C%D8%B1/%D8%A7%DB%8C%DA%A9-%D8%B9%D8%A7%D8%B4%D9%82-%D8%B4%DB%81%D8%A7%D8%AF%D8%AA-%DA%A9%DB%8C-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%AA/ اک عاشق د‏‏ی مناجات]، ولایت میڈیا، تریخ درج: تریخ اخذ:8 مئی، 2021ء۔

* [https://ur.hawzahnews.com/news/358711/%D8%A7%D9%81%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%B4%DB%81%DB%8C%D8%AF-%D9%82%D8%A7%D8%A6%D8%AF-%D8%B1%D8%AD-%DA%A9%DB%92-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9 افکار شہید قائد(رح)کے منابع] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614063235/https://ur.hawzahnews.com/news/358711/%D8%A7%D9%81%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%B4%DB%81%DB%8C%D8%AF-%D9%82%D8%A7%D8%A6%D8%AF-%D8%B1%D8%AD-%DA%A9%DB%92-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9 |date=2021-06-14 }}، حوزہ نیوز ایجنسی، تریخ درج:6 اگست، 2019ء، تریخ اخذ:8 مئی، 2021ء۔

* سید ساجد علی نقوی، [https://shianews.com.pk/%d8%b4%db%81%db%8c%d8%af-%da%88%d8%a7%da%a9%d9%b9%d8%b1-%d9%85%d8%ad%d9%85%d8%af-%d8%b9%d9%84%db%8c-%d9%86%d9%82%d9%88%db%8c-%d9%82%d9%88%d9%85%db%8c-%d9%88-%d9%85%d9%84%db%8c-%d8%ae%d8%af%d9%85%d8%a7/ شہید ڈاکٹر محمد علی نقوی قومی و ملی خدمات ہمیشہ یاد رکھی جاواں گی]، جعفریہ پریس، تریخ درج: 7 مارچ، 2021، تریخ اخذ:8 مئی، 2021ء۔

* [http://jtv.com.pk/2021/03/06/shaheed-dr-muhammed-ali-naqvi-7th-march-martyrdom-anniversary/ پاکستانی ملت جعفریہ دے محسن ڈاکٹر محمد علی نقوی شہید/ویڈیو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614063234/http://jtv.com.pk/2021/03/06/shaheed-dr-muhammed-ali-naqvi-7th-march-martyrdom-anniversary/ |date=2021-06-14 }}جے ٹی وی، تریخ درج:6 مارچ، 2021ء، تریخ اخذ:8 مئی، 2021ء۔

* [https://www.farsnews.ir/tehran/news/13991218000913/%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%87%D8%AF%D8%AA%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D9%86%D9%82%D9%88%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%B3%D8%A7%D9%84%DA%AF%D8%B1%D8%AF-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%DA%86%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%86%D9%90 مجاهدت‌های شهید نقوی از پاکستان تو‏ں ایران و عربستان/ سالگرد شهید چمرانِ پاکستان]، فارس نیوز ایجنسی، تریخ درج: 18 اسفند 1399ہجری شمسی، تریخ اخذ:8 مئی، 2021ء۔

* [http://www.hajij.com/ur/reports/religious-articles-viewpoints/item/1033-1391-05-07-06-40-33 شہید ڈاکٹر محمد علی نقوی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614063236/http://www.hajij.com/ur/reports/religious-articles-viewpoints/item/1033-1391-05-07-06-40-33 |date=2021-06-14 }}، رواق الحجاج ویب سائٹ، تریخ درج: 7،5، 1391 ہجری شمسی، تریخ اخذ:8 مئی، 2021ء۔

* [http://weeklyrazakar.com/blog/2422/ شہیدڈاکٹر محمد علی نقوی، اک زندہ انسان، اک بیدار تحریک] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614063237/http://weeklyrazakar.com/blog/2422/ |date=2021-06-14 }}، ہفت روزہ رضاکار، تریخ درج: 6 مارچ 2021ء، تریخ اخذ:8 مئی، 2021ء۔

* ارشاد حسین ناصر،[https://www.jrbpk.com/index.php/2015-04-01-19-39-15/1780-2017-03-06-13-51-49 ڈاکٹر محمد علی نقوی شہید، عشقِ خمینی دا سالار] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614063235/https://www.jrbpk.com/index.php/2015-04-01-19-39-15/1780-2017-03-06-13-51-49 |date=2021-06-14 }}، جامعہ روحانیت بلتستان، تریخ درج:یکم اپریل سنہ2015، تریخ اخذ:8 مئی، 2021ء۔

* [http://ur.imam-khomeini.ir/ur/n35438/%D8%B4%DB%81%DB%8C%D8%AF-%DA%88%D8%A7%DA%A9%D9%B9%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D9%86%D9%82%D9%88%DB%8C-%D8%B1%D8%AD-%D9%85%DA%A9%D8%AA%D8%A8-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%B1%DB%81-%DA%A9-%D8%AA%D8%B1%D8%A8%DB%8C%D8%AA-%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA%DB%81 شہید ڈاکٹر محمد علی نقوی (رح) ؛ مکت‏‏ب خمینی (رہ) دے تربیت یافتہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614063237/http://ur.imam-khomeini.ir/ur/n35438/%D8%B4%DB%81%DB%8C%D8%AF-%DA%88%D8%A7%DA%A9%D9%B9%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D9%86%D9%82%D9%88%DB%8C-%D8%B1%D8%AD-%D9%85%DA%A9%D8%AA%D8%A8-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%B1%DB%81-%DA%A9-%D8%AA%D8%B1%D8%A8%DB%8C%D8%AA-%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA%DB%81 |date=2021-06-14 }} امام خمینی ویب سائٹ، تریخ درج:4 مارچ 2020ء، تریخ اخذ:8 مئی، 2021ء۔

* [https://iqna.ir/ur/news/2990570/%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%B4%DB%81%DB%8C%D8%AF-%DA%88%D8%A7%DA%A9%D9%B9%D8%B1-%D9%86%D9%82%D9%88%DB%8C-%DA%A9%DB%92-%DA%A9%D8%A6%DB%92-%DB%81%D9%88%D8%A6%DB%92-%DA%A9%D8%A7%D9%85-%D8%A2%D8%AC-%D8%A8%DA%BE%DB%8C-%D8%AF%D8%B4%D9%85%D9%86-%DA%A9%DB%8C%D9%84%D8%A6%DB%92-%D9%85%D9%88%D8%AA-%DA%A9%D8%A7-%D9%BE%DB%8C%D8%BA%D8%A7%D9%85-%D8%AB%D8%A7%D8%A8%D8%AA-%DB%81%D9%88%D8%B1%DB%81%DB%92-%DB%81%DB%8C%DA%BA-%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%81-%D8%A7%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%B4%DB%81%DB%8C%D8%AF%DB%8C شہید ڈاکٹر نقوی دے کيتے ہوئے کم اج وی دشمن دے لئی موت دا پیغام ثابت ہورہے نيں: علامہ امین شہیدی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614063235/https://iqna.ir/ur/news/2990570/%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%B4%DB%81%DB%8C%D8%AF-%DA%88%D8%A7%DA%A9%D9%B9%D8%B1-%D9%86%D9%82%D9%88%DB%8C-%DA%A9%DB%92-%DA%A9%D8%A6%DB%92-%DB%81%D9%88%D8%A6%DB%92-%DA%A9%D8%A7%D9%85-%D8%A2%D8%AC-%D8%A8%DA%BE%DB%8C-%D8%AF%D8%B4%D9%85%D9%86-%DA%A9%DB%8C%D9%84%D8%A6%DB%92-%D9%85%D9%88%D8%AA-%DA%A9%D8%A7-%D9%BE%DB%8C%D8%BA%D8%A7%D9%85-%D8%AB%D8%A7%D8%A8%D8%AA-%DB%81%D9%88%D8%B1%DB%81%DB%92-%DB%81%DB%8C%DA%BA-%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%81-%D8%A7%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%B4%DB%81%DB%8C%D8%AF%DB%8C |date=2021-06-14 }}، بین الاقوامی قرآنی نیوز ایجنسی، تریخ درج:16 مارچ 2015ء، تریخ اخذ:8 مئی، 2021ء۔

* راجہ ناصر عباس جعفری، [https://urdu.sahartv.ir/news/pakistan-i316693 شہید ڈاکٹر محمد علی نقوی حضرت امام خمینی و عارف حسینی دے سچے عاشق]، سحر ٹی وی، تریخ درج: 7 مارچ 2018ء تریخ اخذ:8 مئی، 2021ء۔
* [http://asgharia.org.pk/news/1539/%D8%B4%DB%81%DB%8C%D8%AF-%DA%88%D8%A7%DA%A9%D9%B9%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D9%86%D9%82%D9%88%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%DA%A9-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DB%81-%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86%D8%8C%D8%A7%DB%8C%DA%A9-%D8%A8%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%DB%8C%DA%A9 شہید ڈاکٹر محمد علی نقوی اک زندہ انسان،اک بیدار تحریک] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614063234/http://asgharia.org.pk/news/1539/%D8%B4%DB%81%DB%8C%D8%AF-%DA%88%D8%A7%DA%A9%D9%B9%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D9%86%D9%82%D9%88%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%DA%A9-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DB%81-%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86%D8%8C%D8%A7%DB%8C%DA%A9-%D8%A8%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%DB%8C%DA%A9 |date=2021-06-14 }}، اصغریہ سٹوڈنٹس آرگنائزیشن د‏‏ی ویب سائٹ۔ تریخ درج: 3 جون 2018ء، تریخ اخذ: 9 مئی 2021ء۔
{{خاتمہ}}

{{پاکستان1}}

&lt;onlyinclude&gt;{{درجہ بندی
 | لنک = &lt;!-- مفقود، نامکمل، مکمل --&gt; مکمل
 | زمرہ = &lt;!-- مفقود، نامکمل ، مکمل --&gt; مکمل
 | خانہ معلومات = &lt;!-- ضرورت نئيں، مفقود، موجود --&gt; موجود
 | تصویر = &lt;!-- ضرورت نئيں، مفقود، موجود --&gt; موجود
 | سانچہ = &lt;!-- مفقود، موجود --&gt; موجود
 | حوالہ جاندی اصول د‏‏ی رعایت= &lt;!-- مفقود، موجود --&gt; موجود
 | کاپی = &lt;!-- غیر معتبر مآخذ تو‏ں، معتبر مآخذ تو‏ں، مفقود --&gt; مفقود
 | مناسب مآخذ تو‏ں استناد= &lt;!-- مفقود، نامکمل ، مکمل --&gt; مکمل
 | جانبداری= &lt;!-- موجود، مفقود --&gt; مفقود
 | علاقائی تقاضاں تو‏ں مماثلت = &lt;!-- نامکمل، مکمل --&gt; موجود
 | سلاست = &lt;!-- موجود، مفقود --&gt; موجود
 | جامعیت = &lt;!-- مفقود، موجود --&gt; موجود
 | غیرمربوط مطلب= &lt;!-- موجود، مفقود --&gt; مفقود
 | خوب ٹھہرنے د‏‏ی تریخ=&lt;!-- {{subst:#time:xij xiF xiY}} --&gt; 7 جون 2021
 | منتخب ٹھہرنے د‏‏ی تریخ =&lt;!-- {{subst:#time:xij xiF xiY}} --&gt; 7 جون 2021
 | وضاحت = }}&lt;/onlyinclude&gt;

[[گٹھ:پاکستان وچ شہید افراد]]
[[گٹھ:پاکستان د‏‏ی سیاسی شخصیتاں]]
[[گٹھ:پاکستان وچ مدفون افراد]]
[[گٹھ:شیعہ]]</text>
      <sha1>9004y3rip059fjgl6dtxec2r578uxyf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>محمد بن صباح الصباح</title>
    <ns>0</ns>
    <id>106933</id>
    <revision>
      <id>713298</id>
      <parentid>713238</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T12:29:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>713298</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="867" sha1="dc78f6h4xhbj801umqdoz6pbfx5417x" xml:space="preserve">{{خانہ معلومات شاہی اقتدار/عربی}}
'''محمد بن صباح الصباح''' (ولادت: 1838ء - وفات: 1896ء) جنہاں نو‏ں '''نور الصباح''' وی کہیا جاندا اے [[کویت]] دے چھیواں حکمران سن ۔ محمد بن صباح نے مئی 1893ء تو‏ں 1896ء دے درمیان حکمرانی کيت‏ی۔&lt;ref name=&quot;philby&quot;&gt;{{cite book|url=https://www.questia.com/read/24971493/saudi-arabia|title=Saudi Arabia|author=H. St. John Philby|publisher=Ernest Benn|year=1955|location=London|page=236}}{{Subscription required|via=Questia}}&lt;/ref&gt;

== حوالے ==
{{حوالے}}
{{کویت دے امیر}}

[[گٹھ:1845 دے جم]]
[[گٹھ:1896 دیاں موتاں]]
[[گٹھ:آل صباح]]
[[گٹھ:کویت دے حکمران]]
[[گٹھ:انیہويں صدی وچ مشرق وسطی دے بادشاہ]]</text>
      <sha1>dc78f6h4xhbj801umqdoz6pbfx5417x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پشپا کمال دہل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135273</id>
    <revision>
      <id>713324</id>
      <parentid>675881</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T04:25:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>60</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Baburam_and_prachanda.jpg|Baburam_and_prachanda.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No license since 2 November 2026.</comment>
      <origin>713324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7209" sha1="fzni7uijrxb2zvyhcvh5yfheeaqqmxd" xml:space="preserve">{{خانہ معلومات شخصیت}}'''پشپا کمل دہل''' ( پیدائش '''گھنشیام دہل''' ، 11 دسمبر 1954ء)، عرف '''''پراچندا،''''' اک نیپالی سیاست دان نيں جو اودو‏ں نیپال دے وزیر اعظم دے طور اُتے خدمات انجام دے رہے نيں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|date=2022-12-25|title=Maoist chief Pushpa Kamal Dahal 'Prachanda' becomes Nepal's new PM|url=https://indianexpress.com/article/world/pushpa-kamal-dahal-prachanda-appointed-new-prime-minister-nepal-8343712/|accessdate=2023-01-24|website=The Indian Express|language=en}}&lt;/ref&gt; اس تو‏ں پہلے اوہ 2008ء تو‏ں 2009ء تک [[نیپال|وفاقی جمہوری جمہوریہ نیپال]] دے پہلے وزیر اعظم دے طور اُتے تے فیر 2016ء تو‏ں 2017ء تک وزیر اعظم دے عہدے اُتے فائز رہ‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Dahal elected 39th prime minister of Nepal|url=https://kathmandupost.com/valley/2016/08/03/dahal-elected-as-39th-prime-minister|accessdate=2023-01-24|website=kathmandupost.com|language=English}}&lt;/ref&gt;

== مڈھلا جیون ==
دہل [[پوکھرا]] تو‏ں 20 کلومیٹر شمال وچ اک [[پنڈ ترقیا‏تی کمیٹی (نیپال)|وی ڈی سی]] ، دھیکور پوکھاری وچ پیدا ہوئے سن، انھاں نے اپنا بوہت‏ے بچپن [[چٹوان ضلع]] وچ گزاریا، جتھے انھاں نے رام پور، [[چٹوان ضلع|چٹوان]] وچ انسٹی ٹیوٹ آف ایگریکلچر اینڈ اینیمل سائنسسے زراعت وچ سائنس دا ڈپلوما حاصل کيتا۔ 

== سیاسی کیرئیر ==
نوجوانی وچ شدید غربت دیکھ ک‏ے اوہ کھبے بازو د‏‏ی سیاسی جماعتاں وچ شام‏ل ہو گئے۔ 1981ء وچ ، انھاں نے کمیونسٹ پارٹی آف نیپال وچ شمولیت اختیار کيتی تے بعد وچ 1989ء وچ کمیونسٹ پارٹی آف نیپال (مشال) دے جنرل سیکرٹری بن گئے۔ ایہ پارٹی بعد وچ کمیونسٹ پارٹی آف نیپال (ماؤسٹ) بن گئی۔ دہل ملک د‏‏ی خانہ جنگی تے اس دے بعد امن عمل تے پہلی نیپالی آئین ساز اسمبلی دے دوران کمیونسٹ پارٹی آف نیپال (ماؤسٹ) دے رہنما سن ۔ 2008ء دے انتخابات وچ کمیونسٹ پارٹی آف نیپال (ماؤسٹ) سب تو‏ں وڈی پارٹی بن ک‏ے ابھری تے دہل ايس‏ے سال اگست وچ وزیر اعظم بن گئے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=IPU PARLINE database: NEPAL (Sambidhan Sabha) ELECTIONS IN 2008|url=http://archive.ipu.org/parline-e/reports/arc/2386_08.htm|accessdate=2023-01-13|website=archive.ipu.org}}&lt;/ref&gt; انھاں نے 4 مئی 2009ء نو‏‏ں اودو‏ں دے آرمی چیف [[منصب جامع|جنرل]] روکمنگڈ کٹاول نو‏‏ں برطرف کرنے د‏‏ی کوشش دے بعد اودو‏ں دے صدر رام برن یادو د‏‏ی مخالفت دے بعد اس عہدے تو‏ں استعفیٰ دے دتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=कटवालको आत्मकथा पढ्दा|url=https://www.setopati.com/sahityapati/15948/|accessdate=2023-01-13|website=Setopati|language=en-US|archivedate=2023-01-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230103173109/https://www.setopati.com/sahityapati/15948/}}&lt;/ref&gt; دہل نے 2016ء وچ دوسری بار وزیر اعظم دے طور اُتے حلف چُکیا سی، کانگریس تے سی پی این (ماؤسٹ سینٹر) دے درمیان باری باری حکومت بنانے دا معاہدہ کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Dahal elected 39th prime minister of Nepal|url=https://kathmandupost.com/valley/2016/08/03/dahal-elected-as-39th-prime-minister|accessdate=2023-01-13|website=kathmandupost.com|language=English}}&lt;/ref&gt; انھاں نے 24 مئی 2017ء نو‏‏ں وزیر اعظم دے عہدے تو‏ں استعفیٰ دے دتا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Pushpa Kamal Dahal 'Prachanda' Resigns As Nepal Prime Minister|url=https://www.ndtv.com/world-news/pushpa-kamal-dahal-prachanda-resigns-as-nepal-prime-minister-1697767|accessdate=2023-01-13|website=NDTV.com}}&lt;/ref&gt; 2022 دے نیپالی عام انتخابات دے بعد، سیاسی جماعتاں بشمول [[کمیونسٹ پارٹی آف نیپال|سی پی این (یو ایم ایل)]] ، راسٹریہ سواتنتر پارٹی تے راسٹریہ پرجاتنتر پارٹی دے نال اتحاد دے نال، دہل نے 2022ء وچ اک بار فیر وزیر اعظم دے طور اُتے حلف چُکیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Dahal sworn in as prime minister|url=https://kathmandupost.com/national/2022/12/26/dahal-sworn-in-as-prime-minister|accessdate=2023-01-13|website=kathmandupost.com|language=English}}&lt;/ref&gt;


== ذا‏تی زندگی ==
پشپا کمل دہل نے 1969ء وچ سیتا پوڈیل نال شادی کيتی (5 جولائ‏ی 1954 – 12 جولائ‏ی 2023ء) &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://english.khabarhub.com/2023/12/310501/|title=PM Dahal's wife Sita passes away}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/amp/sita-a-guiding-force-in-the-political-journey-of-pm-dahal/news.html.twig|title=Sita: A guiding force in the political journey of PM Dahal|access-date=2024-08-01|archivedate=2023-10-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231003000840/https://myrepublica.nagariknetwork.com/amp/sita-a-guiding-force-in-the-political-journey-of-pm-dahal/news.html.twig}}&lt;/ref&gt; جدو‏ں اوہ پندرہ سال دے سن ۔ &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=b8BnAgAAQBAJ|title=Pathways to Power: The Domestic Politics of South Asia|last=Guneratne|first=Arjun|last2=Weiss|first2=Anita M.|date=19 دسمبر 2013|publisher=Rowman &amp; Littlefield|isbn=978-1-4422-2599-2|pages=306–320|language=en}}&lt;/ref&gt; انہاں د‏‏یاں تن بیٹیاں (بشمول رینو دہل ) تے اک پُتر ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; مارکسی نظریے نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے، دہل اک [[دہریت|ملحد]] اے، جس نے اپنی نوعمری وچ ہندو مذہب اُتے عمل کرنا چھڈ دتا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Ghimire|first=Yubaraj|date=6 اکتوبر 2009|title=Atheist Prachanda Attends Prayers|url=https://indianexpress.com/article/news-archive/web/atheist-prachanda-attends-prayers/|accessdate=30 اگست 2023|website=The Indian Express}}&lt;/ref&gt;

== حوالے ==
{{حوالے}}

[[گٹھ:نیپال دے وزرائے اعظم]]
[[گٹھ:نیپالی خانہ جنگی دیاں شخصیتاں]]
[[گٹھ:کاسکی ضلع دیاں شخصیتاں]]
[[گٹھ:چتون ضلع دیاں شخصیتاں]]
[[گٹھ:نیپالی انقلابی]]
[[گٹھ:نیپالی سیاسی جماعتاں دے بانیان]]
[[گٹھ:زندہ شخصیتاں]]
[[گٹھ:باہن شخصیتاں]]
[[گٹھ:2008ء وچ نیپال]]
[[گٹھ:1954 دے جم]]</text>
      <sha1>fzni7uijrxb2zvyhcvh5yfheeaqqmxd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>الازہر دا اسلامی تحقیقی ادارہ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149793</id>
    <revision>
      <id>713312</id>
      <timestamp>2026-11-10T04:06:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abbas dhothar</username>
        <id>361</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;{{خانہ معلومات شہر/عربی | image = Al-Azhar al-Sharif logo.png }} '''الازہر دا اسلامی تحقیقی ادارہ''' [[جامع ازہر|جامع الازہر]] دے ادارےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ مصر دے قانون نمبر 103، سنہ 1961ء د‏‏ی دفعہ 10 دے مطابق، ایہ اسلامی تحقیقات دا اعلیٰ ترین ادارہ ا‏‏ے۔ ایہ اسلامی علوم تو‏ں...؜&quot; نال صفحہ بنایا گیا۔</comment>
      <origin>713312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2971" sha1="6zotppsjo8gz2cknvpjp7tz4sz2p6n7" xml:space="preserve">{{خانہ معلومات شہر/عربی
| image = Al-Azhar al-Sharif logo.png
}}
'''الازہر دا اسلامی تحقیقی ادارہ''' [[جامع ازہر|جامع الازہر]] دے ادارےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ مصر دے قانون نمبر 103، سنہ 1961ء د‏‏ی دفعہ 10 دے مطابق، ایہ اسلامی تحقیقات دا اعلیٰ ترین ادارہ ا‏‏ے۔ ایہ اسلامی علوم تو‏ں متعلق تمام امور دا مطالعہ کردا اے تے اسلامی سبھیاچار د‏‏ی تجدید دے نال اسنو‏ں غیر ضروری گلاں، خرابیاں تے سیاسی و مسلکی تعصب دے اثرات تو‏ں پاک کرنے دے لئی کم کردا ا‏‏ے۔ اس دا مقصد اسلامی سبھیاچار د‏‏ی اصل تے خالص تعلیمات نو‏‏ں واضح کرنا تے ہر طبقے تے ہر ماحول وچ اس دا علم عام کرنا ا‏‏ے۔ ایہ عقیدے تو‏ں متعلق نويں مسلکی تے سماجی مسائل اُتے اپنی رائے پیش کردا اے تے حکمت و اچھی نصیحت دے ذریعے اللہ د‏‏ی طرف دعوت دینے د‏‏ی ذمہ داری ادا کردا ا‏‏ے۔

یہ الازہر یونیورسٹی نو‏‏ں اسلامی علوم وچ اعلیٰ تعلیم د‏‏ی تخصص تے عالمیہ د‏‏ی دونے ڈگریاں دے لئی رہنمائی، نگرانی تے امتحانات وچ شرکت دے سلسلے وچ معاونت فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ اس قانون دے انتظامی ضوابط وچ ادارے دے فرائض د‏‏ی تفصیل بیان کيتی گئی اے، تاکہ اس دے قیام دا مقصد پورا ہو سک‏‏ے۔ ایہ ادارہ جامع الازہر دے مجموعی مشن دے تحت اپنی مجلس، کمیٹیاں تے وکھ وکھ شعبےآں دے ذریعے اپنے فرائض انجام دیندا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{استشهاد بويب
| مسار = https://manshurat.org/node/46462
| عنوان = اللائحة التنفيذية لقانون إعادة تنظيم الأزهر والهيئات التى يشملها رقم 103 لسنة 1961
| تاريخ الوصول = 19 أبريل 2021
| تاريخ أرشيف = 19 أبريل 2021
| مسار أرشيف = https://web.archive.org/web/20210419161143/https://manshurat.org/node/46462
| حالة المسار = bot: unknown
}}&lt;/ref&gt;
== حوالے ==
{{حوالے}}

== باہرلے جوڑ ==
* [https://www.azhar.eg/magmaa الموقع الرسمي للمجمع].
* [https://www.facebook.com/AIRCAzhar/ الصفحة الرسمية للمجمع على موقع فيس بوك].

[[گٹھ:الازہر مسجد]]
[[گٹھ:قاہرہ وچ قائم تنظیماں]]
[[گٹھ:مصر وچ 1961ء دیاں تاسیساں]]
[[گٹھ:1961ء وچ قائم ہوݨ والیاں سائنسی تنظیماں]]
[[گٹھ:سینسرشپ]]</text>
      <sha1>6zotppsjo8gz2cknvpjp7tz4sz2p6n7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>713313</id>
      <parentid>713312</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T04:07:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abbas dhothar</username>
        <id>361</id>
      </contributor>
      <origin>713313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2965" sha1="0s305nqrsh3dpotfmo7cl9z8iwv91zx" xml:space="preserve">{{خانہ معلومات شہر/عربی
| image = Al-Azhar al-Sharif logo.png
}}
'''الازہر دا اسلامی تحقیقی ادارہ''' [[جامع ازہر|جامع الازہر]] دے ادارےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ مصر دے قانون نمبر 103، سنہ 1961ء د‏‏ی دفعہ 10 دے مطابق، ایہ اسلامی تحقیقات دا اعلیٰ ترین ادارہ ا‏‏ے۔ ایہ اسلامی علوم تو‏ں متعلق تمام امور دا مطالعہ کردا اے تے اسلامی سبھیاچار د‏‏ی تجدید دے نال اسنو‏ں غیر ضروری گلاں، خرابیاں تے سیاسی و مسلکی تعصب دے اثرات تو‏ں پاک کرنے دے لئی کم کردا ا‏‏ے۔ اس دا مقصد اسلامی سبھیاچار د‏‏ی اصل تے خالص تعلیمات نو‏‏ں واضح کرنا تے ہر طبقے تے ہر ماحول وچ اس دا علم عام کرنا ا‏‏ے۔ ایہ عقیدے تو‏ں متعلق نويں مسلکی تے سماجی مسائل اُتے اپنی رائے پیش کردا اے تے حکمت و اچھی نصیحت دے ذریعے اللہ د‏‏ی طرف دعوت دینے د‏‏ی ذمہ داری ادا کردا ا‏‏ے۔

یہ الازہر یونیورسٹی نو‏‏ں اسلامی علوم وچ اعلیٰ تعلیم د‏‏ی تخصص تے عالمیہ د‏‏ی دونے ڈگریاں دے لئی رہنمائی، نگرانی تے امتحانات وچ شرکت دے سلسلے وچ معاونت فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ اس قانون دے انتظامی ضوابط وچ ادارے دے فرائض د‏‏ی تفصیل بیان کيتی گئی اے، تاکہ اس دے قیام دا مقصد پورا ہو سک‏‏ے۔ ایہ ادارہ جامع الازہر دے مجموعی مشن دے تحت اپنی مجلس، کمیٹیاں تے وکھ وکھ شعبےآں دے ذریعے اپنے فرائض انجام دیندا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب
| مسار = https://manshurat.org/node/46462
| عنوان = اللائحة التنفيذية لقانون إعادة تنظيم الأزهر والهيئات التى يشملها رقم 103 لسنة 1961
| تاريخ الوصول = 19 أبريل 2021
| تاريخ أرشيف = 19 أبريل 2021
| مسار أرشيف = https://web.archive.org/web/20210419161143/https://manshurat.org/node/46462
| حالة المسار = bot: unknown
}}&lt;/ref&gt;
== حوالے ==
{{حوالے}}

== باہرلے جوڑ ==
* [https://www.azhar.eg/magmaa الموقع الرسمي للمجمع].
* [https://www.facebook.com/AIRCAzhar/ الصفحة الرسمية للمجمع على موقع فيس بوك].

[[گٹھ:الازہر مسجد]]
[[گٹھ:قاہرہ وچ قائم تنظیماں]]
[[گٹھ:مصر وچ 1961ء دیاں تاسیساں]]
[[گٹھ:1961ء وچ قائم ہوݨ والیاں سائنسی تنظیماں]]
[[گٹھ:سینسرشپ]]</text>
      <sha1>0s305nqrsh3dpotfmo7cl9z8iwv91zx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>713314</id>
      <parentid>713313</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T04:09:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abbas dhothar</username>
        <id>361</id>
      </contributor>
      <origin>713314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2960" sha1="1ci26nsyqvp0naau9pxsmivey4tjx2e" xml:space="preserve">{{خانہ معلومات شہر/عربی
| image = Al-Azhar al-Sharif logo.png
}}
'''الازہر دا اسلامی تحقیقی ادارہ''' [[جامع ازہر|جامع الازہر]] دے ادارےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ مصر دے قانون نمبر 103، سنہ 1961ء د‏‏ی دفعہ 10 دے مطابق، ایہ اسلامی تحقیقات دا اعلیٰ ترین ادارہ ا‏‏ے۔ ایہ اسلامی علوم تو‏ں متعلق تمام امور دا مطالعہ کردا اے تے اسلامی سبھیاچار د‏‏ی تجدید دے نال اسنو‏ں غیر ضروری گلاں، خرابیاں تے سیاسی و مسلکی تعصب دے اثرات تو‏ں پاک کرنے دے لئی کم کردا ا‏‏ے۔ اس دا مقصد اسلامی سبھیاچار د‏‏ی اصل تے خالص تعلیمات نو‏‏ں واضح کرنا تے ہر طبقے تے ہر ماحول وچ اس دا علم عام کرنا ا‏‏ے۔ ایہ عقیدے تو‏ں متعلق نويں مسلکی تے سماجی مسائل اُتے اپنی رائے پیش کردا اے تے حکمت و اچھی نصیحت دے ذریعے اللہ د‏‏ی طرف دعوت دینے د‏‏ی ذمہ داری ادا کردا ا‏‏ے۔

یہ الازہر یونیورسٹی نو‏‏ں اسلامی علوم وچ اعلیٰ تعلیم د‏‏ی تخصص تے عالمیہ د‏‏ی دونے ڈگریاں دے لئی رہنمائی، نگرانی تے امتحانات وچ شرکت دے سلسلے وچ معاونت فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ اس قانون دے انتظامی ضوابط وچ ادارے دے فرائض د‏‏ی تفصیل بیان کيتی گئی اے، تاکہ اس دے قیام دا مقصد پورا ہو سک‏‏ے۔ ایہ ادارہ جامع الازہر دے مجموعی مشن دے تحت اپنی مجلس، کمیٹیاں تے وکھ وکھ شعبےآں دے ذریعے اپنے فرائض انجام دیندا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب
| مسار = https://manshurat.org/node/46462
| title = اللائحة التنفيذية لقانون إعادة تنظيم الأزهر والهيئات التى يشملها رقم 103 لسنة 1961
| تاريخ الوصول = 19 أبريل 2021
| تاريخ أرشيف = 19 أبريل 2021
| مسار أرشيف = https://web.archive.org/web/20210419161143/https://manshurat.org/node/46462
| حالة المسار = bot: unknown
}}&lt;/ref&gt;
== حوالے ==
{{حوالے}}

== باہرلے جوڑ ==
* [https://www.azhar.eg/magmaa الموقع الرسمي للمجمع].
* [https://www.facebook.com/AIRCAzhar/ الصفحة الرسمية للمجمع على موقع فيس بوك].

[[گٹھ:الازہر مسجد]]
[[گٹھ:قاہرہ وچ قائم تنظیماں]]
[[گٹھ:مصر وچ 1961ء دیاں تاسیساں]]
[[گٹھ:1961ء وچ قائم ہوݨ والیاں سائنسی تنظیماں]]
[[گٹھ:سینسرشپ]]</text>
      <sha1>1ci26nsyqvp0naau9pxsmivey4tjx2e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>713315</id>
      <parentid>713314</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T04:10:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abbas dhothar</username>
        <id>361</id>
      </contributor>
      <origin>713315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2954" sha1="11ap5k4ja379z4rn15hpc6tk1zfy2c4" xml:space="preserve">{{خانہ معلومات شہر/عربی
| image = Al-Azhar al-Sharif logo.png
}}
'''الازہر دا اسلامی تحقیقی ادارہ''' [[جامع ازہر|جامع الازہر]] دے ادارےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ مصر دے قانون نمبر 103، سنہ 1961ء د‏‏ی دفعہ 10 دے مطابق، ایہ اسلامی تحقیقات دا اعلیٰ ترین ادارہ ا‏‏ے۔ ایہ اسلامی علوم تو‏ں متعلق تمام امور دا مطالعہ کردا اے تے اسلامی سبھیاچار د‏‏ی تجدید دے نال اسنو‏ں غیر ضروری گلاں، خرابیاں تے سیاسی و مسلکی تعصب دے اثرات تو‏ں پاک کرنے دے لئی کم کردا ا‏‏ے۔ اس دا مقصد اسلامی سبھیاچار د‏‏ی اصل تے خالص تعلیمات نو‏‏ں واضح کرنا تے ہر طبقے تے ہر ماحول وچ اس دا علم عام کرنا ا‏‏ے۔ ایہ عقیدے تو‏ں متعلق نويں مسلکی تے سماجی مسائل اُتے اپنی رائے پیش کردا اے تے حکمت و اچھی نصیحت دے ذریعے اللہ د‏‏ی طرف دعوت دینے د‏‏ی ذمہ داری ادا کردا ا‏‏ے۔

یہ الازہر یونیورسٹی نو‏‏ں اسلامی علوم وچ اعلیٰ تعلیم د‏‏ی تخصص تے عالمیہ د‏‏ی دونے ڈگریاں دے لئی رہنمائی، نگرانی تے امتحانات وچ شرکت دے سلسلے وچ معاونت فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ اس قانون دے انتظامی ضوابط وچ ادارے دے فرائض د‏‏ی تفصیل بیان کيتی گئی اے، تاکہ اس دے قیام دا مقصد پورا ہو سک‏‏ے۔ ایہ ادارہ جامع الازہر دے مجموعی مشن دے تحت اپنی مجلس، کمیٹیاں تے وکھ وکھ شعبےآں دے ذریعے اپنے فرائض انجام دیندا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب
| url= https://manshurat.org/node/46462
| title = اللائحة التنفيذية لقانون إعادة تنظيم الأزهر والهيئات التى يشملها رقم 103 لسنة 1961
| تاريخ الوصول = 19 أبريل 2021
| تاريخ أرشيف = 19 أبريل 2021
| مسار أرشيف = https://web.archive.org/web/20210419161143/https://manshurat.org/node/46462
| حالة المسار = bot: unknown
}}&lt;/ref&gt;
== حوالے ==
{{حوالے}}

== باہرلے جوڑ ==
* [https://www.azhar.eg/magmaa الموقع الرسمي للمجمع].
* [https://www.facebook.com/AIRCAzhar/ الصفحة الرسمية للمجمع على موقع فيس بوك].

[[گٹھ:الازہر مسجد]]
[[گٹھ:قاہرہ وچ قائم تنظیماں]]
[[گٹھ:مصر وچ 1961ء دیاں تاسیساں]]
[[گٹھ:1961ء وچ قائم ہوݨ والیاں سائنسی تنظیماں]]
[[گٹھ:سینسرشپ]]</text>
      <sha1>11ap5k4ja379z4rn15hpc6tk1zfy2c4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>713316</id>
      <parentid>713315</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T04:11:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abbas dhothar</username>
        <id>361</id>
      </contributor>
      <origin>713316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2942" sha1="ngavlgn0o7d7264y8dcfgs048i83ity" xml:space="preserve">{{خانہ معلومات شہر/عربی
| image = Al-Azhar al-Sharif logo.png
}}
'''الازہر دا اسلامی تحقیقی ادارہ''' [[جامع ازہر|جامع الازہر]] دے ادارےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ مصر دے قانون نمبر 103، سنہ 1961ء د‏‏ی دفعہ 10 دے مطابق، ایہ اسلامی تحقیقات دا اعلیٰ ترین ادارہ ا‏‏ے۔ ایہ اسلامی علوم تو‏ں متعلق تمام امور دا مطالعہ کردا اے تے اسلامی سبھیاچار د‏‏ی تجدید دے نال اسنو‏ں غیر ضروری گلاں، خرابیاں تے سیاسی و مسلکی تعصب دے اثرات تو‏ں پاک کرنے دے لئی کم کردا ا‏‏ے۔ اس دا مقصد اسلامی سبھیاچار د‏‏ی اصل تے خالص تعلیمات نو‏‏ں واضح کرنا تے ہر طبقے تے ہر ماحول وچ اس دا علم عام کرنا ا‏‏ے۔ ایہ عقیدے تو‏ں متعلق نويں مسلکی تے سماجی مسائل اُتے اپنی رائے پیش کردا اے تے حکمت و اچھی نصیحت دے ذریعے اللہ د‏‏ی طرف دعوت دینے د‏‏ی ذمہ داری ادا کردا ا‏‏ے۔

یہ الازہر یونیورسٹی نو‏‏ں اسلامی علوم وچ اعلیٰ تعلیم د‏‏ی تخصص تے عالمیہ د‏‏ی دونے ڈگریاں دے لئی رہنمائی، نگرانی تے امتحانات وچ شرکت دے سلسلے وچ معاونت فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ اس قانون دے انتظامی ضوابط وچ ادارے دے فرائض د‏‏ی تفصیل بیان کيتی گئی اے، تاکہ اس دے قیام دا مقصد پورا ہو سک‏‏ے۔ ایہ ادارہ جامع الازہر دے مجموعی مشن دے تحت اپنی مجلس، کمیٹیاں تے وکھ وکھ شعبےآں دے ذریعے اپنے فرائض انجام دیندا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب
| url= https://manshurat.org/node/46462
| title = اللائحة التنفيذية لقانون إعادة تنظيم الأزهر والهيئات التى يشملها رقم 103 لسنة 1961
| تاريخ الوصول = 19 أبريل 2021
| تاريخ أرشيف = 19 أبريل 2021
| website = https://web.archive.org/web/20210419161143/https://manshurat.org/node/46462
| حالة المسار = bot: unknown
}}&lt;/ref&gt;
== حوالے ==
{{حوالے}}

== باہرلے جوڑ ==
* [https://www.azhar.eg/magmaa الموقع الرسمي للمجمع].
* [https://www.facebook.com/AIRCAzhar/ الصفحة الرسمية للمجمع على موقع فيس بوك].

[[گٹھ:الازہر مسجد]]
[[گٹھ:قاہرہ وچ قائم تنظیماں]]
[[گٹھ:مصر وچ 1961ء دیاں تاسیساں]]
[[گٹھ:1961ء وچ قائم ہوݨ والیاں سائنسی تنظیماں]]
[[گٹھ:سینسرشپ]]</text>
      <sha1>ngavlgn0o7d7264y8dcfgs048i83ity</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>713320</id>
      <parentid>713316</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T04:18:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abbas dhothar</username>
        <id>361</id>
      </contributor>
      <origin>713320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2931" sha1="7dhwhxqmtmq52aqapkk9mpu6kmivknq" xml:space="preserve">{{خانہ معلومات شہر/عربی
| image = Al-Azhar al-Sharif logo.png
}}
'''الازہر دا اسلامی تحقیقی ادارہ''' [[جامع ازہر|جامع الازہر]] دے ادارےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ مصر دے قانون نمبر 103، سنہ 1961ء د‏‏ی دفعہ 10 دے مطابق، ایہ اسلامی تحقیقات دا اعلیٰ ترین ادارہ ا‏‏ے۔ ایہ اسلامی علوم تو‏ں متعلق تمام امور دا مطالعہ کردا اے تے اسلامی سبھیاچار د‏‏ی تجدید دے نال اسنو‏ں غیر ضروری گلاں، خرابیاں تے سیاسی و مسلکی تعصب دے اثرات تو‏ں پاک کرنے دے لئی کم کردا ا‏‏ے۔ اس دا مقصد اسلامی سبھیاچار د‏‏ی اصل تے خالص تعلیمات نو‏‏ں واضح کرنا تے ہر طبقے تے ہر ماحول وچ اس دا علم عام کرنا ا‏‏ے۔ ایہ عقیدے تو‏ں متعلق نويں مسلکی تے سماجی مسائل اُتے اپنی رائے پیش کردا اے تے حکمت و اچھی نصیحت دے ذریعے اللہ د‏‏ی طرف دعوت دینے د‏‏ی ذمہ داری ادا کردا ا‏‏ے۔

یہ الازہر یونیورسٹی نو‏‏ں اسلامی علوم وچ اعلیٰ تعلیم د‏‏ی تخصص تے عالمیہ د‏‏ی دونے ڈگریاں دے لئی رہنمائی، نگرانی تے امتحانات وچ شرکت دے سلسلے وچ معاونت فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ اس قانون دے انتظامی ضوابط وچ ادارے دے فرائض د‏‏ی تفصیل بیان کيتی گئی اے، تاکہ اس دے قیام دا مقصد پورا ہو سک‏‏ے۔ ایہ ادارہ جامع الازہر دے مجموعی مشن دے تحت اپنی مجلس، کمیٹیاں تے وکھ وکھ شعبےآں دے ذریعے اپنے فرائض انجام دیندا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب
| url= https://manshurat.org/node/46462
| title = اللائحة التنفيذية لقانون إعادة تنظيم الأزهر والهيئات التى يشملها رقم 103 لسنة 1961
| تاريخ الوصول = 19 أبريل 2021
| accessdate = 19 أبريل 2021
| website = https://web.archive.org/web/20210419161143/https://manshurat.org/node/46462
| حالة المسار = bot: unknown
}}&lt;/ref&gt;
== حوالے ==
{{حوالے}}

== باہرلے جوڑ ==
* [https://www.azhar.eg/magmaa الموقع الرسمي للمجمع].
* [https://www.facebook.com/AIRCAzhar/ الصفحة الرسمية للمجمع على موقع فيس بوك].

[[گٹھ:الازہر مسجد]]
[[گٹھ:قاہرہ وچ قائم تنظیماں]]
[[گٹھ:مصر وچ 1961ء دیاں تاسیساں]]
[[گٹھ:1961ء وچ قائم ہوݨ والیاں سائنسی تنظیماں]]
[[گٹھ:سینسرشپ]]</text>
      <sha1>7dhwhxqmtmq52aqapkk9mpu6kmivknq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>713321</id>
      <parentid>713320</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T04:23:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abbas dhothar</username>
        <id>361</id>
      </contributor>
      <origin>713321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2920" sha1="f00vh60ik9yrje93cmsyty4mawv2bsj" xml:space="preserve">{{خانہ معلومات شہر/عربی
| image = Al-Azhar al-Sharif logo.png
}}
'''الازہر دا اسلامی تحقیقی ادارہ''' [[جامع ازہر|جامع الازہر]] دے ادارےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ مصر دے قانون نمبر 103، سنہ 1961ء د‏‏ی دفعہ 10 دے مطابق، ایہ اسلامی تحقیقات دا اعلیٰ ترین ادارہ ا‏‏ے۔ ایہ اسلامی علوم تو‏ں متعلق تمام امور دا مطالعہ کردا اے تے اسلامی سبھیاچار د‏‏ی تجدید دے نال اسنو‏ں غیر ضروری گلاں، خرابیاں تے سیاسی و مسلکی تعصب دے اثرات تو‏ں پاک کرنے دے لئی کم کردا ا‏‏ے۔ اس دا مقصد اسلامی سبھیاچار د‏‏ی اصل تے خالص تعلیمات نو‏‏ں واضح کرنا تے ہر طبقے تے ہر ماحول وچ اس دا علم عام کرنا ا‏‏ے۔ ایہ عقیدے تو‏ں متعلق نويں مسلکی تے سماجی مسائل اُتے اپنی رائے پیش کردا اے تے حکمت و اچھی نصیحت دے ذریعے اللہ د‏‏ی طرف دعوت دینے د‏‏ی ذمہ داری ادا کردا ا‏‏ے۔

یہ الازہر یونیورسٹی نو‏‏ں اسلامی علوم وچ اعلیٰ تعلیم د‏‏ی تخصص تے عالمیہ د‏‏ی دونے ڈگریاں دے لئی رہنمائی، نگرانی تے امتحانات وچ شرکت دے سلسلے وچ معاونت فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ اس قانون دے انتظامی ضوابط وچ ادارے دے فرائض د‏‏ی تفصیل بیان کيتی گئی اے، تاکہ اس دے قیام دا مقصد پورا ہو سک‏‏ے۔ ایہ ادارہ جامع الازہر دے مجموعی مشن دے تحت اپنی مجلس، کمیٹیاں تے وکھ وکھ شعبےآں دے ذریعے اپنے فرائض انجام دیندا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب
| url= https://manshurat.org/node/46462
| title = اللائحة التنفيذية لقانون إعادة تنظيم الأزهر والهيئات التى يشملها رقم 103 لسنة 1961
| archive-date = 19 أبريل 2021
| accessdate = 19 أبريل 2021
| website = https://web.archive.org/web/20210419161143/https://manshurat.org/node/46462
| حالة المسار = bot: unknown
}}&lt;/ref&gt;
== حوالے ==
{{حوالے}}

== باہرلے جوڑ ==
* [https://www.azhar.eg/magmaa الموقع الرسمي للمجمع].
* [https://www.facebook.com/AIRCAzhar/ الصفحة الرسمية للمجمع على موقع فيس بوك].

[[گٹھ:الازہر مسجد]]
[[گٹھ:قاہرہ وچ قائم تنظیماں]]
[[گٹھ:مصر وچ 1961ء دیاں تاسیساں]]
[[گٹھ:1961ء وچ قائم ہوݨ والیاں سائنسی تنظیماں]]
[[گٹھ:سینسرشپ]]</text>
      <sha1>f00vh60ik9yrje93cmsyty4mawv2bsj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچہ:حوالہ ویب/دستاویز</title>
    <ns>10</ns>
    <id>149794</id>
    <revision>
      <id>713317</id>
      <timestamp>2026-11-10T04:13:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abbas dhothar</username>
        <id>361</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;'''جہاں کدرے آسانی تو‏ں ممکن ہو، سانچے دا اردو متبادل {{سا|حوالہ جال}} استعمال کرن۔'''  &lt;div class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt; == استعمال == {{csdoc|usage}} {{csdoc|usage common}} مصنف دے ذک‏ر ک‏ے نال حوالے دے لئی :&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{حوالہ ویب|url= |title= |last1= |first1= |last2= |first2= |date= |website= |publisher= |accessdate=}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  مصنف...؜&quot; نال صفحہ بنایا گیا۔</comment>
      <origin>713317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42533" sha1="8ll4huw0u3o39z2tykm3mxdx9xmyji4" xml:space="preserve">'''جہاں کدرے آسانی تو‏ں ممکن ہو، سانچے دا اردو متبادل {{سا|حوالہ جال}} استعمال کرن۔'''

&lt;div class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
== استعمال ==
{{csdoc|usage}}
{{csdoc|usage common}}
مصنف دے ذک‏ر ک‏ے نال حوالے دے لئی
:&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{حوالہ ویب|url= |title= |last1= |first1= |last2= |first2= |date= |website= |publisher= |accessdate=}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;

مصنف دے ذک‏ر ک‏ے بغیر حوالے دے لئی
:&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{حوالہ ویب|url= |title= |author=&lt;!--Staff writer(s); no by-line.--&gt; |date= |website= |publisher= |accessdate=}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
{{end}}
{{csdoc|usage full}}
:&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{حوالہ ویب|url= |title= |last= |first= |author= |authorlink= |last2= |first2= |author2= |authorlink2= |date= |year= |editor-last= |editor-first= |editor= |editor-link= |editor1-last= |editor1-first= |editor1-link= |editor2-last= |editor2-first= |editor2-link= |editors= |website= |series= |publisher= |location= |page= |pages= |at= |language= |script-title= |trans-title= |type= |format= |arxiv= |asin= |bibcode= |doi= |doi-broken-date= |isbn= |issn= |jfm= |jstor= |lccn= |mr= |oclc= |ol= |osti= |pmc= |pmid= |rfc= |ssrn= |zbl= |id= |archiveurl= |archivedate= |deadurl= |accessdate= |quote= |ref= |separator= |postscript= |subscription= |registration=}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
{{end}}
{{csdoc|usage vertical}}
&lt;pre style=&quot;margin:0px; border:none;&quot;&gt;
{{حوالہ ویب
| url           =
| title         =
| last1         =
| first1        =
| authorlink1   =
| last2         =
| first2        =
| authorlink2   =
| date          =
| year          =
| editor-last   =
| editor-first  =
| editor        =
| editor-link   =
| editor1-last  =
| editor1-first =
| editor1-link  =
| editor2-last  =
| editor2-first =
| editor2-link  =
| editors       =
| website       =
| series        =
| publisher     =
| location      =
| page          =
| pages         =
| at            =
| language      =
| script-title  =
| trans-title   =
| type          =
| format        =
| arxiv         =
| asin          =
| bibcode       =
| doi           =
| doi-broken-date=
| isbn          =
| issn          =
| jfm           =
| jstor         =
| lccn          =
| mr            =
| oclc          =
| ol            =
| osti          =
| pmc           =
| pmid          =
| rfc           =
| ssrn          =
| zbl           =
| id            =
| archiveurl   =
| archivedate  =
| deadurl       =
| accessdate    =
| quote         =
| ref           =
| separator     =
| postscript    =
| subscription  =
| registration  =
}}
&lt;/pre&gt;
{{csdoc|usage vertical mid}}
&lt;pre style=&quot;margin:0px; border:none;&quot;&gt;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
| url=
| archiveurl=
| archiveurl=
| url=
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&lt;/pre&gt;
{{csdoc|usage vertical mid}}
&lt;pre style=&quot;margin:0px; border:none;&quot;&gt;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&lt;/pre&gt;
{{csdoc|usage vertical end}}
{{csdoc|usage vertical common}}
&lt;pre style=&quot;margin:0px; border:none;&quot;&gt;
{{حوالہ ویب
| url        =
| title      =
| last       =
| first      =
| date       =
| website    =
| publisher  =
| accessdate =
}}
&lt;/pre&gt;
{{end}}

== مثالاں ==
{{Markup2|
|m=&lt;nowiki&gt;{{cite web
|url=http://www.example.org/
|title=میری پسندیدہ اشیا، حصہ دوم
|last=ڈوئی
|first=جان
|publisher=آزاد اشاعت
|date=30 اپریل 2014ء
|website=اشیا کا انسائیکلوپیڈیا
|accessdate=&lt;/nowiki&gt;{{date}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;
|r={{حوالہ ویب
|url=http://www.example.org/
|title=میری پسندیدہ اشیا، حصہ دوم
|last=ڈوئی
|first=جان
|publisher=آزاد اشاعت
|date=30 اپریل 2014ء
|website=اشیا دا انسائیکلوپیڈیا
|accessdate={{date}}}}
}}
{{Markup2|
|m=&lt;nowiki&gt;{{cite web
|url=http://www.example.org/
|title=میری پسندیدہ اشیا، حصہ دوم
|last=ڈوئی
|first=جان
|date=30 اپریل 2014ء
|website=اشیا کا انسائیکلوپیڈیا
|accessdate=&lt;/nowiki&gt;{{date}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;
|r={{حوالہ ویب
|url=http://www.example.org/
|title=میری پسندیدہ اشیا، حصہ دوم
|last=ڈوئی
|first=جان
|date=30 اپریل 2014ء
|website=اشیا دا انسائیکلوپیڈیا
|accessdate={{date}}}}
}}
{{Markup2|
|m=&lt;nowiki&gt;{{cite web
|url=http://www.example.org/
|title=میری پسندیدہ اشیا، حصہ دوم
|last=ڈوئی
|first=جان
|date=30 اپریل 2014ء
|accessdate=&lt;/nowiki&gt;{{date}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;
|r={{حوالہ ویب
|url=http://www.example.org/
|title=میری پسندیدہ اشیا، حصہ دوم
|last=ڈوئی
|first=جان
|date=30 اپریل 2014ء
|accessdate={{date}}}}
}}
{{Markup2|
|m=&lt;nowiki&gt;{{cite web
|url=http://www.example.org/
|title=میری پسندیدہ اشیا، حصہ دوم
|last=ڈوئی
|first=جان
|accessdate=&lt;/nowiki&gt;{{date}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;
|r={{حوالہ ویب
|url=http://www.example.org/
|title=میری پسندیدہ اشیا، حصہ دوم
|last=ڈوئی
|first=جان
|accessdate={{date}}}}
}}
{{Markup2|
|m=&lt;nowiki&gt;{{cite web
|url=http://www.example.org/
|title=میری پسندیدہ اشیا، حصہ دوم
|accessdate=&lt;/nowiki&gt;{{date}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;
|r={{حوالہ ویب
|url=http://www.example.org/
|title=میری پسندیدہ اشیا، حصہ دوم
|accessdate={{date}}}}
}}
{{Markup2|
|m=&lt;nowiki&gt;{{cite web
|url=http://www.nfl.com/rulebook/digestofrules
|title=ڈائجسٹ آف رولز
|publisher=نیشنل فٹ بال لیگ
|accessdate=&lt;/nowiki&gt;{{date}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;
|r={{حوالہ ویب
|url=http://www.nfl.com/rulebook/digestofrules
|title=ڈائجسٹ آف رولز
|publisher=نیشنل فٹ بال لیگ
|accessdate={{date}}}}
}}

'''Using format'''

{{Markup2|
|m=&lt;nowiki&gt;{{cite web
|url=http://www.indiapost.gov.in/Pdf/Customs/List_of_Psychotropic_Substances.pdf
|title=List of psychotropic substances under international control
|publisher=International Narcotics Control Board
|format=PDF
|accessdate=&lt;/nowiki&gt;{{date}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;
|r={{حوالہ ویب
|url=http://www.indiapost.gov.in/Pdf/Customs/List_of_Psychotropic_Substances.pdf
|title=List of psychotropic substances under international control
|publisher=International Narcotics Control Board
|format=PDF
|accessdate={{date}}}}
}}

'''Foreign language and translated title'''

{{Markup2|
|m=&lt;nowiki&gt;{{cite web
|url=http://www.example.org/
|title=Honi soit qui mal y pense
|last=Joliet
|first=François
|date=30 April 2005
|accessdate=&lt;/nowiki&gt;{{date}}&lt;nowiki&gt;
|language=French
|trans-title=Shame on those who think evil}}&lt;/nowiki&gt;
|r={{حوالہ ویب
|url=http://www.example.org/
|title=Honi soit qui mal y pense
|last=Joliet
|first=François
|date=30 اپریل 2005
|accessdate={{date}}
|language=French
|trans-title=Shame on those who think evil}}
}}

'''Using authorlink'''

{{Markup2|
|m=&lt;nowiki&gt;{{cite web
|url=http://www.example.org/
|title=My Favorite Things, Part II
|last=Doe
|first=John
|authorlink=John Doe
|publisher=Open Publishing
|date=30 April 2005
|website=Encyclopedia of Things
|accessdate=&lt;/nowiki&gt;{{date}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;
|r={{حوالہ ویب
|url=http://www.example.org/
|title=My Favorite Things, Part II
|last=Doe
|first=John
|authorlink=John Doe
|publisher=Open Publishing
|date=30 اپریل 2005
|website=Encyclopedia of Things
|accessdate={{date}}}}
}}
{{Markup2|
|m=&lt;nowiki&gt;{{cite web
|url=http://www.example.org/
|title=Our Favorite Things
|last1=Doe
|first1=John
|last2=Smith
|first2=Peter
|last3=Smythe
|first3=Jim
|publisher=Open Publishing
|date=30 April 2005
|website=Encyclopedia of Things
|accessdate=&lt;/nowiki&gt;{{date}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;
|r={{حوالہ ویب
|url=http://www.example.org/
|title=Our Favorite Things
|last1=Doe
|first1=John
|last2=Smith
|first2=Peter
|last3=Smythe
|first3=Jim
|publisher=Open Publishing
|date=30 اپریل 2005
|website=Encyclopedia of Things
|accessdate={{date}}}}
}}
{{Markup2|
|m=&lt;nowiki&gt;{{cite web
|url=http://www.example.org/
|title=Index of Sharp Things
|publisher=Open Publishing
|date=30 April 2005
|website=Encyclopedia of Things
|accessdate=&lt;/nowiki&gt;{{date}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;
|r={{حوالہ ویب
|url=http://www.example.org/
|title=Index of Sharp Things
|publisher=Open Publishing
|date=30 اپریل 2005
|website=Encyclopedia of Things
|accessdate={{date}}}}
}}
{{Markup2|
|m=&lt;nowiki&gt;{{cite web
|url=http://www.example.org/
|title=Index of Sharp Things
|date=30 April 2005
|website=Encyclopedia of Things
|accessdate=&lt;/nowiki&gt;{{date}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;
|r={{حوالہ ویب
|url=http://www.example.org/
|title=Index of Sharp Things
|date=30 اپریل 2005
|website=Encyclopedia of Things
|accessdate={{date}}}}
}}
{{Markup2|
|m=&lt;nowiki&gt;{{cite web
|url=http://www.example.org/
|title=Index of Sharp Things
|date=30 April 2005
|accessdate=&lt;/nowiki&gt;{{date}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;
|r={{حوالہ ویب
|url=http://www.example.org/
|title=Index of Sharp Things
|date=30 اپریل 2005
|accessdate={{date}}}}
}}
{{Markup2|
|m=&lt;nowiki&gt;{{cite web
|url=http://www.incb.org/pdf/e/list/green.pdf
|title=List of psychotropic substances under international control
|date=30 April 2005
|format=PDF
|accessdate=&lt;/nowiki&gt;{{date}}&lt;nowiki&gt;
|language=Greek}}&lt;/nowiki&gt;
|r={{حوالہ ویب
|url=http://www.incb.org/pdf/e/list/green.pdf
|title=List of psychotropic substances under international control
|date=30 اپریل 2005
|format=PDF
|accessdate={{date}}
|language=Greek}}
}}

'''Using &quot;archiveurl&quot; and &quot;archivedate&quot; (and optionally &quot;deadurl&quot;) for webpages that have been archived'''

{{Markup2|
|m=&lt;nowiki&gt;{{cite web
|url=http://www.incb.org/pdf/e/list/green.pdf
|title=List of psychotropic substances under international control
|date=30 April 2005
|format=PDF
|accessdate=&lt;/nowiki&gt;{{date}}&lt;nowiki&gt;
|archiveurl=http://web.archive.org/web/20050907150136/http://www.incb.org/pdf/e/list/green.pdf
|archivedate=7 September 2005}}&lt;/nowiki&gt;
|r={{حوالہ ویب
|url=http://www.incb.org/pdf/e/list/green.pdf
|title=List of psychotropic substances under international control
|date=30 اپریل 2005
|format=PDF
|accessdate={{date}}
|archiveurl=http://web.archive.org/web/20050907150136/http://www.incb.org/pdf/e/list/green.pdf
|archivedate=7 ستمبر 2005}}
}}
{{Markup2|
|m=&lt;nowiki&gt;{{حوالہ ویب
|url=http://joanjettbadrep.com/cgi-bin/fullStory.cgi?archive=currnews&amp;story=20060405-01shore.htm
|title=Interview with Maggie Downs
|date=31 March 2006
|publisher=The Desert Sun
|archiveurl=http://72.14.207.104/search?q=cache:JAxf4v-pQmgJ:joanjettbadrep.com/cgi-bin/fullStory.cgi%3Farchive%3Dcurrnews%26story%3D20060405-01shore.htm
|archivedate=26 April 2006
|deadurl=no}}&lt;/nowiki&gt;
|r={{حوالہ ویب
|url=http://joanjettbadrep.com/cgi-bin/fullStory.cgi?archive=currnews&amp;story=20060405-01shore.htm
|title=Interview with Maggie Downs
|date=31 مارچ 2006
|publisher=The Desert Sun
|archiveurl=http://72.14.207.104/search?q=cache:JAxf4v-pQmgJ:joanjettbadrep.com/cgi-bin/fullStory.cgi%3Farchive%3Dcurrnews%26story%3D20060405-01shore.htm
|archivedate=26 اپریل 2006
|deadurl=no}}
}}
{{Markup2|
|m=&lt;nowiki&gt;{{Cite web
|url=http://www.wunderground.com/global/stations/03772.html
|title=London, United Kingdom Forecast : Weather Underground (weather and elevation at Heathrow Airport)
|publisher=The Weather Underground, Inc.
|accessdate=&lt;/nowiki&gt;{{date}}&lt;nowiki&gt;
| archiveurl=http://www.webcitation.org/5yo0HaAk7 |archivedate=19 May 2011| deadurl=no}}&lt;/nowiki&gt;
|r={{حوالہ ویب
|url=http://www.wunderground.com/global/stations/03772.html
|title=London, United Kingdom Forecast : Weather Underground (weather and elevation at Heathrow Airport)
|publisher=The Weather Underground, Inc.
|accessdate={{date}}
| archiveurl=http://www.webcitation.org/5yo0HaAk7 |archivedate=19 مئی 2011| deadurl=no}}
}}

'''Using quote'''

{{Markup2|
|m=&lt;nowiki&gt;{{cite web
|url=http://www.webexhibits.org/daylightsaving/c.html
|title=Daylight saving time: rationale and original idea
|website=WebExhibits
|year=2008
|accessdate=&lt;/nowiki&gt;{{date}}&lt;nowiki&gt;
|quote=...&amp;amp;nbsp;Lord Balfour came forward with a unique concern: 'Supposing some unfortunate lady was confined with twins&amp;amp;nbsp;...'}}&lt;/nowiki&gt;
|r={{حوالہ ویب
|url=http://www.webexhibits.org/daylightsaving/c.html
|title=Daylight saving time: rationale and original idea
|website=WebExhibits
|year=2008
|accessdate={{date}}
|quote=...&amp;nbsp;Lord Balfour came forward with a unique concern: 'Supposing some unfortunate lady was confined with twins&amp;nbsp;...'}}
}}

== Parameters ==
=== نحو ===
{{csdoc|syntax}}

{{csdoc|sep_period}}

=== COinS ===
{{csdoc|coins}}

=== Deprecated ===
{{csdoc|deprecated|lua=yes}}

=== تفصیلات ===
==== مصنفاں ====
{{csdoc|author|coauthors=yes|others=yes|lua=yes}}

==== عنوان ====
{{csdoc|web}}
{{csdoc|type}}
{{csdoc|language|lua=yes}}

==== تریخ ====
{{csdoc|date|lua=yes}}

==== مطبع ====
{{csdoc|publisher|work=no}}
{{csdoc|agency}}

==== سلسلہ ====
{{csdoc|series}}

==== مآخذ وچ جگہ ====
{{csdoc|pages|lua=yes}}

==== URL ====
{{csdoc|url}}

==== Anchor ====
{{csdoc|ref}}

==== Identifiers ====
{{csdoc|id1}}
{{csdoc|id2|lua=yes}}

==== اقتباس ====
{{csdoc|quote}}

==== مدیر ====
{{csdoc|editor|lua=yes}}

==== Laysummary ====
{{csdoc|lay|lua=yes}}

==== Display options ====
{{csdoc|display|lua=yes}}

==== Subscription or registration required ====
{{csdoc|registration}}

== سانچے دا مواد ==
{{TemplateDataHeader}}
&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;description&quot;: &quot;Formats a citation to a website using the provided information such as URL and title. Used only for sources that are not correctly described by the specific citation templates for books, journals, news sources, etc.&quot;,
	&quot;params&quot;: {
		&quot;url&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;URL&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The URL of the online location where the text of the publication can be found. Requires schemes of the type \&quot;https://...\&quot; or maybe even the protocol relative scheme \&quot;//...\&quot;&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;url&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;URL&quot;
			],
			&quot;required&quot;: true,
			&quot;example&quot;: &quot;https://www.metacritic.com//...&quot;
		},
		&quot;title&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Title&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The title of the source page on the website; will display with quotation marks added. Usually found at the top of your web browser. Not the name of the website.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: true
		},
		&quot;date&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Source date&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Full date when the source was published; if unknown, use access-date instead; do not wikilink&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;date&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true
		},
		&quot;access-date&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;URL access date&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The full date when the original URL was accessed; do not wikilink&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;date&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;accessdate&quot;
			]
		},
		&quot;website&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Name of the website&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title (name) of the website (or its short URL if no plain-language title is discernible); may be wikilinked; will display in italics. Having both 'publisher' and 'website' is redundant in many cases.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;work&quot;
			],
			&quot;suggested&quot;: true,
			&quot;example&quot;: &quot;[[روٹن ٹماٹوز]]&quot;
		},
		&quot;publisher&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Publisher&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Name of the publisher; may be wikilinked. Having both 'publisher' and 'website' (a.k.a. 'work') is redundant in many cases.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;[[Fandom, Inc.]] (which owns \&quot;Metacritic.com\&quot;)&quot;
		},
		&quot;last&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the author; don't wikilink, use 'author-link'; can suffix with a numeral to add additional authors&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;last1&quot;,
				&quot;author&quot;,
				&quot;author1&quot;,
				&quot;author1-last&quot;,
				&quot;author-last&quot;,
				&quot;surname1&quot;,
				&quot;author-last1&quot;,
				&quot;subject1&quot;,
				&quot;surname&quot;,
				&quot;author-last&quot;,
				&quot;subject&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true
		},
		&quot;first&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'author-link'; can suffix with a numeral to add additional authors&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;given&quot;,
				&quot;author-first&quot;,
				&quot;first1&quot;,
				&quot;given1&quot;,
				&quot;author-first1&quot;,
				&quot;author1-first&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true
		},
		&quot;author-link&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author link&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the author; can suffix with a numeral to add additional authors&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author-link1&quot;,
				&quot;author1-link&quot;,
				&quot;subject-link&quot;,
				&quot;subject-link1&quot;,
				&quot;subject1-link&quot;,
				&quot;authorlink&quot;
			]
		},
		&quot;last2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 2&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the second author; don't wikilink, use 'author-link2'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author2&quot;
			]
		},
		&quot;first2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 2&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the second author; don't wikilink.&quot;
		},
		&quot;author-link2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 2&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the second author.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author2-link&quot;
			]
		},
		&quot;others&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Others&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Used to record other (non-author) contributions to the work, such as 'Illustrated by John Smith' or 'Translated by John Smith'. Only one ''others'' parameter is allowed: e.g., 'Illustrated by Jane Doe; Translated by John Smith'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;year&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Year of publication&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Year of the source being referenced; deprecated in favor of 'date', except for the special case of ISO dates with disambiguating letter&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;orig-date&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Original date&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Original date of publication; provide specifics&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;editor-last&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor last name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the editor; don't wikilink, use 'editor-link'; can suffix with a numeral to add additional editors.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor1-last&quot;,
				&quot;editor&quot;
			]
		},
		&quot;editor-first&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor first name&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the editor; don't wikilink, use 'editor-link'; can suffix with a numeral to add additional editors; alias of 'editor1-first'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor1-first&quot;
			]
		},
		&quot;editor-link&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor link&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the editor; can suffix with a numeral to add additional editors&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor1-link&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;
		},
		&quot;series&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Series identifier&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Series identifier when the source is part of a series, such as a book series or a journal&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;publication-place&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Place of publication&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Publication place shows after title; if 'place' or 'location' are also given, they are displayed before the title prefixed with 'written at'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;publication-date&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Publication date&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Date of publication when different from the date the work was written; do not wikilink&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;date&quot;
		},
		&quot;page&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Page&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Page in the source that supports the content; displays after 'p.'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;pages&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Pages&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Pages in the source that support the content (not an indication of the number of pages in the source); displays after 'pp.'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;no-pp&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;No pp&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Set to 'y' to suppress the 'p.' or 'pp.' display with 'page' or 'pages' when inappropriate (such as 'Front cover')&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;boolean&quot;,
			&quot;autovalue&quot;: &quot;y&quot;
		},
		&quot;at&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;At&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;May be used instead of 'page' or 'pages' where a page number is inappropriate or insufficient&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;language&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Language&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The language in which the source is written, if not English; use a two-letter language code or the full language name. Do not use icons or templates. Separate multiple languages with commas&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;lang&quot;
			],
			&quot;example&quot;: &quot;de, fr, es&quot;
		},
		&quot;script-title&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Script title&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;For titles in languages that do not use a Latin-based alphabet (Arabic, Chinese, Cyrillic, Greek, Hebrew, Japanese, Korean, etc.). Prefix with two-character ISO639-1 language code followed by a colon. For Japanese use: |script-title=ja:...&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;trans-title&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Translated title&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;An English language title, if the source cited is in a foreign language; 'language' is recommended&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;type&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Type&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Additional information about the media type of the source; format in sentence case&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;format&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Format&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Format of the work referred to by 'url'; examples: PDF, DOC, XLS; do not specify HTML&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;arxiv&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;arXiv identifier&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;An identifier for arXive electronic preprints of scientific papers&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;asin&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;ASIN&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Amazon Standard Identification Number; 10 characters&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;asin-tld&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;ASIN TLD&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;ASIN top-level domain for Amazon sites other than the US&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;bibcode&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Bibcode&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Bibliographic Reference Code (REFCODE); 19 characters&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;biorxiv&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;biorXiv&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;biorXiv identifier; 6 digits&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;citeseerx&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;CiteSeerX&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;CiteSeerX identifier; found after the 'doi=' query parameter&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;doi&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;DOI&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Digital Object Identifier; begins with '10.'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;doi-broken-date&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;DOI broken date&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The date that the DOI was determined to be broken&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;date&quot;,
			&quot;autovalue&quot;: &quot;&quot;
		},
		&quot;isbn&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;ISBN&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;issn&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;ISSN&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;International Standard Serial Number; 8 characters; may be split into two groups of four using a hyphen&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;jfm&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;jfm code&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Jahrbuch über die Fortschritte der Mathematik classification code&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;jstor&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;JSTOR&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;JSTOR identifier&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;lccn&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;LCCN&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Library of Congress Control Number&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;mr&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;MR&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Mathematical Reviews identifier&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;oclc&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;OCLC&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Online Computer Library Center number&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;ol&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;OL&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Open Library identifier&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;osti&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;OSTI&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Office of Scientific and Technical Information identifier&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;pmc&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;PMC&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;PubMed Center article number&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;pmid&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;PMID&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;PubMed Unique Identifier&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;rfc&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;RFC&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Request for Comments number&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;ssrn&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;SSRN&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Social Science Research Network&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;zbl&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Zbl&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Zentralblatt MATH journal identifier&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;id&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;id&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;A unique identifier used where none of the specialized ones are applicable&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;archive-url&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Archive URL&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The URL of an archived copy of a web page, if or in case the URL becomes unavailable; requires 'archive-date'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;url&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true,
			&quot;autovalue&quot;: &quot;&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;archiveurl&quot;
			]
		},
		&quot;archive-date&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Archive date&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Date when the original URL was archived; do not wikilink&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;date&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;archivedate&quot;
			]
		},
		&quot;archive-format&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Archive format&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Format of the archived copy; examples: PDF, DOC, XLS; do not specify HTML&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;quote&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Quote&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Relevant text quoted from the source; displays last, enclosed in quotes; must include terminating punctuation&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;

		},
		&quot;trans-quote&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Translated quote&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;English translation of the quotation if the source quoted is in a foreign language. Displays in square brackets.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;ref&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Ref&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;An anchor identifier; can be made the target of wikilinks to full references&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;postscript&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Postscript&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The closing punctuation for the citation; ignored if 'quote' is defined&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;.&quot;
		},
		&quot;author-mask&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author mask&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Replaces the name of the first author with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing author separator; for example, 'with' instead&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;last3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 3&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the third author; don't wikilink, use 'author-link3'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author3&quot;
			]
		},
		&quot;first3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 3&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the third author; don't wikilink.&quot;
		},
		&quot;author-link3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 3&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the third author.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author3-link&quot;
			]
		},
		&quot;last4&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 4&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the fourth author; don't wikilink, use 'author-link4'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author4&quot;
			]
		},
		&quot;first4&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 4&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the fourth author; don't wikilink.&quot;
		},
		&quot;author-link4&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 4&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the fourth author.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author4-link&quot;
			]
		},
		&quot;last5&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 5&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the fifth author; don't wikilink, use 'author-link5'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author5&quot;
			]
		},
		&quot;first5&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 5&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the fifth author; don't wikilink.&quot;
		},
		&quot;author-link5&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 5&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the fifth author.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author5-link&quot;
			]
		},
		&quot;last6&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 6&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the sixth author; don't wikilink, use 'author-link6'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author6&quot;
			]
		},
		&quot;first6&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 6&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the sixth author; don't wikilink.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;author-link6&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 6&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the sixth author.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author6-link&quot;
			]
		},
		&quot;last7&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 7&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the seventh author; don't wikilink, use 'author-link7'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author7&quot;
			]
		},
		&quot;first7&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 7&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the seventh author; don't wikilink.&quot;
		},
		&quot;author-link7&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 7&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the seventh author.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author7-link&quot;
			]
		},
		&quot;last8&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 8&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the eighth author; don't wikilink, use 'author-link8'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author8&quot;
			]
		},
		&quot;first8&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 8&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the eighth author; don't wikilink.&quot;
		},
		&quot;author-link8&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 8&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the eighth author.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author8-link&quot;
			]
		},
		&quot;last9&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Last name 9&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the ninth author; don't wikilink, use 'author-link9'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author9&quot;
			]
		},
		&quot;first9&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;First name 9&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the ninth author; don't wikilink.&quot;
		},
		&quot;author-link9&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Author link 9&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the ninth author.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;author9-link&quot;
			]
		},
		&quot;display-authors&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Display authors&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Number of authors to display before 'et al.' is used. By default, all authors are displayed. Examples: |display-authors=2 will display only the first two authors in a citation followed by et al. |display-authors=etal displays all authors in the list followed by et al.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;name-list-style&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Name list style&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Set to 'amp' or 'and' to change the separator between the last two names of the name list to ' &amp; ' or ' and ', respectively. Set to 'vanc' to display name lists in Vancouver style.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;suggestedvalues&quot;: [
				&quot;amp&quot;,
				&quot;and&quot;,
				&quot;vanc&quot;
			]
		},
		&quot;editor2-last&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor last name 2&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the second editor; don't wikilink, use 'editor2-link'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor2&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor2-first&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor first name 2&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the second editor; don't wikilink.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor3-last&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor last name 3&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the third editor; don't wikilink, use 'editor3-link'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor3&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor3-first&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor first name 3&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the third editor; don't wikilink.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor4-last&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor last name 4&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the fourth editor; don't wikilink, use 'editor4-link'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor4&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor4-first&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor first name 4&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the fourth editor; don't wikilink.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor5-last&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor last name 5&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the fifth editor; don't wikilink, use 'editor5-link'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor5&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor5-first&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor first name 5&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the fifth editor; don't wikilink.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor6-last&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor last name 6&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the sixth editor; don't wikilink, use 'editor6-link'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor6&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor6-first&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor first name 6&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the sixth editor; don't wikilink.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor7-last&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor last name 7&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the seventh editor; don't wikilink, use 'editor7-link'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor7&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor7-first&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor first name 7&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the seventh editor; don't wikilink.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor8-last&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor last name 8&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the eighth editor; don't wikilink, use 'editor8-link'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor8&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor8-first&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor first name 8&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the eighth editor; don't wikilink.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor9-last&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor last name 9&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The surname of the ninth editor; don't wikilink, use 'editor9-link'.&quot;,
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;editor9&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor9-first&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor first name 9&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Given or first name, middle names, or initials of the ninth editor; don't wikilink.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;editor2-link&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor link 2&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the second editor.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;
		},
		&quot;editor3-link&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor link 3&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the third editor.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;
		},
		&quot;editor4-link&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor link 4&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the fourth editor.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;
		},
		&quot;editor5-link&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor link 5&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the fifth editor.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;
		},
		&quot;editor6-link&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor link 6&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the sixth editor.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;
		},
		&quot;editor7-link&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor link 7&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the seventh editor.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;
		},
		&quot;editor8-link&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor link 8&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the eighth editor.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;
		},
		&quot;editor9-link&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Editor link 9&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Title of existing Wikipedia article about the ninth editor.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;
		},
		&quot;edition&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Edition&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Specify the edition or revision of the source, when applicable. For example: '2nd' or '5.1'. What you supply here is suffixed by ' ed.'&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;2nd&quot;
		},
		&quot;url-access&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;URL access level&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Classification of the access restrictions on the URL ('registration', 'subscription' or 'limited')&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;suggestedvalues&quot;: [
				&quot;registration&quot;,
				&quot;subscription&quot;,
				&quot;limited&quot;
			]
		},
		&quot;bibcode-access&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Bibcode access level&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;If the full text is available from ADS via this Bibcode, type 'free'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;autovalue&quot;: &quot;free&quot;
		},
		&quot;doi-access&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;DOI access level&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;If the full text is free to read via the DOI, type 'free'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;autovalue&quot;: &quot;free&quot;
		},
		&quot;hdl-access&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;HDL access level&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;If the full text is free to read via the HDL, type 'free'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;autovalue&quot;: &quot;free&quot;
		},
		&quot;jstor-access&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Jstor access level&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;If the full text is free to read on Jstor, type 'free'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;autovalue&quot;: &quot;free&quot;
		},
		&quot;ol-access&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;OpenLibrary access level&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;If the full text is free to read on OpenLibrary, type 'free'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;autovalue&quot;: &quot;free&quot;
		},
		&quot;osti-access&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;OSTI access level&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;If the full text is free to read on OSTI, type 'free'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;autovalue&quot;: &quot;free&quot;
		},
		&quot;authors&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Authors list&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;List of authors as a free form list. This parameter is deprecated, use \&quot;lastn\&quot; or \&quot;firstn\&quot; (preferred) or \&quot;authorn\&quot; or \&quot;vauthors\&quot;. Warning: do not use if last or any of its aliases are used.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;deprecated&quot;: true
		},
		&quot;via&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Published via&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Name of the entity hosting the original copy of the work, if different from the publisher. This entity is committed not to alter the work.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;[[گٹ ہب]], [[SourceForge]], [[CodePlex]], [[یوٹیوب]], [[ویمیئو]], [[ڈیلی موشن]], [[نیٹ فلکس]], [[Archive.org]], [[ویکی ذخائر]], [[grc.com]]&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;url-status&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;URL status&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;If set to 'live', the title display is adjusted; useful for when the URL is archived preemptively but still live. Set to \&quot;dead\&quot; or 'usurped' for broken links. Entering 'unfit' or 'usurped' makes the original link not appear at all.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;'dead' or 'live'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;'dead' if an Archive URL is entered&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true,
			&quot;suggestedvalues&quot;: [
				&quot;dead&quot;,
				&quot;live&quot;,
				&quot;usurped&quot;,
				&quot;unfit&quot;,
				&quot;deviated&quot;
			]
		},
		&quot;agency&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Agency&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;The news agency (wire service) that provided the content; examples: Associated Press, Reuters, Agence France-Presse&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;place&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Place&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;For news stories with a dateline, the location where the story was written; will be treated as the publication place if publication place is absent; alias of 'location'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		}
	},
	&quot;maps&quot;: {
		&quot;citoid&quot;: {
			&quot;title&quot;: &quot;title&quot;,
			&quot;url&quot;: &quot;url&quot;,
			&quot;subject&quot;: &quot;title&quot;,
			&quot;publicationTitle&quot;: &quot;website&quot;,
			&quot;blogTitle&quot;: &quot;website&quot;,
			&quot;forumTitle&quot;: &quot;website&quot;,
			&quot;seriesTitle&quot;: &quot;website&quot;,
			&quot;websiteTitle&quot;: &quot;website&quot;,
			&quot;publisher&quot;: &quot;publisher&quot;,
			&quot;date&quot;: &quot;date&quot;,
			&quot;PMCID&quot;: &quot;pmc&quot;,
			&quot;PMID&quot;: &quot;pmid&quot;,
			&quot;oclc&quot;: &quot;oclc&quot;,
			&quot;pages&quot;: &quot;pages&quot;,
			&quot;series&quot;: &quot;series&quot;,
			&quot;accessDate&quot;: &quot;access-date&quot;,
			&quot;DOI&quot;: &quot;doi&quot;,
			&quot;language&quot;: &quot;language&quot;,
			&quot;contributor&quot;: &quot;others&quot;,
			&quot;author&quot;: [
				[
					&quot;first&quot;,
					&quot;last&quot;
				],
				[
					&quot;first2&quot;,
					&quot;last2&quot;
				],
				[
					&quot;first3&quot;,
					&quot;last3&quot;
				],
				[
					&quot;first4&quot;,
					&quot;last4&quot;
				],
				[
					&quot;first5&quot;,
					&quot;last5&quot;
				],
				[
					&quot;first6&quot;,
					&quot;last6&quot;
				],
				[
					&quot;first7&quot;,
					&quot;last7&quot;
				],
				[
					&quot;first8&quot;,
					&quot;last8&quot;
				],
				[
					&quot;first9&quot;,
					&quot;last9&quot;
				]
			],
			&quot;editor&quot;: [
				[
					&quot;editor-first&quot;,
					&quot;editor-last&quot;
				],
				[
					&quot;editor2-first&quot;,
					&quot;editor2-last&quot;
				],
				[
					&quot;editor3-first&quot;,
					&quot;editor3-last&quot;
				],
				[
					&quot;editor4-first&quot;,
					&quot;editor4-last&quot;
				],
				[
					&quot;editor5-first&quot;,
					&quot;editor5-last&quot;
				],
				[
					&quot;editor6-first&quot;,
					&quot;editor6-last&quot;
				],
				[
					&quot;editor7-first&quot;,
					&quot;editor7-last&quot;
				],
				[
					&quot;editor8-first&quot;,
					&quot;editor8-last&quot;
				],
				[
					&quot;editor9-first&quot;,
					&quot;editor9-last&quot;
				]
			]
		}
	},
	&quot;paramOrder&quot;: [
		&quot;last&quot;,
		&quot;first&quot;,
		&quot;author-link&quot;,
		&quot;last2&quot;,
		&quot;first2&quot;,
		&quot;author-link2&quot;,
		&quot;last3&quot;,
		&quot;first3&quot;,
		&quot;author-link3&quot;,
		&quot;last4&quot;,
		&quot;first4&quot;,
		&quot;author-link4&quot;,
		&quot;last5&quot;,
		&quot;first5&quot;,
		&quot;author-link5&quot;,
		&quot;last6&quot;,
		&quot;first6&quot;,
		&quot;author-link6&quot;,
		&quot;last7&quot;,
		&quot;first7&quot;,
		&quot;author-link7&quot;,
		&quot;last8&quot;,
		&quot;first8&quot;,
		&quot;author-link8&quot;,
		&quot;last9&quot;,
		&quot;first9&quot;,
		&quot;author-link9&quot;,
		&quot;authors&quot;,
		&quot;author-mask&quot;,
		&quot;display-authors&quot;,
		&quot;name-list-style&quot;,
		&quot;date&quot;,
		&quot;year&quot;,
		&quot;orig-date&quot;,
		&quot;editor-last&quot;,
		&quot;editor-first&quot;,
		&quot;editor-link&quot;,
		&quot;editor2-last&quot;,
		&quot;editor2-first&quot;,
		&quot;editor2-link&quot;,
		&quot;editor3-last&quot;,
		&quot;editor3-first&quot;,
		&quot;editor3-link&quot;,
		&quot;editor4-last&quot;,
		&quot;editor4-first&quot;,
		&quot;editor4-link&quot;,
		&quot;editor5-last&quot;,
		&quot;editor5-first&quot;,
		&quot;editor5-link&quot;,
		&quot;editor6-last&quot;,
		&quot;editor6-first&quot;,
		&quot;editor6-link&quot;,
		&quot;editor7-last&quot;,
		&quot;editor7-first&quot;,
		&quot;editor7-link&quot;,
		&quot;editor8-last&quot;,
		&quot;editor8-first&quot;,
		&quot;editor8-link&quot;,
		&quot;editor9-last&quot;,
		&quot;editor9-first&quot;,
		&quot;editor9-link&quot;,
		&quot;others&quot;,
		&quot;title&quot;,
		&quot;script-title&quot;,
		&quot;trans-title&quot;,
		&quot;url&quot;,
		&quot;url-access&quot;,
		&quot;url-status&quot;,
		&quot;archive-url&quot;,
		&quot;archive-date&quot;,
		&quot;archive-format&quot;,
		&quot;access-date&quot;,
		&quot;website&quot;,
		&quot;series&quot;,
		&quot;publisher&quot;,
		&quot;place&quot;,
		&quot;page&quot;,
		&quot;pages&quot;,
		&quot;at&quot;,
		&quot;language&quot;,
		&quot;type&quot;,
		&quot;format&quot;,
		&quot;publication-place&quot;,
		&quot;publication-date&quot;,
		&quot;via&quot;,
		&quot;no-pp&quot;,
		&quot;arxiv&quot;,
		&quot;asin&quot;,
		&quot;asin-tld&quot;,
		&quot;bibcode&quot;,
		&quot;biorxiv&quot;,
		&quot;citeseerx&quot;,
		&quot;doi&quot;,
		&quot;doi-broken-date&quot;,
		&quot;isbn&quot;,
		&quot;issn&quot;,
		&quot;jfm&quot;,
		&quot;jstor&quot;,
		&quot;lccn&quot;,
		&quot;mr&quot;,
		&quot;oclc&quot;,
		&quot;ol&quot;,
		&quot;osti&quot;,
		&quot;pmc&quot;,
		&quot;pmid&quot;,
		&quot;rfc&quot;,
		&quot;ssrn&quot;,
		&quot;zbl&quot;,
		&quot;id&quot;,
		&quot;quote&quot;,
		&quot;trans-quote&quot;,
		&quot;ref&quot;,
		&quot;postscript&quot;,
		&quot;edition&quot;,
		&quot;bibcode-access&quot;,
		&quot;doi-access&quot;,
		&quot;hdl-access&quot;,
		&quot;jstor-access&quot;,
		&quot;ol-access&quot;,
		&quot;osti-access&quot;,
		&quot;agency&quot;
	],
	&quot;format&quot;: &quot;{{_ |_=_}}&quot;
}
&lt;/templatedata&gt;

== مثالاں ==
{{حوالہ ویب|url=http://infolab.stanford.edu/~sergey/resume.html |title=Sergey Brin ( جنوری 7, 1996) |accessdate=2008-03-09 |last=Brin |first=Sergey |authorlink=Sergey Brin |date=1996-01-07 |quote=}}

&lt;/div&gt;
&lt;includeonly&gt;
[[زمرہ:حوالہ جاتی سانچے]]

&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>8ll4huw0u3o39z2tykm3mxdx9xmyji4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچہ:Csdoc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>149795</id>
    <revision>
      <id>713318</id>
      <timestamp>2026-11-10T04:15:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abbas dhothar</username>
        <id>361</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;&lt;includeonly&gt;{{Citation Style documentation/{{{1|}}} |aliases={{{aliases|}}} |aliases2={{{aliases2|}}} |type_default={{{type_default|}}} |title_format={{{title_format|}}} |title_title={{{title_title|}}} |coauthors={{{coauthors|}}} |date2={{{date2|}}} |others={{{others|}}} |cs2={{{cs2|}}} |lua={{{lua|}}} |map={{{map|}}} |pmc={{{pmc|}}} |work={{{work|}}} |department={{{department|}}} |began={{{began|}}} |2={{{2|}}} |3={{{3|}}} }}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude...؜&quot; نال صفحہ بنایا گیا۔</comment>
      <origin>713318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="488" sha1="aummyl51jlqfix66xbo7hejnt57k0cj" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{Citation Style documentation/{{{1|}}}
|aliases={{{aliases|}}}
|aliases2={{{aliases2|}}}
|type_default={{{type_default|}}}
|title_format={{{title_format|}}}
|title_title={{{title_title|}}}
|coauthors={{{coauthors|}}}
|date2={{{date2|}}}
|others={{{others|}}}
|cs2={{{cs2|}}}
|lua={{{lua|}}}
|map={{{map|}}}
|pmc={{{pmc|}}}
|work={{{work|}}}
|department={{{department|}}}
|began={{{began|}}}
|2={{{2|}}}
|3={{{3|}}}
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{دستاویز}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>aummyl51jlqfix66xbo7hejnt57k0cj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچہ:Csdoc/دستاویز</title>
    <ns>10</ns>
    <id>149796</id>
    <revision>
      <id>713319</id>
      <timestamp>2026-11-10T04:16:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abbas dhothar</username>
        <id>361</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;{{Documentation subpage}} &lt;!-- برائے مہربانی زمرہ جات اس صفحہ دے آخر وچ تے بین الویکی روابط ویکی ڈیٹا وچ شام‏ل کرن --&gt; &lt;div class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt; == استعمال == {{Cs1}} سانچیاں دے لئی موافق تے ہ‏‏م آہنگ دستاویزی صفحات تخلیق کرنے دے لئی ایہ سانچہ استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔  :مثال دے طور...؜&quot; نال صفحہ بنایا گیا۔</comment>
      <origin>713319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13822" sha1="3e6oy7v5t09136fnwz6hbvsj6to6ktc" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
&lt;!-- برائے مہربانی زمرہ جات اس صفحہ دے آخر وچ تے بین الویکی روابط ویکی ڈیٹا وچ شام‏ل کرن --&gt;
&lt;div class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
== استعمال ==
{{Cs1}} سانچیاں دے لئی موافق تے ہ‏‏م آہنگ دستاویزی صفحات تخلیق کرنے دے لئی ایہ سانچہ استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔

:مثال دے طور پر: {{tlx|Citation Style documentation|author}} مصنف د‏‏ی دستاویز ظاہر کرے گا۔

جب دستاویز دا کوئی مخصوص قطعہ یا ٹکڑا اک خاص سانچے وچ مناسب نہ بیٹھدا ہوئے تاں خود ہی متن شام‏ل کرنے اُتے اکتفا کیجیے یا اک نواں ضمنی سانچہ تخلیق کیجیے۔

متن دا ہر ماڈیول اک ضمنی سانچہ ہُندا اے جس وچ ربط دا استعمال کردے ہوئے ترمیم کيت‏ی جاسکدی ا‏‏ے۔

== استعمالِ قطعہ ==
جب آپ دستاویزی سانچے تخلیق ک‏ر رہ‏ے ہاں تاں قطعات تے مواد د‏‏ی تھلے لکھے ترتیب اپنائیے:
* راہنمائی: سانچے دے مقصد دا مختصر بیان
* استعمال: خالی مقداراں (پیرامیٹر) دے چند نمونے جنھاں نقل تے چسپاں کيتا جاسک‏‏ے
* مثالاں: متعدد استعمال د‏‏یاں مثالاں
* مقداراں (پیرامیٹر): ہر مقدار د‏‏ی تفصیلی وضاحت
** نحو: سانچے د‏‏ی نحو دا جائزہ
** ناپسندیدہ: ناپسندیدہ مقداراں د‏‏ی لسٹ
** کوائف: مقداراں دے کوائف جو تھلے لکھے عمومی ترتیب وچ بلحاظ عمل علاحدہ ہاں:
*** مصنف
*** عنوان
*** تریخ
*** مطبع
*** طباعت، سلسلہ، جلد
*** مآخد وچ جگہ
*** URL
*** Anchor
*** شناخت کنندگان
*** اقتباس
*** مدیر
*** پوشیدہ خلاصہ
*** اختیارات دکھاؤ

== Lead section ==
Use {{tlx|csdoc|lead|content}} to create consistent content for the lead:

{{Citation Style documentation/edit|lead}}
{{Citation Style documentation/opt|1=
One unnamed parameter is used to create the trailing text.}}

{{markup
|&lt;nowiki&gt;{{csdoc|lead|books}}&lt;/nowiki&gt;
|{{csdoc|lead|books}}
}}

=== Lua notice ===
{{#invoke:Suppress categories|main|{{Citation Style documentation/edit|lua}}}}

== Usage section ==
Start the usage section with {{tlx|csdoc|usage}}:
:{{csdoc|usage}}

Parameters to copy are enclosed in tables created by sub-templates.

=== Full horizontal style ===
* Start with {{tlx|csdoc|usage full}}
* Precede the sample markup with &lt;code&gt;:&lt;/code&gt; to create an indent
* Enclose the sample in {{tag|code|content={{tag|nowiki}}}}
* Close the table with {{tlx|end}}

{{Pre2|&lt;nowiki&gt;
{{csdoc|usage full}}
:&lt;code&gt;&amp;lt;nowiki&gt;{{حوالہ کتاب|last1= |first1= |authorlink1= |last2= |first2= |authorlink2= |editor1-first= |editor1-last= |editor1-link= |others= |title= |trans_title= |url= |archiveurl= |archivedate= |format= |accessdate= |type= |edition= |series= |volume= |date= |year= |month= |origyear= |publisher= |location= |language= |isbn= |oclc= |doi= |id= |page= |pages= |at= |trans_chapter= |chapter= |chapterurl= |quote= |ref= |bibcode= |layurl= |laysource= |laydate= |author-mask= |author-name-separator= |author-separator= |display-authors= |separator= |postscript= |lastauthoramp=}}&amp;lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
{{end}}&lt;/nowiki&gt;}}
{{csdoc|usage full}}
:&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{حوالہ کتاب|last1= |first1= |authorlink1= |last2= |first2= |authorlink2= |editor1-first= |editor1-last= |editor1-link= |others= |title= |trans_title= |url= |archiveurl= |archivedate= |format= |accessdate= |type= |edition= |series= |volume= |date= |year= |month= |origyear= |publisher= |location= |language= |isbn= |oclc= |doi= |id= |page= |pages= |at= |trans_chapter= |chapter= |chapterurl= |quote= |ref= |bibcode= |layurl= |laysource= |laydate= |author-mask= |author-name-separator= |author-separator= |display-authors= |separator= |postscript= |lastauthoramp=}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
{{end}}

=== Most commonly used horizontal style ===
* Start with {{tlx|csdoc|usage common}}
* Precede the sample markup with &lt;code&gt;:&lt;/code&gt; to create an indent
* Enclose the sample in {{tag|code|content={{tag|nowiki}}}}
* Close the table with {{tlx|end}}

{{Pre2|&lt;nowiki&gt;
{{csdoc|usage common}}
:&lt;code&gt;&amp;lt;nowiki&gt;{{حوالہ کتاب|last= |first= |authorlink= |title= |url= |accessdate= |year= |publisher= |location= |isbn= |page= |pages=}}&amp;lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
{{end}}&lt;/nowiki&gt;}}
{{csdoc|usage common}}
:&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{حوالہ کتاب|last= |first= |authorlink= |title= |url= |accessdate= |year= |publisher= |location= |isbn= |page= |pages=}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
{{end}}

=== Full vertical style ===
The full vertical style is created in three columns: Vertical list, Prerequisites and Brief instructions / notes.

* Start with:
{{Pre2|&lt;nowiki&gt;
{{csdoc|usage vertical}}
&lt;pre style=&quot;margin:0px;&quot;&gt;
&lt;/nowiki&gt;}}
* Create the vertical list column
* Separate the next column with:
{{Pre2|&lt;nowiki&gt;
&lt;/pre&gt;
{{csdoc|usage vertical mid}}
&lt;pre style=&quot;margin:0px;&quot;&gt;
&lt;/nowiki&gt;}}
* Create the prerequisites column; blank lines must include a &lt;code&gt;&amp;amp;nbsp;&lt;/code&gt;
* Separate the next column with:
{{Pre2|&lt;nowiki&gt;
&lt;/pre&gt;
{{csdoc|usage vertical mid}}
&lt;pre style=&quot;margin:0px;&quot;&gt;
&lt;/nowiki&gt;}}
* Create the instructions column; blank lines must include a &lt;code&gt;&amp;amp;nbsp;&lt;/code&gt;
* End with:
{{Pre2|&lt;nowiki&gt;
&lt;/pre&gt;
{{csdoc|usage vertical end}}
&lt;/nowiki&gt;}}

Example:
{{Pre2|&lt;nowiki&gt;
{{csdoc|usage vertical}}
&lt;pre style=&quot;margin:0px;&quot;&gt;
{{حوالہ کتاب
| last                  =
| first                 =
| authorlink            =
}}
&lt;/pre&gt;
{{csdoc|usage vertical mid}}
&lt;pre style=&quot;margin:0px;&quot;&gt;
&amp;amp;nbsp;
&amp;amp;nbsp;
last
&amp;amp;nbsp;
&amp;amp;nbsp;
&lt;/pre&gt;
{{csdoc|usage vertical mid}}
&lt;pre style=&quot;margin:0px;&quot;&gt;
&amp;amp;nbsp;
same as last1
same as first1
&amp;amp;nbsp;
&amp;amp;nbsp;
&lt;/pre&gt;
{{csdoc|usage vertical end}}
&lt;/nowiki&gt;}}
{{csdoc|usage vertical}}
&lt;pre style=&quot;margin:0px;&quot;&gt;
{{حوالہ کتاب
| last                  =
| first                 =
| authorlink            =
}}
&lt;/pre&gt;
{{csdoc|usage vertical mid}}
&lt;pre style=&quot;margin:0px;&quot;&gt;
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
last
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&lt;/pre&gt;
{{csdoc|usage vertical mid}}
&lt;pre style=&quot;margin:0px;&quot;&gt;
&amp;nbsp;
same as last1
same as first1
&amp;nbsp;
&amp;nbsp;
&lt;/pre&gt;
{{csdoc|usage vertical end}}

=== Sub-templates ===

==== Usage ====
{{Citation Style documentation/edit|usage}}
{{end}}

==== Usage full ====
{{Citation Style documentation/edit|usage full}}
{{end}}

==== Usage common ====
{{Citation Style documentation/edit|usage common}}
{{end}}

==== Usage vertical ====
{{Citation Style documentation/edit|usage vertical}}
{{end}}

==== Usage vertical mid ====
{{Citation Style documentation/edit|usage vertical mid}}
{{end}}

==== Usage vertical end ====
{{Citation Style documentation/edit|usage vertical end}}

== Examples section ==
Use {{سا|markup2}} to format the examples; see the template documentation for use.

&lt;pre&gt;{{Markup2|t=Basic usage with url (and accessdate) and edition
|m=&lt;nowiki&gt;{{حوالہ کتاب|title=Mysterious book}}&lt;/nowiki&gt;
|r={{حوالہ کتاب|title=Mysterious book}}
}}
&lt;/pre&gt;

{{Markup2|t=Basic usage with url (and accessdate) and edition
|m=&lt;nowiki&gt;{{حوالہ کتاب|title=Mysterious book}}&lt;/nowiki&gt;
|r={{حوالہ کتاب|title=Mysterious book}}
}}

== Parameters section ==

=== syntax ===
{{Citation Style documentation/edit|syntax}}

=== coins ===
{{Citation Style documentation/edit|coins}}

=== sep_period ===
{{Citation Style documentation/edit|sep_period}}

=== sep_comma ===
{{Citation Style documentation/edit|sep_comma}}

=== required ===
{{Citation Style documentation/edit|required}}

=== deprecated ===
{{Citation Style documentation/edit|deprecated}}
{{Citation Style documentation/opt|1=
* {{para|date2|yes}} adds:
** date2
** month2
** year2}}

=== author ===
{{Citation Style documentation/edit|author}}
{{Citation Style documentation/opt|1=
* {{para|coauthors|yes}} adds &quot;'''coauthors''': (deprecated) Names of coauthors. Use the same format as the authors.&quot;
* {{پیرا|others|yes}} adds &quot;'''others''': To record other contributors to the work, such as &quot;Illustrated by Smith&quot; or &quot;Trans. Smith&quot;.&quot;
* {{پیرا|aliases}} add aliases for '''last'''.
* '''lua''': When set, changes descriptions to update Lua versions.
}}

=== editor ===
{{Citation Style documentation/edit|editor}}
{{Citation Style documentation/opt|1=
* '''lua''': When set, changes descriptions to update Lua versions.
}}

=== title ===
{{Citation Style documentation/edit|title}}

{{Citation Style documentation/opt|1=&lt;br /&gt;
'''title_title''' sets the display title:
* '''encyclopedia''' = encyclopedia
* default = title}}

=== web ===
{{Citation Style documentation/edit|web}}

=== chapter ===
{{Citation Style documentation/edit|chapter}}
{{Citation Style documentation/opt|1=&lt;br /&gt;
'''title_format''' sets the display format:
* '''italics''' = Displays in italics.
* '''work''' = If '''work''' is defined, then '''title''' is displayed in quotes, else displays in italics.
* default = Displays in quotes.
'''title_title''' sets the display title:
* '''booktitle''' = booktitle
* default = chapter}}

=== type ===
{{Citation Style documentation/edit|type}}
{{Citation Style documentation/opt|
* '''type_default''': Adds &quot;Defaults to '''type_default'''&quot;}}

=== journal ===
{{Citation Style documentation/edit|journal}}
{{Citation Style documentation/opt|1=
* '''department''' adds:
:* '''department''': Regular department within the periodical. Displays after '''work''' and is in plain text.
}}

=== edition ===
{{Citation Style documentation/edit|edition}}

=== series ===
{{Citation Style documentation/edit|series}}

=== series_episode ===
{{Citation Style documentation/edit|series_episode}}

=== event ===
{{Citation Style documentation/edit|event}}

=== agency ===
{{Citation Style documentation/edit|agency}}

=== volume ===
{{Citation Style documentation/edit|volume}}
{{Citation Style documentation/opt|1=
* '''lua''': When set, changes descriptions to update Lua versions.}}

=== date ===
{{Citation Style documentation/edit|date}}
{{Citation Style documentation/opt|1=
* '''aliases''' includes aliases for '''date'''
* '''began''' adds:
:* OR: '''began''': Full date the first part of the program or episode aired.
:** AND: '''ended''': Full date the last part of the program or episode aired.}}

=== publisher ===
{{Citation Style documentation/edit|publisher}}
{{Citation Style documentation/opt|1=
* {{para|work|no}} suppresses &quot;; if '''work''' is defined, then '''publisher''' and '''location''' are enclosed in parentheses&quot;
* {{پیرا|map|yes}} changes:
** '''publisher''': Name of publisher. The [[publisher]] is the company that publishes the work being cited. Do not use the '''publisher''' parameter for the name of a work (e.g., a book, encyclopedia, newspaper, magazine, journal, website). Displays before title. Do not wikilink—use publisher-link instead.
** '''publisher-link''': Title of existing Wikipedia article about the publisher—not the publisher's website; do not wikilink.
}}

=== newsgroup ===
{{Citation Style documentation/edit|newsgroup}}

=== language ===
{{Citation Style documentation/edit|language}}

=== pages ===
{{Citation Style documentation/edit|pages}}
{{Citation Style documentation/opt|1=
* '''work''' adds &quot;or '''work''' (or an alias) is defined&quot;}}

=== time ===
{{Citation Style documentation/edit|time}}

=== id1 ===
{{Citation Style documentation/edit|id1}}

=== id2 ===
{{Citation Style documentation/edit|id2}}

=== url ===
{{Citation Style documentation/edit|url}}
{{Citation Style documentation/opt|
* '''pmc''' adds:

 &quot; If '''url''' is not defined but '''pmc''' is, then '''url''' is set to the '''pmc''' link.
:* '''Embargo''': Date that '''pmc''' goes live; if this is in the future, then '''url''' is not set to the '''pmc''' link until that date.&quot;}}

=== chapterurl ===
{{Citation Style documentation/edit|chapterurl}}

=== lay ===
{{Citation Style documentation/edit|lay}}

=== quote ===
{{Citation Style documentation/edit|quote}}
{{Citation Style documentation/opt|1=
* {{para|cs2|yes}} suppresses &quot;When supplied, the citation terminator (a period by default) is suppressed, so the quote needs to include terminating punctuation.&quot;}}

=== ref ===
{{Citation Style documentation/edit|ref}}

=== ref2 ===
{{Citation Style documentation/edit|ref2}}

=== display ===
{{Citation Style documentation/edit|display}}
{{Citation Style documentation/opt|
* '''cs2''': When set, changes:
** '''postscript''' to &quot;defaults to none&quot;
** '''separator''' to &quot;Defaults to a comma (,)&quot;
* '''lua''': When set, changes descriptions to update Lua versions.}}

=== Subscription or registration required ===
{{Citation Style documentation/edit|registration}}

=== map_series ===
{{Citation Style documentation/edit|map_series}}

=== map_pages ===
{{Citation Style documentation/edit|map_pages}}

=== interview_id ===
{{Citation Style documentation/edit|interview_id}}

=== interview_author ===
{{Citation Style documentation/edit|interview_author}}

=== interview_interviewer ===
{{Citation Style documentation/edit|interview_interviewer}}

=== album_name ===
{{Citation Style documentation/edit|album_name}}

=== season ===
{{Citation Style documentation/edit|season}}

=== network ===
{{Citation Style documentation/edit|network}}

=== transcript ===
{{Citation Style documentation/edit|transcript}}

=== conference ===
{{Citation Style documentation/edit|conference}}

&lt;/div&gt;

&lt;includeonly&gt;
&lt;!-- زمرہ جات ایتھ‏ے تے بین الویکی روابط ویکی ڈیٹا وچ درج کرو۔ شکریہ --&gt;

&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>3e6oy7v5t09136fnwz6hbvsj6to6ktc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>الازہر شریف</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149797</id>
    <revision>
      <id>713322</id>
      <timestamp>2026-11-10T04:24:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abbas dhothar</username>
        <id>361</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;{{کام جاری}} {{خانہ معلومات شہر/عربی }} '''الازہر الشریف''' ایک اسلامی علمی ادارہ ہے، &lt;ref name=&quot;معلومات&quot;&gt;{{حوالہ ویب|آخری= |تاریخ= |عنوان=قانون إعادة تنظيم الأزهر والهيئات التي يشملها رقم 103 لسنة 1961 |یوآرایل=https://manshurat.org/node/4267 |آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/202210071428...؜&quot; نال صفحہ بنایا گیا۔</comment>
      <origin>713322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30705" sha1="tinws5c9t9368solw44xm6qby52eij4" xml:space="preserve">{{کام جاری}}
{{خانہ معلومات شہر/عربی
}}
'''الازہر الشریف''' ایک اسلامی علمی ادارہ ہے، &lt;ref name=&quot;معلومات&quot;&gt;{{حوالہ ویب|آخری= |تاریخ= |عنوان=قانون إعادة تنظيم الأزهر والهيئات التي يشملها رقم 103 لسنة 1961 |یوآرایل=https://manshurat.org/node/4267 |آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20221007142821/https://manshurat.org/node/4267 |آرکائیو تاریخ=7 أكتوبر 2022 |تاریخ رسائی=7 أكتوبر 2022 |ناشر=منشورات قانونية}}&lt;/ref&gt; اور اس کا صدر دفتر [[مصر|مصر کے]] دار الحکومت [[قاہرہ]] کے مرکز میں واقع مشیخہ الازہر کی عمارت میں واقع ہے ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|آخری= |تاریخ=13 سبتمبر 1999 |عنوان=الرئيس المصرى يفتتح مبنى جديدا لمشيخة الازهر بالقاهرة الفاطمية |یوآرایل=https://www.kuna.net.kw/ArticlePrintPage.aspx?id=1025347&amp;language=ar |آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20221007170211/https://www.kuna.net.kw/ArticlePrintPage.aspx?id=1025347&amp;language=ar |آرکائیو تاریخ=7 أكتوبر 2022 |تاریخ رسائی=7 أكتوبر 2022 |ناشر=وكالة الأنباء الكويتية}}&lt;/ref&gt; [[الازہر مسجد|مسجد الازہر]] [[972ء]] میں [[دولت فاطمیہ|فاطمی خلیفہ]] [[معز لدین اللہ]] نے [[اسماعیلی|اسماعیلی دعوت کو]] پھیلانے والی مسجد کے طور پر بنایا تھا۔ [[جامعہ زیتونہ]] اور [[جامعہ قرویین]] کی جامعات کے بعد اسے دنیا کی تیسری قدیم ترین جامعات سمجھا جاتا ہے۔ &lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا1&quot;&gt;{{حوالہ ویب|آخری=أيمن فؤاد |تاریخ=21 أبريل 2017 |عنوان=ثالث أقدم جامعة في العالم الجامع الأزهر.. مسيرة أمة |یوآرایل=https://gate.ahram.org.eg/daily/News/202241/152/590419/%D9%85%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B1/%D8%AB%D8%A7%D9%84%D8%AB-%D8%A3%D9%82%D8%AF%D9%85-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D8%A9-%D9%81%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%E2%80%AD-%E2%80%AC%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B2%D9%87%D8%B1--%D9%85%D8%B3%D9%8A%D8%B1%D8%A9.aspx |آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20221007050150/https://gate.ahram.org.eg/daily/News/202241/152/590419/%D9%85%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B1/%D8%AB%D8%A7%D9%84%D8%AB-%D8%A3%D9%82%D8%AF%D9%85-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D8%A9-%D9%81%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%E2%80%AD-%E2%80%AC%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B2%D9%87%D8%B1--%D9%85%D8%B3%D9%8A%D8%B1%D8%A9.aspx |آرکائیو تاریخ=7 أكتوبر 2022 |تاریخ رسائی=7 أكتوبر 2022 |ناشر=الأهرام}}&lt;/ref&gt;

موجودہ شکل میں [[جامعہ ازہر]] کو قانون نمبر 10، سنہ 1911ء کے تحت ازسرِنو منظم کیا گیا، جس میں بعد ازاں سنہ 1923ء کے قوانین نمبر 32 اور 33 کے ذریعے ترمیم کی گئی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://manshurat.org/node/73407|مصنف آخری= |ناشر= منشورات قانونية|عنوان= تعديل بعض مواد القانون 10 لسنة 1911 الخاص بالجامع الأزهر والمعاهد الدينية العلمية الإسلامية|تاریخ= |تاریخ رسائی= 8 أكتوبر 2022|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20221008054550/https://manshurat.org/node/73407|آرکائیو تاریخ= 8 أكتوبر 2022}}&lt;/ref&gt; اس کے بعد سنہ 1961ء میں قانون نمبر 103 نافذ کیا گیا، جس کے مطابق ازہر ایک عظیم اسلامی علمی ادارہ ہے، جو اسلامی ورثے کی حفاظت اور اس کے مطالعے کا ذمہ دار ہے۔ اسے ایک مستقل قانونی شخصیت حاصل ہے۔ اس کی سربراہی [[امام اکبر|امامِ اکبر]]، شیخ الازہر کرتے ہیں، جن کا موجودہ نام [[احمد طيب|احمد طیب]] ہے۔ یہ ادارہ کئی بنیادی اداروں پر مشتمل ہے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://gate.ahram.org.eg/News/3716295.aspx|مصنف آخری= شيماء عبد الهادي|ناشر= الأهرام|عنوان= شيخ الأزهر يستقبل السفير المالي ويناقشان سبل تعزيز التعاون المشترك|تاریخ= 2 أكتوبر 2022|تاریخ رسائی= 7 أكتوبر 2022|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20221007165723/https://gate.ahram.org.eg/News/3716295.aspx|آرکائیو تاریخ= 7 أكتوبر 2022}}&lt;/ref&gt;
== تاریخ ==
[[فائل:Kharashy.jpg|تصغیر|محمد بن عبد اللہ خرشی، جامع ازہر کے پہلے شیخ، 1601ء۔]]
محمد خرشی [[1601ء]] میں [[جامعہ الازہر|جامعہ ازہر]] کے پہلے شیخ مقرر ہوئے۔
[[1952ء]] کے مصری انقلاب کے بعد، جو [[محمد نجیب]] اور [[جمال عبد الناصر]] کی قیادت میں آزاد افسران کی تحریک نے برپا کیا تھا اور جس کے نتیجے میں مصر کی بادشاہت کا خاتمہ ہوا، جامعہ ازہر کو جامع ازہر سے الگ کرنے کے مراحل شروع ہوئے۔ اس دوران مسجد کے اردگرد واقع بہت سی املاک کو جامعہ کے جدید احاطے کے لیے جگہ فراہم کرنے کی غرض سے اس میں شامل کرکے منہدم کر دیا گیا۔ &lt;ref name=univ_hist_11/&gt;&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا29&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Summerfield|Devine|Levi|1998|p=[http://books.google.com/books?id=6x3S8eM3spAC&amp;pg=PA13 13]}} {{حوالہ ویب|یوآرایل=https://books.google.com/books?id=6x3S8eM3spAC&amp;pg=PA13 |عنوان=نسخة مؤرشفة |تاریخ رسائی=26 يناير 2018 |آرکائیو تاریخ=2 مايو 2016 |آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20160502142557/https://books.google.com/books?id=6x3S8eM3spAC&amp;pg=PA13 |یوآرایل کی کیفیت=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; 1955ء میں مسجد کو بطور مدرسہ استعمال کرنا بند کر دیا گیا، جبکہ 1961ء میں جامعہ کے باضابطہ کالج قائم کیے گئے۔ اسی سال ایک قانون جاری کیا گیا جس کے تحت اس تعلیمی اور مذہبی ادارے کے دوہرے کردار کو الگ کر دیا گیا۔ اس قانون کو پوری اسلامی دنیا میں پزیرائی حاصل ہوئی۔ اس کے تحت جامعہ ازہر میں غیر مذہبی علوم کے کالج قائم کرنے کی منظوری دی گئی، جن میں طب، انجینئرنگ اور اقتصادیات کے کالج شامل تھے۔ یہ اصلاحات فرانسیسی قبضے کے بعد جدیدیت کی جانب پہلی بڑی پیش رفت تھیں۔ &lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا30&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Abdo|2002|pp=50–51}}&lt;/ref&gt; ،&lt;ref name=zaman_60&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Zaman|2002|p=60}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Tibi|2006|p=173}}&lt;/ref&gt;نصاب میں اصلاحات کے نتیجے میں ازہر کے تعلیمی اداروں میں داخلہ لینے والے مصری طلبہ کی تعداد میں غیر معمولی اضافہ ہوا، خصوصاً ابتدائی اور ثانوی مدارس میں تعلیم حاصل کرنے والے نوجوانوں کی تعداد تیزی سے بڑھی۔ اعداد و شمار کے مطابق ازہر کے ابتدائی اور ثانوی مدارس میں زیر تعلیم طلبہ کی تعداد 1970ء میں 90 ہزار سے کم تھی، جو [[1980ء]] کی دہائی کے اوائل میں بڑھ کر 3 لاکھ، 1990ء کی دہائی کے اوائل میں تقریباً 10 لاکھ اور 2001ء میں 13 لاکھ سے تجاوز کر گئی۔ &lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا31&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Zaman|2002|p=86}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Zeghal|2007|p=110}}&lt;/ref&gt;

[[جمال عبد الناصر]] نے وزارتِ عظمیٰ اور بعد ازاں صدارت کے دوران ازہر کے علما کے اختیارات محدود کرنے اور ان کے اثر و رسوخ کو اپنے مقاصد کے لیے استعمال کرنے کی کوششیں جاری رکھیں۔ &lt;ref name=&quot;بعد ثورة يوليو&quot;&gt;[http://www.anhri.net/reports/islamic-map/map/03.shtml الأزهر بعد الثورة] {{أرشيف الويب|url=http://web.archive.org/web/20180107174859/http://www.anhri.net/reports/islamic-map/map/03.shtml |date=07 يناير 2018}}&lt;/ref&gt; 1952ء میں اوقاف کو قومی تحویل میں لے کر نئے قائم کردہ وزارتِ اوقاف کے ماتحت کر دیا گیا، جس سے مسجد کی مالی معاملات پر اختیار رکھنے کی صلاحیت ختم ہو گئی۔ [[1955ء]] میں شرعی عدالتیں ختم کر دی گئیں اور مذہبی عدالتوں کو ریاستی عدالتی نظام میں ضم کر دیا گیا، جس سے علما کی خود مختاری بری طرح متاثر ہوئی۔ &lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا32&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Abdo|2002|pp=49–50}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=zeghal_372/&gt; ،&lt;ref name=&quot;عبد الناصر والأزهر&quot;&gt;[http://www.islammemo.cc/Tahkikat/2012/09/30/156525.html الأزهر خلال عهد عبد الناصر] {{أرشيف الويب|url=http://web.archive.org/web/20170707174512/http://islammemo.cc:80/Tahkikat/2012/09/30/156525.html |date=07 يوليو 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا33&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Zeghal|1999|p=372}}&lt;/ref&gt;1961ء میں اصلاحات کا ایک قانون جاری کیا گیا، جس کے تحت 1936ء کے ازہر کے خود مختاری سے متعلق قانون کو منسوخ کر دیا گیا اور مصر کے صدر کو شیخ الازہر مقرر کرنے کا اختیار حاصل ہو گیا۔ یہ عہدہ پہلی مرتبہ [[سلطنت عثمانیہ|عثمانی]] دورِ حکومت میں قائم کیا گیا تھا۔ &lt;ref name=ghazzal_79&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Ghazzal|2005|p=79}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا34&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Lulat|2005|p=79}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;الأهرام&quot;&gt;[digital.ahram.org.eg/articles.aspx?Serial=1156802&amp;eid=17 الأزهر في عهد جمال عبد الناصر جريدة الأهرام]&lt;/ref&gt;

ازہر، جو قوم اور ریاست کی اسلامی شناخت کی علامت بنا رہا، عوام پر اپنا اثر و رسوخ برقرار رکھنے کے باوجود ریاست پر اپنی مرضی مسلط کرنے کے قابل نہ رہا۔ انقلاب کے بعد ازہر بتدریج ریاستی [[بیورو کریسی|بیوروکریسی]] کے زیرِ اثر آتا گیا اور اس کے نصاب اور مسجد کی حیثیت سے اس کے کردار کی خود مختاری ختم ہوتی گئی۔ &lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا35&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Binder|1988|p=340}}&lt;/ref&gt; ،&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا36&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Abdo|2002|p=51}}&lt;/ref&gt; اسی طرح مذہبی قوانین کی تشریح کے لیے سرکاری ادارے قائم کیے جانے سے علما کے اختیارات بھی کمزور ہوئے۔ اگرچہ ان اصلاحات سے علما کی خود مختاری اور اختیارات میں نمایاں کمی آئی، تاہم ریاستی نظام میں ان کی شمولیت کے ذریعے ان کے اثر و رسوخ کو ایک نئی بنیاد بھی فراہم ہوئی۔ [[1961ء]] کے علما کی اصلاحات کے قانون کے تحت ریاستی وسائل ان کے لیے مختص کیے گئے، اگرچہ مالیاتی خزانہ ازہر کے اختیار سے باہر تھا۔ [[جمال عبد الناصر]] نے علما کو ریاست کے تابع کرنے کی کوشش کی، تاہم انھوں نے ازہر کے اثر و رسوخ کو محدود کرنے کی مزید انتہا پسندانہ تجاویز قبول نہیں کیں۔&lt;ref&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Zeghal|1999|p=374}}&lt;/ref&gt; ،&lt;ref&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Zeghal|1999|p=375}}&lt;/ref&gt; ان میں [[1955ء]] میں [[طہ حسین]] کی تجویز بھی شامل تھی۔ طہ حسین نے ازہر کے ابتدائی اور ثانوی تعلیمی نظام کو ختم کرکے جامعہ کو جدید تعلیمی نظام کے اندر شریعت کے ایک کالج میں تبدیل کرنے کی تجویز پیش کی تھی۔ علما نے اس منصوبے کی مخالفت کی۔ تاہم عبد الناصر کی جانب سے ازہر کے مرکزی مقام کو برقرار رکھنے کے فیصلے کے پس منظر میں ان کے ذاتی سیاسی مفادات بھی کارفرما تھے، جن میں حکومت کو قانونی و مذہبی جواز فراہم کرنے اور علما کی مخالفت سے بچنے کے لیے ازہر کو استعمال کرنا شامل تھا۔ &lt;ref&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Zeghal|1999|p=376}}&lt;/ref&gt;
[[فائل:Egyptian government officials at al-Azhar Mosque, 1966.jpg|تصغیر| دائیں|دائیں جانب جمال عبد الناصر، 1966ء میں جامع ازہر میں ان کا استقبال کیا جا رہا ہے۔ ان کے ساتھ شیخ الازہر حسن مأمون بھی موجود ہیں۔]]
[[فائل:Ahmed_el-Tayeb_1.jpg|تصغیر|احمد الطیب، شیخ الازہر۔|228x228پکسل]]
اس دور میں [[جامعہ ازہر]] مکمل طور پر حکومت کے ایک ذیلی ادارے کی حیثیت اختیار کر گیا اور اسے حکومتی اقدامات کو مذہبی جواز فراہم کرنے کے لیے استعمال کیا جانے لگا۔ اگرچہ علما اس سے پہلے یہ فتویٰ دے چکے تھے کہ سوشلزم اسلام سے مطابقت نہیں رکھتا، لیکن انقلاب اور زرعی اصلاحات کے بعد ازہر کے علما نے نئے فتاویٰ جاری کیے، جن میں جمال عبد الناصر کی پالیسیوں کی تائید کی گئی اور انھیں مذہبی جواز فراہم کرتے ہوئے ’’اسلامی سوشلزم‘‘ کا نام دیا گیا۔ &lt;ref name=&quot;عبد الناصر والأزهر&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;abdo_52&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Abdo|2002|p=52}}&lt;/ref&gt; ،&lt;ref name=&quot;aburish_200&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Aburish|2004|p=200}}&lt;/ref&gt; علما کے اثر و رسوخ کو [[اخوان المسلمون]] کے مقابل ایک متوازی قوت کے طور پر استعمال کیا گیا اور سعودی عرب میں وہابی اثر و رسوخ کو محدود کرنے کی کوشش کی گئی۔ جمال عبد الناصر پر قاتلانہ حملے کی ذمہ داری اخوان المسلمون پر عائد کی گئی اور اس جماعت پر پابندی لگا دی گئی۔ عبد الناصر کو علما کی حمایت کی ضرورت تھی، تاہم انھوں نے اخوان المسلمون کے ارکان کی بڑے پیمانے پر گرفتاریاں بھی شروع کر دیں۔ اس کے نتیجے میں ازہر پر عائد بعض پابندیوں میں نرمی کی گئی۔ ،&lt;ref name=abdo_51/&gt;&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا37&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Shillington|2005|p=[http://books.google.com/books?id=Ftz_gtO-pngC&amp;pg=PA478 478]}} {{حوالہ ویب|یوآرایل=https://books.google.com/books?id=Ftz_gtO-pngC&amp;pg=PA478 |عنوان=نسخة مؤرشفة |تاریخ رسائی=26 يناير 2018 |آرکائیو تاریخ=17 مايو 2016 |آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20160517013543/https://books.google.com/books?id=Ftz_gtO-pngC&amp;pg=PA478 |یوآرایل کی کیفیت=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;
اس کے جواب میں ازہر کے علما نے اخوان المسلمون کو ختم کرنے کی [[جمال عبد الناصر|عبد الناصر]] کی کوششوں کی حمایت کی۔ بعد کے حکومتی ادوار میں بھی یہی صورتِ حال برقرار رہی۔ ازہر کی جانب سے [[اخوان المسلمون]] کی ساکھ کو نقصان پہنچانے کی کوششوں کے باوجود یہ جماعت اپنی سرگرمیاں جاری رکھنے میں کامیاب رہی۔
ازہر نے [[1967ء]] میں [[اسرائیل]] کے ساتھ جنگ کو بھی مذہبی جواز فراہم کیا اور اسرائیل کے خلاف جہاد کا اعلان کیا۔ &lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا38&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Aburish|2004|p=88}}&lt;/ref&gt; .&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا39&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Abdo|2002|p=31}}&lt;/ref&gt;

[[1970ء]] میں [[جمال عبد الناصر]] کی وفات کے بعد [[انور سادات]] مصر کے صدر بنے۔ سادات نے عرب دنیا میں مصری قیادت کی علامت کے طور پر ازہر کی سابقہ حیثیت بحال کرنے کی خواہش کا اظہار کیا۔ ان کا کہنا تھا کہ: ’’عرب دنیا مصر اور ازہر کے بغیر اپنا کام نہیں چلا سکتی۔‘‘&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا40&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Abdo|2002|p=54}}&lt;/ref&gt; اس اعتراف سے اخوان المسلمون کے بڑھتے ہوئے اثر و رسوخ کو مزید تقویت ملی۔ السادات نے [[اخوان المسلمون]] اور علما پر عائد متعدد پابندیوں میں نرمی بھی کی۔
تاہم ستمبر 1971ء میں صحافیوں اور مختلف تنظیموں کی جانب سے ایک مہم شروع کی گئی، جس میں اچانک سادات کے موقف اور پالیسیوں کو تنقید کا نشانہ بنایا گیا۔ اس پر سادات نے ان علما کے خلاف پابندیاں عائد کر دیں جنھوں نے ریاست کی سرکاری پالیسیوں پر تنقید کی تھی۔ السادات نے ازہر کے علما کو حکومتی مقاصد کے لیے بطورِ آلہ استعمال کرنا بھی جاری رکھا، جس پر متعدد حلقوں، بشمول اسلامی جماعتوں اور دیگر نسبتاً اعتدال پسند گروہوں نے تنقید کی۔ &lt;ref name=abdo_31/&gt;شکری مصطفیٰ نے ازہر کے علما پر الزام لگایا کہ وہ محض حکومت کی سہولت کے لیے مذہبی فتوے جاری کرتے ہیں۔
جب [[انور سادات]] نے اسرائیل کے ساتھ امن معاہدہ کرنے کا فیصلہ کیا تو مصر کی آبادی کی بھاری اکثریت نے انھیں غدار قرار دیا۔ اس موقع پر ازہر نے ایک بیان جاری کیا جس میں کہا گیا کہ اب امن قائم کرنے کا وقت آ گیا ہے۔ &lt;ref name=abdo_54/&gt; .&lt;ref name=abdo_31/&gt;
[[فائل:Die Gartenlaube (1869) b 509.jpg|تصغیر|1869ء میں جامع ازہر۔|205x205پک]]
انور سادات کے قتل کے بعد 1981ء میں [[حسنی مبارک]] مصر کے صدر بنے۔ ازہر نے حکومتی پالیسیوں کو مذہبی جواز فراہم کرنے کا سلسلہ جاری رکھا۔ اس کے نتیجے میں مبارک کی حکومت نے جامع ازہر اور اس کے علما کو کچھ حد تک خود مختاری دی۔ اس کے بعد جاد الحق علی جاد الحق 1982ء سے 1996ء میں اپنی وفات تک شیخ الازہر کے عہدے پر فائز رہے۔ ،&lt;ref name=&quot;بعد ثورة يوليو&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;حسني مبارك&quot;&gt;[https://www.maghress.com/hespress/37698 الأزهر بعد حسني مبارك] {{أرشيف الويب|url=http://web.archive.org/web/20180108023045/https://www.maghress.com/hespress/37698 |date=08 يناير 2018}}&lt;/ref&gt;انھوں نے بھی دیگر ازہری علما کی طرح ازہر کو ریاستی کنٹرول سے آزاد رکھنے کی خواہش کا اظہار کیا۔ [[جاد الحق علی جاد الحق|جاد الحق]] کا کہنا تھا کہ اگر حکومت مصر میں اسلامی جماعت کے خلاف ازہر سے مؤثر کردار ادا کروانا چاہتی ہے تو اسے ازہر کو ریاست سے زیادہ سے زیادہ خود مختاری دینی چاہیے اور اسے ایسی آزاد آواز فراہم کرنی چاہیے جس میں ریاست مداخلت نہ کرے۔ مبارک کے دورِ حکومت میں ریاست نے اپنے بعض اختیارات ازہر کے سپرد کر دیے۔ &lt;ref name=&quot;إستقلال الأزهر&quot;&gt;[http://www.al-forqan.net/files/print-157.html إستقلال الأزهر] {{أرشيف الويب|url=http://web.archive.org/web/20180107120213/http://www.al-forqan.net/files/print-157.html |date=07 يناير 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;جاد الحق&quot;&gt;[https://www.jstor.org/stable/10.2307/4329188 جاد الحق] {{أرشيف الويب|url=https://web.archive.org/web/20200323090231/http://www.jstor.org/stable/10.2307/4329188 |date=23 مارس 2020}}&lt;/ref&gt;1990ء کی دہائی کے اوائل میں ذرائع ابلاغ پر عائد نگرانی کے قوانین میں ترامیم پیش کی گئیں، جن کے تحت ازہر کو مطبوعات اور برقی ذرائع ابلاغ کے تمام مواد کی نگرانی کا اختیار دیا گیا۔ &lt;ref&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Barraclough|1998|pp=239–240}}&lt;/ref&gt; اگرچہ قانون کے مطابق ازہر صرف شکایت درج کرانے کی تحریری سفارش کر سکتا تھا، تاہم ٹیلی وژن کے ڈراموں اور پروگراموں کے اسکرپٹ نشر ہونے سے پہلے معمول کے مطابق منظوری کے لیے ازہر بھیجے جانے لگے۔ &lt;ref&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Barraclough|1998|pp=242–243}}&lt;/ref&gt;

الازہر نے دنیا بھر کے دیگر سنی مذہبی اداروں کے مقابلے میں ایک مرکزی مذہبی مقام برقرار رکھا، کیونکہ مسلمانوں کی مجموعی آبادی کی بھاری اکثریت اہلِ سنت پر مشتمل ہے۔ &lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا41&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Rahman|1984|p=31}}&lt;/ref&gt; الازہر کا اثر و رسوخ پوری اسلامی دنیا تک پھیلا ہوا تھا اور مصر سے باہر بھی مذہبی احکام کے سلسلے میں اس سے مشورے طلب کیے جاتے تھے۔ مثال کے طور پر خلیجی جنگ سے قبل سعودی عرب کے بادشاہ [[فہد بن عبد العزیز]] نے سعودی عرب میں غیر ملکی فوجوں کی تعیناتی کی اجازت کے لیے [[سعودی عرب]] کے مفتیِ اعظم کی بجائے شیخ الازہر سے فتویٰ طلب کیا، حالانکہ اسلام کے دو مقدس ترین مقامات اسی ملک میں واقع ہیں۔ &lt;ref&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Tibi|2006|p=165}}&lt;/ref&gt;اسی طرح 2003ء میں فرانس کے وزیر داخلہ نکولا سارکوزی نے ازہر سے فتویٰ طلب کیا کہ آیا مسلمان لڑکیوں کو فرانس کے سرکاری اسکولوں میں حجاب نہ پہننے کی اجازت دی جا سکتی ہے، حالانکہ فرانس میں ’’فرانسیسی کونسل برائے اسلامی امور‘‘ بھی موجود تھی۔ اس وقت کے شیخ الازہر، شیخ [[محمد سید طنطاوی]] نے ایک بیان جاری کیا، جس میں کہا گیا کہ اگرچہ حجاب پہننا اسلامی فریضہ ہے، تاہم فرانس میں مقیم مسلمان خواتین پر لازم ہے کہ وہ فرانسیسی قوانین کا احترام کریں اور ان کی پابندی کریں۔ شیخ الازہر کو مصر کے اندر شدید تنقید کا سامنا کرنا پڑا اور اس فتویٰ کو فرانسیسی حکومت کو خوش کرنے کے لیے اسلامی اصولوں سے دست برداری قرار دیا گیا۔ &lt;ref&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Zeghal|2007|p=123}}&lt;/ref&gt;
== ذیلی ادارے ==
{{مصر میں مذاہب}}
{{اصل مضمون|الازہر کے اداروں کی فہرست}}
جامعہ الازہر میں متعدد ادارے اور انتظامی شعبے شامل ہیں، جن میں درج ذیل ہیں:
=== علمائے کبار کی مجلس ===
{{اصل مضمون| الازہر کی اکابر علماء کونسل}}
یہ جامعہ الازہر کا اعلیٰ ترین مذہبی ادارہ ہے۔ اس کا قیام 1911ء میں شیخ الازہر سلیم البشری کے دور میں عمل میں آیا۔ بعد ازاں 1961ء میں صدر جمال عبد الناصر کے دور میں اسے تحلیل کر دیا گیا۔
2012ء میں شیخ الازہر [[احمد طيب|احمد طیب]] کے دور میں اسے دوبارہ بحال کیا گیا، تاہم 2013ء میں اس کے کئی اختیارات واپس لے لیے گئے، جس کے بعد اس کا موجودہ کردار بنیادی طور پر شیخ الازہر اور مفتیِ جمہوریہ کے انتخاب تک محدود رہ گیا۔ &lt;ref&gt;محمد ربيع غزالة، [http://digital.ahram.org.eg/articles.aspx?Serial=967867&amp;eid=5771 الرئيس يعتمد تشكيل هيئة كبار علما الأزهر]. الأهرام الرقمي، 2012-7-19. تاريخ الولوج 12 فبراير 2013. {{أرشيف الويب|url=https://web.archive.org/web/20140220055407/http://digital.ahram.org.eg/articles.aspx?Serial=967867&amp;eid=5771 |date=20 فبراير 2014}}&lt;/ref&gt;

=== الازہر کی اعلیٰ کونسل ===
{{اصل مضمون|مجلس اعلی الازہر}}
[[فائل:Cario - Islamic district - Al-Azhar Mosque - courtyard.JPG|تصغیر|جامعہ الازہر کا صحن۔]]
[[فائل:Al-Azhar bab al-muzaynin.jpg|تصغیر|جامعہ الازہر کے باب المزینین کا بیرونی منظر۔]]
شیخ الازہر، جو کونسل کے سربراہ ہوتے ہیں۔
نائب شیخ الازہر۔
جامعہ الازہر کے صدر۔
جامعہ الازہر کے کلیات کے سربراہان۔ اسلامی تحقیقات کی اکیڈمی کے چار ارکان، جنھیں اکیڈمی منتخب کرتی ہے اور شیخ الازہر کی سفارش پر صدرِ جمہوریہ دو سال کے لیے مقرر کرتے ہیں۔
وزارتِ اوقاف، وزارتِ تعلیم، وزارتِ عدل اور وزارتِ مالیات میں سے ہر ایک کا ایک نائب وزیر یا معاون نائب وزیر، جسے متعلقہ وزیر کونسل میں اپنی وزارت کی نمائندگی کے لیے مقرر کرتا ہے۔ اسلامی ثقافت اور دینی مشنز کے ڈائریکٹر۔
الازہری اداروں کے ڈائریکٹر۔
زیادہ سے زیادہ تین ایسے ارکان جو اعلیٰ تعلیم اور اس سے متعلق عمومی امور کا تجربہ رکھتے ہوں۔ ان میں سے کم از کم ایک اعلیٰ کونسل برائے جامعات کا رکن ہو۔ انھیں متعلقہ وزیر، کونسل سے مشاورت اور شیخ الازہر کی سفارش پر دو سال کے لیے مقرر کرتا ہے۔

=== مجمع اسلامی تحقیقات ===
{{اصل مضمون| الازہر کا اسلامی تحقیقی ادارہ}}
یہ اسلامی تحقیقات کا اعلیٰ ادارہ ہے۔ یہ اسلامی تحقیقات سے متعلق تمام امور کا مطالعہ کرتا ہے اور اسلامی ثقافت کی تجدید، اسے غیر ضروری امور، آلائشوں اور سیاسی و مذہبی تعصب کے اثرات سے پاک کرنے، اس کی خالص اور اصل حقیقت کو اجاگر کرنے اور ہر طبقے اور ہر ماحول میں اس کے علم کو عام کرنے کے لیے کام کرتا ہے۔
یہ عقیدے سے متعلق نئے مذہبی یا معاشرتی مسائل کے بارے میں اپنی رائے بھی پیش کرتا ہے اور حکمت و اچھی نصیحت کے ذریعے اللہ کی راہ کی دعوت دینے کی ذمہ داری اٹھاتا ہے۔ یہ جامعہ الازہر کے ساتھ مل کر اعلیٰ اسلامی تعلیم کے تخصص اور عالمیہ کے درجات کے مطالعات کی رہنمائی، نگرانی اور ان کے امتحانات میں شرکت بھی کرتا ہے۔ اس قانون کے انتظامی ضوابط مجمع اسلامی تحقیقات کے فرائض کی تفصیلات متعین کرتے ہیں، تاکہ اس کے قیام کا مقصد پورا ہو سکے۔

== حوالہ جات ==
{{حوالہ جات}}

[[زمرہ:مصر میں قائم اسلامی تنظیمیں]]
[[زمرہ:اسلامی تنظیمیں]]
[[زمرہ:اسلام]]
[[زمرہ:قرون وسطی میں قاہرہ]]
[[زمرہ:مصر میں مذہب]]
[[زمرہ:مصر میں اسلام]]
[[زمرہ:الازہر مسجد]]
[[زمرہ:اہل سنت]]
[[زمرہ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالہ جات]]
[[زمرہ:مقام نقشہ ویکی ڈیٹا سے ماخوذ]]
[[زمرہ:قاہرہ]]
[[زمرہ:قاہرہ میں عمارات و ساخات]]
[[زمرہ:قاہرہ میں تعلیم]]
[[زمرہ:975ء کی تاسیسات]]
[[زمرہ:اسلامی جامعات و دانشگاہیں]]
[[زمرہ:قاہرہ میں قائم تنظیمیں]]
[[زمرہ:قاہرہ میں مذہب]]</text>
      <sha1>tinws5c9t9368solw44xm6qby52eij4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>713323</id>
      <parentid>713322</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T04:25:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abbas dhothar</username>
        <id>361</id>
      </contributor>
      <origin>713323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32024" sha1="ezhblj70t1gr180lfpcup4u67embwsp" xml:space="preserve"> 
{{خانہ معلومات شہر/عربی}}
'''الازہر الشریف''' اک اسلامی علمی ادارہ اے، &lt;ref name=&quot;معلومات&quot;&gt;{{حوالہ ویب|آخری= |تریخ= |عنوان=قانون إعادة تنظيم الأزهر والهيئات التي يشملها رقم 103 لسنة 1961 |یوآرایل=https://manshurat.org/node/4267 |آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20221007142821/https://manshurat.org/node/4267 |آرکائیو تریخ=7 أكتوبر 2022 |تریخ رسائی=7 أكتوبر 2022 |ناشر=منشورات قانونية}}&lt;/ref&gt; تے اس دا صدر دفتر [[مصر|مصر دے]] راجگڑھ [[قاہرہ]] دے مرکز وچ واقع مشیخہ الازہر د‏‏ی عمارت وچ واقع اے ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|آخری= |تریخ=13 سبتمبر 1999 |عنوان=الرئيس المصرى يفتتح مبنى جديدا لمشيخة الازهر بالقاهرة الفاطمية |یوآرایل=https://www.kuna.net.kw/ArticlePrintPage.aspx?id=1025347&amp;language=ar |آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20221007170211/https://www.kuna.net.kw/ArticlePrintPage.aspx?id=1025347&amp;language=ar |آرکائیو تریخ=7 أكتوبر 2022 |تریخ رسائی=7 أكتوبر 2022 |ناشر=وكالة الأنباء الكويتية}}&lt;/ref&gt; [[الازہر مسجد|مسجد الازہر]] [[972ء]] وچ [[دولت فاطمیہ|فاطمی خلیفہ]] [[معز لدین اللہ]] نے [[اسماعیلی|اسماعیلی دعوت نو‏‏ں]] پھیلانے والی مسجد دے طور اُتے بنایا سی۔ [[جامعہ زیتونہ]] تے [[جامعہ قرویین]] د‏‏یاں یونیورسٹیاں دے بعد اسنو‏ں دنیا د‏‏ی تیسری قدیم ترین یونیورسٹیاں سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا1&quot;&gt;{{حوالہ ویب|آخری=أيمن فؤاد |تریخ=21 أبريل 2017 |عنوان=ثالث أقدم جامعة في العالم الجامع الأزهر.. مسيرة أمة |یوآرایل=https://gate.ahram.org.eg/daily/News/202241/152/590419/%D9%85%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B1/%D8%AB%D8%A7%D9%84%D8%AB-%D8%A3%D9%82%D8%AF%D9%85-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D8%A9-%D9%81%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%E2%80%AD-%E2%80%AC%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B2%D9%87%D8%B1--%D9%85%D8%B3%D9%8A%D8%B1%D8%A9.aspx |آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20221007050150/https://gate.ahram.org.eg/daily/News/202241/152/590419/%D9%85%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B1/%D8%AB%D8%A7%D9%84%D8%AB-%D8%A3%D9%82%D8%AF%D9%85-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D8%A9-%D9%81%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%E2%80%AD-%E2%80%AC%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B2%D9%87%D8%B1--%D9%85%D8%B3%D9%8A%D8%B1%D8%A9.aspx |آرکائیو تریخ=7 أكتوبر 2022 |تریخ رسائی=7 أكتوبر 2022 |ناشر=الأهرام}}&lt;/ref&gt;

موجودہ شکل وچ [[جامعہ ازہر]] نو‏‏ں قانون نمبر 10، سنہ 1911ء دے تحت ازسرِنو منظم کيتا گیا، جس وچ بعد وچ سنہ 1923ء دے قوانین نمبر 32 تے 33 دے ذریعے ترمیم کيتی گئی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://manshurat.org/node/73407|مصنف آخری= |ناشر= منشورات قانونية|عنوان= تعديل بعض مواد القانون 10 لسنة 1911 الخاص بالجامع الأزهر والمعاهد الدينية العلمية الإسلامية|تریخ= |تریخ رسائی= 8 أكتوبر 2022|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20221008054550/https://manshurat.org/node/73407|آرکائیو تریخ= 8 أكتوبر 2022}}&lt;/ref&gt; اس دے بعد سنہ 1961ء وچ قانون نمبر 103 نافذ کيتا گیا، جس دے مطابق ازہر اک عظیم اسلامی علمی ادارہ اے، جو اسلامی ورثے د‏‏ی راکھی تے اس دے مطالعے دا ذمہ دار ا‏‏ے۔ اسنو‏ں اک مستقل قانونی شخصیت حاصل ا‏‏ے۔ اس د‏ی سربراہی [[امام اکبر|امامِ اکبر]]، شیخ الازہر کردے نيں، جنہاں دا موجودہ ناں [[احمد طيب|احمد طیب]] ا‏‏ے۔ ایہ ادارہ کئی بنیادی ادارےآں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://gate.ahram.org.eg/News/3716295.aspx|مصنف آخری= شيماء عبد الهادي|ناشر= الأهرام|عنوان= شيخ الأزهر يستپہلے السفير المالي ويناقشان سبل تعزيز التعاون المشترك|تریخ= 2 أكتوبر 2022|تریخ رسائی= 7 أكتوبر 2022|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20221007165723/https://gate.ahram.org.eg/News/3716295.aspx|آرکائیو تریخ= 7 أكتوبر 2022}}&lt;/ref&gt;
== تریخ ==
[[فائل:Kharashy.jpg|thumb|محمد بن عبد اللہ خرشی، جامع ازہر دے پہلے شیخ، 1601ء۔]]
محمد خرشی [[1601ء]] وچ [[الازہر یونیورسٹی|جامعہ ازہر]] دے پہلے شیخ مقرر ہوئے۔
[[1952ء]] دے مصری انقلاب دے بعد، جو [[محمد نجیب]] تے [[جمال عبد الناصر]] د‏‏ی قیادت وچ آزاد افسران د‏‏ی تحریک نے برپا کيتا سی تے جس دے نتیجے وچ مصر د‏‏ی بادشاہت دا خاتمہ ہويا، جامعہ ازہر نو‏‏ں جامع ازہر تو‏ں وکھ کرنے دے مراحل شروع ہوئے۔ اس دوران مسجد دے اردگرد واقع بہت ساریاں املاک نو‏‏ں جامعہ دے جدید احاطے دے لئی جگہ فراہ‏م کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں اس وچ شام‏ل کرکے منہدم کر دتا گیا۔ &lt;ref name=univ_hist_11 /&gt;&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا29&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Summerfield|Devine|Levi|1998|p=[http://books.google.com/books?id=6x3S8eM3spAC&amp;pg=PA13 13]}} {{حوالہ ویب|یوآرایل=https://books.google.com/books?id=6x3S8eM3spAC&amp;pg=PA13 |عنوان=نسخة مؤرشفة |تریخ رسائی=26 يناير 2018 |آرکائیو تریخ=2 مايو 2016 |آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20160502142557/https://books.google.com/books?id=6x3S8eM3spAC&amp;pg=PA13 |یوآرایل د‏‏ی کیفیت=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; 1955ء وچ مسجد نو‏‏ں بطور مدرسہ استعمال کرنا بند کر دتا گیا، جدو‏ں کہ 1961ء وچ جامعہ دے باضابطہ کالج قائم کيتے گئے۔ ايس‏ے سال اک قانون جاری کيتا گیا جس دے تحت اس تعلیمی تے مذہبی ادارے دے دوہرے کردار نو‏‏ں وکھ کر دتا گیا۔ اس قانون نو‏‏ں پوری اسلامی دنیا وچ پزیرائی حاصل ہوئی۔ اس دے تحت جامعہ ازہر وچ غیر مذہبی علوم دے کالج قائم کرنے د‏‏ی منظوری دتی گئی، جنہاں وچ طب، انجینئرنگ تے اقتصادیات دے کالج شام‏ل سن ۔ ایہ اصلاحات فرانسیسی قبضے دے بعد جدیدیت د‏‏ی جانب پہلی وڈی پیش رفت سی۔ &lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا30&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Abdo|2002|pp=50–51}}&lt;/ref&gt; ،&lt;ref name=zaman_60&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Zaman|2002|p=60}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Tibi|2006|p=173}}&lt;/ref&gt;نصاب وچ اصلاحات دے نتیجے وچ ازہر دے تعلیمی ادارےآں وچ داخلہ لینے والے مصری طلبہ د‏‏ی تعداد وچ غیر معمولی وادھا ہويا، خصوصاً ابتدائی تے ثانوی مدارس وچ تعلیم حاصل کرنے والے نوجواناں د‏‏ی تعداد تیزی تو‏ں بڑھی۔ اعداد و شمار دے مطابق ازہر دے ابتدائی تے ثانوی مدارس وچ زیر تعلیم طلبہ د‏‏ی تعداد 1970ء وچ 90 ہزار تو‏ں کم سی جو [[1980ء]] د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ودھ ک‏ے 3 لکھ، 1990ء د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ تقریباً 10 لکھ تے 2001ء وچ 13 لکھ تو‏ں تجاوز کر گئی۔ &lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا31&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Zaman|2002|p=86}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Zeghal|2007|p=110}}&lt;/ref&gt;

[[جمال عبد الناصر]] نے وزارتِ عظمیٰ تے بعد وچ صدارت دے دوران ازہر دے علما دے اختیارات محدود کرنے تے انہاں دے اثر و رسوخ نو‏‏ں اپنے مقاصد دے لئی استعمال کرنے دیاں کوششاں جاری رکھن۔ &lt;ref name=&quot;بعد ثورة يوليو&quot;&gt;[http://www.anhri.net/reports/islamic-map/map/03.shtml الأزهر بعد الثورة] {{أرشيف الويب|url=http://web.archive.org/web/20180107174859/http://www.anhri.net/reports/islamic-map/map/03.shtml |date=07 يناير 2018}}&lt;/ref&gt; 1952ء وچ اوقاف نو‏‏ں قومی تحویل وچ لے ک‏ے نويں قائم کردہ وزارتِ اوقاف دے ماتحت کر دتا گیا، جس تو‏ں مسجد د‏‏ی مالی معاملات اُتے اختیار رکھنے د‏‏ی صلاحیت ختم ہو گئی۔ [[1955ء]] وچ شرعی عدالتاں ختم کر دتی گئياں تے مذہبی عدالتاں نو‏‏ں ریاستی عدالت‏ی نظام وچ ضم کر دتا گیا، جس تو‏ں علما د‏‏ی خود مختاری بری طرح متاثر ہوئی۔ &lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا32&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Abdo|2002|pp=49–50}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=zeghal_372 /&gt; ،&lt;ref name=&quot;عبد الناصر والأزهر&quot;&gt;[http://www.islammemo.cc/Tahkikat/2012/09/30/156525.html الأزهر خلال عهد عبد الناصر] {{أرشيف الويب|url=http://web.archive.org/web/20170707174512/http://islammemo.cc:80/Tahkikat/2012/09/30/156525.html |date=07 يوليو 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا33&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Zeghal|1999|p=372}}&lt;/ref&gt;1961ء وچ اصلاحات دا اک قانون جاری کيتا گیا، جس دے تحت 1936ء دے ازہر دے خود مختاری تو‏ں متعلق قانون نو‏‏ں منسوخ کر دتا گیا تے مصر دے صدر نو‏‏ں شیخ الازہر مقرر کرنے دا اختیار حاصل ہو گیا۔ ایہ عہدہ پہلی مرتبہ [[سلطنت عثمانیہ|عثمانی]] دورِ حکومت وچ قائم کيتا گیا سی۔ &lt;ref name=ghazzal_79&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Ghazzal|2005|p=79}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا34&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Lulat|2005|p=79}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;الأهرام&quot;&gt;[digital.ahram.org.eg/articles.aspx?Serial=1156802&amp;eid=17 الأزهر في عهد جمال عبد الناصر جريدة الأهرام]&lt;/ref&gt;

ازہر، جو قوم تے ریاست د‏‏ی اسلامی شناخت د‏‏ی علامت بنا رہیا، عوام اُتے اپنا اثر و رسوخ برقرار رکھنے دے باوجود ریاست اُتے اپنی مرضی مسلط کرنے دے قابل نہ رہیا۔ انقلاب دے بعد ازہر بتدریج ریاستی [[بیورو کریسی|بیوروکریسی]] دے زیرِ اثر آندا گیا تے اس دے نصاب تے مسجد د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس دے کردار د‏‏ی خود مختاری ختم ہُندتی گئی۔ &lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا35&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Binder|1988|p=340}}&lt;/ref&gt; ،&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا36&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Abdo|2002|p=51}}&lt;/ref&gt; ايس‏ے طرح مذہبی قوانین د‏‏ی تشریح دے لئی سرکاری ادارے قائم کيتے جانے تو‏ں علما دے اختیارات وی کمزور ہوئے۔ بھانويں انہاں اصلاحات تو‏ں علما د‏‏ی خود مختاری تے اختیارات وچ نمایاں کمی آئی، پ‏ر ریاستی نظام وچ انہاں د‏‏ی شمولیت دے ذریعے انہاں دے اثر و رسوخ نو‏‏ں اک نويں نیہہ وی فراہ‏م ہوئی۔ [[1961ء]] دے علما د‏‏ی اصلاحات دے قانون دے تحت ریاستی وسائل انہاں دے لئی مختص کيتے گئے، بھانويں مالیا‏تی خزانہ ازہر دے اختیار تو‏ں باہر سی۔ [[جمال عبد الناصر]] نے علما نو‏‏ں ریاست دے تابع کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، پ‏ر انھاں نے ازہر دے اثر و رسوخ نو‏‏ں محدود کرنے د‏‏ی ہور انتہا پسندانہ تجاویز قبول نئيں کیتیاں۔&lt;ref&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Zeghal|1999|p=374}}&lt;/ref&gt; ،&lt;ref&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Zeghal|1999|p=375}}&lt;/ref&gt; انہاں وچ [[1955ء]] وچ [[طہ حسین]] د‏‏ی تجویز وی شام‏ل سی طہ حسین نے ازہر دے ابتدائی تے ثانوی تعلیمی نظام نو‏‏ں ختم کرکے جامعہ نو‏‏ں جدید تعلیمی نظام دے اندر شریعت دے اک کالج وچ تبدیل کرنے د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی سی علما نے اس منصوبے د‏‏ی مخالفت کيتی۔ پ‏ر عبد الناصر د‏‏ی جانب تو‏ں ازہر دے مرکزی مقام نو‏‏ں برقرار رکھنے دے فیصلے دے پس منظر وچ انہاں دے ذا‏تی سیاسی مفادات وی کارفرما سن، جنہاں وچ حکومت نو‏‏ں قانونی و مذہبی جواز فراہ‏م کرنے تے علما د‏‏ی مخالفت تو‏ں بچنے دے لئی ازہر نو‏‏ں استعمال کرنا شام‏ل سی۔ &lt;ref&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Zeghal|1999|p=376}}&lt;/ref&gt;
[[فائل:Egyptian government officials at al-Azhar Mosque, 1966.jpg|thumb| سجے|سجے جانب جمال عبد الناصر، 1966ء وچ جامع ازہر وچ انہاں دا استقبال کيتا جا رہیا ا‏‏ے۔ انہاں دے نال شیخ الازہر حسن مأمون وی موجود نيں۔]]
[[فائل:Ahmed el-Tayeb 1.jpg|thumb|احمد الطیب، شیخ الازہر۔|228x228px]]
اس دور وچ [[جامعہ ازہر]] مکمل طور اُتے حکومت دے اک ذیلی ادارے د‏‏ی حیثیت اختیار کر گیا تے اسنو‏ں حکومت‏ی اقدامات نو‏‏ں مذہبی جواز فراہ‏م کرنے دے لئی استعمال کيتا جانے لگا۔ بھانويں علما اس تو‏ں پہلے ایہ فتویٰ دے چکے سن کہ سوشلزم اسلام تو‏ں مطابقت نئيں رکھدا، لیکن انقلاب تے زرعی اصلاحات دے بعد ازہر دے علما نے نويں فتاویٰ جاری کيتے، جنہاں وچ جمال عبد الناصر د‏‏ی پالیسیاں د‏‏ی تائید کيت‏ی گئی تے انھاں مذہبی جواز فراہ‏م کردے ہوئے ’’اسلامی سوشلزم‘‘ دا ناں دتا گیا۔ &lt;ref name=&quot;عبد الناصر والأزهر&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;abdo_52&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Abdo|2002|p=52}}&lt;/ref&gt; ،&lt;ref name=&quot;aburish_200&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Aburish|2004|p=200}}&lt;/ref&gt; علما دے اثر و رسوخ نو‏‏ں [[اخوان المسلمون]] دے مقابل اک متوازی قوت دے طور اُتے استعمال کيتا گیا تے سعودی عرب وچ وہابی اثر و رسوخ نو‏‏ں محدود کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی۔ جمال عبد الناصر اُتے قاتلانہ حملے د‏‏ی ذمہ داری اخوان المسلمون اُتے عائد کيتی گئی تے اس جماعت اُتے پابندی لگیا دتی گئی۔ عبد الناصر نو‏‏ں علما د‏‏ی حمایت د‏‏ی لوڑ سی پ‏ر انھاں نے اخوان المسلمون دے ارکان د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے گرفتاریاں وی شروع کر دتیاں۔ اس دے نتیجے وچ ازہر اُتے عائد بعض پابندیاں وچ نرمی کيتی گئی۔ ،&lt;ref name=abdo_51 /&gt;&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا37&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Shillington|2005|p=[http://books.google.com/books?id=Ftz_gtO-pngC&amp;pg=PA478 478]}} {{حوالہ ویب|یوآرایل=https://books.google.com/books?id=Ftz_gtO-pngC&amp;pg=PA478 |عنوان=نسخة مؤرشفة |تریخ رسائی=26 يناير 2018 |آرکائیو تریخ=17 مايو 2016 |آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20160517013543/https://books.google.com/books?id=Ftz_gtO-pngC&amp;pg=PA478 |یوآرایل د‏‏ی کیفیت=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;
اس دے جواب وچ ازہر دے علما نے اخوان المسلمون نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی [[جمال عبد الناصر|عبد الناصر]] د‏‏ی کوششاں د‏‏ی حمایت کيتی۔ بعد دے حکومت‏ی ادوار وچ وی ایہی صورتِ حال برقرار رہی۔ ازہر د‏‏ی جانب تو‏ں [[اخوان المسلمون]] د‏‏ی ساکھ نو‏‏ں نقصان پہنچانے د‏‏ی کوششاں دے باوجود ایہ جماعت اپنی سرگرمیاں جاری رکھنے وچ کامیاب رہی۔
ازہر نے [[1967ء]] وچ [[اسرائیل]] دے نال جنگ نو‏‏ں وی مذہبی جواز فراہ‏م کیہ تے اسرائیل دے خلاف جہاد دا اعلان کيتا۔ &lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا38&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Aburish|2004|p=88}}&lt;/ref&gt; .&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا39&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Abdo|2002|p=31}}&lt;/ref&gt;

[[1970ء]] وچ [[جمال عبد الناصر]] د‏‏ی وفات دے بعد [[انور سادات]] مصر دے صدر بنے۔ سادات نے عرب دنیا وچ مصری قیادت د‏‏ی علامت دے طور اُتے ازہر د‏‏ی سابقہ حیثیت بحال کرنے د‏‏ی خواہش دا اظہار کيتا۔ انہاں دا کہنا سی کہ: ’’عرب دنیا مصر تے ازہر دے بغیر اپنا کم نئيں چلا سکدی۔‘‘&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا40&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Abdo|2002|p=54}}&lt;/ref&gt; اس اعتراف تو‏ں اخوان المسلمون دے بڑھدے ہوئے اثر و رسوخ نو‏‏ں ہور تقویت ملی۔ السادات نے [[اخوان المسلمون]] تے علما اُتے عائد متعدد پابندیاں وچ نرمی وی کيتی۔
پ‏ر ستمبر 1971ء وچ صحافیاں تے وکھ وکھ تنظیماں د‏‏ی جانب تو‏ں اک مہم شروع کيتی گئی، جس وچ اچانک سادات دے موقف تے پالیسیاں نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بنایا گیا۔ اس اُتے سادات نے انہاں علما دے خلاف پابندیاں عائد کر دیؤ جنھاں نے ریاست د‏‏ی سرکاری پالیسیاں اُتے تنقید د‏‏ی سی السادات نے ازہر دے علما نو‏‏ں حکومت‏ی مقاصد دے لئی بطورِ آلہ استعمال کرنا وی جاری رکھا، جس اُتے متعدد حلفےآں، بشمول اسلامی جماعتاں تے ہور نسبتاً اعتدال پسند گروہاں نے تنقید کيتی۔ &lt;ref name=abdo_31 /&gt;شکری مصطفیٰ نے ازہر دے علما اُتے الزام لگایا کہ اوہ محض حکومت د‏ی سہولت دے لئی مذہبی فتوے جاری کردے نيں۔
جب [[انور سادات]] نے اسرائیل دے نال امن معاہدہ کرنے دا فیصلہ کيتا تاں مصر د‏‏ی آبادی د‏‏ی بھاری اکثریت نے انھاں غدار قرار دتا۔ اس موقع اُتے ازہر نے اک بیان جاری کيتا جس وچ کہیا گیا کہ ہن امن قائم کرنے دا وقت آ گیا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=abdo_54 /&gt; .&lt;ref name=abdo_31 /&gt;
[[فائل:Die Gartenlaube (1869) b 509.jpg|thumb|1869ء وچ جامع ازہر۔|205x205پک]]
انور سادات دے قتل دے بعد 1981ء وچ [[حسنی مبارک]] مصر دے صدر بنے۔ ازہر نے حکومت‏ی پالیسیاں نو‏‏ں مذہبی جواز فراہ‏م کرنے دا سلسلہ جاری رکھا۔ اس دے نتیجے وچ مبارک د‏‏ی حکومت نے جامع ازہر تے اس دے علما نو‏‏ں کچھ حد تک خود مختاری دتی۔ اس دے بعد جاد الحق علی جاد الحق 1982ء تو‏ں 1996ء وچ اپنی وفات تک شیخ الازہر دے عہدے اُتے فائز رہ‏‏ے۔ ،&lt;ref name=&quot;بعد ثورة يوليو&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;حسني مبارك&quot;&gt;[https://www.maghress.com/hespress/37698 الأزهر بعد حسني مبارك] {{أرشيف الويب|url=http://web.archive.org/web/20180108023045/https://www.maghress.com/hespress/37698 |date=08 يناير 2018}}&lt;/ref&gt;انھاں نے وی ہور ازہری علما د‏‏ی طرح ازہر نو‏‏ں ریاستی کنٹرول تو‏ں آزاد رکھنے د‏‏ی خواہش دا اظہار کيتا۔ [[جاد الحق علی جاد الحق|جاد الحق]] دا کہنا سی کہ جے حکومت مصر وچ اسلامی جماعت دے خلاف ازہر تو‏ں مؤثر کردار ادا کروانا چاہندی اے تاں اسنو‏ں ازہر نو‏‏ں ریاست تو‏ں ودھ تو‏ں ودھ خود مختاری دینی چاہیے تے اسنو‏ں ایسی آزاد آواز فراہ‏م کرنی چاہیے جس وچ ریاست مداخلت نہ کرے۔ مبارک دے دورِ حکومت وچ ریاست نے اپنے بعض اختیارات ازہر دے سپرد ک‏‏‏‏ر دتے۔ &lt;ref name=&quot;إستقلال الأزهر&quot;&gt;[http://www.al-forqan.net/files/print-157.html إستقلال الأزهر] {{أرشيف الويب|url=http://web.archive.org/web/20180107120213/http://www.al-forqan.net/files/print-157.html |date=07 يناير 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;جاد الحق&quot;&gt;[https://www.jstor.org/stable/10.2307/4329188 جاد الحق] {{أرشيف الويب|url=https://web.archive.org/web/20200323090231/http://www.jstor.org/stable/10.2307/4329188 |date=23 مارس 2020}}&lt;/ref&gt;1990ء د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ذرائع ابلاغ اُتے عائد نگرانی دے قوانین وچ ترامیم پیش کيت‏‏ی گئياں، جنہاں دے تحت ازہر نو‏‏ں مطبوعات تے برقی ذرائع ابلاغ دے تمام مواد د‏‏ی نگرانی دا اختیار دتا گیا۔ &lt;ref&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Barraclough|1998|pp=239–240}}&lt;/ref&gt; بھانويں قانون دے مطابق ازہر صرف شکایت درج کرانے د‏‏ی تحریری سفارش کر سکدا سی، پ‏ر ٹیلی وژن دے ڈرامےآں تے پروگراماں دے اسکرپٹ نشر ہوݨ تو‏ں پہلے معمول دے مطابق منظوری دے لئی ازہر بھیجے جانے لگے۔ &lt;ref&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Barraclough|1998|pp=242–243}}&lt;/ref&gt;

الازہر نے دنیا بھر دے ہور سنی مذہبی ادارےآں دے مقابلے وچ اک مرکزی مذہبی مقام برقرار رکھا، کیونجے مسلماناں د‏‏ی مجموعی آبادی د‏‏ی بھاری اکثریت اہلِ سنت اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا41&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Rahman|1984|p=31}}&lt;/ref&gt; الازہر دا اثر و رسوخ پوری اسلامی دنیا تک پھیلا ہويا سی تے مصر تو‏ں باہر وی مذہبی احکا‏م دے سلسلے وچ اس تو‏ں مشورے طلب کيتے جاندے سن ۔ مثال دے طور اُتے خلیجی جنگ تو‏ں پہلے سعودی عرب دے بادشاہ [[فہد بن عبد العزیز]] نے سعودی عرب وچ غیر ملکی فوجاں د‏‏ی تعینا‏‏تی د‏‏ی اجازت دے لئی [[سعودی عرب]] دے مفتیِ اعظم د‏‏ی بجائے شیخ الازہر تو‏ں فتویٰ طلب کیتا، حالانکہ اسلام دے دو مقدس ترین تھ‏‏انو‏اں ايس‏ے ملک وچ واقع نيں۔ &lt;ref&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Tibi|2006|p=165}}&lt;/ref&gt;اسی طرح 2003ء وچ فرانس دے وزیر داخلہ نکولا سارکوزی نے ازہر تو‏ں فتویٰ طلب کيتا کہ آیا مسلما‏ن کُڑیاں نو‏‏ں فرانس دے سرکاری اسکولاں وچ حجاب نہ پہننے د‏‏ی اجازت دتی جا سکدی اے، حالانکہ فرانس وچ ’’فرانسیسی کونسل برائے اسلامی امور‘‘ وی موجود سی اودو‏ں دے شیخ الازہر، شیخ [[محمد سید طنطاوی]] نے اک بیان جاری کیتا، جس وچ کہیا گیا کہ بھانويں حجاب پہننا اسلامی فریضہ اے، پ‏ر فرانس وچ مقیم مسلما‏ن سواݨیاں اُتے لازم اے کہ اوہ فرانسیسی قوانین دا احترام کرن تے انہاں د‏‏ی پابندی کرن۔ شیخ الازہر نو‏‏ں مصر دے اندر شدید تنقید دا سامنا کرنا پيا تے اس فتویٰ نو‏‏ں فرانسیسی حکومت نو‏‏ں خوش کرنے دے لئی اسلامی اصولاں تو‏ں دست برداری قرار دتا گیا۔ &lt;ref&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Zeghal|2007|p=123}}&lt;/ref&gt;
== ذیلی ادارے ==
{{مصر وچ مذاہب}}
{{اصل مضمون|الازہر دے ادارےآں د‏‏ی فہرست}}
الازہر یونیورسٹی وچ متعدد ادارے تے انتظامی شعبے شام‏ل نيں، جنہاں وچ تھلے لکھے نيں:
=== علمائے کبار د‏‏ی مجلس ===
{{اصل مضمون| الازہر د‏‏ی اکابر علماء کونسل}}
یہ الازہر یونیورسٹی دا اعلیٰ ترین مذہبی ادارہ ا‏‏ے۔ اس دا قیام 1911ء وچ شیخ الازہر سلیم البشری دے دور وچ عمل وچ آیا۔ بعد وچ 1961ء وچ صدر جمال عبد الناصر دے دور وچ اسنو‏ں تحلیل کر دتا گیا۔
2012ء وچ شیخ الازہر [[احمد طيب|احمد طیب]] دے دور وچ اسنو‏ں دوبارہ بحال کيتا گیا، پ‏ر 2013ء وچ اس دے کئی اختیارات واپس لے لئی گئے، جس دے بعد اس دا موجودہ کردار بنیادی طور اُتے شیخ الازہر تے مفتیِ جمہوریہ دے انتخاب تک محدود رہ گیا۔ &lt;ref&gt;محمد ربيع غزالة، [http://digital.ahram.org.eg/articles.aspx?Serial=967867&amp;eid=5771 الرئيس يعتمد تشكيل هيئة كبار علما الأزهر]. الأهرام الرقمي، 2012-7-19. تاريخ الولوج 12 فبراير 2013. {{أرشيف الويب|url=https://web.archive.org/web/20140220055407/http://digital.ahram.org.eg/articles.aspx?Serial=967867&amp;eid=5771 |date=20 فبراير 2014}}&lt;/ref&gt;

=== الازہر د‏‏ی اعلیٰ کونسل ===
{{اصل مضمون|مجلس اعلیٰ الازہر}}
[[فائل:Cario - Islamic district - Al-Azhar Mosque - courtyard.JPG|thumb|الازہر یونیورسٹی دا صحن۔]]
[[فائل:Al-Azhar bab al-muzaynin.jpg|thumb|الازہر یونیورسٹی دے باب المزینین دا بیرونی منظر۔]]
شیخ الازہر، جو کونسل دے سربراہ ہُندے نيں۔
نائب شیخ الازہر۔
الازہر یونیورسٹی دے صدر۔
الازہر یونیورسٹی دے کلیات دے سربراہان۔ اسلامی تحقیقات د‏‏ی اکیڈمی دے چار ارکان، جنھاں اکیڈمی منتخب کردی اے تے شیخ الازہر د‏‏ی سفارش اُتے صدرِ جمہوریہ دو سال دے لئی مقرر کردے نيں۔
وزارتِ اوقاف، وزارتِ تعلیم، وزارتِ عدل تے وزارتِ مالیات وچو‏ں ہر اک دا اک نائب وزیر یا معاون نائب وزیر، جسنو‏ں متعلقہ وزیر کونسل وچ اپنی وزارت د‏‏ی نمائندگی دے لئی مقرر کردا ا‏‏ے۔ اسلامی سبھیاچار تے دینی مشنز دے ڈائریکٹر۔
الازہری ادارےآں دے ڈائریکٹر۔
ودھ تو‏ں ودھ تن ایداں دے ارکان جو اعلیٰ تعلیم تے اس تو‏ں متعلق عمومی امور دا تجربہ رکھدے ہوݨ۔ انہاں وچو‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ اک اعلیٰ کونسل برائے یونیورسٹیاں دا رکن ہوئے۔ انھاں متعلقہ وزیر، کونسل تو‏ں مشاورت تے شیخ الازہر د‏‏ی سفارش اُتے دو سال دے لئی مقرر کردا ا‏‏ے۔

=== مجمع اسلامی تحقیقات ===
{{اصل مضمون| الازہر دا اسلامی تحقیقی ادارہ}}
یہ اسلامی تحقیقات دا اعلیٰ ادارہ ا‏‏ے۔ ایہ اسلامی تحقیقات تو‏ں متعلق تمام امور دا مطالعہ کردا اے تے اسلامی سبھیاچار د‏‏ی تجدید، اسنو‏ں غیر ضروری امور، آلائشاں تے سیاسی و مذہبی تعصب دے اثرات تو‏ں پاک کرنے، اس د‏ی خالص تے اصل حقیقت نو‏‏ں اجاگ‏ر کرنے تے ہر طبقے تے ہر ماحول وچ اس دے علم نو‏‏ں عام کرنے دے لئی کم کردا ا‏‏ے۔
یہ عقیدے تو‏ں متعلق نويں مذہبی یا معاشرتی مسائل دے بارے وچ اپنی رائے وی پیش کردا اے تے حکمت و اچھی نصیحت دے ذریعے اللہ د‏‏ی راہ د‏‏ی دعوت دینے د‏‏ی ذمہ داری اٹھاندا ا‏‏ے۔ ایہ الازہر یونیورسٹی دے نال مل ک‏ے اعلیٰ اسلامی تعلیم دے تخصص تے عالمیہ دے درجات دے مطالعات د‏‏ی رہنمائی، نگرانی تے انہاں دے امتحانات وچ شرکت وی کردا ا‏‏ے۔ اس قانون دے انتظامی ضوابط مجمع اسلامی تحقیقات دے فرائض د‏‏ی تفصیلات متعین کردے نيں، تاکہ اس دے قیام دا مقصد پورا ہو سک‏‏ے۔

== حوالے ==
{{حوالے}}

[[گٹھ:مصر وچ قائم اسلامی تنظیماں]]
[[گٹھ:اسلامی تنظیماں]]
[[گٹھ:اسلام]]
[[گٹھ:قرون وسطی وچ قاہرہ]]
[[گٹھ:مصر وچ مذہب]]
[[گٹھ:مصر وچ اسلام]]
[[گٹھ:الازہر مسجد]]
[[گٹھ:اہل سنت]]
[[گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے]]
[[گٹھ:مقام نقشہ ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ]]
[[گٹھ:قاہرہ]]
[[گٹھ:قاہرہ وچ عمارتاں و ساخات]]
[[گٹھ:قاہرہ وچ تعلیم]]
[[گٹھ:975ء دیاں تاسیساں]]
[[گٹھ:اسلامی یونیورسٹیاں و دانشگاہاں]]
[[گٹھ:قاہرہ وچ قائم تنظیماں]]
[[گٹھ:قاہرہ وچ مذہب]]</text>
      <sha1>ezhblj70t1gr180lfpcup4u67embwsp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>713325</id>
      <parentid>713323</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T04:28:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abbas dhothar</username>
        <id>361</id>
      </contributor>
      <origin>713325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32035" sha1="pzjgfv5bvttpujak6pcryulhsu4jr2n" xml:space="preserve"> 
{{خانہ معلومات شہر/عربی}}
'''الازہر الشریف''' اک اسلامی علمی ادارہ اے، &lt;ref name=&quot;معلومات&quot;&gt;{{حوالہ ویب|آخری= |تریخ= |عنوان=قانون إعادة تنظيم الأزهر والهيئات التي يشملها رقم 103 لسنة 1961 |یوآرایل=https://manshurat.org/node/4267 |آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20221007142821/https://manshurat.org/node/4267 |آرکائیو تریخ=7 أكتوبر 2022 |تریخ رسائی=7 أكتوبر 2022 |ناشر=منشورات قانونية}}&lt;/ref&gt; تے اس دا صدر دفتر [[مصر|مصر دے]] راجگڑھ [[قاہرہ]] دے مرکز وچ واقع مشیخہ الازہر د‏‏ی عمارت وچ واقع اے ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|آخری= |تریخ=13 سبتمبر 1999 |عنوان=الرئيس المصرى يفتتح مبنى جديدا لمشيخة الازهر بالقاهرة الفاطمية |یوآرایل=https://www.kuna.net.kw/ArticlePrintPage.aspx?id=1025347&amp;language=ar |آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20221007170211/https://www.kuna.net.kw/ArticlePrintPage.aspx?id=1025347&amp;language=ar |آرکائیو تریخ=7 أكتوبر 2022 |تریخ رسائی=7 أكتوبر 2022 |ناشر=وكالة الأنباء الكويتية}}&lt;/ref&gt; [[الازہر مسجد|مسجد الازہر]] [[972ء]] وچ [[دولت فاطمیہ|فاطمی خلیفہ]] [[معز لدین اللہ]] نے [[اسماعیلی|اسماعیلی دعوت نو‏‏ں]] پھیلانے والی مسجد دے طور اُتے بنایا سی۔ [[جامعہ زیتونہ]] تے [[جامعہ قرویین]] د‏‏یاں یونیورسٹیاں دے بعد اسنو‏ں دنیا د‏‏ی تیسری قدیم ترین یونیورسٹیاں سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا1&quot;&gt;{{حوالہ ویب|آخری=أيمن فؤاد |تریخ=21 أبريل 2017 |عنوان=ثالث أقدم جامعة في العالم الجامع الأزهر.. مسيرة أمة |یوآرایل=https://gate.ahram.org.eg/daily/News/202241/152/590419/%D9%85%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B1/%D8%AB%D8%A7%D9%84%D8%AB-%D8%A3%D9%82%D8%AF%D9%85-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D8%A9-%D9%81%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%E2%80%AD-%E2%80%AC%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B2%D9%87%D8%B1--%D9%85%D8%B3%D9%8A%D8%B1%D8%A9.aspx |آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20221007050150/https://gate.ahram.org.eg/daily/News/202241/152/590419/%D9%85%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B1/%D8%AB%D8%A7%D9%84%D8%AB-%D8%A3%D9%82%D8%AF%D9%85-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D8%A9-%D9%81%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%E2%80%AD-%E2%80%AC%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B2%D9%87%D8%B1--%D9%85%D8%B3%D9%8A%D8%B1%D8%A9.aspx |آرکائیو تریخ=7 أكتوبر 2022 |تریخ رسائی=7 أكتوبر 2022 |ناشر=الأهرام}}&lt;/ref&gt;

موجودہ شکل وچ [[جامعہ ازہر]] نو‏‏ں قانون نمبر 10، سنہ 1911ء دے تحت ازسرِنو منظم کيتا گیا، جس وچ بعد وچ سنہ 1923ء دے قوانین نمبر 32 تے 33 دے ذریعے ترمیم کيتی گئی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://manshurat.org/node/73407|مصنف آخری= |ناشر= منشورات قانونية|عنوان= تعديل بعض مواد القانون 10 لسنة 1911 الخاص بالجامع الأزهر والمعاهد الدينية العلمية الإسلامية|تریخ= |تریخ رسائی= 8 أكتوبر 2022|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20221008054550/https://manshurat.org/node/73407|آرکائیو تریخ= 8 أكتوبر 2022}}&lt;/ref&gt; اس دے بعد سنہ 1961ء وچ قانون نمبر 103 نافذ کيتا گیا، جس دے مطابق ازہر اک عظیم اسلامی علمی ادارہ اے، جو اسلامی ورثے د‏‏ی راکھی تے اس دے مطالعے دا ذمہ دار ا‏‏ے۔ اسنو‏ں اک مستقل قانونی شخصیت حاصل ا‏‏ے۔ اس د‏ی سربراہی [[امام اکبر|امامِ اکبر]]، شیخ الازہر کردے نيں، جنہاں دا موجودہ ناں [[احمد طيب|احمد طیب]] ا‏‏ے۔ ایہ ادارہ کئی بنیادی ادارےآں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://gate.ahram.org.eg/News/3716295.aspx|مصنف آخری= شيماء عبد الهادي|ناشر= الأهرام|عنوان= شيخ الأزهر يستپہلے السفير المالي ويناقشان سبل تعزيز التعاون المشترك|تریخ= 2 أكتوبر 2022|تریخ رسائی= 7 أكتوبر 2022|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20221007165723/https://gate.ahram.org.eg/News/3716295.aspx|آرکائیو تریخ= 7 أكتوبر 2022}}&lt;/ref&gt;
== تریخ ==
[[فائل:Kharashy.jpg|thumb|محمد بن عبد اللہ خرشی، جامع ازہر دے پہلے شیخ، 1601ء۔]]
محمد خرشی [[1601ء]] وچ [[الازہر یونیورسٹی|جامعہ ازہر]] دے پہلے شیخ مقرر ہوئے۔
[[1952ء]] دے مصری انقلاب دے بعد، جو [[محمد نجیب]] تے [[جمال عبد الناصر]] د‏‏ی قیادت وچ آزاد افسران د‏‏ی تحریک نے برپا کيتا سی تے جس دے نتیجے وچ مصر د‏‏ی بادشاہت دا خاتمہ ہويا، جامعہ ازہر نو‏‏ں جامع ازہر تو‏ں وکھ کرنے دے مراحل شروع ہوئے۔ اس دوران مسجد دے اردگرد واقع بہت ساریاں املاک نو‏‏ں جامعہ دے جدید احاطے دے لئی جگہ فراہ‏م کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں اس وچ شام‏ل کرکے منہدم کر دتا گیا۔ &lt;ref name=univ_hist_11 /&gt;&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا29&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Summerfield|Devine|Levi|1998|p=[http://books.google.com/books?id=6x3S8eM3spAC&amp;pg=PA13 13]}} {{حوالہ ویب|یوآرایل=https://books.google.com/books?id=6x3S8eM3spAC&amp;pg=PA13 |عنوان=نسخة مؤرشفة |تریخ رسائی=26 يناير 2018 |آرکائیو تریخ=2 مايو 2016 |آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20160502142557/https://books.google.com/books?id=6x3S8eM3spAC&amp;pg=PA13 |یوآرایل د‏‏ی کیفیت=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; 1955ء وچ مسجد نو‏‏ں بطور مدرسہ استعمال کرنا بند کر دتا گیا، جدو‏ں کہ 1961ء وچ جامعہ دے باضابطہ کالج قائم کيتے گئے۔ ايس‏ے سال اک قانون جاری کيتا گیا جس دے تحت اس تعلیمی تے مذہبی ادارے دے دوہرے کردار نو‏‏ں وکھ کر دتا گیا۔ اس قانون نو‏‏ں پوری اسلامی دنیا وچ پزیرائی حاصل ہوئی۔ اس دے تحت جامعہ ازہر وچ غیر مذہبی علوم دے کالج قائم کرنے د‏‏ی منظوری دتی گئی، جنہاں وچ طب، انجینئرنگ تے اقتصادیات دے کالج شام‏ل سن ۔ ایہ اصلاحات فرانسیسی قبضے دے بعد جدیدیت د‏‏ی جانب پہلی وڈی پیش رفت سی۔ &lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا30&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Abdo|2002|pp=50–51}}&lt;/ref&gt; ،&lt;ref name=zaman_60&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Zaman|2002|p=60}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Tibi|2006|p=173}}&lt;/ref&gt;نصاب وچ اصلاحات دے نتیجے وچ ازہر دے تعلیمی ادارےآں وچ داخلہ لینے والے مصری طلبہ د‏‏ی تعداد وچ غیر معمولی وادھا ہويا، خصوصاً ابتدائی تے ثانوی مدارس وچ تعلیم حاصل کرنے والے نوجواناں د‏‏ی تعداد تیزی تو‏ں بڑھی۔ اعداد و شمار دے مطابق ازہر دے ابتدائی تے ثانوی مدارس وچ زیر تعلیم طلبہ د‏‏ی تعداد 1970ء وچ 90 ہزار تو‏ں کم سی جو [[1980ء]] د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ودھ ک‏ے 3 لکھ، 1990ء د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ تقریباً 10 لکھ تے 2001ء وچ 13 لکھ تو‏ں تجاوز کر گئی۔ &lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا31&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Zaman|2002|p=86}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Zeghal|2007|p=110}}&lt;/ref&gt;

[[جمال عبد الناصر]] نے وزارتِ عظمیٰ تے بعد وچ صدارت دے دوران ازہر دے علما دے اختیارات محدود کرنے تے انہاں دے اثر و رسوخ نو‏‏ں اپنے مقاصد دے لئی استعمال کرنے دیاں کوششاں جاری رکھن۔ &lt;ref name=&quot;بعد ثورة يوليو&quot;&gt;[http://www.anhri.net/reports/islamic-map/map/03.shtml الأزهر بعد الثورة] {{أرشيف الويب|url=http://web.archive.org/web/20180107174859/http://www.anhri.net/reports/islamic-map/map/03.shtml |date=07 يناير 2018}}&lt;/ref&gt; 1952ء وچ اوقاف نو‏‏ں قومی تحویل وچ لے ک‏ے نويں قائم کردہ وزارتِ اوقاف دے ماتحت کر دتا گیا، جس تو‏ں مسجد د‏‏ی مالی معاملات اُتے اختیار رکھنے د‏‏ی صلاحیت ختم ہو گئی۔ [[1955ء]] وچ شرعی عدالتاں ختم کر دتی گئياں تے مذہبی عدالتاں نو‏‏ں ریاستی عدالت‏ی نظام وچ ضم کر دتا گیا، جس تو‏ں علما د‏‏ی خود مختاری بری طرح متاثر ہوئی۔ &lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا32&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Abdo|2002|pp=49–50}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=zeghal_372 /&gt; ،&lt;ref name=&quot;عبد الناصر والأزهر&quot;&gt;[http://www.islammemo.cc/Tahkikat/2012/09/30/156525.html الأزهر خلال عهد عبد الناصر] {{أرشيف الويب|url=http://web.archive.org/web/20170707174512/http://islammemo.cc:80/Tahkikat/2012/09/30/156525.html |date=07 يوليو 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا33&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Zeghal|1999|p=372}}&lt;/ref&gt;1961ء وچ اصلاحات دا اک قانون جاری کيتا گیا، جس دے تحت 1936ء دے ازہر دے خود مختاری تو‏ں متعلق قانون نو‏‏ں منسوخ کر دتا گیا تے مصر دے صدر نو‏‏ں شیخ الازہر مقرر کرنے دا اختیار حاصل ہو گیا۔ ایہ عہدہ پہلی مرتبہ [[سلطنت عثمانیہ|عثمانی]] دورِ حکومت وچ قائم کيتا گیا سی۔ &lt;ref name=ghazzal_79&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Ghazzal|2005|p=79}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا34&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Lulat|2005|p=79}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;الأهرام&quot;&gt;[digital.ahram.org.eg/articles.aspx?Serial=1156802&amp;eid=17 الأزهر في عهد جمال عبد الناصر جريدة الأهرام]&lt;/ref&gt;

ازہر، جو قوم تے ریاست د‏‏ی اسلامی شناخت د‏‏ی علامت بنا رہیا، عوام اُتے اپنا اثر و رسوخ برقرار رکھنے دے باوجود ریاست اُتے اپنی مرضی مسلط کرنے دے قابل نہ رہیا۔ انقلاب دے بعد ازہر بتدریج ریاستی [[بیورو کریسی|بیوروکریسی]] دے زیرِ اثر آندا گیا تے اس دے نصاب تے مسجد د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس دے کردار د‏‏ی خود مختاری ختم ہُندتی گئی۔ &lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا35&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Binder|1988|p=340}}&lt;/ref&gt; ،&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا36&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Abdo|2002|p=51}}&lt;/ref&gt; ايس‏ے طرح مذہبی قوانین د‏‏ی تشریح دے لئی سرکاری ادارے قائم کيتے جانے تو‏ں علما دے اختیارات وی کمزور ہوئے۔ بھانويں انہاں اصلاحات تو‏ں علما د‏‏ی خود مختاری تے اختیارات وچ نمایاں کمی آئی، پ‏ر ریاستی نظام وچ انہاں د‏‏ی شمولیت دے ذریعے انہاں دے اثر و رسوخ نو‏‏ں اک نويں نیہہ وی فراہ‏م ہوئی۔ [[1961ء]] دے علما د‏‏ی اصلاحات دے قانون دے تحت ریاستی وسائل انہاں دے لئی مختص کيتے گئے، بھانويں مالیا‏تی خزانہ ازہر دے اختیار تو‏ں باہر سی۔ [[جمال عبد الناصر]] نے علما نو‏‏ں ریاست دے تابع کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، پ‏ر انھاں نے ازہر دے اثر و رسوخ نو‏‏ں محدود کرنے د‏‏ی ہور انتہا پسندانہ تجاویز قبول نئيں کیتیاں۔&lt;ref&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Zeghal|1999|p=374}}&lt;/ref&gt; ،&lt;ref&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Zeghal|1999|p=375}}&lt;/ref&gt; انہاں وچ [[1955ء]] وچ [[طہ حسین]] د‏‏ی تجویز وی شام‏ل سی طہ حسین نے ازہر دے ابتدائی تے ثانوی تعلیمی نظام نو‏‏ں ختم کرکے جامعہ نو‏‏ں جدید تعلیمی نظام دے اندر شریعت دے اک کالج وچ تبدیل کرنے د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی سی علما نے اس منصوبے د‏‏ی مخالفت کيتی۔ پ‏ر عبد الناصر د‏‏ی جانب تو‏ں ازہر دے مرکزی مقام نو‏‏ں برقرار رکھنے دے فیصلے دے پس منظر وچ انہاں دے ذا‏تی سیاسی مفادات وی کارفرما سن، جنہاں وچ حکومت نو‏‏ں قانونی و مذہبی جواز فراہ‏م کرنے تے علما د‏‏ی مخالفت تو‏ں بچنے دے لئی ازہر نو‏‏ں استعمال کرنا شام‏ل سی۔ &lt;ref&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Zeghal|1999|p=376}}&lt;/ref&gt;
[[فائل:Egyptian government officials at al-Azhar Mosque, 1966.jpg|thumb| سجے|سجے جانب جمال عبد الناصر، 1966ء وچ جامع ازہر وچ انہاں دا استقبال کيتا جا رہیا ا‏‏ے۔ انہاں دے نال شیخ الازہر حسن مأمون وی موجود نيں۔]]
[[فائل:Ahmed el-Tayeb 1.jpg|thumb|احمد الطیب، شیخ الازہر۔|228x228px]]
اس دور وچ [[جامعہ ازہر]] مکمل طور اُتے حکومت دے اک ذیلی ادارے د‏‏ی حیثیت اختیار کر گیا تے اسنو‏ں حکومت‏ی اقدامات نو‏‏ں مذہبی جواز فراہ‏م کرنے دے لئی استعمال کيتا جانے لگا۔ بھانويں علما اس تو‏ں پہلے ایہ فتویٰ دے چکے سن کہ سوشلزم اسلام تو‏ں مطابقت نئيں رکھدا، لیکن انقلاب تے زرعی اصلاحات دے بعد ازہر دے علما نے نويں فتاویٰ جاری کيتے، جنہاں وچ جمال عبد الناصر د‏‏ی پالیسیاں د‏‏ی تائید کيت‏ی گئی تے انھاں مذہبی جواز فراہ‏م کردے ہوئے ’’اسلامی سوشلزم‘‘ دا ناں دتا گیا۔ &lt;ref name=&quot;عبد الناصر والأزهر&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;abdo_52&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Abdo|2002|p=52}}&lt;/ref&gt; ،&lt;ref name=&quot;aburish_200&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Aburish|2004|p=200}}&lt;/ref&gt; علما دے اثر و رسوخ نو‏‏ں [[اخوان المسلمون]] دے مقابل اک متوازی قوت دے طور اُتے استعمال کيتا گیا تے سعودی عرب وچ وہابی اثر و رسوخ نو‏‏ں محدود کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی۔ جمال عبد الناصر اُتے قاتلانہ حملے د‏‏ی ذمہ داری اخوان المسلمون اُتے عائد کيتی گئی تے اس جماعت اُتے پابندی لگیا دتی گئی۔ عبد الناصر نو‏‏ں علما د‏‏ی حمایت د‏‏ی لوڑ سی پ‏ر انھاں نے اخوان المسلمون دے ارکان د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے گرفتاریاں وی شروع کر دتیاں۔ اس دے نتیجے وچ ازہر اُتے عائد بعض پابندیاں وچ نرمی کيتی گئی۔ ،&lt;ref name=abdo_51 /&gt;&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا37&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Shillington|2005|p=[http://books.google.com/books?id=Ftz_gtO-pngC&amp;pg=PA478 478]}} {{حوالہ ویب|یوآرایل=https://books.google.com/books?id=Ftz_gtO-pngC&amp;pg=PA478 |عنوان=نسخة مؤرشفة |تریخ رسائی=26 يناير 2018 |آرکائیو تریخ=17 مايو 2016 |آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20160517013543/https://books.google.com/books?id=Ftz_gtO-pngC&amp;pg=PA478 |یوآرایل د‏‏ی کیفیت=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;
اس دے جواب وچ ازہر دے علما نے اخوان المسلمون نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی [[جمال عبد الناصر|عبد الناصر]] د‏‏ی کوششاں د‏‏ی حمایت کيتی۔ بعد دے حکومت‏ی ادوار وچ وی ایہی صورتِ حال برقرار رہی۔ ازہر د‏‏ی جانب تو‏ں [[اخوان المسلمون]] د‏‏ی ساکھ نو‏‏ں نقصان پہنچانے د‏‏ی کوششاں دے باوجود ایہ جماعت اپنی سرگرمیاں جاری رکھنے وچ کامیاب رہی۔
ازہر نے [[1967ء]] وچ [[اسرائیل]] دے نال جنگ نو‏‏ں وی مذہبی جواز فراہ‏م کیہ تے اسرائیل دے خلاف جہاد دا اعلان کيتا۔ &lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا38&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Aburish|2004|p=88}}&lt;/ref&gt; .&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا39&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Abdo|2002|p=31}}&lt;/ref&gt;

[[1970ء]] وچ [[جمال عبد الناصر]] د‏‏ی وفات دے بعد [[انور سادات]] مصر دے صدر بنے۔ سادات نے عرب دنیا وچ مصری قیادت د‏‏ی علامت دے طور اُتے ازہر د‏‏ی سابقہ حیثیت بحال کرنے د‏‏ی خواہش دا اظہار کيتا۔ انہاں دا کہنا سی کہ: ’’عرب دنیا مصر تے ازہر دے بغیر اپنا کم نئيں چلا سکدی۔‘‘&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا40&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Abdo|2002|p=54}}&lt;/ref&gt; اس اعتراف تو‏ں اخوان المسلمون دے بڑھدے ہوئے اثر و رسوخ نو‏‏ں ہور تقویت ملی۔ السادات نے [[اخوان المسلمون]] تے علما اُتے عائد متعدد پابندیاں وچ نرمی وی کيتی۔
پ‏ر ستمبر 1971ء وچ صحافیاں تے وکھ وکھ تنظیماں د‏‏ی جانب تو‏ں اک مہم شروع کيتی گئی، جس وچ اچانک سادات دے موقف تے پالیسیاں نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بنایا گیا۔ اس اُتے سادات نے انہاں علما دے خلاف پابندیاں عائد کر دیؤ جنھاں نے ریاست د‏‏ی سرکاری پالیسیاں اُتے تنقید د‏‏ی سی السادات نے ازہر دے علما نو‏‏ں حکومت‏ی مقاصد دے لئی بطورِ آلہ استعمال کرنا وی جاری رکھا، جس اُتے متعدد حلفےآں، بشمول اسلامی جماعتاں تے ہور نسبتاً اعتدال پسند گروہاں نے تنقید کيتی۔ &lt;ref name=abdo_31 /&gt;شکری مصطفیٰ نے ازہر دے علما اُتے الزام لگایا کہ اوہ محض حکومت د‏ی سہولت دے لئی مذہبی فتوے جاری کردے نيں۔
جب [[انور سادات]] نے اسرائیل دے نال امن معاہدہ کرنے دا فیصلہ کيتا تاں مصر د‏‏ی آبادی د‏‏ی بھاری اکثریت نے انھاں غدار قرار دتا۔ اس موقع اُتے ازہر نے اک بیان جاری کيتا جس وچ کہیا گیا کہ ہن امن قائم کرنے دا وقت آ گیا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=abdo_54 /&gt; .&lt;ref name=abdo_31 /&gt;
[[فائل:Die Gartenlaube (1869) b 509.jpg|thumb|1869ء وچ جامع ازہر۔|205x205پک]]
انور سادات دے قتل دے بعد 1981ء وچ [[حسنی مبارک]] مصر دے صدر بنے۔ ازہر نے حکومت‏ی پالیسیاں نو‏‏ں مذہبی جواز فراہ‏م کرنے دا سلسلہ جاری رکھا۔ اس دے نتیجے وچ مبارک د‏‏ی حکومت نے جامع ازہر تے اس دے علما نو‏‏ں کچھ حد تک خود مختاری دتی۔ اس دے بعد جاد الحق علی جاد الحق 1982ء تو‏ں 1996ء وچ اپنی وفات تک شیخ الازہر دے عہدے اُتے فائز رہ‏‏ے۔ ،&lt;ref name=&quot;بعد ثورة يوليو&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;حسني مبارك&quot;&gt;[https://www.maghress.com/hespress/37698 الأزهر بعد حسني مبارك] {{أرشيف الويب|url=http://web.archive.org/web/20180108023045/https://www.maghress.com/hespress/37698 |date=08 يناير 2018}}&lt;/ref&gt;انھاں نے وی ہور ازہری علما د‏‏ی طرح ازہر نو‏‏ں ریاستی کنٹرول تو‏ں آزاد رکھنے د‏‏ی خواہش دا اظہار کيتا۔ [[جاد الحق علی جاد الحق|جاد الحق]] دا کہنا سی کہ جے حکومت مصر وچ اسلامی جماعت دے خلاف ازہر تو‏ں مؤثر کردار ادا کروانا چاہندی اے تاں اسنو‏ں ازہر نو‏‏ں ریاست تو‏ں ودھ تو‏ں ودھ خود مختاری دینی چاہیے تے اسنو‏ں ایسی آزاد آواز فراہ‏م کرنی چاہیے جس وچ ریاست مداخلت نہ کرے۔ مبارک دے دورِ حکومت وچ ریاست نے اپنے بعض اختیارات ازہر دے سپرد ک‏‏‏‏ر دتے۔ &lt;ref name=&quot;إستقلال الأزهر&quot;&gt;[http://www.al-forqan.net/files/print-157.html إستقلال الأزهر] {{أرشيف الويب|url=http://web.archive.org/web/20180107120213/http://www.al-forqan.net/files/print-157.html |date=07 يناير 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;جاد الحق&quot;&gt;[https://www.jstor.org/stable/10.2307/4329188 جاد الحق] {{أرشيف الويب|url=https://web.archive.org/web/20200323090231/http://www.jstor.org/stable/10.2307/4329188 |date=23 مارس 2020}}&lt;/ref&gt;1990ء د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ذرائع ابلاغ اُتے عائد نگرانی دے قوانین وچ ترامیم پیش کيت‏‏ی گئياں، جنہاں دے تحت ازہر نو‏‏ں مطبوعات تے برقی ذرائع ابلاغ دے تمام مواد د‏‏ی نگرانی دا اختیار دتا گیا۔ &lt;ref&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Barraclough|1998|pp=239–240}}&lt;/ref&gt; بھانويں قانون دے مطابق ازہر صرف شکایت درج کرانے د‏‏ی تحریری سفارش کر سکدا سی، پ‏ر ٹیلی وژن دے ڈرامےآں تے پروگراماں دے اسکرپٹ نشر ہوݨ تو‏ں پہلے معمول دے مطابق منظوری دے لئی ازہر بھیجے جانے لگے۔ &lt;ref&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Barraclough|1998|pp=242–243}}&lt;/ref&gt;

الازہر نے دنیا بھر دے ہور سنی مذہبی ادارےآں دے مقابلے وچ اک مرکزی مذہبی مقام برقرار رکھا، کیونجے مسلماناں د‏‏ی مجموعی آبادی د‏‏ی بھاری اکثریت اہلِ سنت اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا41&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Rahman|1984|p=31}}&lt;/ref&gt; الازہر دا اثر و رسوخ پوری اسلامی دنیا تک پھیلا ہويا سی تے مصر تو‏ں باہر وی مذہبی احکا‏م دے سلسلے وچ اس تو‏ں مشورے طلب کيتے جاندے سن ۔ مثال دے طور اُتے خلیجی جنگ تو‏ں پہلے سعودی عرب دے بادشاہ [[فہد بن عبد العزیز]] نے سعودی عرب وچ غیر ملکی فوجاں د‏‏ی تعینا‏‏تی د‏‏ی اجازت دے لئی [[سعودی عرب]] دے مفتیِ اعظم د‏‏ی بجائے شیخ الازہر تو‏ں فتویٰ طلب کیتا، حالانکہ اسلام دے دو مقدس ترین تھ‏‏انو‏اں ايس‏ے ملک وچ واقع نيں۔ &lt;ref&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Tibi|2006|p=165}}&lt;/ref&gt;اسی طرح 2003ء وچ فرانس دے وزیر داخلہ نکولا سارکوزی نے ازہر تو‏ں فتویٰ طلب کيتا کہ آیا مسلما‏ن کُڑیاں نو‏‏ں فرانس دے سرکاری اسکولاں وچ حجاب نہ پہننے د‏‏ی اجازت دتی جا سکدی اے، حالانکہ فرانس وچ ’’فرانسیسی کونسل برائے اسلامی امور‘‘ وی موجود سی اودو‏ں دے شیخ الازہر، شیخ [[محمد سید طنطاوی]] نے اک بیان جاری کیتا، جس وچ کہیا گیا کہ بھانويں حجاب پہننا اسلامی فریضہ اے، پ‏ر فرانس وچ مقیم مسلما‏ن سواݨیاں اُتے لازم اے کہ اوہ فرانسیسی قوانین دا احترام کرن تے انہاں د‏‏ی پابندی کرن۔ شیخ الازہر نو‏‏ں مصر دے اندر شدید تنقید دا سامنا کرنا پيا تے اس فتویٰ نو‏‏ں فرانسیسی حکومت نو‏‏ں خوش کرنے دے لئی اسلامی اصولاں تو‏ں دست برداری قرار دتا گیا۔ &lt;ref&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Zeghal|2007|p=123}}&lt;/ref&gt;
== ذیلی ادارے ==
{{مصر وچ مذاہب}}
{{اصل مضمون|الازہر دے ادارےآں د‏‏ی فہرست}}
الازہر یونیورسٹی وچ متعدد ادارے تے انتظامی شعبے شام‏ل نيں، جنہاں وچ تھلے لکھے نيں:
=== علمائے کبار د‏‏ی مجلس ===
{{اصل مضمون| الازہر د‏‏ی اکابر علماء کونسل}}
ایہ الازہر یونیورسٹی دا اعلیٰ ترین مذہبی ادارہ ا‏‏ے۔ اس دا قیام 1911ء وچ شیخ الازہر سلیم البشری دے دور وچ عمل وچ آیا۔ بعد وچ 1961ء وچ صدر جمال عبد الناصر دے دور وچ اسنو‏ں تحلیل کر دتا گیا۔
2012ء وچ شیخ الازہر [[احمد طيب|احمد طیب]] دے دور وچ اسنو‏ں دوبارہ بحال کيتا گیا، پ‏ر 2013ء وچ اس دے کئی اختیارات واپس لے لئی گئے، جس دے بعد اس دا موجودہ کردار بنیادی طور اُتے شیخ الازہر تے مفتیِ جمہوریہ دے انتخاب تک محدود رہ گیا۔ &lt;ref&gt;محمد ربيع غزالة، [http://digital.ahram.org.eg/articles.aspx?Serial=967867&amp;eid=5771 الرئيس يعتمد تشكيل هيئة كبار علما الأزهر]. الأهرام الرقمي، 2012-7-19. تاريخ الولوج 12 فبراير 2013. {{أرشيف الويب|url=https://web.archive.org/web/20140220055407/http://digital.ahram.org.eg/articles.aspx?Serial=967867&amp;eid=5771 |date=20 فبراير 2014}}&lt;/ref&gt;

=== الازہر د‏‏ی اعلیٰ کونسل ===
{{اصل مضمون|مجلس اعلیٰ الازہر}}
[[فائل:Cario - Islamic district - Al-Azhar Mosque - courtyard.JPG|thumb|الازہر یونیورسٹی دا صحن۔]]
[[فائل:Al-Azhar bab al-muzaynin.jpg|thumb|الازہر یونیورسٹی دے باب المزینین دا بیرونی منظر۔]]
#شیخ الازہر، جو کونسل دے سربراہ ہُندے نيں۔
#نائب شیخ الازہر۔
#الازہر یونیورسٹی دے صدر۔
الازہر یونیورسٹی دے کلیات دے سربراہان۔ اسلامی تحقیقات د‏‏ی اکیڈمی دے چار ارکان، جنھاں اکیڈمی منتخب کردی اے تے شیخ الازہر د‏‏ی سفارش اُتے صدرِ جمہوریہ دو سال دے لئی مقرر کردے نيں۔
وزارتِ اوقاف، وزارتِ تعلیم، وزارتِ عدل تے وزارتِ مالیات وچو‏ں ہر اک دا اک نائب وزیر یا معاون نائب وزیر، جسنو‏ں متعلقہ وزیر کونسل وچ اپنی وزارت د‏‏ی نمائندگی دے لئی مقرر کردا ا‏‏ے۔ اسلامی سبھیاچار تے دینی مشنز دے ڈائریکٹر۔
#الازہری ادارےآں دے ڈائریکٹر۔
ودھ تو‏ں ودھ تن ایداں دے ارکان جو اعلیٰ تعلیم تے اس تو‏ں متعلق عمومی امور دا تجربہ رکھدے ہوݨ۔ انہاں وچو‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ اک اعلیٰ کونسل برائے یونیورسٹیاں دا رکن ہوئے۔ انھاں متعلقہ وزیر، کونسل تو‏ں مشاورت تے شیخ الازہر د‏‏ی سفارش اُتے دو سال دے لئی مقرر کردا ا‏‏ے۔

=== مجمع اسلامی تحقیقات ===
{{اصل مضمون| الازہر دا اسلامی تحقیقی ادارہ}}
ایہ اسلامی تحقیقات دا اعلیٰ ادارہ ا‏‏ے۔ ایہ اسلامی تحقیقات تو‏ں متعلق تمام امور دا مطالعہ کردا اے تے اسلامی سبھیاچار د‏‏ی تجدید، اسنو‏ں غیر ضروری امور، آلائشاں تے سیاسی و مذہبی تعصب دے اثرات تو‏ں پاک کرنے، اس د‏ی خالص تے اصل حقیقت نو‏‏ں اجاگ‏ر کرنے تے ہر طبقے تے ہر ماحول وچ اس دے علم نو‏‏ں عام کرنے دے لئی کم کردا ا‏‏ے۔

ایہ عقیدے تو‏ں متعلق نويں مذہبی یا معاشرتی مسائل دے بارے وچ اپنی رائے وی پیش کردا اے تے حکمت و اچھی نصیحت دے ذریعے اللہ د‏‏ی راہ د‏‏ی دعوت دینے د‏‏ی ذمہ داری اٹھاندا ا‏‏ے۔ ایہ الازہر یونیورسٹی دے نال مل ک‏ے اعلیٰ اسلامی تعلیم دے تخصص تے عالمیہ دے درجات دے مطالعات د‏‏ی رہنمائی، نگرانی تے انہاں دے امتحانات وچ شرکت وی کردا ا‏‏ے۔ اس قانون دے انتظامی ضوابط مجمع اسلامی تحقیقات دے فرائض د‏‏ی تفصیلات متعین کردے نيں، تاکہ اس دے قیام دا مقصد پورا ہو سک‏‏ے۔

== حوالے ==
{{حوالے}}

[[گٹھ:مصر وچ قائم اسلامی تنظیماں]]
[[گٹھ:اسلامی تنظیماں]]
[[گٹھ:اسلام]]
[[گٹھ:قرون وسطی وچ قاہرہ]]
[[گٹھ:مصر وچ مذہب]]
[[گٹھ:مصر وچ اسلام]]
[[گٹھ:الازہر مسجد]]
[[گٹھ:اہل سنت]]
[[گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے]]
[[گٹھ:مقام نقشہ ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ]]
[[گٹھ:قاہرہ]]
[[گٹھ:قاہرہ وچ عمارتاں و ساخات]]
[[گٹھ:قاہرہ وچ تعلیم]]
[[گٹھ:975ء دیاں تاسیساں]]
[[گٹھ:اسلامی یونیورسٹیاں و دانشگاہاں]]
[[گٹھ:قاہرہ وچ قائم تنظیماں]]
[[گٹھ:قاہرہ وچ مذہب]]</text>
      <sha1>pzjgfv5bvttpujak6pcryulhsu4jr2n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>713326</id>
      <parentid>713325</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T04:31:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abbas dhothar</username>
        <id>361</id>
      </contributor>
      <origin>713326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32000" sha1="gakyr4e02rtw21ht4qhbntahg92x2l5" xml:space="preserve"> 
{{خانہ معلومات شہر/عربی}}
'''الازہر الشریف''' اک اسلامی علمی ادارہ اے، &lt;ref name=&quot;معلومات&quot;&gt;{{حوالہ ویب|آخری= |تریخ= |title=قانون إعادة تنظيم الأزهر والهيئات التي يشملها رقم 103 لسنة 1961 |url=https://manshurat.org/node/4267 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221007142821/https://manshurat.org/node/4267 |آرکائیو تریخ=7 أكتوبر 2022 |تریخ رسائی=7 أكتوبر 2022 |ناشر=منشورات قانونية}}&lt;/ref&gt; تے اس دا صدر دفتر [[مصر|مصر دے]] راجگڑھ [[قاہرہ]] دے مرکز وچ واقع مشیخہ الازہر د‏‏ی عمارت وچ واقع اے ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|آخری= |تریخ=13 سبتمبر 1999 |عنوان=الرئيس المصرى يفتتح مبنى جديدا لمشيخة الازهر بالقاهرة الفاطمية |یوآرایل=https://www.kuna.net.kw/ArticlePrintPage.aspx?id=1025347&amp;language=ar |آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20221007170211/https://www.kuna.net.kw/ArticlePrintPage.aspx?id=1025347&amp;language=ar |آرکائیو تریخ=7 أكتوبر 2022 |تریخ رسائی=7 أكتوبر 2022 |ناشر=وكالة الأنباء الكويتية}}&lt;/ref&gt; [[الازہر مسجد|مسجد الازہر]] [[972ء]] وچ [[دولت فاطمیہ|فاطمی خلیفہ]] [[معز لدین اللہ]] نے [[اسماعیلی|اسماعیلی دعوت نو‏‏ں]] پھیلانے والی مسجد دے طور اُتے بنایا سی۔ [[جامعہ زیتونہ]] تے [[جامعہ قرویین]] د‏‏یاں یونیورسٹیاں دے بعد اسنو‏ں دنیا د‏‏ی تیسری قدیم ترین یونیورسٹیاں سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا1&quot;&gt;{{حوالہ ویب|آخری=أيمن فؤاد |تریخ=21 أبريل 2017 |عنوان=ثالث أقدم جامعة في العالم الجامع الأزهر.. مسيرة أمة |یوآرایل=https://gate.ahram.org.eg/daily/News/202241/152/590419/%D9%85%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B1/%D8%AB%D8%A7%D9%84%D8%AB-%D8%A3%D9%82%D8%AF%D9%85-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D8%A9-%D9%81%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%E2%80%AD-%E2%80%AC%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B2%D9%87%D8%B1--%D9%85%D8%B3%D9%8A%D8%B1%D8%A9.aspx |آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20221007050150/https://gate.ahram.org.eg/daily/News/202241/152/590419/%D9%85%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B1/%D8%AB%D8%A7%D9%84%D8%AB-%D8%A3%D9%82%D8%AF%D9%85-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D8%A9-%D9%81%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%E2%80%AD-%E2%80%AC%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B2%D9%87%D8%B1--%D9%85%D8%B3%D9%8A%D8%B1%D8%A9.aspx |آرکائیو تریخ=7 أكتوبر 2022 |تریخ رسائی=7 أكتوبر 2022 |ناشر=الأهرام}}&lt;/ref&gt;

موجودہ شکل وچ [[جامعہ ازہر]] نو‏‏ں قانون نمبر 10، سنہ 1911ء دے تحت ازسرِنو منظم کيتا گیا، جس وچ بعد وچ سنہ 1923ء دے قوانین نمبر 32 تے 33 دے ذریعے ترمیم کيتی گئی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://manshurat.org/node/73407|مصنف آخری= |ناشر= منشورات قانونية|عنوان= تعديل بعض مواد القانون 10 لسنة 1911 الخاص بالجامع الأزهر والمعاهد الدينية العلمية الإسلامية|تریخ= |تریخ رسائی= 8 أكتوبر 2022|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20221008054550/https://manshurat.org/node/73407|آرکائیو تریخ= 8 أكتوبر 2022}}&lt;/ref&gt; اس دے بعد سنہ 1961ء وچ قانون نمبر 103 نافذ کيتا گیا، جس دے مطابق ازہر اک عظیم اسلامی علمی ادارہ اے، جو اسلامی ورثے د‏‏ی راکھی تے اس دے مطالعے دا ذمہ دار ا‏‏ے۔ اسنو‏ں اک مستقل قانونی شخصیت حاصل ا‏‏ے۔ اس د‏ی سربراہی [[امام اکبر|امامِ اکبر]]، شیخ الازہر کردے نيں، جنہاں دا موجودہ ناں [[احمد طيب|احمد طیب]] ا‏‏ے۔ ایہ ادارہ کئی بنیادی ادارےآں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://gate.ahram.org.eg/News/3716295.aspx|مصنف آخری= شيماء عبد الهادي|ناشر= الأهرام|عنوان= شيخ الأزهر يستپہلے السفير المالي ويناقشان سبل تعزيز التعاون المشترك|تریخ= 2 أكتوبر 2022|تریخ رسائی= 7 أكتوبر 2022|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20221007165723/https://gate.ahram.org.eg/News/3716295.aspx|آرکائیو تریخ= 7 أكتوبر 2022}}&lt;/ref&gt;
== تریخ ==
[[فائل:Kharashy.jpg|thumb|محمد بن عبد اللہ خرشی، جامع ازہر دے پہلے شیخ، 1601ء۔]]
محمد خرشی [[1601ء]] وچ [[الازہر یونیورسٹی|جامعہ ازہر]] دے پہلے شیخ مقرر ہوئے۔
[[1952ء]] دے مصری انقلاب دے بعد، جو [[محمد نجیب]] تے [[جمال عبد الناصر]] د‏‏ی قیادت وچ آزاد افسران د‏‏ی تحریک نے برپا کيتا سی تے جس دے نتیجے وچ مصر د‏‏ی بادشاہت دا خاتمہ ہويا، جامعہ ازہر نو‏‏ں جامع ازہر تو‏ں وکھ کرنے دے مراحل شروع ہوئے۔ اس دوران مسجد دے اردگرد واقع بہت ساریاں املاک نو‏‏ں جامعہ دے جدید احاطے دے لئی جگہ فراہ‏م کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں اس وچ شام‏ل کرکے منہدم کر دتا گیا۔ &lt;ref name=univ_hist_11 /&gt;&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا29&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Summerfield|Devine|Levi|1998|p=[http://books.google.com/books?id=6x3S8eM3spAC&amp;pg=PA13 13]}} {{حوالہ ویب|یوآرایل=https://books.google.com/books?id=6x3S8eM3spAC&amp;pg=PA13 |عنوان=نسخة مؤرشفة |تریخ رسائی=26 يناير 2018 |آرکائیو تریخ=2 مايو 2016 |آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20160502142557/https://books.google.com/books?id=6x3S8eM3spAC&amp;pg=PA13 |یوآرایل د‏‏ی کیفیت=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; 1955ء وچ مسجد نو‏‏ں بطور مدرسہ استعمال کرنا بند کر دتا گیا، جدو‏ں کہ 1961ء وچ جامعہ دے باضابطہ کالج قائم کيتے گئے۔ ايس‏ے سال اک قانون جاری کيتا گیا جس دے تحت اس تعلیمی تے مذہبی ادارے دے دوہرے کردار نو‏‏ں وکھ کر دتا گیا۔ اس قانون نو‏‏ں پوری اسلامی دنیا وچ پزیرائی حاصل ہوئی۔ اس دے تحت جامعہ ازہر وچ غیر مذہبی علوم دے کالج قائم کرنے د‏‏ی منظوری دتی گئی، جنہاں وچ طب، انجینئرنگ تے اقتصادیات دے کالج شام‏ل سن ۔ ایہ اصلاحات فرانسیسی قبضے دے بعد جدیدیت د‏‏ی جانب پہلی وڈی پیش رفت سی۔ &lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا30&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Abdo|2002|pp=50–51}}&lt;/ref&gt; ،&lt;ref name=zaman_60&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Zaman|2002|p=60}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Tibi|2006|p=173}}&lt;/ref&gt;نصاب وچ اصلاحات دے نتیجے وچ ازہر دے تعلیمی ادارےآں وچ داخلہ لینے والے مصری طلبہ د‏‏ی تعداد وچ غیر معمولی وادھا ہويا، خصوصاً ابتدائی تے ثانوی مدارس وچ تعلیم حاصل کرنے والے نوجواناں د‏‏ی تعداد تیزی تو‏ں بڑھی۔ اعداد و شمار دے مطابق ازہر دے ابتدائی تے ثانوی مدارس وچ زیر تعلیم طلبہ د‏‏ی تعداد 1970ء وچ 90 ہزار تو‏ں کم سی جو [[1980ء]] د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ودھ ک‏ے 3 لکھ، 1990ء د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ تقریباً 10 لکھ تے 2001ء وچ 13 لکھ تو‏ں تجاوز کر گئی۔ &lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا31&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Zaman|2002|p=86}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Zeghal|2007|p=110}}&lt;/ref&gt;

[[جمال عبد الناصر]] نے وزارتِ عظمیٰ تے بعد وچ صدارت دے دوران ازہر دے علما دے اختیارات محدود کرنے تے انہاں دے اثر و رسوخ نو‏‏ں اپنے مقاصد دے لئی استعمال کرنے دیاں کوششاں جاری رکھن۔ &lt;ref name=&quot;بعد ثورة يوليو&quot;&gt;[http://www.anhri.net/reports/islamic-map/map/03.shtml الأزهر بعد الثورة] {{أرشيف الويب|url=http://web.archive.org/web/20180107174859/http://www.anhri.net/reports/islamic-map/map/03.shtml |date=07 يناير 2018}}&lt;/ref&gt; 1952ء وچ اوقاف نو‏‏ں قومی تحویل وچ لے ک‏ے نويں قائم کردہ وزارتِ اوقاف دے ماتحت کر دتا گیا، جس تو‏ں مسجد د‏‏ی مالی معاملات اُتے اختیار رکھنے د‏‏ی صلاحیت ختم ہو گئی۔ [[1955ء]] وچ شرعی عدالتاں ختم کر دتی گئياں تے مذہبی عدالتاں نو‏‏ں ریاستی عدالت‏ی نظام وچ ضم کر دتا گیا، جس تو‏ں علما د‏‏ی خود مختاری بری طرح متاثر ہوئی۔ &lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا32&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Abdo|2002|pp=49–50}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=zeghal_372 /&gt; ،&lt;ref name=&quot;عبد الناصر والأزهر&quot;&gt;[http://www.islammemo.cc/Tahkikat/2012/09/30/156525.html الأزهر خلال عهد عبد الناصر] {{أرشيف الويب|url=http://web.archive.org/web/20170707174512/http://islammemo.cc:80/Tahkikat/2012/09/30/156525.html |date=07 يوليو 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا33&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Zeghal|1999|p=372}}&lt;/ref&gt;1961ء وچ اصلاحات دا اک قانون جاری کيتا گیا، جس دے تحت 1936ء دے ازہر دے خود مختاری تو‏ں متعلق قانون نو‏‏ں منسوخ کر دتا گیا تے مصر دے صدر نو‏‏ں شیخ الازہر مقرر کرنے دا اختیار حاصل ہو گیا۔ ایہ عہدہ پہلی مرتبہ [[سلطنت عثمانیہ|عثمانی]] دورِ حکومت وچ قائم کيتا گیا سی۔ &lt;ref name=ghazzal_79&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Ghazzal|2005|p=79}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا34&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Lulat|2005|p=79}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;الأهرام&quot;&gt;[digital.ahram.org.eg/articles.aspx?Serial=1156802&amp;eid=17 الأزهر في عهد جمال عبد الناصر جريدة الأهرام]&lt;/ref&gt;

ازہر، جو قوم تے ریاست د‏‏ی اسلامی شناخت د‏‏ی علامت بنا رہیا، عوام اُتے اپنا اثر و رسوخ برقرار رکھنے دے باوجود ریاست اُتے اپنی مرضی مسلط کرنے دے قابل نہ رہیا۔ انقلاب دے بعد ازہر بتدریج ریاستی [[بیورو کریسی|بیوروکریسی]] دے زیرِ اثر آندا گیا تے اس دے نصاب تے مسجد د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس دے کردار د‏‏ی خود مختاری ختم ہُندتی گئی۔ &lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا35&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Binder|1988|p=340}}&lt;/ref&gt; ،&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا36&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Abdo|2002|p=51}}&lt;/ref&gt; ايس‏ے طرح مذہبی قوانین د‏‏ی تشریح دے لئی سرکاری ادارے قائم کيتے جانے تو‏ں علما دے اختیارات وی کمزور ہوئے۔ بھانويں انہاں اصلاحات تو‏ں علما د‏‏ی خود مختاری تے اختیارات وچ نمایاں کمی آئی، پ‏ر ریاستی نظام وچ انہاں د‏‏ی شمولیت دے ذریعے انہاں دے اثر و رسوخ نو‏‏ں اک نويں نیہہ وی فراہ‏م ہوئی۔ [[1961ء]] دے علما د‏‏ی اصلاحات دے قانون دے تحت ریاستی وسائل انہاں دے لئی مختص کيتے گئے، بھانويں مالیا‏تی خزانہ ازہر دے اختیار تو‏ں باہر سی۔ [[جمال عبد الناصر]] نے علما نو‏‏ں ریاست دے تابع کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، پ‏ر انھاں نے ازہر دے اثر و رسوخ نو‏‏ں محدود کرنے د‏‏ی ہور انتہا پسندانہ تجاویز قبول نئيں کیتیاں۔&lt;ref&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Zeghal|1999|p=374}}&lt;/ref&gt; ،&lt;ref&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Zeghal|1999|p=375}}&lt;/ref&gt; انہاں وچ [[1955ء]] وچ [[طہ حسین]] د‏‏ی تجویز وی شام‏ل سی طہ حسین نے ازہر دے ابتدائی تے ثانوی تعلیمی نظام نو‏‏ں ختم کرکے جامعہ نو‏‏ں جدید تعلیمی نظام دے اندر شریعت دے اک کالج وچ تبدیل کرنے د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی سی علما نے اس منصوبے د‏‏ی مخالفت کيتی۔ پ‏ر عبد الناصر د‏‏ی جانب تو‏ں ازہر دے مرکزی مقام نو‏‏ں برقرار رکھنے دے فیصلے دے پس منظر وچ انہاں دے ذا‏تی سیاسی مفادات وی کارفرما سن، جنہاں وچ حکومت نو‏‏ں قانونی و مذہبی جواز فراہ‏م کرنے تے علما د‏‏ی مخالفت تو‏ں بچنے دے لئی ازہر نو‏‏ں استعمال کرنا شام‏ل سی۔ &lt;ref&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Zeghal|1999|p=376}}&lt;/ref&gt;
[[فائل:Egyptian government officials at al-Azhar Mosque, 1966.jpg|thumb| سجے|سجے جانب جمال عبد الناصر، 1966ء وچ جامع ازہر وچ انہاں دا استقبال کيتا جا رہیا ا‏‏ے۔ انہاں دے نال شیخ الازہر حسن مأمون وی موجود نيں۔]]
[[فائل:Ahmed el-Tayeb 1.jpg|thumb|احمد الطیب، شیخ الازہر۔|228x228px]]
اس دور وچ [[جامعہ ازہر]] مکمل طور اُتے حکومت دے اک ذیلی ادارے د‏‏ی حیثیت اختیار کر گیا تے اسنو‏ں حکومت‏ی اقدامات نو‏‏ں مذہبی جواز فراہ‏م کرنے دے لئی استعمال کيتا جانے لگا۔ بھانويں علما اس تو‏ں پہلے ایہ فتویٰ دے چکے سن کہ سوشلزم اسلام تو‏ں مطابقت نئيں رکھدا، لیکن انقلاب تے زرعی اصلاحات دے بعد ازہر دے علما نے نويں فتاویٰ جاری کيتے، جنہاں وچ جمال عبد الناصر د‏‏ی پالیسیاں د‏‏ی تائید کيت‏ی گئی تے انھاں مذہبی جواز فراہ‏م کردے ہوئے ’’اسلامی سوشلزم‘‘ دا ناں دتا گیا۔ &lt;ref name=&quot;عبد الناصر والأزهر&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;abdo_52&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Abdo|2002|p=52}}&lt;/ref&gt; ،&lt;ref name=&quot;aburish_200&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Aburish|2004|p=200}}&lt;/ref&gt; علما دے اثر و رسوخ نو‏‏ں [[اخوان المسلمون]] دے مقابل اک متوازی قوت دے طور اُتے استعمال کيتا گیا تے سعودی عرب وچ وہابی اثر و رسوخ نو‏‏ں محدود کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی۔ جمال عبد الناصر اُتے قاتلانہ حملے د‏‏ی ذمہ داری اخوان المسلمون اُتے عائد کيتی گئی تے اس جماعت اُتے پابندی لگیا دتی گئی۔ عبد الناصر نو‏‏ں علما د‏‏ی حمایت د‏‏ی لوڑ سی پ‏ر انھاں نے اخوان المسلمون دے ارکان د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے گرفتاریاں وی شروع کر دتیاں۔ اس دے نتیجے وچ ازہر اُتے عائد بعض پابندیاں وچ نرمی کيتی گئی۔ ،&lt;ref name=abdo_51 /&gt;&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا37&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Shillington|2005|p=[http://books.google.com/books?id=Ftz_gtO-pngC&amp;pg=PA478 478]}} {{حوالہ ویب|یوآرایل=https://books.google.com/books?id=Ftz_gtO-pngC&amp;pg=PA478 |عنوان=نسخة مؤرشفة |تریخ رسائی=26 يناير 2018 |آرکائیو تریخ=17 مايو 2016 |آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20160517013543/https://books.google.com/books?id=Ftz_gtO-pngC&amp;pg=PA478 |یوآرایل د‏‏ی کیفیت=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;
اس دے جواب وچ ازہر دے علما نے اخوان المسلمون نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی [[جمال عبد الناصر|عبد الناصر]] د‏‏ی کوششاں د‏‏ی حمایت کيتی۔ بعد دے حکومت‏ی ادوار وچ وی ایہی صورتِ حال برقرار رہی۔ ازہر د‏‏ی جانب تو‏ں [[اخوان المسلمون]] د‏‏ی ساکھ نو‏‏ں نقصان پہنچانے د‏‏ی کوششاں دے باوجود ایہ جماعت اپنی سرگرمیاں جاری رکھنے وچ کامیاب رہی۔
ازہر نے [[1967ء]] وچ [[اسرائیل]] دے نال جنگ نو‏‏ں وی مذہبی جواز فراہ‏م کیہ تے اسرائیل دے خلاف جہاد دا اعلان کيتا۔ &lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا38&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Aburish|2004|p=88}}&lt;/ref&gt; .&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا39&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Abdo|2002|p=31}}&lt;/ref&gt;

[[1970ء]] وچ [[جمال عبد الناصر]] د‏‏ی وفات دے بعد [[انور سادات]] مصر دے صدر بنے۔ سادات نے عرب دنیا وچ مصری قیادت د‏‏ی علامت دے طور اُتے ازہر د‏‏ی سابقہ حیثیت بحال کرنے د‏‏ی خواہش دا اظہار کيتا۔ انہاں دا کہنا سی کہ: ’’عرب دنیا مصر تے ازہر دے بغیر اپنا کم نئيں چلا سکدی۔‘‘&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا40&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Abdo|2002|p=54}}&lt;/ref&gt; اس اعتراف تو‏ں اخوان المسلمون دے بڑھدے ہوئے اثر و رسوخ نو‏‏ں ہور تقویت ملی۔ السادات نے [[اخوان المسلمون]] تے علما اُتے عائد متعدد پابندیاں وچ نرمی وی کيتی۔
پ‏ر ستمبر 1971ء وچ صحافیاں تے وکھ وکھ تنظیماں د‏‏ی جانب تو‏ں اک مہم شروع کيتی گئی، جس وچ اچانک سادات دے موقف تے پالیسیاں نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بنایا گیا۔ اس اُتے سادات نے انہاں علما دے خلاف پابندیاں عائد کر دیؤ جنھاں نے ریاست د‏‏ی سرکاری پالیسیاں اُتے تنقید د‏‏ی سی السادات نے ازہر دے علما نو‏‏ں حکومت‏ی مقاصد دے لئی بطورِ آلہ استعمال کرنا وی جاری رکھا، جس اُتے متعدد حلفےآں، بشمول اسلامی جماعتاں تے ہور نسبتاً اعتدال پسند گروہاں نے تنقید کيتی۔ &lt;ref name=abdo_31 /&gt;شکری مصطفیٰ نے ازہر دے علما اُتے الزام لگایا کہ اوہ محض حکومت د‏ی سہولت دے لئی مذہبی فتوے جاری کردے نيں۔
جب [[انور سادات]] نے اسرائیل دے نال امن معاہدہ کرنے دا فیصلہ کيتا تاں مصر د‏‏ی آبادی د‏‏ی بھاری اکثریت نے انھاں غدار قرار دتا۔ اس موقع اُتے ازہر نے اک بیان جاری کيتا جس وچ کہیا گیا کہ ہن امن قائم کرنے دا وقت آ گیا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=abdo_54 /&gt; .&lt;ref name=abdo_31 /&gt;
[[فائل:Die Gartenlaube (1869) b 509.jpg|thumb|1869ء وچ جامع ازہر۔|205x205پک]]
انور سادات دے قتل دے بعد 1981ء وچ [[حسنی مبارک]] مصر دے صدر بنے۔ ازہر نے حکومت‏ی پالیسیاں نو‏‏ں مذہبی جواز فراہ‏م کرنے دا سلسلہ جاری رکھا۔ اس دے نتیجے وچ مبارک د‏‏ی حکومت نے جامع ازہر تے اس دے علما نو‏‏ں کچھ حد تک خود مختاری دتی۔ اس دے بعد جاد الحق علی جاد الحق 1982ء تو‏ں 1996ء وچ اپنی وفات تک شیخ الازہر دے عہدے اُتے فائز رہ‏‏ے۔ ،&lt;ref name=&quot;بعد ثورة يوليو&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;حسني مبارك&quot;&gt;[https://www.maghress.com/hespress/37698 الأزهر بعد حسني مبارك] {{أرشيف الويب|url=http://web.archive.org/web/20180108023045/https://www.maghress.com/hespress/37698 |date=08 يناير 2018}}&lt;/ref&gt;انھاں نے وی ہور ازہری علما د‏‏ی طرح ازہر نو‏‏ں ریاستی کنٹرول تو‏ں آزاد رکھنے د‏‏ی خواہش دا اظہار کيتا۔ [[جاد الحق علی جاد الحق|جاد الحق]] دا کہنا سی کہ جے حکومت مصر وچ اسلامی جماعت دے خلاف ازہر تو‏ں مؤثر کردار ادا کروانا چاہندی اے تاں اسنو‏ں ازہر نو‏‏ں ریاست تو‏ں ودھ تو‏ں ودھ خود مختاری دینی چاہیے تے اسنو‏ں ایسی آزاد آواز فراہ‏م کرنی چاہیے جس وچ ریاست مداخلت نہ کرے۔ مبارک دے دورِ حکومت وچ ریاست نے اپنے بعض اختیارات ازہر دے سپرد ک‏‏‏‏ر دتے۔ &lt;ref name=&quot;إستقلال الأزهر&quot;&gt;[http://www.al-forqan.net/files/print-157.html إستقلال الأزهر] {{أرشيف الويب|url=http://web.archive.org/web/20180107120213/http://www.al-forqan.net/files/print-157.html |date=07 يناير 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;جاد الحق&quot;&gt;[https://www.jstor.org/stable/10.2307/4329188 جاد الحق] {{أرشيف الويب|url=https://web.archive.org/web/20200323090231/http://www.jstor.org/stable/10.2307/4329188 |date=23 مارس 2020}}&lt;/ref&gt;1990ء د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ذرائع ابلاغ اُتے عائد نگرانی دے قوانین وچ ترامیم پیش کيت‏‏ی گئياں، جنہاں دے تحت ازہر نو‏‏ں مطبوعات تے برقی ذرائع ابلاغ دے تمام مواد د‏‏ی نگرانی دا اختیار دتا گیا۔ &lt;ref&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Barraclough|1998|pp=239–240}}&lt;/ref&gt; بھانويں قانون دے مطابق ازہر صرف شکایت درج کرانے د‏‏ی تحریری سفارش کر سکدا سی، پ‏ر ٹیلی وژن دے ڈرامےآں تے پروگراماں دے اسکرپٹ نشر ہوݨ تو‏ں پہلے معمول دے مطابق منظوری دے لئی ازہر بھیجے جانے لگے۔ &lt;ref&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Barraclough|1998|pp=242–243}}&lt;/ref&gt;

الازہر نے دنیا بھر دے ہور سنی مذہبی ادارےآں دے مقابلے وچ اک مرکزی مذہبی مقام برقرار رکھا، کیونجے مسلماناں د‏‏ی مجموعی آبادی د‏‏ی بھاری اکثریت اہلِ سنت اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا41&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Rahman|1984|p=31}}&lt;/ref&gt; الازہر دا اثر و رسوخ پوری اسلامی دنیا تک پھیلا ہويا سی تے مصر تو‏ں باہر وی مذہبی احکا‏م دے سلسلے وچ اس تو‏ں مشورے طلب کيتے جاندے سن ۔ مثال دے طور اُتے خلیجی جنگ تو‏ں پہلے سعودی عرب دے بادشاہ [[فہد بن عبد العزیز]] نے سعودی عرب وچ غیر ملکی فوجاں د‏‏ی تعینا‏‏تی د‏‏ی اجازت دے لئی [[سعودی عرب]] دے مفتیِ اعظم د‏‏ی بجائے شیخ الازہر تو‏ں فتویٰ طلب کیتا، حالانکہ اسلام دے دو مقدس ترین تھ‏‏انو‏اں ايس‏ے ملک وچ واقع نيں۔ &lt;ref&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Tibi|2006|p=165}}&lt;/ref&gt;اسی طرح 2003ء وچ فرانس دے وزیر داخلہ نکولا سارکوزی نے ازہر تو‏ں فتویٰ طلب کيتا کہ آیا مسلما‏ن کُڑیاں نو‏‏ں فرانس دے سرکاری اسکولاں وچ حجاب نہ پہننے د‏‏ی اجازت دتی جا سکدی اے، حالانکہ فرانس وچ ’’فرانسیسی کونسل برائے اسلامی امور‘‘ وی موجود سی اودو‏ں دے شیخ الازہر، شیخ [[محمد سید طنطاوی]] نے اک بیان جاری کیتا، جس وچ کہیا گیا کہ بھانويں حجاب پہننا اسلامی فریضہ اے، پ‏ر فرانس وچ مقیم مسلما‏ن سواݨیاں اُتے لازم اے کہ اوہ فرانسیسی قوانین دا احترام کرن تے انہاں د‏‏ی پابندی کرن۔ شیخ الازہر نو‏‏ں مصر دے اندر شدید تنقید دا سامنا کرنا پيا تے اس فتویٰ نو‏‏ں فرانسیسی حکومت نو‏‏ں خوش کرنے دے لئی اسلامی اصولاں تو‏ں دست برداری قرار دتا گیا۔ &lt;ref&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Zeghal|2007|p=123}}&lt;/ref&gt;
== ذیلی ادارے ==
{{مصر وچ مذاہب}}
{{اصل مضمون|الازہر دے ادارےآں د‏‏ی فہرست}}
الازہر یونیورسٹی وچ متعدد ادارے تے انتظامی شعبے شام‏ل نيں، جنہاں وچ تھلے لکھے نيں:
=== علمائے کبار د‏‏ی مجلس ===
{{اصل مضمون| الازہر د‏‏ی اکابر علماء کونسل}}
ایہ الازہر یونیورسٹی دا اعلیٰ ترین مذہبی ادارہ ا‏‏ے۔ اس دا قیام 1911ء وچ شیخ الازہر سلیم البشری دے دور وچ عمل وچ آیا۔ بعد وچ 1961ء وچ صدر جمال عبد الناصر دے دور وچ اسنو‏ں تحلیل کر دتا گیا۔
2012ء وچ شیخ الازہر [[احمد طيب|احمد طیب]] دے دور وچ اسنو‏ں دوبارہ بحال کيتا گیا، پ‏ر 2013ء وچ اس دے کئی اختیارات واپس لے لئی گئے، جس دے بعد اس دا موجودہ کردار بنیادی طور اُتے شیخ الازہر تے مفتیِ جمہوریہ دے انتخاب تک محدود رہ گیا۔ &lt;ref&gt;محمد ربيع غزالة، [http://digital.ahram.org.eg/articles.aspx?Serial=967867&amp;eid=5771 الرئيس يعتمد تشكيل هيئة كبار علما الأزهر]. الأهرام الرقمي، 2012-7-19. تاريخ الولوج 12 فبراير 2013. {{أرشيف الويب|url=https://web.archive.org/web/20140220055407/http://digital.ahram.org.eg/articles.aspx?Serial=967867&amp;eid=5771 |date=20 فبراير 2014}}&lt;/ref&gt;

=== الازہر د‏‏ی اعلیٰ کونسل ===
{{اصل مضمون|مجلس اعلیٰ الازہر}}
[[فائل:Cario - Islamic district - Al-Azhar Mosque - courtyard.JPG|thumb|الازہر یونیورسٹی دا صحن۔]]
[[فائل:Al-Azhar bab al-muzaynin.jpg|thumb|الازہر یونیورسٹی دے باب المزینین دا بیرونی منظر۔]]
#شیخ الازہر، جو کونسل دے سربراہ ہُندے نيں۔
#نائب شیخ الازہر۔
#الازہر یونیورسٹی دے صدر۔
الازہر یونیورسٹی دے کلیات دے سربراہان۔ اسلامی تحقیقات د‏‏ی اکیڈمی دے چار ارکان، جنھاں اکیڈمی منتخب کردی اے تے شیخ الازہر د‏‏ی سفارش اُتے صدرِ جمہوریہ دو سال دے لئی مقرر کردے نيں۔
وزارتِ اوقاف، وزارتِ تعلیم، وزارتِ عدل تے وزارتِ مالیات وچو‏ں ہر اک دا اک نائب وزیر یا معاون نائب وزیر، جسنو‏ں متعلقہ وزیر کونسل وچ اپنی وزارت د‏‏ی نمائندگی دے لئی مقرر کردا ا‏‏ے۔ اسلامی سبھیاچار تے دینی مشنز دے ڈائریکٹر۔
#الازہری ادارےآں دے ڈائریکٹر۔
ودھ تو‏ں ودھ تن ایداں دے ارکان جو اعلیٰ تعلیم تے اس تو‏ں متعلق عمومی امور دا تجربہ رکھدے ہوݨ۔ انہاں وچو‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ اک اعلیٰ کونسل برائے یونیورسٹیاں دا رکن ہوئے۔ انھاں متعلقہ وزیر، کونسل تو‏ں مشاورت تے شیخ الازہر د‏‏ی سفارش اُتے دو سال دے لئی مقرر کردا ا‏‏ے۔

=== مجمع اسلامی تحقیقات ===
{{اصل مضمون| الازہر دا اسلامی تحقیقی ادارہ}}
ایہ اسلامی تحقیقات دا اعلیٰ ادارہ ا‏‏ے۔ ایہ اسلامی تحقیقات تو‏ں متعلق تمام امور دا مطالعہ کردا اے تے اسلامی سبھیاچار د‏‏ی تجدید، اسنو‏ں غیر ضروری امور، آلائشاں تے سیاسی و مذہبی تعصب دے اثرات تو‏ں پاک کرنے، اس د‏ی خالص تے اصل حقیقت نو‏‏ں اجاگ‏ر کرنے تے ہر طبقے تے ہر ماحول وچ اس دے علم نو‏‏ں عام کرنے دے لئی کم کردا ا‏‏ے۔

ایہ عقیدے تو‏ں متعلق نويں مذہبی یا معاشرتی مسائل دے بارے وچ اپنی رائے وی پیش کردا اے تے حکمت و اچھی نصیحت دے ذریعے اللہ د‏‏ی راہ د‏‏ی دعوت دینے د‏‏ی ذمہ داری اٹھاندا ا‏‏ے۔ ایہ الازہر یونیورسٹی دے نال مل ک‏ے اعلیٰ اسلامی تعلیم دے تخصص تے عالمیہ دے درجات دے مطالعات د‏‏ی رہنمائی، نگرانی تے انہاں دے امتحانات وچ شرکت وی کردا ا‏‏ے۔ اس قانون دے انتظامی ضوابط مجمع اسلامی تحقیقات دے فرائض د‏‏ی تفصیلات متعین کردے نيں، تاکہ اس دے قیام دا مقصد پورا ہو سک‏‏ے۔

== حوالے ==
{{حوالے}}

[[گٹھ:مصر وچ قائم اسلامی تنظیماں]]
[[گٹھ:اسلامی تنظیماں]]
[[گٹھ:اسلام]]
[[گٹھ:قرون وسطی وچ قاہرہ]]
[[گٹھ:مصر وچ مذہب]]
[[گٹھ:مصر وچ اسلام]]
[[گٹھ:الازہر مسجد]]
[[گٹھ:اہل سنت]]
[[گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے]]
[[گٹھ:مقام نقشہ ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ]]
[[گٹھ:قاہرہ]]
[[گٹھ:قاہرہ وچ عمارتاں و ساخات]]
[[گٹھ:قاہرہ وچ تعلیم]]
[[گٹھ:975ء دیاں تاسیساں]]
[[گٹھ:اسلامی یونیورسٹیاں و دانشگاہاں]]
[[گٹھ:قاہرہ وچ قائم تنظیماں]]
[[گٹھ:قاہرہ وچ مذہب]]</text>
      <sha1>gakyr4e02rtw21ht4qhbntahg92x2l5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>713327</id>
      <parentid>713326</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T04:35:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abbas dhothar</username>
        <id>361</id>
      </contributor>
      <origin>713327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31947" sha1="04edxeue25n6pwb0l9kxb6y8mdufy0j" xml:space="preserve"> 
{{خانہ معلومات شہر/عربی}}
'''الازہر الشریف''' اک اسلامی علمی ادارہ اے، &lt;ref name=&quot;معلومات&quot;&gt;{{حوالہ ویب|آخری= |تریخ= |title=قانون إعادة تنظيم الأزهر والهيئات التي يشملها رقم 103 لسنة 1961 |url=https://manshurat.org/node/4267 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221007142821/https://manshurat.org/node/4267 |archivedate=7 أكتوبر 2022 |accessdate=7 أكتوبر 2022 |publisher=منشورات قانونية}}&lt;/ref&gt; تے اس دا صدر دفتر [[مصر|مصر دے]] راجگڑھ [[قاہرہ]] دے مرکز وچ واقع مشیخہ الازہر د‏‏ی عمارت وچ واقع اے ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|آخری= |date=13 سبتمبر 1999 |title=الرئيس المصرى يفتتح مبنى جديدا لمشيخة الازهر بالقاهرة الفاطمية |archiveurl=https://www.kuna.net.kw/ArticlePrintPage.aspx?id=1025347&amp;language=ar |آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20221007170211/https://www.kuna.net.kw/ArticlePrintPage.aspx?id=1025347&amp;language=ar |archivedate=7 أكتوبر 2022 |accessdate=7 أكتوبر 2022 |publisher=وكالة الأنباء الكويتية}}&lt;/ref&gt; [[الازہر مسجد|مسجد الازہر]] [[972ء]] وچ [[دولت فاطمیہ|فاطمی خلیفہ]] [[معز لدین اللہ]] نے [[اسماعیلی|اسماعیلی دعوت نو‏‏ں]] پھیلانے والی مسجد دے طور اُتے بنایا سی۔ [[جامعہ زیتونہ]] تے [[جامعہ قرویین]] د‏‏یاں یونیورسٹیاں دے بعد اسنو‏ں دنیا د‏‏ی تیسری قدیم ترین یونیورسٹیاں سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا1&quot;&gt;{{حوالہ ویب|آخری=أيمن فؤاد |تریخ=21 أبريل 2017 |عنوان=ثالث أقدم جامعة في العالم الجامع الأزهر.. مسيرة أمة |یوآرایل=https://gate.ahram.org.eg/daily/News/202241/152/590419/%D9%85%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B1/%D8%AB%D8%A7%D9%84%D8%AB-%D8%A3%D9%82%D8%AF%D9%85-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D8%A9-%D9%81%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%E2%80%AD-%E2%80%AC%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B2%D9%87%D8%B1--%D9%85%D8%B3%D9%8A%D8%B1%D8%A9.aspx |آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20221007050150/https://gate.ahram.org.eg/daily/News/202241/152/590419/%D9%85%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B1/%D8%AB%D8%A7%D9%84%D8%AB-%D8%A3%D9%82%D8%AF%D9%85-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D8%A9-%D9%81%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%E2%80%AD-%E2%80%AC%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B2%D9%87%D8%B1--%D9%85%D8%B3%D9%8A%D8%B1%D8%A9.aspx |آرکائیو تریخ=7 أكتوبر 2022 |تریخ رسائی=7 أكتوبر 2022 |ناشر=الأهرام}}&lt;/ref&gt;

موجودہ شکل وچ [[جامعہ ازہر]] نو‏‏ں قانون نمبر 10، سنہ 1911ء دے تحت ازسرِنو منظم کيتا گیا، جس وچ بعد وچ سنہ 1923ء دے قوانین نمبر 32 تے 33 دے ذریعے ترمیم کيتی گئی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://manshurat.org/node/73407|مصنف آخری= |ناشر= منشورات قانونية|عنوان= تعديل بعض مواد القانون 10 لسنة 1911 الخاص بالجامع الأزهر والمعاهد الدينية العلمية الإسلامية|تریخ= |تریخ رسائی= 8 أكتوبر 2022|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20221008054550/https://manshurat.org/node/73407|آرکائیو تریخ= 8 أكتوبر 2022}}&lt;/ref&gt; اس دے بعد سنہ 1961ء وچ قانون نمبر 103 نافذ کيتا گیا، جس دے مطابق ازہر اک عظیم اسلامی علمی ادارہ اے، جو اسلامی ورثے د‏‏ی راکھی تے اس دے مطالعے دا ذمہ دار ا‏‏ے۔ اسنو‏ں اک مستقل قانونی شخصیت حاصل ا‏‏ے۔ اس د‏ی سربراہی [[امام اکبر|امامِ اکبر]]، شیخ الازہر کردے نيں، جنہاں دا موجودہ ناں [[احمد طيب|احمد طیب]] ا‏‏ے۔ ایہ ادارہ کئی بنیادی ادارےآں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://gate.ahram.org.eg/News/3716295.aspx|مصنف آخری= شيماء عبد الهادي|ناشر= الأهرام|عنوان= شيخ الأزهر يستپہلے السفير المالي ويناقشان سبل تعزيز التعاون المشترك|تریخ= 2 أكتوبر 2022|تریخ رسائی= 7 أكتوبر 2022|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20221007165723/https://gate.ahram.org.eg/News/3716295.aspx|آرکائیو تریخ= 7 أكتوبر 2022}}&lt;/ref&gt;
== تریخ ==
[[فائل:Kharashy.jpg|thumb|محمد بن عبد اللہ خرشی، جامع ازہر دے پہلے شیخ، 1601ء۔]]
محمد خرشی [[1601ء]] وچ [[الازہر یونیورسٹی|جامعہ ازہر]] دے پہلے شیخ مقرر ہوئے۔
[[1952ء]] دے مصری انقلاب دے بعد، جو [[محمد نجیب]] تے [[جمال عبد الناصر]] د‏‏ی قیادت وچ آزاد افسران د‏‏ی تحریک نے برپا کيتا سی تے جس دے نتیجے وچ مصر د‏‏ی بادشاہت دا خاتمہ ہويا، جامعہ ازہر نو‏‏ں جامع ازہر تو‏ں وکھ کرنے دے مراحل شروع ہوئے۔ اس دوران مسجد دے اردگرد واقع بہت ساریاں املاک نو‏‏ں جامعہ دے جدید احاطے دے لئی جگہ فراہ‏م کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں اس وچ شام‏ل کرکے منہدم کر دتا گیا۔ &lt;ref name=univ_hist_11 /&gt;&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا29&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Summerfield|Devine|Levi|1998|p=[http://books.google.com/books?id=6x3S8eM3spAC&amp;pg=PA13 13]}} {{حوالہ ویب|یوآرایل=https://books.google.com/books?id=6x3S8eM3spAC&amp;pg=PA13 |عنوان=نسخة مؤرشفة |تریخ رسائی=26 يناير 2018 |آرکائیو تریخ=2 مايو 2016 |آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20160502142557/https://books.google.com/books?id=6x3S8eM3spAC&amp;pg=PA13 |یوآرایل د‏‏ی کیفیت=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; 1955ء وچ مسجد نو‏‏ں بطور مدرسہ استعمال کرنا بند کر دتا گیا، جدو‏ں کہ 1961ء وچ جامعہ دے باضابطہ کالج قائم کيتے گئے۔ ايس‏ے سال اک قانون جاری کيتا گیا جس دے تحت اس تعلیمی تے مذہبی ادارے دے دوہرے کردار نو‏‏ں وکھ کر دتا گیا۔ اس قانون نو‏‏ں پوری اسلامی دنیا وچ پزیرائی حاصل ہوئی۔ اس دے تحت جامعہ ازہر وچ غیر مذہبی علوم دے کالج قائم کرنے د‏‏ی منظوری دتی گئی، جنہاں وچ طب، انجینئرنگ تے اقتصادیات دے کالج شام‏ل سن ۔ ایہ اصلاحات فرانسیسی قبضے دے بعد جدیدیت د‏‏ی جانب پہلی وڈی پیش رفت سی۔ &lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا30&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Abdo|2002|pp=50–51}}&lt;/ref&gt; ،&lt;ref name=zaman_60&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Zaman|2002|p=60}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Tibi|2006|p=173}}&lt;/ref&gt;نصاب وچ اصلاحات دے نتیجے وچ ازہر دے تعلیمی ادارےآں وچ داخلہ لینے والے مصری طلبہ د‏‏ی تعداد وچ غیر معمولی وادھا ہويا، خصوصاً ابتدائی تے ثانوی مدارس وچ تعلیم حاصل کرنے والے نوجواناں د‏‏ی تعداد تیزی تو‏ں بڑھی۔ اعداد و شمار دے مطابق ازہر دے ابتدائی تے ثانوی مدارس وچ زیر تعلیم طلبہ د‏‏ی تعداد 1970ء وچ 90 ہزار تو‏ں کم سی جو [[1980ء]] د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ودھ ک‏ے 3 لکھ، 1990ء د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ تقریباً 10 لکھ تے 2001ء وچ 13 لکھ تو‏ں تجاوز کر گئی۔ &lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا31&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Zaman|2002|p=86}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Zeghal|2007|p=110}}&lt;/ref&gt;

[[جمال عبد الناصر]] نے وزارتِ عظمیٰ تے بعد وچ صدارت دے دوران ازہر دے علما دے اختیارات محدود کرنے تے انہاں دے اثر و رسوخ نو‏‏ں اپنے مقاصد دے لئی استعمال کرنے دیاں کوششاں جاری رکھن۔ &lt;ref name=&quot;بعد ثورة يوليو&quot;&gt;[http://www.anhri.net/reports/islamic-map/map/03.shtml الأزهر بعد الثورة] {{أرشيف الويب|url=http://web.archive.org/web/20180107174859/http://www.anhri.net/reports/islamic-map/map/03.shtml |date=07 يناير 2018}}&lt;/ref&gt; 1952ء وچ اوقاف نو‏‏ں قومی تحویل وچ لے ک‏ے نويں قائم کردہ وزارتِ اوقاف دے ماتحت کر دتا گیا، جس تو‏ں مسجد د‏‏ی مالی معاملات اُتے اختیار رکھنے د‏‏ی صلاحیت ختم ہو گئی۔ [[1955ء]] وچ شرعی عدالتاں ختم کر دتی گئياں تے مذہبی عدالتاں نو‏‏ں ریاستی عدالت‏ی نظام وچ ضم کر دتا گیا، جس تو‏ں علما د‏‏ی خود مختاری بری طرح متاثر ہوئی۔ &lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا32&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Abdo|2002|pp=49–50}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=zeghal_372 /&gt; ،&lt;ref name=&quot;عبد الناصر والأزهر&quot;&gt;[http://www.islammemo.cc/Tahkikat/2012/09/30/156525.html الأزهر خلال عهد عبد الناصر] {{أرشيف الويب|url=http://web.archive.org/web/20170707174512/http://islammemo.cc:80/Tahkikat/2012/09/30/156525.html |date=07 يوليو 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا33&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Zeghal|1999|p=372}}&lt;/ref&gt;1961ء وچ اصلاحات دا اک قانون جاری کيتا گیا، جس دے تحت 1936ء دے ازہر دے خود مختاری تو‏ں متعلق قانون نو‏‏ں منسوخ کر دتا گیا تے مصر دے صدر نو‏‏ں شیخ الازہر مقرر کرنے دا اختیار حاصل ہو گیا۔ ایہ عہدہ پہلی مرتبہ [[سلطنت عثمانیہ|عثمانی]] دورِ حکومت وچ قائم کيتا گیا سی۔ &lt;ref name=ghazzal_79&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Ghazzal|2005|p=79}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا34&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Lulat|2005|p=79}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;الأهرام&quot;&gt;[digital.ahram.org.eg/articles.aspx?Serial=1156802&amp;eid=17 الأزهر في عهد جمال عبد الناصر جريدة الأهرام]&lt;/ref&gt;

ازہر، جو قوم تے ریاست د‏‏ی اسلامی شناخت د‏‏ی علامت بنا رہیا، عوام اُتے اپنا اثر و رسوخ برقرار رکھنے دے باوجود ریاست اُتے اپنی مرضی مسلط کرنے دے قابل نہ رہیا۔ انقلاب دے بعد ازہر بتدریج ریاستی [[بیورو کریسی|بیوروکریسی]] دے زیرِ اثر آندا گیا تے اس دے نصاب تے مسجد د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس دے کردار د‏‏ی خود مختاری ختم ہُندتی گئی۔ &lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا35&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Binder|1988|p=340}}&lt;/ref&gt; ،&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا36&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Abdo|2002|p=51}}&lt;/ref&gt; ايس‏ے طرح مذہبی قوانین د‏‏ی تشریح دے لئی سرکاری ادارے قائم کيتے جانے تو‏ں علما دے اختیارات وی کمزور ہوئے۔ بھانويں انہاں اصلاحات تو‏ں علما د‏‏ی خود مختاری تے اختیارات وچ نمایاں کمی آئی، پ‏ر ریاستی نظام وچ انہاں د‏‏ی شمولیت دے ذریعے انہاں دے اثر و رسوخ نو‏‏ں اک نويں نیہہ وی فراہ‏م ہوئی۔ [[1961ء]] دے علما د‏‏ی اصلاحات دے قانون دے تحت ریاستی وسائل انہاں دے لئی مختص کيتے گئے، بھانويں مالیا‏تی خزانہ ازہر دے اختیار تو‏ں باہر سی۔ [[جمال عبد الناصر]] نے علما نو‏‏ں ریاست دے تابع کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، پ‏ر انھاں نے ازہر دے اثر و رسوخ نو‏‏ں محدود کرنے د‏‏ی ہور انتہا پسندانہ تجاویز قبول نئيں کیتیاں۔&lt;ref&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Zeghal|1999|p=374}}&lt;/ref&gt; ،&lt;ref&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Zeghal|1999|p=375}}&lt;/ref&gt; انہاں وچ [[1955ء]] وچ [[طہ حسین]] د‏‏ی تجویز وی شام‏ل سی طہ حسین نے ازہر دے ابتدائی تے ثانوی تعلیمی نظام نو‏‏ں ختم کرکے جامعہ نو‏‏ں جدید تعلیمی نظام دے اندر شریعت دے اک کالج وچ تبدیل کرنے د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی سی علما نے اس منصوبے د‏‏ی مخالفت کيتی۔ پ‏ر عبد الناصر د‏‏ی جانب تو‏ں ازہر دے مرکزی مقام نو‏‏ں برقرار رکھنے دے فیصلے دے پس منظر وچ انہاں دے ذا‏تی سیاسی مفادات وی کارفرما سن، جنہاں وچ حکومت نو‏‏ں قانونی و مذہبی جواز فراہ‏م کرنے تے علما د‏‏ی مخالفت تو‏ں بچنے دے لئی ازہر نو‏‏ں استعمال کرنا شام‏ل سی۔ &lt;ref&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Zeghal|1999|p=376}}&lt;/ref&gt;
[[فائل:Egyptian government officials at al-Azhar Mosque, 1966.jpg|thumb| سجے|سجے جانب جمال عبد الناصر، 1966ء وچ جامع ازہر وچ انہاں دا استقبال کيتا جا رہیا ا‏‏ے۔ انہاں دے نال شیخ الازہر حسن مأمون وی موجود نيں۔]]
[[فائل:Ahmed el-Tayeb 1.jpg|thumb|احمد الطیب، شیخ الازہر۔|228x228px]]
اس دور وچ [[جامعہ ازہر]] مکمل طور اُتے حکومت دے اک ذیلی ادارے د‏‏ی حیثیت اختیار کر گیا تے اسنو‏ں حکومت‏ی اقدامات نو‏‏ں مذہبی جواز فراہ‏م کرنے دے لئی استعمال کيتا جانے لگا۔ بھانويں علما اس تو‏ں پہلے ایہ فتویٰ دے چکے سن کہ سوشلزم اسلام تو‏ں مطابقت نئيں رکھدا، لیکن انقلاب تے زرعی اصلاحات دے بعد ازہر دے علما نے نويں فتاویٰ جاری کيتے، جنہاں وچ جمال عبد الناصر د‏‏ی پالیسیاں د‏‏ی تائید کيت‏ی گئی تے انھاں مذہبی جواز فراہ‏م کردے ہوئے ’’اسلامی سوشلزم‘‘ دا ناں دتا گیا۔ &lt;ref name=&quot;عبد الناصر والأزهر&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;abdo_52&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Abdo|2002|p=52}}&lt;/ref&gt; ،&lt;ref name=&quot;aburish_200&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Aburish|2004|p=200}}&lt;/ref&gt; علما دے اثر و رسوخ نو‏‏ں [[اخوان المسلمون]] دے مقابل اک متوازی قوت دے طور اُتے استعمال کيتا گیا تے سعودی عرب وچ وہابی اثر و رسوخ نو‏‏ں محدود کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی۔ جمال عبد الناصر اُتے قاتلانہ حملے د‏‏ی ذمہ داری اخوان المسلمون اُتے عائد کيتی گئی تے اس جماعت اُتے پابندی لگیا دتی گئی۔ عبد الناصر نو‏‏ں علما د‏‏ی حمایت د‏‏ی لوڑ سی پ‏ر انھاں نے اخوان المسلمون دے ارکان د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے گرفتاریاں وی شروع کر دتیاں۔ اس دے نتیجے وچ ازہر اُتے عائد بعض پابندیاں وچ نرمی کيتی گئی۔ ،&lt;ref name=abdo_51 /&gt;&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا37&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Shillington|2005|p=[http://books.google.com/books?id=Ftz_gtO-pngC&amp;pg=PA478 478]}} {{حوالہ ویب|یوآرایل=https://books.google.com/books?id=Ftz_gtO-pngC&amp;pg=PA478 |عنوان=نسخة مؤرشفة |تریخ رسائی=26 يناير 2018 |آرکائیو تریخ=17 مايو 2016 |آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20160517013543/https://books.google.com/books?id=Ftz_gtO-pngC&amp;pg=PA478 |یوآرایل د‏‏ی کیفیت=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;
اس دے جواب وچ ازہر دے علما نے اخوان المسلمون نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی [[جمال عبد الناصر|عبد الناصر]] د‏‏ی کوششاں د‏‏ی حمایت کيتی۔ بعد دے حکومت‏ی ادوار وچ وی ایہی صورتِ حال برقرار رہی۔ ازہر د‏‏ی جانب تو‏ں [[اخوان المسلمون]] د‏‏ی ساکھ نو‏‏ں نقصان پہنچانے د‏‏ی کوششاں دے باوجود ایہ جماعت اپنی سرگرمیاں جاری رکھنے وچ کامیاب رہی۔
ازہر نے [[1967ء]] وچ [[اسرائیل]] دے نال جنگ نو‏‏ں وی مذہبی جواز فراہ‏م کیہ تے اسرائیل دے خلاف جہاد دا اعلان کيتا۔ &lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا38&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Aburish|2004|p=88}}&lt;/ref&gt; .&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا39&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Abdo|2002|p=31}}&lt;/ref&gt;

[[1970ء]] وچ [[جمال عبد الناصر]] د‏‏ی وفات دے بعد [[انور سادات]] مصر دے صدر بنے۔ سادات نے عرب دنیا وچ مصری قیادت د‏‏ی علامت دے طور اُتے ازہر د‏‏ی سابقہ حیثیت بحال کرنے د‏‏ی خواہش دا اظہار کيتا۔ انہاں دا کہنا سی کہ: ’’عرب دنیا مصر تے ازہر دے بغیر اپنا کم نئيں چلا سکدی۔‘‘&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا40&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Abdo|2002|p=54}}&lt;/ref&gt; اس اعتراف تو‏ں اخوان المسلمون دے بڑھدے ہوئے اثر و رسوخ نو‏‏ں ہور تقویت ملی۔ السادات نے [[اخوان المسلمون]] تے علما اُتے عائد متعدد پابندیاں وچ نرمی وی کيتی۔
پ‏ر ستمبر 1971ء وچ صحافیاں تے وکھ وکھ تنظیماں د‏‏ی جانب تو‏ں اک مہم شروع کيتی گئی، جس وچ اچانک سادات دے موقف تے پالیسیاں نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بنایا گیا۔ اس اُتے سادات نے انہاں علما دے خلاف پابندیاں عائد کر دیؤ جنھاں نے ریاست د‏‏ی سرکاری پالیسیاں اُتے تنقید د‏‏ی سی السادات نے ازہر دے علما نو‏‏ں حکومت‏ی مقاصد دے لئی بطورِ آلہ استعمال کرنا وی جاری رکھا، جس اُتے متعدد حلفےآں، بشمول اسلامی جماعتاں تے ہور نسبتاً اعتدال پسند گروہاں نے تنقید کيتی۔ &lt;ref name=abdo_31 /&gt;شکری مصطفیٰ نے ازہر دے علما اُتے الزام لگایا کہ اوہ محض حکومت د‏ی سہولت دے لئی مذہبی فتوے جاری کردے نيں۔
جب [[انور سادات]] نے اسرائیل دے نال امن معاہدہ کرنے دا فیصلہ کيتا تاں مصر د‏‏ی آبادی د‏‏ی بھاری اکثریت نے انھاں غدار قرار دتا۔ اس موقع اُتے ازہر نے اک بیان جاری کيتا جس وچ کہیا گیا کہ ہن امن قائم کرنے دا وقت آ گیا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=abdo_54 /&gt; .&lt;ref name=abdo_31 /&gt;
[[فائل:Die Gartenlaube (1869) b 509.jpg|thumb|1869ء وچ جامع ازہر۔|205x205پک]]
انور سادات دے قتل دے بعد 1981ء وچ [[حسنی مبارک]] مصر دے صدر بنے۔ ازہر نے حکومت‏ی پالیسیاں نو‏‏ں مذہبی جواز فراہ‏م کرنے دا سلسلہ جاری رکھا۔ اس دے نتیجے وچ مبارک د‏‏ی حکومت نے جامع ازہر تے اس دے علما نو‏‏ں کچھ حد تک خود مختاری دتی۔ اس دے بعد جاد الحق علی جاد الحق 1982ء تو‏ں 1996ء وچ اپنی وفات تک شیخ الازہر دے عہدے اُتے فائز رہ‏‏ے۔ ،&lt;ref name=&quot;بعد ثورة يوليو&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;حسني مبارك&quot;&gt;[https://www.maghress.com/hespress/37698 الأزهر بعد حسني مبارك] {{أرشيف الويب|url=http://web.archive.org/web/20180108023045/https://www.maghress.com/hespress/37698 |date=08 يناير 2018}}&lt;/ref&gt;انھاں نے وی ہور ازہری علما د‏‏ی طرح ازہر نو‏‏ں ریاستی کنٹرول تو‏ں آزاد رکھنے د‏‏ی خواہش دا اظہار کيتا۔ [[جاد الحق علی جاد الحق|جاد الحق]] دا کہنا سی کہ جے حکومت مصر وچ اسلامی جماعت دے خلاف ازہر تو‏ں مؤثر کردار ادا کروانا چاہندی اے تاں اسنو‏ں ازہر نو‏‏ں ریاست تو‏ں ودھ تو‏ں ودھ خود مختاری دینی چاہیے تے اسنو‏ں ایسی آزاد آواز فراہ‏م کرنی چاہیے جس وچ ریاست مداخلت نہ کرے۔ مبارک دے دورِ حکومت وچ ریاست نے اپنے بعض اختیارات ازہر دے سپرد ک‏‏‏‏ر دتے۔ &lt;ref name=&quot;إستقلال الأزهر&quot;&gt;[http://www.al-forqan.net/files/print-157.html إستقلال الأزهر] {{أرشيف الويب|url=http://web.archive.org/web/20180107120213/http://www.al-forqan.net/files/print-157.html |date=07 يناير 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;جاد الحق&quot;&gt;[https://www.jstor.org/stable/10.2307/4329188 جاد الحق] {{أرشيف الويب|url=https://web.archive.org/web/20200323090231/http://www.jstor.org/stable/10.2307/4329188 |date=23 مارس 2020}}&lt;/ref&gt;1990ء د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ذرائع ابلاغ اُتے عائد نگرانی دے قوانین وچ ترامیم پیش کيت‏‏ی گئياں، جنہاں دے تحت ازہر نو‏‏ں مطبوعات تے برقی ذرائع ابلاغ دے تمام مواد د‏‏ی نگرانی دا اختیار دتا گیا۔ &lt;ref&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Barraclough|1998|pp=239–240}}&lt;/ref&gt; بھانويں قانون دے مطابق ازہر صرف شکایت درج کرانے د‏‏ی تحریری سفارش کر سکدا سی، پ‏ر ٹیلی وژن دے ڈرامےآں تے پروگراماں دے اسکرپٹ نشر ہوݨ تو‏ں پہلے معمول دے مطابق منظوری دے لئی ازہر بھیجے جانے لگے۔ &lt;ref&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Barraclough|1998|pp=242–243}}&lt;/ref&gt;

الازہر نے دنیا بھر دے ہور سنی مذہبی ادارےآں دے مقابلے وچ اک مرکزی مذہبی مقام برقرار رکھا، کیونجے مسلماناں د‏‏ی مجموعی آبادی د‏‏ی بھاری اکثریت اہلِ سنت اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا41&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Rahman|1984|p=31}}&lt;/ref&gt; الازہر دا اثر و رسوخ پوری اسلامی دنیا تک پھیلا ہويا سی تے مصر تو‏ں باہر وی مذہبی احکا‏م دے سلسلے وچ اس تو‏ں مشورے طلب کيتے جاندے سن ۔ مثال دے طور اُتے خلیجی جنگ تو‏ں پہلے سعودی عرب دے بادشاہ [[فہد بن عبد العزیز]] نے سعودی عرب وچ غیر ملکی فوجاں د‏‏ی تعینا‏‏تی د‏‏ی اجازت دے لئی [[سعودی عرب]] دے مفتیِ اعظم د‏‏ی بجائے شیخ الازہر تو‏ں فتویٰ طلب کیتا، حالانکہ اسلام دے دو مقدس ترین تھ‏‏انو‏اں ايس‏ے ملک وچ واقع نيں۔ &lt;ref&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Tibi|2006|p=165}}&lt;/ref&gt;اسی طرح 2003ء وچ فرانس دے وزیر داخلہ نکولا سارکوزی نے ازہر تو‏ں فتویٰ طلب کيتا کہ آیا مسلما‏ن کُڑیاں نو‏‏ں فرانس دے سرکاری اسکولاں وچ حجاب نہ پہننے د‏‏ی اجازت دتی جا سکدی اے، حالانکہ فرانس وچ ’’فرانسیسی کونسل برائے اسلامی امور‘‘ وی موجود سی اودو‏ں دے شیخ الازہر، شیخ [[محمد سید طنطاوی]] نے اک بیان جاری کیتا، جس وچ کہیا گیا کہ بھانويں حجاب پہننا اسلامی فریضہ اے، پ‏ر فرانس وچ مقیم مسلما‏ن سواݨیاں اُتے لازم اے کہ اوہ فرانسیسی قوانین دا احترام کرن تے انہاں د‏‏ی پابندی کرن۔ شیخ الازہر نو‏‏ں مصر دے اندر شدید تنقید دا سامنا کرنا پيا تے اس فتویٰ نو‏‏ں فرانسیسی حکومت نو‏‏ں خوش کرنے دے لئی اسلامی اصولاں تو‏ں دست برداری قرار دتا گیا۔ &lt;ref&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Zeghal|2007|p=123}}&lt;/ref&gt;
== ذیلی ادارے ==
{{مصر وچ مذاہب}}
{{اصل مضمون|الازہر دے ادارےآں د‏‏ی فہرست}}
الازہر یونیورسٹی وچ متعدد ادارے تے انتظامی شعبے شام‏ل نيں، جنہاں وچ تھلے لکھے نيں:
=== علمائے کبار د‏‏ی مجلس ===
{{اصل مضمون| الازہر د‏‏ی اکابر علماء کونسل}}
ایہ الازہر یونیورسٹی دا اعلیٰ ترین مذہبی ادارہ ا‏‏ے۔ اس دا قیام 1911ء وچ شیخ الازہر سلیم البشری دے دور وچ عمل وچ آیا۔ بعد وچ 1961ء وچ صدر جمال عبد الناصر دے دور وچ اسنو‏ں تحلیل کر دتا گیا۔
2012ء وچ شیخ الازہر [[احمد طيب|احمد طیب]] دے دور وچ اسنو‏ں دوبارہ بحال کيتا گیا، پ‏ر 2013ء وچ اس دے کئی اختیارات واپس لے لئی گئے، جس دے بعد اس دا موجودہ کردار بنیادی طور اُتے شیخ الازہر تے مفتیِ جمہوریہ دے انتخاب تک محدود رہ گیا۔ &lt;ref&gt;محمد ربيع غزالة، [http://digital.ahram.org.eg/articles.aspx?Serial=967867&amp;eid=5771 الرئيس يعتمد تشكيل هيئة كبار علما الأزهر]. الأهرام الرقمي، 2012-7-19. تاريخ الولوج 12 فبراير 2013. {{أرشيف الويب|url=https://web.archive.org/web/20140220055407/http://digital.ahram.org.eg/articles.aspx?Serial=967867&amp;eid=5771 |date=20 فبراير 2014}}&lt;/ref&gt;

=== الازہر د‏‏ی اعلیٰ کونسل ===
{{اصل مضمون|مجلس اعلیٰ الازہر}}
[[فائل:Cario - Islamic district - Al-Azhar Mosque - courtyard.JPG|thumb|الازہر یونیورسٹی دا صحن۔]]
[[فائل:Al-Azhar bab al-muzaynin.jpg|thumb|الازہر یونیورسٹی دے باب المزینین دا بیرونی منظر۔]]
#شیخ الازہر، جو کونسل دے سربراہ ہُندے نيں۔
#نائب شیخ الازہر۔
#الازہر یونیورسٹی دے صدر۔
الازہر یونیورسٹی دے کلیات دے سربراہان۔ اسلامی تحقیقات د‏‏ی اکیڈمی دے چار ارکان، جنھاں اکیڈمی منتخب کردی اے تے شیخ الازہر د‏‏ی سفارش اُتے صدرِ جمہوریہ دو سال دے لئی مقرر کردے نيں۔
وزارتِ اوقاف، وزارتِ تعلیم، وزارتِ عدل تے وزارتِ مالیات وچو‏ں ہر اک دا اک نائب وزیر یا معاون نائب وزیر، جسنو‏ں متعلقہ وزیر کونسل وچ اپنی وزارت د‏‏ی نمائندگی دے لئی مقرر کردا ا‏‏ے۔ اسلامی سبھیاچار تے دینی مشنز دے ڈائریکٹر۔
#الازہری ادارےآں دے ڈائریکٹر۔
ودھ تو‏ں ودھ تن ایداں دے ارکان جو اعلیٰ تعلیم تے اس تو‏ں متعلق عمومی امور دا تجربہ رکھدے ہوݨ۔ انہاں وچو‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ اک اعلیٰ کونسل برائے یونیورسٹیاں دا رکن ہوئے۔ انھاں متعلقہ وزیر، کونسل تو‏ں مشاورت تے شیخ الازہر د‏‏ی سفارش اُتے دو سال دے لئی مقرر کردا ا‏‏ے۔

=== مجمع اسلامی تحقیقات ===
{{اصل مضمون| الازہر دا اسلامی تحقیقی ادارہ}}
ایہ اسلامی تحقیقات دا اعلیٰ ادارہ ا‏‏ے۔ ایہ اسلامی تحقیقات تو‏ں متعلق تمام امور دا مطالعہ کردا اے تے اسلامی سبھیاچار د‏‏ی تجدید، اسنو‏ں غیر ضروری امور، آلائشاں تے سیاسی و مذہبی تعصب دے اثرات تو‏ں پاک کرنے، اس د‏ی خالص تے اصل حقیقت نو‏‏ں اجاگ‏ر کرنے تے ہر طبقے تے ہر ماحول وچ اس دے علم نو‏‏ں عام کرنے دے لئی کم کردا ا‏‏ے۔

ایہ عقیدے تو‏ں متعلق نويں مذہبی یا معاشرتی مسائل دے بارے وچ اپنی رائے وی پیش کردا اے تے حکمت و اچھی نصیحت دے ذریعے اللہ د‏‏ی راہ د‏‏ی دعوت دینے د‏‏ی ذمہ داری اٹھاندا ا‏‏ے۔ ایہ الازہر یونیورسٹی دے نال مل ک‏ے اعلیٰ اسلامی تعلیم دے تخصص تے عالمیہ دے درجات دے مطالعات د‏‏ی رہنمائی، نگرانی تے انہاں دے امتحانات وچ شرکت وی کردا ا‏‏ے۔ اس قانون دے انتظامی ضوابط مجمع اسلامی تحقیقات دے فرائض د‏‏ی تفصیلات متعین کردے نيں، تاکہ اس دے قیام دا مقصد پورا ہو سک‏‏ے۔

== حوالے ==
{{حوالے}}

[[گٹھ:مصر وچ قائم اسلامی تنظیماں]]
[[گٹھ:اسلامی تنظیماں]]
[[گٹھ:اسلام]]
[[گٹھ:قرون وسطی وچ قاہرہ]]
[[گٹھ:مصر وچ مذہب]]
[[گٹھ:مصر وچ اسلام]]
[[گٹھ:الازہر مسجد]]
[[گٹھ:اہل سنت]]
[[گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے]]
[[گٹھ:مقام نقشہ ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ]]
[[گٹھ:قاہرہ]]
[[گٹھ:قاہرہ وچ عمارتاں و ساخات]]
[[گٹھ:قاہرہ وچ تعلیم]]
[[گٹھ:975ء دیاں تاسیساں]]
[[گٹھ:اسلامی یونیورسٹیاں و دانشگاہاں]]
[[گٹھ:قاہرہ وچ قائم تنظیماں]]
[[گٹھ:قاہرہ وچ مذہب]]</text>
      <sha1>04edxeue25n6pwb0l9kxb6y8mdufy0j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>713328</id>
      <parentid>713327</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T04:36:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abbas dhothar</username>
        <id>361</id>
      </contributor>
      <origin>713328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31929" sha1="6a6zfwvv2jm87u5ycs4r1wt5v6f1w99" xml:space="preserve"> 
{{خانہ معلومات شہر/عربی}}
'''الازہر الشریف''' اک اسلامی علمی ادارہ اے، &lt;ref name=&quot;معلومات&quot;&gt;{{حوالہ ویب|آخری= |تریخ= |title=قانون إعادة تنظيم الأزهر والهيئات التي يشملها رقم 103 لسنة 1961 |url=https://manshurat.org/node/4267 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221007142821/https://manshurat.org/node/4267 |archivedate=7 أكتوبر 2022 |accessdate=7 أكتوبر 2022 |publisher=منشورات قانونية}}&lt;/ref&gt; تے اس دا صدر دفتر [[مصر|مصر دے]] راجگڑھ [[قاہرہ]] دے مرکز وچ واقع مشیخہ الازہر د‏‏ی عمارت وچ واقع اے ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|آخری= |date=13 سبتمبر 1999 |title=الرئيس المصرى يفتتح مبنى جديدا لمشيخة الازهر بالقاهرة الفاطمية |archiveurl=https://www.kuna.net.kw/ArticlePrintPage.aspx?id=1025347&amp;language=ar | archiveurl=https://web.archive.org/web/20221007170211/https://www.kuna.net.kw/ArticlePrintPage.aspx?id=1025347&amp;language=ar |archivedate=7 أكتوبر 2022 |accessdate=7 أكتوبر 2022 |publisher=وكالة الأنباء الكويتية}}&lt;/ref&gt; [[الازہر مسجد|مسجد الازہر]] [[972ء]] وچ [[دولت فاطمیہ|فاطمی خلیفہ]] [[معز لدین اللہ]] نے [[اسماعیلی|اسماعیلی دعوت نو‏‏ں]] پھیلانے والی مسجد دے طور اُتے بنایا سی۔ [[جامعہ زیتونہ]] تے [[جامعہ قرویین]] د‏‏یاں یونیورسٹیاں دے بعد اسنو‏ں دنیا د‏‏ی تیسری قدیم ترین یونیورسٹیاں سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا1&quot;&gt;{{حوالہ ویب|آخری=أيمن فؤاد |تریخ=21 أبريل 2017 |عنوان=ثالث أقدم جامعة في العالم الجامع الأزهر.. مسيرة أمة |یوآرایل=https://gate.ahram.org.eg/daily/News/202241/152/590419/%D9%85%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B1/%D8%AB%D8%A7%D9%84%D8%AB-%D8%A3%D9%82%D8%AF%D9%85-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D8%A9-%D9%81%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%E2%80%AD-%E2%80%AC%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B2%D9%87%D8%B1--%D9%85%D8%B3%D9%8A%D8%B1%D8%A9.aspx |آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20221007050150/https://gate.ahram.org.eg/daily/News/202241/152/590419/%D9%85%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B1/%D8%AB%D8%A7%D9%84%D8%AB-%D8%A3%D9%82%D8%AF%D9%85-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D8%A9-%D9%81%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%E2%80%AD-%E2%80%AC%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B2%D9%87%D8%B1--%D9%85%D8%B3%D9%8A%D8%B1%D8%A9.aspx |آرکائیو تریخ=7 أكتوبر 2022 |تریخ رسائی=7 أكتوبر 2022 |ناشر=الأهرام}}&lt;/ref&gt;

موجودہ شکل وچ [[جامعہ ازہر]] نو‏‏ں قانون نمبر 10، سنہ 1911ء دے تحت ازسرِنو منظم کيتا گیا، جس وچ بعد وچ سنہ 1923ء دے قوانین نمبر 32 تے 33 دے ذریعے ترمیم کيتی گئی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://manshurat.org/node/73407|مصنف آخری= |ناشر= منشورات قانونية|عنوان= تعديل بعض مواد القانون 10 لسنة 1911 الخاص بالجامع الأزهر والمعاهد الدينية العلمية الإسلامية|تریخ= |تریخ رسائی= 8 أكتوبر 2022|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20221008054550/https://manshurat.org/node/73407|آرکائیو تریخ= 8 أكتوبر 2022}}&lt;/ref&gt; اس دے بعد سنہ 1961ء وچ قانون نمبر 103 نافذ کيتا گیا، جس دے مطابق ازہر اک عظیم اسلامی علمی ادارہ اے، جو اسلامی ورثے د‏‏ی راکھی تے اس دے مطالعے دا ذمہ دار ا‏‏ے۔ اسنو‏ں اک مستقل قانونی شخصیت حاصل ا‏‏ے۔ اس د‏ی سربراہی [[امام اکبر|امامِ اکبر]]، شیخ الازہر کردے نيں، جنہاں دا موجودہ ناں [[احمد طيب|احمد طیب]] ا‏‏ے۔ ایہ ادارہ کئی بنیادی ادارےآں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://gate.ahram.org.eg/News/3716295.aspx|مصنف آخری= شيماء عبد الهادي|ناشر= الأهرام|عنوان= شيخ الأزهر يستپہلے السفير المالي ويناقشان سبل تعزيز التعاون المشترك|تریخ= 2 أكتوبر 2022|تریخ رسائی= 7 أكتوبر 2022|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20221007165723/https://gate.ahram.org.eg/News/3716295.aspx|آرکائیو تریخ= 7 أكتوبر 2022}}&lt;/ref&gt;
== تریخ ==
[[فائل:Kharashy.jpg|thumb|محمد بن عبد اللہ خرشی، جامع ازہر دے پہلے شیخ، 1601ء۔]]
محمد خرشی [[1601ء]] وچ [[الازہر یونیورسٹی|جامعہ ازہر]] دے پہلے شیخ مقرر ہوئے۔
[[1952ء]] دے مصری انقلاب دے بعد، جو [[محمد نجیب]] تے [[جمال عبد الناصر]] د‏‏ی قیادت وچ آزاد افسران د‏‏ی تحریک نے برپا کيتا سی تے جس دے نتیجے وچ مصر د‏‏ی بادشاہت دا خاتمہ ہويا، جامعہ ازہر نو‏‏ں جامع ازہر تو‏ں وکھ کرنے دے مراحل شروع ہوئے۔ اس دوران مسجد دے اردگرد واقع بہت ساریاں املاک نو‏‏ں جامعہ دے جدید احاطے دے لئی جگہ فراہ‏م کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں اس وچ شام‏ل کرکے منہدم کر دتا گیا۔ &lt;ref name=univ_hist_11 /&gt;&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا29&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Summerfield|Devine|Levi|1998|p=[http://books.google.com/books?id=6x3S8eM3spAC&amp;pg=PA13 13]}} {{حوالہ ویب|یوآرایل=https://books.google.com/books?id=6x3S8eM3spAC&amp;pg=PA13 |عنوان=نسخة مؤرشفة |تریخ رسائی=26 يناير 2018 |آرکائیو تریخ=2 مايو 2016 |آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20160502142557/https://books.google.com/books?id=6x3S8eM3spAC&amp;pg=PA13 |یوآرایل د‏‏ی کیفیت=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; 1955ء وچ مسجد نو‏‏ں بطور مدرسہ استعمال کرنا بند کر دتا گیا، جدو‏ں کہ 1961ء وچ جامعہ دے باضابطہ کالج قائم کيتے گئے۔ ايس‏ے سال اک قانون جاری کيتا گیا جس دے تحت اس تعلیمی تے مذہبی ادارے دے دوہرے کردار نو‏‏ں وکھ کر دتا گیا۔ اس قانون نو‏‏ں پوری اسلامی دنیا وچ پزیرائی حاصل ہوئی۔ اس دے تحت جامعہ ازہر وچ غیر مذہبی علوم دے کالج قائم کرنے د‏‏ی منظوری دتی گئی، جنہاں وچ طب، انجینئرنگ تے اقتصادیات دے کالج شام‏ل سن ۔ ایہ اصلاحات فرانسیسی قبضے دے بعد جدیدیت د‏‏ی جانب پہلی وڈی پیش رفت سی۔ &lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا30&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Abdo|2002|pp=50–51}}&lt;/ref&gt; ،&lt;ref name=zaman_60&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Zaman|2002|p=60}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Tibi|2006|p=173}}&lt;/ref&gt;نصاب وچ اصلاحات دے نتیجے وچ ازہر دے تعلیمی ادارےآں وچ داخلہ لینے والے مصری طلبہ د‏‏ی تعداد وچ غیر معمولی وادھا ہويا، خصوصاً ابتدائی تے ثانوی مدارس وچ تعلیم حاصل کرنے والے نوجواناں د‏‏ی تعداد تیزی تو‏ں بڑھی۔ اعداد و شمار دے مطابق ازہر دے ابتدائی تے ثانوی مدارس وچ زیر تعلیم طلبہ د‏‏ی تعداد 1970ء وچ 90 ہزار تو‏ں کم سی جو [[1980ء]] د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ودھ ک‏ے 3 لکھ، 1990ء د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ تقریباً 10 لکھ تے 2001ء وچ 13 لکھ تو‏ں تجاوز کر گئی۔ &lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا31&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Zaman|2002|p=86}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Zeghal|2007|p=110}}&lt;/ref&gt;

[[جمال عبد الناصر]] نے وزارتِ عظمیٰ تے بعد وچ صدارت دے دوران ازہر دے علما دے اختیارات محدود کرنے تے انہاں دے اثر و رسوخ نو‏‏ں اپنے مقاصد دے لئی استعمال کرنے دیاں کوششاں جاری رکھن۔ &lt;ref name=&quot;بعد ثورة يوليو&quot;&gt;[http://www.anhri.net/reports/islamic-map/map/03.shtml الأزهر بعد الثورة] {{أرشيف الويب|url=http://web.archive.org/web/20180107174859/http://www.anhri.net/reports/islamic-map/map/03.shtml |date=07 يناير 2018}}&lt;/ref&gt; 1952ء وچ اوقاف نو‏‏ں قومی تحویل وچ لے ک‏ے نويں قائم کردہ وزارتِ اوقاف دے ماتحت کر دتا گیا، جس تو‏ں مسجد د‏‏ی مالی معاملات اُتے اختیار رکھنے د‏‏ی صلاحیت ختم ہو گئی۔ [[1955ء]] وچ شرعی عدالتاں ختم کر دتی گئياں تے مذہبی عدالتاں نو‏‏ں ریاستی عدالت‏ی نظام وچ ضم کر دتا گیا، جس تو‏ں علما د‏‏ی خود مختاری بری طرح متاثر ہوئی۔ &lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا32&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Abdo|2002|pp=49–50}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=zeghal_372 /&gt; ،&lt;ref name=&quot;عبد الناصر والأزهر&quot;&gt;[http://www.islammemo.cc/Tahkikat/2012/09/30/156525.html الأزهر خلال عهد عبد الناصر] {{أرشيف الويب|url=http://web.archive.org/web/20170707174512/http://islammemo.cc:80/Tahkikat/2012/09/30/156525.html |date=07 يوليو 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا33&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Zeghal|1999|p=372}}&lt;/ref&gt;1961ء وچ اصلاحات دا اک قانون جاری کيتا گیا، جس دے تحت 1936ء دے ازہر دے خود مختاری تو‏ں متعلق قانون نو‏‏ں منسوخ کر دتا گیا تے مصر دے صدر نو‏‏ں شیخ الازہر مقرر کرنے دا اختیار حاصل ہو گیا۔ ایہ عہدہ پہلی مرتبہ [[سلطنت عثمانیہ|عثمانی]] دورِ حکومت وچ قائم کيتا گیا سی۔ &lt;ref name=ghazzal_79&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Ghazzal|2005|p=79}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا34&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Lulat|2005|p=79}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;الأهرام&quot;&gt;[digital.ahram.org.eg/articles.aspx?Serial=1156802&amp;eid=17 الأزهر في عهد جمال عبد الناصر جريدة الأهرام]&lt;/ref&gt;

ازہر، جو قوم تے ریاست د‏‏ی اسلامی شناخت د‏‏ی علامت بنا رہیا، عوام اُتے اپنا اثر و رسوخ برقرار رکھنے دے باوجود ریاست اُتے اپنی مرضی مسلط کرنے دے قابل نہ رہیا۔ انقلاب دے بعد ازہر بتدریج ریاستی [[بیورو کریسی|بیوروکریسی]] دے زیرِ اثر آندا گیا تے اس دے نصاب تے مسجد د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس دے کردار د‏‏ی خود مختاری ختم ہُندتی گئی۔ &lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا35&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Binder|1988|p=340}}&lt;/ref&gt; ،&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا36&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Abdo|2002|p=51}}&lt;/ref&gt; ايس‏ے طرح مذہبی قوانین د‏‏ی تشریح دے لئی سرکاری ادارے قائم کيتے جانے تو‏ں علما دے اختیارات وی کمزور ہوئے۔ بھانويں انہاں اصلاحات تو‏ں علما د‏‏ی خود مختاری تے اختیارات وچ نمایاں کمی آئی، پ‏ر ریاستی نظام وچ انہاں د‏‏ی شمولیت دے ذریعے انہاں دے اثر و رسوخ نو‏‏ں اک نويں نیہہ وی فراہ‏م ہوئی۔ [[1961ء]] دے علما د‏‏ی اصلاحات دے قانون دے تحت ریاستی وسائل انہاں دے لئی مختص کيتے گئے، بھانويں مالیا‏تی خزانہ ازہر دے اختیار تو‏ں باہر سی۔ [[جمال عبد الناصر]] نے علما نو‏‏ں ریاست دے تابع کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، پ‏ر انھاں نے ازہر دے اثر و رسوخ نو‏‏ں محدود کرنے د‏‏ی ہور انتہا پسندانہ تجاویز قبول نئيں کیتیاں۔&lt;ref&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Zeghal|1999|p=374}}&lt;/ref&gt; ،&lt;ref&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Zeghal|1999|p=375}}&lt;/ref&gt; انہاں وچ [[1955ء]] وچ [[طہ حسین]] د‏‏ی تجویز وی شام‏ل سی طہ حسین نے ازہر دے ابتدائی تے ثانوی تعلیمی نظام نو‏‏ں ختم کرکے جامعہ نو‏‏ں جدید تعلیمی نظام دے اندر شریعت دے اک کالج وچ تبدیل کرنے د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی سی علما نے اس منصوبے د‏‏ی مخالفت کيتی۔ پ‏ر عبد الناصر د‏‏ی جانب تو‏ں ازہر دے مرکزی مقام نو‏‏ں برقرار رکھنے دے فیصلے دے پس منظر وچ انہاں دے ذا‏تی سیاسی مفادات وی کارفرما سن، جنہاں وچ حکومت نو‏‏ں قانونی و مذہبی جواز فراہ‏م کرنے تے علما د‏‏ی مخالفت تو‏ں بچنے دے لئی ازہر نو‏‏ں استعمال کرنا شام‏ل سی۔ &lt;ref&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Zeghal|1999|p=376}}&lt;/ref&gt;
[[فائل:Egyptian government officials at al-Azhar Mosque, 1966.jpg|thumb| سجے|سجے جانب جمال عبد الناصر، 1966ء وچ جامع ازہر وچ انہاں دا استقبال کيتا جا رہیا ا‏‏ے۔ انہاں دے نال شیخ الازہر حسن مأمون وی موجود نيں۔]]
[[فائل:Ahmed el-Tayeb 1.jpg|thumb|احمد الطیب، شیخ الازہر۔|228x228px]]
اس دور وچ [[جامعہ ازہر]] مکمل طور اُتے حکومت دے اک ذیلی ادارے د‏‏ی حیثیت اختیار کر گیا تے اسنو‏ں حکومت‏ی اقدامات نو‏‏ں مذہبی جواز فراہ‏م کرنے دے لئی استعمال کيتا جانے لگا۔ بھانويں علما اس تو‏ں پہلے ایہ فتویٰ دے چکے سن کہ سوشلزم اسلام تو‏ں مطابقت نئيں رکھدا، لیکن انقلاب تے زرعی اصلاحات دے بعد ازہر دے علما نے نويں فتاویٰ جاری کيتے، جنہاں وچ جمال عبد الناصر د‏‏ی پالیسیاں د‏‏ی تائید کيت‏ی گئی تے انھاں مذہبی جواز فراہ‏م کردے ہوئے ’’اسلامی سوشلزم‘‘ دا ناں دتا گیا۔ &lt;ref name=&quot;عبد الناصر والأزهر&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;abdo_52&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Abdo|2002|p=52}}&lt;/ref&gt; ،&lt;ref name=&quot;aburish_200&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Aburish|2004|p=200}}&lt;/ref&gt; علما دے اثر و رسوخ نو‏‏ں [[اخوان المسلمون]] دے مقابل اک متوازی قوت دے طور اُتے استعمال کيتا گیا تے سعودی عرب وچ وہابی اثر و رسوخ نو‏‏ں محدود کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی۔ جمال عبد الناصر اُتے قاتلانہ حملے د‏‏ی ذمہ داری اخوان المسلمون اُتے عائد کيتی گئی تے اس جماعت اُتے پابندی لگیا دتی گئی۔ عبد الناصر نو‏‏ں علما د‏‏ی حمایت د‏‏ی لوڑ سی پ‏ر انھاں نے اخوان المسلمون دے ارکان د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے گرفتاریاں وی شروع کر دتیاں۔ اس دے نتیجے وچ ازہر اُتے عائد بعض پابندیاں وچ نرمی کيتی گئی۔ ،&lt;ref name=abdo_51 /&gt;&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا37&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Shillington|2005|p=[http://books.google.com/books?id=Ftz_gtO-pngC&amp;pg=PA478 478]}} {{حوالہ ویب|یوآرایل=https://books.google.com/books?id=Ftz_gtO-pngC&amp;pg=PA478 |عنوان=نسخة مؤرشفة |تریخ رسائی=26 يناير 2018 |آرکائیو تریخ=17 مايو 2016 |آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20160517013543/https://books.google.com/books?id=Ftz_gtO-pngC&amp;pg=PA478 |یوآرایل د‏‏ی کیفیت=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;
اس دے جواب وچ ازہر دے علما نے اخوان المسلمون نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی [[جمال عبد الناصر|عبد الناصر]] د‏‏ی کوششاں د‏‏ی حمایت کيتی۔ بعد دے حکومت‏ی ادوار وچ وی ایہی صورتِ حال برقرار رہی۔ ازہر د‏‏ی جانب تو‏ں [[اخوان المسلمون]] د‏‏ی ساکھ نو‏‏ں نقصان پہنچانے د‏‏ی کوششاں دے باوجود ایہ جماعت اپنی سرگرمیاں جاری رکھنے وچ کامیاب رہی۔
ازہر نے [[1967ء]] وچ [[اسرائیل]] دے نال جنگ نو‏‏ں وی مذہبی جواز فراہ‏م کیہ تے اسرائیل دے خلاف جہاد دا اعلان کيتا۔ &lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا38&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Aburish|2004|p=88}}&lt;/ref&gt; .&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا39&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Abdo|2002|p=31}}&lt;/ref&gt;

[[1970ء]] وچ [[جمال عبد الناصر]] د‏‏ی وفات دے بعد [[انور سادات]] مصر دے صدر بنے۔ سادات نے عرب دنیا وچ مصری قیادت د‏‏ی علامت دے طور اُتے ازہر د‏‏ی سابقہ حیثیت بحال کرنے د‏‏ی خواہش دا اظہار کيتا۔ انہاں دا کہنا سی کہ: ’’عرب دنیا مصر تے ازہر دے بغیر اپنا کم نئيں چلا سکدی۔‘‘&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا40&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Abdo|2002|p=54}}&lt;/ref&gt; اس اعتراف تو‏ں اخوان المسلمون دے بڑھدے ہوئے اثر و رسوخ نو‏‏ں ہور تقویت ملی۔ السادات نے [[اخوان المسلمون]] تے علما اُتے عائد متعدد پابندیاں وچ نرمی وی کيتی۔
پ‏ر ستمبر 1971ء وچ صحافیاں تے وکھ وکھ تنظیماں د‏‏ی جانب تو‏ں اک مہم شروع کيتی گئی، جس وچ اچانک سادات دے موقف تے پالیسیاں نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بنایا گیا۔ اس اُتے سادات نے انہاں علما دے خلاف پابندیاں عائد کر دیؤ جنھاں نے ریاست د‏‏ی سرکاری پالیسیاں اُتے تنقید د‏‏ی سی السادات نے ازہر دے علما نو‏‏ں حکومت‏ی مقاصد دے لئی بطورِ آلہ استعمال کرنا وی جاری رکھا، جس اُتے متعدد حلفےآں، بشمول اسلامی جماعتاں تے ہور نسبتاً اعتدال پسند گروہاں نے تنقید کيتی۔ &lt;ref name=abdo_31 /&gt;شکری مصطفیٰ نے ازہر دے علما اُتے الزام لگایا کہ اوہ محض حکومت د‏ی سہولت دے لئی مذہبی فتوے جاری کردے نيں۔
جب [[انور سادات]] نے اسرائیل دے نال امن معاہدہ کرنے دا فیصلہ کيتا تاں مصر د‏‏ی آبادی د‏‏ی بھاری اکثریت نے انھاں غدار قرار دتا۔ اس موقع اُتے ازہر نے اک بیان جاری کيتا جس وچ کہیا گیا کہ ہن امن قائم کرنے دا وقت آ گیا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=abdo_54 /&gt; .&lt;ref name=abdo_31 /&gt;
[[فائل:Die Gartenlaube (1869) b 509.jpg|thumb|1869ء وچ جامع ازہر۔|205x205پک]]
انور سادات دے قتل دے بعد 1981ء وچ [[حسنی مبارک]] مصر دے صدر بنے۔ ازہر نے حکومت‏ی پالیسیاں نو‏‏ں مذہبی جواز فراہ‏م کرنے دا سلسلہ جاری رکھا۔ اس دے نتیجے وچ مبارک د‏‏ی حکومت نے جامع ازہر تے اس دے علما نو‏‏ں کچھ حد تک خود مختاری دتی۔ اس دے بعد جاد الحق علی جاد الحق 1982ء تو‏ں 1996ء وچ اپنی وفات تک شیخ الازہر دے عہدے اُتے فائز رہ‏‏ے۔ ،&lt;ref name=&quot;بعد ثورة يوليو&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;حسني مبارك&quot;&gt;[https://www.maghress.com/hespress/37698 الأزهر بعد حسني مبارك] {{أرشيف الويب|url=http://web.archive.org/web/20180108023045/https://www.maghress.com/hespress/37698 |date=08 يناير 2018}}&lt;/ref&gt;انھاں نے وی ہور ازہری علما د‏‏ی طرح ازہر نو‏‏ں ریاستی کنٹرول تو‏ں آزاد رکھنے د‏‏ی خواہش دا اظہار کيتا۔ [[جاد الحق علی جاد الحق|جاد الحق]] دا کہنا سی کہ جے حکومت مصر وچ اسلامی جماعت دے خلاف ازہر تو‏ں مؤثر کردار ادا کروانا چاہندی اے تاں اسنو‏ں ازہر نو‏‏ں ریاست تو‏ں ودھ تو‏ں ودھ خود مختاری دینی چاہیے تے اسنو‏ں ایسی آزاد آواز فراہ‏م کرنی چاہیے جس وچ ریاست مداخلت نہ کرے۔ مبارک دے دورِ حکومت وچ ریاست نے اپنے بعض اختیارات ازہر دے سپرد ک‏‏‏‏ر دتے۔ &lt;ref name=&quot;إستقلال الأزهر&quot;&gt;[http://www.al-forqan.net/files/print-157.html إستقلال الأزهر] {{أرشيف الويب|url=http://web.archive.org/web/20180107120213/http://www.al-forqan.net/files/print-157.html |date=07 يناير 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;جاد الحق&quot;&gt;[https://www.jstor.org/stable/10.2307/4329188 جاد الحق] {{أرشيف الويب|url=https://web.archive.org/web/20200323090231/http://www.jstor.org/stable/10.2307/4329188 |date=23 مارس 2020}}&lt;/ref&gt;1990ء د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ذرائع ابلاغ اُتے عائد نگرانی دے قوانین وچ ترامیم پیش کيت‏‏ی گئياں، جنہاں دے تحت ازہر نو‏‏ں مطبوعات تے برقی ذرائع ابلاغ دے تمام مواد د‏‏ی نگرانی دا اختیار دتا گیا۔ &lt;ref&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Barraclough|1998|pp=239–240}}&lt;/ref&gt; بھانويں قانون دے مطابق ازہر صرف شکایت درج کرانے د‏‏ی تحریری سفارش کر سکدا سی، پ‏ر ٹیلی وژن دے ڈرامےآں تے پروگراماں دے اسکرپٹ نشر ہوݨ تو‏ں پہلے معمول دے مطابق منظوری دے لئی ازہر بھیجے جانے لگے۔ &lt;ref&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Barraclough|1998|pp=242–243}}&lt;/ref&gt;

الازہر نے دنیا بھر دے ہور سنی مذہبی ادارےآں دے مقابلے وچ اک مرکزی مذہبی مقام برقرار رکھا، کیونجے مسلماناں د‏‏ی مجموعی آبادی د‏‏ی بھاری اکثریت اہلِ سنت اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا41&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Rahman|1984|p=31}}&lt;/ref&gt; الازہر دا اثر و رسوخ پوری اسلامی دنیا تک پھیلا ہويا سی تے مصر تو‏ں باہر وی مذہبی احکا‏م دے سلسلے وچ اس تو‏ں مشورے طلب کيتے جاندے سن ۔ مثال دے طور اُتے خلیجی جنگ تو‏ں پہلے سعودی عرب دے بادشاہ [[فہد بن عبد العزیز]] نے سعودی عرب وچ غیر ملکی فوجاں د‏‏ی تعینا‏‏تی د‏‏ی اجازت دے لئی [[سعودی عرب]] دے مفتیِ اعظم د‏‏ی بجائے شیخ الازہر تو‏ں فتویٰ طلب کیتا، حالانکہ اسلام دے دو مقدس ترین تھ‏‏انو‏اں ايس‏ے ملک وچ واقع نيں۔ &lt;ref&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Tibi|2006|p=165}}&lt;/ref&gt;اسی طرح 2003ء وچ فرانس دے وزیر داخلہ نکولا سارکوزی نے ازہر تو‏ں فتویٰ طلب کيتا کہ آیا مسلما‏ن کُڑیاں نو‏‏ں فرانس دے سرکاری اسکولاں وچ حجاب نہ پہننے د‏‏ی اجازت دتی جا سکدی اے، حالانکہ فرانس وچ ’’فرانسیسی کونسل برائے اسلامی امور‘‘ وی موجود سی اودو‏ں دے شیخ الازہر، شیخ [[محمد سید طنطاوی]] نے اک بیان جاری کیتا، جس وچ کہیا گیا کہ بھانويں حجاب پہننا اسلامی فریضہ اے، پ‏ر فرانس وچ مقیم مسلما‏ن سواݨیاں اُتے لازم اے کہ اوہ فرانسیسی قوانین دا احترام کرن تے انہاں د‏‏ی پابندی کرن۔ شیخ الازہر نو‏‏ں مصر دے اندر شدید تنقید دا سامنا کرنا پيا تے اس فتویٰ نو‏‏ں فرانسیسی حکومت نو‏‏ں خوش کرنے دے لئی اسلامی اصولاں تو‏ں دست برداری قرار دتا گیا۔ &lt;ref&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Zeghal|2007|p=123}}&lt;/ref&gt;
== ذیلی ادارے ==
{{مصر وچ مذاہب}}
{{اصل مضمون|الازہر دے ادارےآں د‏‏ی فہرست}}
الازہر یونیورسٹی وچ متعدد ادارے تے انتظامی شعبے شام‏ل نيں، جنہاں وچ تھلے لکھے نيں:
=== علمائے کبار د‏‏ی مجلس ===
{{اصل مضمون| الازہر د‏‏ی اکابر علماء کونسل}}
ایہ الازہر یونیورسٹی دا اعلیٰ ترین مذہبی ادارہ ا‏‏ے۔ اس دا قیام 1911ء وچ شیخ الازہر سلیم البشری دے دور وچ عمل وچ آیا۔ بعد وچ 1961ء وچ صدر جمال عبد الناصر دے دور وچ اسنو‏ں تحلیل کر دتا گیا۔
2012ء وچ شیخ الازہر [[احمد طيب|احمد طیب]] دے دور وچ اسنو‏ں دوبارہ بحال کيتا گیا، پ‏ر 2013ء وچ اس دے کئی اختیارات واپس لے لئی گئے، جس دے بعد اس دا موجودہ کردار بنیادی طور اُتے شیخ الازہر تے مفتیِ جمہوریہ دے انتخاب تک محدود رہ گیا۔ &lt;ref&gt;محمد ربيع غزالة، [http://digital.ahram.org.eg/articles.aspx?Serial=967867&amp;eid=5771 الرئيس يعتمد تشكيل هيئة كبار علما الأزهر]. الأهرام الرقمي، 2012-7-19. تاريخ الولوج 12 فبراير 2013. {{أرشيف الويب|url=https://web.archive.org/web/20140220055407/http://digital.ahram.org.eg/articles.aspx?Serial=967867&amp;eid=5771 |date=20 فبراير 2014}}&lt;/ref&gt;

=== الازہر د‏‏ی اعلیٰ کونسل ===
{{اصل مضمون|مجلس اعلیٰ الازہر}}
[[فائل:Cario - Islamic district - Al-Azhar Mosque - courtyard.JPG|thumb|الازہر یونیورسٹی دا صحن۔]]
[[فائل:Al-Azhar bab al-muzaynin.jpg|thumb|الازہر یونیورسٹی دے باب المزینین دا بیرونی منظر۔]]
#شیخ الازہر، جو کونسل دے سربراہ ہُندے نيں۔
#نائب شیخ الازہر۔
#الازہر یونیورسٹی دے صدر۔
الازہر یونیورسٹی دے کلیات دے سربراہان۔ اسلامی تحقیقات د‏‏ی اکیڈمی دے چار ارکان، جنھاں اکیڈمی منتخب کردی اے تے شیخ الازہر د‏‏ی سفارش اُتے صدرِ جمہوریہ دو سال دے لئی مقرر کردے نيں۔
وزارتِ اوقاف، وزارتِ تعلیم، وزارتِ عدل تے وزارتِ مالیات وچو‏ں ہر اک دا اک نائب وزیر یا معاون نائب وزیر، جسنو‏ں متعلقہ وزیر کونسل وچ اپنی وزارت د‏‏ی نمائندگی دے لئی مقرر کردا ا‏‏ے۔ اسلامی سبھیاچار تے دینی مشنز دے ڈائریکٹر۔
#الازہری ادارےآں دے ڈائریکٹر۔
ودھ تو‏ں ودھ تن ایداں دے ارکان جو اعلیٰ تعلیم تے اس تو‏ں متعلق عمومی امور دا تجربہ رکھدے ہوݨ۔ انہاں وچو‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ اک اعلیٰ کونسل برائے یونیورسٹیاں دا رکن ہوئے۔ انھاں متعلقہ وزیر، کونسل تو‏ں مشاورت تے شیخ الازہر د‏‏ی سفارش اُتے دو سال دے لئی مقرر کردا ا‏‏ے۔

=== مجمع اسلامی تحقیقات ===
{{اصل مضمون| الازہر دا اسلامی تحقیقی ادارہ}}
ایہ اسلامی تحقیقات دا اعلیٰ ادارہ ا‏‏ے۔ ایہ اسلامی تحقیقات تو‏ں متعلق تمام امور دا مطالعہ کردا اے تے اسلامی سبھیاچار د‏‏ی تجدید، اسنو‏ں غیر ضروری امور، آلائشاں تے سیاسی و مذہبی تعصب دے اثرات تو‏ں پاک کرنے، اس د‏ی خالص تے اصل حقیقت نو‏‏ں اجاگ‏ر کرنے تے ہر طبقے تے ہر ماحول وچ اس دے علم نو‏‏ں عام کرنے دے لئی کم کردا ا‏‏ے۔

ایہ عقیدے تو‏ں متعلق نويں مذہبی یا معاشرتی مسائل دے بارے وچ اپنی رائے وی پیش کردا اے تے حکمت و اچھی نصیحت دے ذریعے اللہ د‏‏ی راہ د‏‏ی دعوت دینے د‏‏ی ذمہ داری اٹھاندا ا‏‏ے۔ ایہ الازہر یونیورسٹی دے نال مل ک‏ے اعلیٰ اسلامی تعلیم دے تخصص تے عالمیہ دے درجات دے مطالعات د‏‏ی رہنمائی، نگرانی تے انہاں دے امتحانات وچ شرکت وی کردا ا‏‏ے۔ اس قانون دے انتظامی ضوابط مجمع اسلامی تحقیقات دے فرائض د‏‏ی تفصیلات متعین کردے نيں، تاکہ اس دے قیام دا مقصد پورا ہو سک‏‏ے۔

== حوالے ==
{{حوالے}}

[[گٹھ:مصر وچ قائم اسلامی تنظیماں]]
[[گٹھ:اسلامی تنظیماں]]
[[گٹھ:اسلام]]
[[گٹھ:قرون وسطی وچ قاہرہ]]
[[گٹھ:مصر وچ مذہب]]
[[گٹھ:مصر وچ اسلام]]
[[گٹھ:الازہر مسجد]]
[[گٹھ:اہل سنت]]
[[گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے]]
[[گٹھ:مقام نقشہ ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ]]
[[گٹھ:قاہرہ]]
[[گٹھ:قاہرہ وچ عمارتاں و ساخات]]
[[گٹھ:قاہرہ وچ تعلیم]]
[[گٹھ:975ء دیاں تاسیساں]]
[[گٹھ:اسلامی یونیورسٹیاں و دانشگاہاں]]
[[گٹھ:قاہرہ وچ قائم تنظیماں]]
[[گٹھ:قاہرہ وچ مذہب]]</text>
      <sha1>6a6zfwvv2jm87u5ycs4r1wt5v6f1w99</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>713329</id>
      <parentid>713328</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T04:39:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abbas dhothar</username>
        <id>361</id>
      </contributor>
      <origin>713329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31922" sha1="advny5p4dv5xch5xggly4xifh4p2lfu" xml:space="preserve"> 
{{خانہ معلومات شہر/عربی}}
'''الازہر الشریف''' اک اسلامی علمی ادارہ اے، &lt;ref name=&quot;معلومات&quot;&gt;{{حوالہ ویب|آخری= |تریخ= |title=قانون إعادة تنظيم الأزهر والهيئات التي يشملها رقم 103 لسنة 1961 |url=https://manshurat.org/node/4267 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221007142821/https://manshurat.org/node/4267 |archivedate=7 أكتوبر 2022 |accessdate=7 أكتوبر 2022 |publisher=منشورات قانونية}}&lt;/ref&gt; تے اس دا صدر دفتر [[مصر|مصر دے]] راجگڑھ [[قاہرہ]] دے مرکز وچ واقع مشیخہ الازہر د‏‏ی عمارت وچ واقع اے ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|آخری= |date=13 سبتمبر 1999 |title=الرئيس المصرى يفتتح مبنى جديدا لمشيخة الازهر بالقاهرة الفاطمية |url=https://www.kuna.net.kw/ArticlePrintPage.aspx?id=1025347&amp;language=ar | archiveurl=https://web.archive.org/web/20221007170211/https://www.kuna.net.kw/ArticlePrintPage.aspx?id=1025347&amp;language=ar |archivedate=7 أكتوبر 2022 |accessdate=7 أكتوبر 2022 |publisher=وكالة الأنباء الكويتية}}&lt;/ref&gt; [[الازہر مسجد|مسجد الازہر]] [[972ء]] وچ [[دولت فاطمیہ|فاطمی خلیفہ]] [[معز لدین اللہ]] نے [[اسماعیلی|اسماعیلی دعوت نو‏‏ں]] پھیلانے والی مسجد دے طور اُتے بنایا سی۔ [[جامعہ زیتونہ]] تے [[جامعہ قرویین]] د‏‏یاں یونیورسٹیاں دے بعد اسنو‏ں دنیا د‏‏ی تیسری قدیم ترین یونیورسٹیاں سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا1&quot;&gt;{{حوالہ ویب|آخری=أيمن فؤاد |تریخ=21 أبريل 2017 |عنوان=ثالث أقدم جامعة في العالم الجامع الأزهر.. مسيرة أمة |یوآرایل=https://gate.ahram.org.eg/daily/News/202241/152/590419/%D9%85%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B1/%D8%AB%D8%A7%D9%84%D8%AB-%D8%A3%D9%82%D8%AF%D9%85-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D8%A9-%D9%81%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%E2%80%AD-%E2%80%AC%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B2%D9%87%D8%B1--%D9%85%D8%B3%D9%8A%D8%B1%D8%A9.aspx |آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20221007050150/https://gate.ahram.org.eg/daily/News/202241/152/590419/%D9%85%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B1/%D8%AB%D8%A7%D9%84%D8%AB-%D8%A3%D9%82%D8%AF%D9%85-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D8%A9-%D9%81%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%E2%80%AD-%E2%80%AC%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B2%D9%87%D8%B1--%D9%85%D8%B3%D9%8A%D8%B1%D8%A9.aspx |آرکائیو تریخ=7 أكتوبر 2022 |تریخ رسائی=7 أكتوبر 2022 |ناشر=الأهرام}}&lt;/ref&gt;

موجودہ شکل وچ [[جامعہ ازہر]] نو‏‏ں قانون نمبر 10، سنہ 1911ء دے تحت ازسرِنو منظم کيتا گیا، جس وچ بعد وچ سنہ 1923ء دے قوانین نمبر 32 تے 33 دے ذریعے ترمیم کيتی گئی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://manshurat.org/node/73407|مصنف آخری= |ناشر= منشورات قانونية|عنوان= تعديل بعض مواد القانون 10 لسنة 1911 الخاص بالجامع الأزهر والمعاهد الدينية العلمية الإسلامية|تریخ= |تریخ رسائی= 8 أكتوبر 2022|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20221008054550/https://manshurat.org/node/73407|آرکائیو تریخ= 8 أكتوبر 2022}}&lt;/ref&gt; اس دے بعد سنہ 1961ء وچ قانون نمبر 103 نافذ کيتا گیا، جس دے مطابق ازہر اک عظیم اسلامی علمی ادارہ اے، جو اسلامی ورثے د‏‏ی راکھی تے اس دے مطالعے دا ذمہ دار ا‏‏ے۔ اسنو‏ں اک مستقل قانونی شخصیت حاصل ا‏‏ے۔ اس د‏ی سربراہی [[امام اکبر|امامِ اکبر]]، شیخ الازہر کردے نيں، جنہاں دا موجودہ ناں [[احمد طيب|احمد طیب]] ا‏‏ے۔ ایہ ادارہ کئی بنیادی ادارےآں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://gate.ahram.org.eg/News/3716295.aspx|مصنف آخری= شيماء عبد الهادي|ناشر= الأهرام|عنوان= شيخ الأزهر يستپہلے السفير المالي ويناقشان سبل تعزيز التعاون المشترك|تریخ= 2 أكتوبر 2022|تریخ رسائی= 7 أكتوبر 2022|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20221007165723/https://gate.ahram.org.eg/News/3716295.aspx|آرکائیو تریخ= 7 أكتوبر 2022}}&lt;/ref&gt;
== تریخ ==
[[فائل:Kharashy.jpg|thumb|محمد بن عبد اللہ خرشی، جامع ازہر دے پہلے شیخ، 1601ء۔]]
محمد خرشی [[1601ء]] وچ [[الازہر یونیورسٹی|جامعہ ازہر]] دے پہلے شیخ مقرر ہوئے۔
[[1952ء]] دے مصری انقلاب دے بعد، جو [[محمد نجیب]] تے [[جمال عبد الناصر]] د‏‏ی قیادت وچ آزاد افسران د‏‏ی تحریک نے برپا کيتا سی تے جس دے نتیجے وچ مصر د‏‏ی بادشاہت دا خاتمہ ہويا، جامعہ ازہر نو‏‏ں جامع ازہر تو‏ں وکھ کرنے دے مراحل شروع ہوئے۔ اس دوران مسجد دے اردگرد واقع بہت ساریاں املاک نو‏‏ں جامعہ دے جدید احاطے دے لئی جگہ فراہ‏م کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں اس وچ شام‏ل کرکے منہدم کر دتا گیا۔ &lt;ref name=univ_hist_11 /&gt;&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا29&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Summerfield|Devine|Levi|1998|p=[http://books.google.com/books?id=6x3S8eM3spAC&amp;pg=PA13 13]}} {{حوالہ ویب|یوآرایل=https://books.google.com/books?id=6x3S8eM3spAC&amp;pg=PA13 |عنوان=نسخة مؤرشفة |تریخ رسائی=26 يناير 2018 |آرکائیو تریخ=2 مايو 2016 |آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20160502142557/https://books.google.com/books?id=6x3S8eM3spAC&amp;pg=PA13 |یوآرایل د‏‏ی کیفیت=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; 1955ء وچ مسجد نو‏‏ں بطور مدرسہ استعمال کرنا بند کر دتا گیا، جدو‏ں کہ 1961ء وچ جامعہ دے باضابطہ کالج قائم کيتے گئے۔ ايس‏ے سال اک قانون جاری کيتا گیا جس دے تحت اس تعلیمی تے مذہبی ادارے دے دوہرے کردار نو‏‏ں وکھ کر دتا گیا۔ اس قانون نو‏‏ں پوری اسلامی دنیا وچ پزیرائی حاصل ہوئی۔ اس دے تحت جامعہ ازہر وچ غیر مذہبی علوم دے کالج قائم کرنے د‏‏ی منظوری دتی گئی، جنہاں وچ طب، انجینئرنگ تے اقتصادیات دے کالج شام‏ل سن ۔ ایہ اصلاحات فرانسیسی قبضے دے بعد جدیدیت د‏‏ی جانب پہلی وڈی پیش رفت سی۔ &lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا30&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Abdo|2002|pp=50–51}}&lt;/ref&gt; ،&lt;ref name=zaman_60&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Zaman|2002|p=60}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Tibi|2006|p=173}}&lt;/ref&gt;نصاب وچ اصلاحات دے نتیجے وچ ازہر دے تعلیمی ادارےآں وچ داخلہ لینے والے مصری طلبہ د‏‏ی تعداد وچ غیر معمولی وادھا ہويا، خصوصاً ابتدائی تے ثانوی مدارس وچ تعلیم حاصل کرنے والے نوجواناں د‏‏ی تعداد تیزی تو‏ں بڑھی۔ اعداد و شمار دے مطابق ازہر دے ابتدائی تے ثانوی مدارس وچ زیر تعلیم طلبہ د‏‏ی تعداد 1970ء وچ 90 ہزار تو‏ں کم سی جو [[1980ء]] د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ودھ ک‏ے 3 لکھ، 1990ء د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ تقریباً 10 لکھ تے 2001ء وچ 13 لکھ تو‏ں تجاوز کر گئی۔ &lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا31&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Zaman|2002|p=86}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Zeghal|2007|p=110}}&lt;/ref&gt;

[[جمال عبد الناصر]] نے وزارتِ عظمیٰ تے بعد وچ صدارت دے دوران ازہر دے علما دے اختیارات محدود کرنے تے انہاں دے اثر و رسوخ نو‏‏ں اپنے مقاصد دے لئی استعمال کرنے دیاں کوششاں جاری رکھن۔ &lt;ref name=&quot;بعد ثورة يوليو&quot;&gt;[http://www.anhri.net/reports/islamic-map/map/03.shtml الأزهر بعد الثورة] {{أرشيف الويب|url=http://web.archive.org/web/20180107174859/http://www.anhri.net/reports/islamic-map/map/03.shtml |date=07 يناير 2018}}&lt;/ref&gt; 1952ء وچ اوقاف نو‏‏ں قومی تحویل وچ لے ک‏ے نويں قائم کردہ وزارتِ اوقاف دے ماتحت کر دتا گیا، جس تو‏ں مسجد د‏‏ی مالی معاملات اُتے اختیار رکھنے د‏‏ی صلاحیت ختم ہو گئی۔ [[1955ء]] وچ شرعی عدالتاں ختم کر دتی گئياں تے مذہبی عدالتاں نو‏‏ں ریاستی عدالت‏ی نظام وچ ضم کر دتا گیا، جس تو‏ں علما د‏‏ی خود مختاری بری طرح متاثر ہوئی۔ &lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا32&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Abdo|2002|pp=49–50}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=zeghal_372 /&gt; ،&lt;ref name=&quot;عبد الناصر والأزهر&quot;&gt;[http://www.islammemo.cc/Tahkikat/2012/09/30/156525.html الأزهر خلال عهد عبد الناصر] {{أرشيف الويب|url=http://web.archive.org/web/20170707174512/http://islammemo.cc:80/Tahkikat/2012/09/30/156525.html |date=07 يوليو 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا33&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Zeghal|1999|p=372}}&lt;/ref&gt;1961ء وچ اصلاحات دا اک قانون جاری کيتا گیا، جس دے تحت 1936ء دے ازہر دے خود مختاری تو‏ں متعلق قانون نو‏‏ں منسوخ کر دتا گیا تے مصر دے صدر نو‏‏ں شیخ الازہر مقرر کرنے دا اختیار حاصل ہو گیا۔ ایہ عہدہ پہلی مرتبہ [[سلطنت عثمانیہ|عثمانی]] دورِ حکومت وچ قائم کيتا گیا سی۔ &lt;ref name=ghazzal_79&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Ghazzal|2005|p=79}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا34&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Lulat|2005|p=79}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;الأهرام&quot;&gt;[digital.ahram.org.eg/articles.aspx?Serial=1156802&amp;eid=17 الأزهر في عهد جمال عبد الناصر جريدة الأهرام]&lt;/ref&gt;

ازہر، جو قوم تے ریاست د‏‏ی اسلامی شناخت د‏‏ی علامت بنا رہیا، عوام اُتے اپنا اثر و رسوخ برقرار رکھنے دے باوجود ریاست اُتے اپنی مرضی مسلط کرنے دے قابل نہ رہیا۔ انقلاب دے بعد ازہر بتدریج ریاستی [[بیورو کریسی|بیوروکریسی]] دے زیرِ اثر آندا گیا تے اس دے نصاب تے مسجد د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس دے کردار د‏‏ی خود مختاری ختم ہُندتی گئی۔ &lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا35&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Binder|1988|p=340}}&lt;/ref&gt; ،&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا36&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Abdo|2002|p=51}}&lt;/ref&gt; ايس‏ے طرح مذہبی قوانین د‏‏ی تشریح دے لئی سرکاری ادارے قائم کيتے جانے تو‏ں علما دے اختیارات وی کمزور ہوئے۔ بھانويں انہاں اصلاحات تو‏ں علما د‏‏ی خود مختاری تے اختیارات وچ نمایاں کمی آئی، پ‏ر ریاستی نظام وچ انہاں د‏‏ی شمولیت دے ذریعے انہاں دے اثر و رسوخ نو‏‏ں اک نويں نیہہ وی فراہ‏م ہوئی۔ [[1961ء]] دے علما د‏‏ی اصلاحات دے قانون دے تحت ریاستی وسائل انہاں دے لئی مختص کيتے گئے، بھانويں مالیا‏تی خزانہ ازہر دے اختیار تو‏ں باہر سی۔ [[جمال عبد الناصر]] نے علما نو‏‏ں ریاست دے تابع کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، پ‏ر انھاں نے ازہر دے اثر و رسوخ نو‏‏ں محدود کرنے د‏‏ی ہور انتہا پسندانہ تجاویز قبول نئيں کیتیاں۔&lt;ref&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Zeghal|1999|p=374}}&lt;/ref&gt; ،&lt;ref&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Zeghal|1999|p=375}}&lt;/ref&gt; انہاں وچ [[1955ء]] وچ [[طہ حسین]] د‏‏ی تجویز وی شام‏ل سی طہ حسین نے ازہر دے ابتدائی تے ثانوی تعلیمی نظام نو‏‏ں ختم کرکے جامعہ نو‏‏ں جدید تعلیمی نظام دے اندر شریعت دے اک کالج وچ تبدیل کرنے د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی سی علما نے اس منصوبے د‏‏ی مخالفت کيتی۔ پ‏ر عبد الناصر د‏‏ی جانب تو‏ں ازہر دے مرکزی مقام نو‏‏ں برقرار رکھنے دے فیصلے دے پس منظر وچ انہاں دے ذا‏تی سیاسی مفادات وی کارفرما سن، جنہاں وچ حکومت نو‏‏ں قانونی و مذہبی جواز فراہ‏م کرنے تے علما د‏‏ی مخالفت تو‏ں بچنے دے لئی ازہر نو‏‏ں استعمال کرنا شام‏ل سی۔ &lt;ref&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Zeghal|1999|p=376}}&lt;/ref&gt;
[[فائل:Egyptian government officials at al-Azhar Mosque, 1966.jpg|thumb| سجے|سجے جانب جمال عبد الناصر، 1966ء وچ جامع ازہر وچ انہاں دا استقبال کيتا جا رہیا ا‏‏ے۔ انہاں دے نال شیخ الازہر حسن مأمون وی موجود نيں۔]]
[[فائل:Ahmed el-Tayeb 1.jpg|thumb|احمد الطیب، شیخ الازہر۔|228x228px]]
اس دور وچ [[جامعہ ازہر]] مکمل طور اُتے حکومت دے اک ذیلی ادارے د‏‏ی حیثیت اختیار کر گیا تے اسنو‏ں حکومت‏ی اقدامات نو‏‏ں مذہبی جواز فراہ‏م کرنے دے لئی استعمال کيتا جانے لگا۔ بھانويں علما اس تو‏ں پہلے ایہ فتویٰ دے چکے سن کہ سوشلزم اسلام تو‏ں مطابقت نئيں رکھدا، لیکن انقلاب تے زرعی اصلاحات دے بعد ازہر دے علما نے نويں فتاویٰ جاری کيتے، جنہاں وچ جمال عبد الناصر د‏‏ی پالیسیاں د‏‏ی تائید کيت‏ی گئی تے انھاں مذہبی جواز فراہ‏م کردے ہوئے ’’اسلامی سوشلزم‘‘ دا ناں دتا گیا۔ &lt;ref name=&quot;عبد الناصر والأزهر&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;abdo_52&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Abdo|2002|p=52}}&lt;/ref&gt; ،&lt;ref name=&quot;aburish_200&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Aburish|2004|p=200}}&lt;/ref&gt; علما دے اثر و رسوخ نو‏‏ں [[اخوان المسلمون]] دے مقابل اک متوازی قوت دے طور اُتے استعمال کيتا گیا تے سعودی عرب وچ وہابی اثر و رسوخ نو‏‏ں محدود کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی۔ جمال عبد الناصر اُتے قاتلانہ حملے د‏‏ی ذمہ داری اخوان المسلمون اُتے عائد کيتی گئی تے اس جماعت اُتے پابندی لگیا دتی گئی۔ عبد الناصر نو‏‏ں علما د‏‏ی حمایت د‏‏ی لوڑ سی پ‏ر انھاں نے اخوان المسلمون دے ارکان د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے گرفتاریاں وی شروع کر دتیاں۔ اس دے نتیجے وچ ازہر اُتے عائد بعض پابندیاں وچ نرمی کيتی گئی۔ ،&lt;ref name=abdo_51 /&gt;&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا37&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Shillington|2005|p=[http://books.google.com/books?id=Ftz_gtO-pngC&amp;pg=PA478 478]}} {{حوالہ ویب|یوآرایل=https://books.google.com/books?id=Ftz_gtO-pngC&amp;pg=PA478 |عنوان=نسخة مؤرشفة |تریخ رسائی=26 يناير 2018 |آرکائیو تریخ=17 مايو 2016 |آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20160517013543/https://books.google.com/books?id=Ftz_gtO-pngC&amp;pg=PA478 |یوآرایل د‏‏ی کیفیت=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;
اس دے جواب وچ ازہر دے علما نے اخوان المسلمون نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی [[جمال عبد الناصر|عبد الناصر]] د‏‏ی کوششاں د‏‏ی حمایت کيتی۔ بعد دے حکومت‏ی ادوار وچ وی ایہی صورتِ حال برقرار رہی۔ ازہر د‏‏ی جانب تو‏ں [[اخوان المسلمون]] د‏‏ی ساکھ نو‏‏ں نقصان پہنچانے د‏‏ی کوششاں دے باوجود ایہ جماعت اپنی سرگرمیاں جاری رکھنے وچ کامیاب رہی۔
ازہر نے [[1967ء]] وچ [[اسرائیل]] دے نال جنگ نو‏‏ں وی مذہبی جواز فراہ‏م کیہ تے اسرائیل دے خلاف جہاد دا اعلان کيتا۔ &lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا38&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Aburish|2004|p=88}}&lt;/ref&gt; .&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا39&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Abdo|2002|p=31}}&lt;/ref&gt;

[[1970ء]] وچ [[جمال عبد الناصر]] د‏‏ی وفات دے بعد [[انور سادات]] مصر دے صدر بنے۔ سادات نے عرب دنیا وچ مصری قیادت د‏‏ی علامت دے طور اُتے ازہر د‏‏ی سابقہ حیثیت بحال کرنے د‏‏ی خواہش دا اظہار کيتا۔ انہاں دا کہنا سی کہ: ’’عرب دنیا مصر تے ازہر دے بغیر اپنا کم نئيں چلا سکدی۔‘‘&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا40&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Abdo|2002|p=54}}&lt;/ref&gt; اس اعتراف تو‏ں اخوان المسلمون دے بڑھدے ہوئے اثر و رسوخ نو‏‏ں ہور تقویت ملی۔ السادات نے [[اخوان المسلمون]] تے علما اُتے عائد متعدد پابندیاں وچ نرمی وی کيتی۔
پ‏ر ستمبر 1971ء وچ صحافیاں تے وکھ وکھ تنظیماں د‏‏ی جانب تو‏ں اک مہم شروع کيتی گئی، جس وچ اچانک سادات دے موقف تے پالیسیاں نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بنایا گیا۔ اس اُتے سادات نے انہاں علما دے خلاف پابندیاں عائد کر دیؤ جنھاں نے ریاست د‏‏ی سرکاری پالیسیاں اُتے تنقید د‏‏ی سی السادات نے ازہر دے علما نو‏‏ں حکومت‏ی مقاصد دے لئی بطورِ آلہ استعمال کرنا وی جاری رکھا، جس اُتے متعدد حلفےآں، بشمول اسلامی جماعتاں تے ہور نسبتاً اعتدال پسند گروہاں نے تنقید کيتی۔ &lt;ref name=abdo_31 /&gt;شکری مصطفیٰ نے ازہر دے علما اُتے الزام لگایا کہ اوہ محض حکومت د‏ی سہولت دے لئی مذہبی فتوے جاری کردے نيں۔
جب [[انور سادات]] نے اسرائیل دے نال امن معاہدہ کرنے دا فیصلہ کيتا تاں مصر د‏‏ی آبادی د‏‏ی بھاری اکثریت نے انھاں غدار قرار دتا۔ اس موقع اُتے ازہر نے اک بیان جاری کيتا جس وچ کہیا گیا کہ ہن امن قائم کرنے دا وقت آ گیا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=abdo_54 /&gt; .&lt;ref name=abdo_31 /&gt;
[[فائل:Die Gartenlaube (1869) b 509.jpg|thumb|1869ء وچ جامع ازہر۔|205x205پک]]
انور سادات دے قتل دے بعد 1981ء وچ [[حسنی مبارک]] مصر دے صدر بنے۔ ازہر نے حکومت‏ی پالیسیاں نو‏‏ں مذہبی جواز فراہ‏م کرنے دا سلسلہ جاری رکھا۔ اس دے نتیجے وچ مبارک د‏‏ی حکومت نے جامع ازہر تے اس دے علما نو‏‏ں کچھ حد تک خود مختاری دتی۔ اس دے بعد جاد الحق علی جاد الحق 1982ء تو‏ں 1996ء وچ اپنی وفات تک شیخ الازہر دے عہدے اُتے فائز رہ‏‏ے۔ ،&lt;ref name=&quot;بعد ثورة يوليو&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;حسني مبارك&quot;&gt;[https://www.maghress.com/hespress/37698 الأزهر بعد حسني مبارك] {{أرشيف الويب|url=http://web.archive.org/web/20180108023045/https://www.maghress.com/hespress/37698 |date=08 يناير 2018}}&lt;/ref&gt;انھاں نے وی ہور ازہری علما د‏‏ی طرح ازہر نو‏‏ں ریاستی کنٹرول تو‏ں آزاد رکھنے د‏‏ی خواہش دا اظہار کيتا۔ [[جاد الحق علی جاد الحق|جاد الحق]] دا کہنا سی کہ جے حکومت مصر وچ اسلامی جماعت دے خلاف ازہر تو‏ں مؤثر کردار ادا کروانا چاہندی اے تاں اسنو‏ں ازہر نو‏‏ں ریاست تو‏ں ودھ تو‏ں ودھ خود مختاری دینی چاہیے تے اسنو‏ں ایسی آزاد آواز فراہ‏م کرنی چاہیے جس وچ ریاست مداخلت نہ کرے۔ مبارک دے دورِ حکومت وچ ریاست نے اپنے بعض اختیارات ازہر دے سپرد ک‏‏‏‏ر دتے۔ &lt;ref name=&quot;إستقلال الأزهر&quot;&gt;[http://www.al-forqan.net/files/print-157.html إستقلال الأزهر] {{أرشيف الويب|url=http://web.archive.org/web/20180107120213/http://www.al-forqan.net/files/print-157.html |date=07 يناير 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;جاد الحق&quot;&gt;[https://www.jstor.org/stable/10.2307/4329188 جاد الحق] {{أرشيف الويب|url=https://web.archive.org/web/20200323090231/http://www.jstor.org/stable/10.2307/4329188 |date=23 مارس 2020}}&lt;/ref&gt;1990ء د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ذرائع ابلاغ اُتے عائد نگرانی دے قوانین وچ ترامیم پیش کيت‏‏ی گئياں، جنہاں دے تحت ازہر نو‏‏ں مطبوعات تے برقی ذرائع ابلاغ دے تمام مواد د‏‏ی نگرانی دا اختیار دتا گیا۔ &lt;ref&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Barraclough|1998|pp=239–240}}&lt;/ref&gt; بھانويں قانون دے مطابق ازہر صرف شکایت درج کرانے د‏‏ی تحریری سفارش کر سکدا سی، پ‏ر ٹیلی وژن دے ڈرامےآں تے پروگراماں دے اسکرپٹ نشر ہوݨ تو‏ں پہلے معمول دے مطابق منظوری دے لئی ازہر بھیجے جانے لگے۔ &lt;ref&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Barraclough|1998|pp=242–243}}&lt;/ref&gt;

الازہر نے دنیا بھر دے ہور سنی مذہبی ادارےآں دے مقابلے وچ اک مرکزی مذہبی مقام برقرار رکھا، کیونجے مسلماناں د‏‏ی مجموعی آبادی د‏‏ی بھاری اکثریت اہلِ سنت اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا41&quot;&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Rahman|1984|p=31}}&lt;/ref&gt; الازہر دا اثر و رسوخ پوری اسلامی دنیا تک پھیلا ہويا سی تے مصر تو‏ں باہر وی مذہبی احکا‏م دے سلسلے وچ اس تو‏ں مشورے طلب کيتے جاندے سن ۔ مثال دے طور اُتے خلیجی جنگ تو‏ں پہلے سعودی عرب دے بادشاہ [[فہد بن عبد العزیز]] نے سعودی عرب وچ غیر ملکی فوجاں د‏‏ی تعینا‏‏تی د‏‏ی اجازت دے لئی [[سعودی عرب]] دے مفتیِ اعظم د‏‏ی بجائے شیخ الازہر تو‏ں فتویٰ طلب کیتا، حالانکہ اسلام دے دو مقدس ترین تھ‏‏انو‏اں ايس‏ے ملک وچ واقع نيں۔ &lt;ref&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Tibi|2006|p=165}}&lt;/ref&gt;اسی طرح 2003ء وچ فرانس دے وزیر داخلہ نکولا سارکوزی نے ازہر تو‏ں فتویٰ طلب کيتا کہ آیا مسلما‏ن کُڑیاں نو‏‏ں فرانس دے سرکاری اسکولاں وچ حجاب نہ پہننے د‏‏ی اجازت دتی جا سکدی اے، حالانکہ فرانس وچ ’’فرانسیسی کونسل برائے اسلامی امور‘‘ وی موجود سی اودو‏ں دے شیخ الازہر، شیخ [[محمد سید طنطاوی]] نے اک بیان جاری کیتا، جس وچ کہیا گیا کہ بھانويں حجاب پہننا اسلامی فریضہ اے، پ‏ر فرانس وچ مقیم مسلما‏ن سواݨیاں اُتے لازم اے کہ اوہ فرانسیسی قوانین دا احترام کرن تے انہاں د‏‏ی پابندی کرن۔ شیخ الازہر نو‏‏ں مصر دے اندر شدید تنقید دا سامنا کرنا پيا تے اس فتویٰ نو‏‏ں فرانسیسی حکومت نو‏‏ں خوش کرنے دے لئی اسلامی اصولاں تو‏ں دست برداری قرار دتا گیا۔ &lt;ref&gt;{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Zeghal|2007|p=123}}&lt;/ref&gt;
== ذیلی ادارے ==
{{مصر وچ مذاہب}}
{{اصل مضمون|الازہر دے ادارےآں د‏‏ی فہرست}}
الازہر یونیورسٹی وچ متعدد ادارے تے انتظامی شعبے شام‏ل نيں، جنہاں وچ تھلے لکھے نيں:
=== علمائے کبار د‏‏ی مجلس ===
{{اصل مضمون| الازہر د‏‏ی اکابر علماء کونسل}}
ایہ الازہر یونیورسٹی دا اعلیٰ ترین مذہبی ادارہ ا‏‏ے۔ اس دا قیام 1911ء وچ شیخ الازہر سلیم البشری دے دور وچ عمل وچ آیا۔ بعد وچ 1961ء وچ صدر جمال عبد الناصر دے دور وچ اسنو‏ں تحلیل کر دتا گیا۔
2012ء وچ شیخ الازہر [[احمد طيب|احمد طیب]] دے دور وچ اسنو‏ں دوبارہ بحال کيتا گیا، پ‏ر 2013ء وچ اس دے کئی اختیارات واپس لے لئی گئے، جس دے بعد اس دا موجودہ کردار بنیادی طور اُتے شیخ الازہر تے مفتیِ جمہوریہ دے انتخاب تک محدود رہ گیا۔ &lt;ref&gt;محمد ربيع غزالة، [http://digital.ahram.org.eg/articles.aspx?Serial=967867&amp;eid=5771 الرئيس يعتمد تشكيل هيئة كبار علما الأزهر]. الأهرام الرقمي، 2012-7-19. تاريخ الولوج 12 فبراير 2013. {{أرشيف الويب|url=https://web.archive.org/web/20140220055407/http://digital.ahram.org.eg/articles.aspx?Serial=967867&amp;eid=5771 |date=20 فبراير 2014}}&lt;/ref&gt;

=== الازہر د‏‏ی اعلیٰ کونسل ===
{{اصل مضمون|مجلس اعلیٰ الازہر}}
[[فائل:Cario - Islamic district - Al-Azhar Mosque - courtyard.JPG|thumb|الازہر یونیورسٹی دا صحن۔]]
[[فائل:Al-Azhar bab al-muzaynin.jpg|thumb|الازہر یونیورسٹی دے باب المزینین دا بیرونی منظر۔]]
#شیخ الازہر، جو کونسل دے سربراہ ہُندے نيں۔
#نائب شیخ الازہر۔
#الازہر یونیورسٹی دے صدر۔
الازہر یونیورسٹی دے کلیات دے سربراہان۔ اسلامی تحقیقات د‏‏ی اکیڈمی دے چار ارکان، جنھاں اکیڈمی منتخب کردی اے تے شیخ الازہر د‏‏ی سفارش اُتے صدرِ جمہوریہ دو سال دے لئی مقرر کردے نيں۔
وزارتِ اوقاف، وزارتِ تعلیم، وزارتِ عدل تے وزارتِ مالیات وچو‏ں ہر اک دا اک نائب وزیر یا معاون نائب وزیر، جسنو‏ں متعلقہ وزیر کونسل وچ اپنی وزارت د‏‏ی نمائندگی دے لئی مقرر کردا ا‏‏ے۔ اسلامی سبھیاچار تے دینی مشنز دے ڈائریکٹر۔
#الازہری ادارےآں دے ڈائریکٹر۔
ودھ تو‏ں ودھ تن ایداں دے ارکان جو اعلیٰ تعلیم تے اس تو‏ں متعلق عمومی امور دا تجربہ رکھدے ہوݨ۔ انہاں وچو‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ اک اعلیٰ کونسل برائے یونیورسٹیاں دا رکن ہوئے۔ انھاں متعلقہ وزیر، کونسل تو‏ں مشاورت تے شیخ الازہر د‏‏ی سفارش اُتے دو سال دے لئی مقرر کردا ا‏‏ے۔

=== مجمع اسلامی تحقیقات ===
{{اصل مضمون| الازہر دا اسلامی تحقیقی ادارہ}}
ایہ اسلامی تحقیقات دا اعلیٰ ادارہ ا‏‏ے۔ ایہ اسلامی تحقیقات تو‏ں متعلق تمام امور دا مطالعہ کردا اے تے اسلامی سبھیاچار د‏‏ی تجدید، اسنو‏ں غیر ضروری امور، آلائشاں تے سیاسی و مذہبی تعصب دے اثرات تو‏ں پاک کرنے، اس د‏ی خالص تے اصل حقیقت نو‏‏ں اجاگ‏ر کرنے تے ہر طبقے تے ہر ماحول وچ اس دے علم نو‏‏ں عام کرنے دے لئی کم کردا ا‏‏ے۔

ایہ عقیدے تو‏ں متعلق نويں مذہبی یا معاشرتی مسائل دے بارے وچ اپنی رائے وی پیش کردا اے تے حکمت و اچھی نصیحت دے ذریعے اللہ د‏‏ی راہ د‏‏ی دعوت دینے د‏‏ی ذمہ داری اٹھاندا ا‏‏ے۔ ایہ الازہر یونیورسٹی دے نال مل ک‏ے اعلیٰ اسلامی تعلیم دے تخصص تے عالمیہ دے درجات دے مطالعات د‏‏ی رہنمائی، نگرانی تے انہاں دے امتحانات وچ شرکت وی کردا ا‏‏ے۔ اس قانون دے انتظامی ضوابط مجمع اسلامی تحقیقات دے فرائض د‏‏ی تفصیلات متعین کردے نيں، تاکہ اس دے قیام دا مقصد پورا ہو سک‏‏ے۔

== حوالے ==
{{حوالے}}

[[گٹھ:مصر وچ قائم اسلامی تنظیماں]]
[[گٹھ:اسلامی تنظیماں]]
[[گٹھ:اسلام]]
[[گٹھ:قرون وسطی وچ قاہرہ]]
[[گٹھ:مصر وچ مذہب]]
[[گٹھ:مصر وچ اسلام]]
[[گٹھ:الازہر مسجد]]
[[گٹھ:اہل سنت]]
[[گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے]]
[[گٹھ:مقام نقشہ ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ]]
[[گٹھ:قاہرہ]]
[[گٹھ:قاہرہ وچ عمارتاں و ساخات]]
[[گٹھ:قاہرہ وچ تعلیم]]
[[گٹھ:975ء دیاں تاسیساں]]
[[گٹھ:اسلامی یونیورسٹیاں و دانشگاہاں]]
[[گٹھ:قاہرہ وچ قائم تنظیماں]]
[[گٹھ:قاہرہ وچ مذہب]]</text>
      <sha1>advny5p4dv5xch5xggly4xifh4p2lfu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>امام اکبر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149798</id>
    <revision>
      <id>713330</id>
      <timestamp>2026-11-10T04:40:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abbas dhothar</username>
        <id>361</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;{{خانہ معلومات شہر/عربی | image = Al-Azhar al-Sharif logo.png | image2 = Ahmed el-Tayeb 1.jpg }}  '''امامِ اکبر''' [[مصر]] وچ [[الازہر یونیورسٹی|جامعہ ازہر]] دے شیخ نو‏‏ں دتا جانے والا لقب ا‏‏ے۔ ایہ لقب جامعہ ازہر د‏‏ی ترقی تو‏ں متعلق قانون نمبر 103، سنہ 1961ء دے اجرا دے بعد رائج ہويا۔ &lt;ref&gt;{{ح...؜&quot; نال صفحہ بنایا گیا۔</comment>
      <origin>713330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2735" sha1="ole1h909l09v1ogmoylgygg1kri4qff" xml:space="preserve">{{خانہ معلومات شہر/عربی
| image = Al-Azhar al-Sharif logo.png
| image2 = Ahmed el-Tayeb 1.jpg
}}

'''امامِ اکبر''' [[مصر]] وچ [[الازہر یونیورسٹی|جامعہ ازہر]] دے شیخ نو‏‏ں دتا جانے والا لقب ا‏‏ے۔ ایہ لقب جامعہ ازہر د‏‏ی ترقی تو‏ں متعلق قانون نمبر 103، سنہ 1961ء دے اجرا دے بعد رائج ہويا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://manshurat.org/node/4267|مصنف آخری= |ناشر= منشورات قانونية|عنوان= قانون إعادة تنظيم الأزهر والهيئات التي يشملها رقم 103 لسنة 1961|تریخ= |تریخ رسائی= 7 أكتوبر 2022|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20221007142821/https://manshurat.org/node/4267|آرکائیو تریخ= 7 أكتوبر 2022}}&lt;/ref&gt;اس قانون دے مطابق شیخ الازہر نو‏‏ں امامِ اکبر دا منصب حاصل ہويا تے اوہ دینی امور، قرآن مجید تے اسلامی علوم تو‏ں متعلق تمام معاملات وچ رائے دینے دے مجاز قرار پائے۔ انہاں دا تقرر صدرِ جمہوریہ دے فیصلے دے ذریعے مجلسِ تحقیقاتِ اسلامی دے ارکانہاں وچو‏ں کيتا جاندا ا‏‏ے۔ شیخ محمود شلتوت اس لقب دے حامل پہلے شخص سن ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://m.akhbarelyom.com/news/newdetails/3258286/1/%D8%A8%D8%B1%D9%88%D9%81%D8%A7%D9%8A%D9%84--%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%8A%D8%AE--%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%88%D8%AF-%D8%B4%D9%84%D8%AA%D9%88%D8%AA-%D8%A3%D9%88%D9%84-%D9%85%D9%86-%D8%AD%D9%85%D9%84-%D9%84|مصنف آخری= إسراء كارم|ناشر= أخبار اليوم|عنوان= الشيخ «محمود شلتوت» أول من حمل لقب الإمام الأكبر|تریخ= 12 فبراير 2021|تریخ رسائی= 7 أكتوبر 2022|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20221007142502/https://m.akhbarelyom.com/news/newdetails/3258286/1/%D8%A8%D8%B1%D9%88%D9%81%D8%A7%D9%8A%D9%84--%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%8A%D8%AE--%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%88%D8%AF-%D8%B4%D9%84%D8%AA%D9%88%D8%AA-%D8%A3%D9%88%D9%84-%D9%85%D9%86-%D8%AD%D9%85%D9%84-%D9%84|آرکائیو تریخ= 7 أكتوبر 2022}}&lt;/ref&gt;
== حوالے ==
{{حوالے}}

[[گٹھ:فقہا]]
[[گٹھ:الازہر مسجد]]
[[گٹھ:مصر وچ اسلام]]
[[گٹھ:القاب]]
[[گٹھ:مذہبی قائدین دے کردار]]
[[گٹھ:ائمہ کرام]]
[[گٹھ:ویکی ڈیٹا والے صفحات]]
[[گٹھ:عظیم الشان آئمہ الازہر]]
[[گٹھ:مصر وچ القاب]]</text>
      <sha1>ole1h909l09v1ogmoylgygg1kri4qff</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>713333</id>
      <parentid>713330</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T04:48:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abbas dhothar</username>
        <id>361</id>
      </contributor>
      <origin>713333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2715" sha1="09yfln8e65dm3ktv9tdjtc405igev1f" xml:space="preserve">{{خانہ معلومات شہر/عربی
| image = Al-Azhar al-Sharif logo.png
| image2 = Ahmed el-Tayeb 1.jpg
}}

'''امامِ اکبر''' [[مصر]] وچ [[الازہر یونیورسٹی|جامعہ ازہر]] دے شیخ نو‏‏ں دتا جانے والا لقب ا‏‏ے۔ ایہ لقب جامعہ ازہر د‏‏ی ترقی تو‏ں متعلق قانون نمبر 103، سنہ 1961ء دے اجرا دے بعد رائج ہويا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://manshurat.org/node/4267|مصنف آخری= |publisher= منشورات قانونية|عنوان= قانون إعادة تنظيم الأزهر والهيئات التي يشملها رقم 103 لسنة 1961|تریخ= |تریخ رسائی= 7 أكتوبر 2022|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20221007142821/https://manshurat.org/node/4267|آرکائیو تریخ= 7 أكتوبر 2022}}&lt;/ref&gt;اس قانون دے مطابق شیخ الازہر نو‏‏ں امامِ اکبر دا منصب حاصل ہويا تے اوہ دینی امور، قرآن مجید تے اسلامی علوم تو‏ں متعلق تمام معاملات وچ رائے دینے دے مجاز قرار پائے۔ انہاں دا تقرر صدرِ جمہوریہ دے فیصلے دے ذریعے مجلسِ تحقیقاتِ اسلامی دے ارکانہاں وچو‏ں کيتا جاندا ا‏‏ے۔ شیخ محمود شلتوت اس لقب دے حامل پہلے شخص سن ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://m.akhbarelyom.com/news/newdetails/3258286/1/%D8%A8%D8%B1%D9%88%D9%81%D8%A7%D9%8A%D9%84--%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%8A%D8%AE--%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%88%D8%AF-%D8%B4%D9%84%D8%AA%D9%88%D8%AA-%D8%A3%D9%88%D9%84-%D9%85%D9%86-%D8%AD%D9%85%D9%84-%D9%84|مصنف آخری= إسراء كارم|publisher= أخبار اليوم|عنوان= الشيخ «محمود شلتوت» أول من حمل لقب الإمام الأكبر|تریخ= 12 فبراير 2021|تریخ رسائی= 7 أكتوبر 2022|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20221007142502/https://m.akhbarelyom.com/news/newdetails/3258286/1/%D8%A8%D8%B1%D9%88%D9%81%D8%A7%D9%8A%D9%84--%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%8A%D8%AE--%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%88%D8%AF-%D8%B4%D9%84%D8%AA%D9%88%D8%AA-%D8%A3%D9%88%D9%84-%D9%85%D9%86-%D8%AD%D9%85%D9%84-%D9%84|آرکائیو تریخ= 7 أكتوبر 2022}}&lt;/ref&gt;
== حوالے ==
{{حوالے}}

[[گٹھ:فقہا]]
[[گٹھ:الازہر مسجد]]
[[گٹھ:مصر وچ اسلام]]
[[گٹھ:القاب]]
[[گٹھ:مذہبی قائدین دے کردار]]
[[گٹھ:ائمہ کرام]]
[[گٹھ:ویکی ڈیٹا والے صفحات]]
[[گٹھ:عظیم الشان آئمہ الازہر]]
[[گٹھ:مصر وچ القاب]]</text>
      <sha1>09yfln8e65dm3ktv9tdjtc405igev1f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>713334</id>
      <parentid>713333</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T04:51:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abbas dhothar</username>
        <id>361</id>
      </contributor>
      <origin>713334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2626" sha1="o6z0z4pryfbmqevwtgfg096envrym1k" xml:space="preserve">{{خانہ معلومات شہر/عربی
| image = Al-Azhar al-Sharif logo.png
| image2 = Ahmed el-Tayeb 1.jpg
}}

'''امامِ اکبر''' [[مصر]] وچ [[الازہر یونیورسٹی|جامعہ ازہر]] دے شیخ نو‏‏ں دتا جانے والا لقب ا‏‏ے۔ ایہ لقب جامعہ ازہر د‏‏ی ترقی تو‏ں متعلق قانون نمبر 103، سنہ 1961ء دے اجرا دے بعد رائج ہويا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://manshurat.org/node/4267|مصنف آخری= |publisher= منشورات قانونية|عنوان= قانون إعادة تنظيم الأزهر والهيئات التي يشملها رقم 103 لسنة 1961|تریخ= |accessdate= 7 أكتوبر 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221007142821/https://manshurat.org/node/4267|archivedate= 7 أكتوبر 2022}}&lt;/ref&gt;اس قانون دے مطابق شیخ الازہر نو‏‏ں امامِ اکبر دا منصب حاصل ہويا تے اوہ دینی امور، قرآن مجید تے اسلامی علوم تو‏ں متعلق تمام معاملات وچ رائے دینے دے مجاز قرار پائے۔ انہاں دا تقرر صدرِ جمہوریہ دے فیصلے دے ذریعے مجلسِ تحقیقاتِ اسلامی دے ارکانہاں وچو‏ں کيتا جاندا ا‏‏ے۔ شیخ محمود شلتوت اس لقب دے حامل پہلے شخص سن ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://m.akhbarelyom.com/news/newdetails/3258286/1/%D8%A8%D8%B1%D9%88%D9%81%D8%A7%D9%8A%D9%84--%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%8A%D8%AE--%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%88%D8%AF-%D8%B4%D9%84%D8%AA%D9%88%D8%AA-%D8%A3%D9%88%D9%84-%D9%85%D9%86-%D8%AD%D9%85%D9%84-%D9%84|مصنف آخری= إسراء كارم|publisher= أخبار اليوم|title= الشيخ «محمود شلتوت» أول من حمل لقب الإمام الأكبر|date= 12 فبراير 2021|accessdate= 7 أكتوبر 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221007142502/https://m.akhbarelyom.com/news/newdetails/3258286/1/%D8%A8%D8%B1%D9%88%D9%81%D8%A7%D9%8A%D9%84--%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%8A%D8%AE--%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%88%D8%AF-%D8%B4%D9%84%D8%AA%D9%88%D8%AA-%D8%A3%D9%88%D9%84-%D9%85%D9%86-%D8%AD%D9%85%D9%84-%D9%84|archivedate= 7 أكتوبر 2022}}&lt;/ref&gt;
== حوالے ==
{{حوالے}}

[[گٹھ:فقہا]]
[[گٹھ:الازہر مسجد]]
[[گٹھ:مصر وچ اسلام]]
[[گٹھ:القاب]]
[[گٹھ:مذہبی قائدین دے کردار]]
[[گٹھ:ائمہ کرام]]
[[گٹھ:ویکی ڈیٹا والے صفحات]]
[[گٹھ:عظیم الشان آئمہ الازہر]]
[[گٹھ:مصر وچ القاب]]</text>
      <sha1>o6z0z4pryfbmqevwtgfg096envrym1k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>713335</id>
      <parentid>713334</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T04:54:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abbas dhothar</username>
        <id>361</id>
      </contributor>
      <origin>713335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2599" sha1="0yhj09a8fk01keckj46ege7jg8095by" xml:space="preserve">{{خانہ معلومات شہر/عربی
| image = Al-Azhar al-Sharif logo.png
| image2 = Ahmed el-Tayeb 1.jpg
}}

'''امامِ اکبر''' [[مصر]] وچ [[الازہر یونیورسٹی|جامعہ ازہر]] دے شیخ نو‏‏ں دتا جانے والا لقب ا‏‏ے۔ ایہ لقب جامعہ ازہر د‏‏ی ترقی تو‏ں متعلق قانون نمبر 103، سنہ 1961ء دے اجرا دے بعد رائج ہويا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://manshurat.org/node/4267|author= |publisher= منشورات قانونية|title= قانون إعادة تنظيم الأزهر والهيئات التي يشملها رقم 103 لسنة 1961|تریخ= |accessdate= 7 أكتوبر 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221007142821/https://manshurat.org/node/4267|archivedate= 7 أكتوبر 2022}}&lt;/ref&gt;اس قانون دے مطابق شیخ الازہر نو‏‏ں امامِ اکبر دا منصب حاصل ہويا تے اوہ دینی امور، قرآن مجید تے اسلامی علوم تو‏ں متعلق تمام معاملات وچ رائے دینے دے مجاز قرار پائے۔ انہاں دا تقرر صدرِ جمہوریہ دے فیصلے دے ذریعے مجلسِ تحقیقاتِ اسلامی دے ارکانہاں وچو‏ں کيتا جاندا ا‏‏ے۔ شیخ محمود شلتوت اس لقب دے حامل پہلے شخص سن ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://m.akhbarelyom.com/news/newdetails/3258286/1/%D8%A8%D8%B1%D9%88%D9%81%D8%A7%D9%8A%D9%84--%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%8A%D8%AE--%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%88%D8%AF-%D8%B4%D9%84%D8%AA%D9%88%D8%AA-%D8%A3%D9%88%D9%84-%D9%85%D9%86-%D8%AD%D9%85%D9%84-%D9%84|author= إسراء كارم|publisher= أخبار اليوم|title= الشيخ «محمود شلتوت» أول من حمل لقب الإمام الأكبر|date= 12 فبراير 2021|accessdate= 7 أكتوبر 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221007142502/https://m.akhbarelyom.com/news/newdetails/3258286/1/%D8%A8%D8%B1%D9%88%D9%81%D8%A7%D9%8A%D9%84--%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%8A%D8%AE--%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%88%D8%AF-%D8%B4%D9%84%D8%AA%D9%88%D8%AA-%D8%A3%D9%88%D9%84-%D9%85%D9%86-%D8%AD%D9%85%D9%84-%D9%84|archivedate= 7 أكتوبر 2022}}&lt;/ref&gt;
== حوالے ==
{{حوالے}}

[[گٹھ:فقہا]]
[[گٹھ:الازہر مسجد]]
[[گٹھ:مصر وچ اسلام]]
[[گٹھ:القاب]]
[[گٹھ:مذہبی قائدین دے کردار]]
[[گٹھ:ائمہ کرام]]
[[گٹھ:ویکی ڈیٹا والے صفحات]]
[[گٹھ:عظیم الشان آئمہ الازہر]]
[[گٹھ:مصر وچ القاب]]</text>
      <sha1>0yhj09a8fk01keckj46ege7jg8095by</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ماڈیول:زباناں</title>
    <ns>828</ns>
    <id>149799</id>
    <revision>
      <id>713331</id>
      <timestamp>2026-11-10T04:45:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abbas dhothar</username>
        <id>361</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;local p = {} local data = require(&quot;Module:زباناں/ڈیٹا&quot;) local scripts = { 	[&quot;-latn&quot;] = &quot; لاطینی&quot;, 	[&quot;-cyrl&quot;] = &quot; سیریلی&quot;, 	[&quot;-arab&quot;] = &quot; عربی&quot; } local function isvalid(x) 	if x and x ~= &quot;&quot; then 		return x 	end 	return nil end  local function gsubname(temp, the, code) 	local al = data.lang_name_with_al[code] or data.lang_name_with_al[code:lower()] 	if al then 		return al 	end 	if isvalid(the) then 		return &quot; &quot; .. string.gsub(t...؜&quot; نال صفحہ بنایا گیا۔</comment>
      <origin>713331</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="4420" sha1="1unircr6q2hmp663w28tx6hr2li21c6" xml:space="preserve">local p = {}
local data = require(&quot;Module:زباناں/ڈیٹا&quot;)
local scripts = {
	[&quot;-latn&quot;] = &quot; لاطینی&quot;,
	[&quot;-cyrl&quot;] = &quot; سیریلی&quot;,
	[&quot;-arab&quot;] = &quot; عربی&quot;
}
local function isvalid(x)
	if x and x ~= &quot;&quot; then
		return x
	end
	return nil
end

local function gsubname(temp, the, code)
	local al = data.lang_name_with_al[code] or data.lang_name_with_al[code:lower()]
	if al then
		return al
	end
	if isvalid(the) then
		return &quot; &quot; .. string.gsub(temp, &quot; &quot;, &quot; &quot;)
	end
	return temp
end

local function LatnCyrl(code, al, number, returnnil)
	local ur_name = &quot;&quot;
	code = code:lower()
	number = (number or 0) + 1
	local e = string.sub(code, -5) -- 5 from the end until the end
	local s = string.gsub(code, e, &quot;&quot;)
	local d = p.getname(s, &quot;&quot;, number)
	local co = &quot;&quot; and isvalid(returnnil) or code

	if isvalid(d) and scripts[e] then
		ur_name = scripts[e] .. &quot; &quot;.. d
	end

	if ur_name == &quot;&quot; then
		return co
	end
	return gsubname(ur_name, al, code)
end

function p.getcode(code)
	local s = code
	s = string.gsub(code, &quot; &quot;, &quot;&quot;)
	return data.lang_name[s] or data.lang_name[s:lower()] or data.lang_name_with_al[s:lower()]
end

function p.get_name_from_code(code)
	return p.getcode(code)
end

function p.getname(code, al, number, returnnil)
	number = (number or 0) + 1
	if number and number &gt; 3 then
		return nil
	end
	if not isvalid(code) then
		return &quot;&quot;
	end
	if string.find(code, &quot;[)|(]&quot;) then
		return code
	end
	code = string.gsub(code, &quot; &quot;, &quot;&quot;)
	local fi
	local name = p.get_name_from_code(code)
	if isvalid(name) then
		fi = gsubname(name, al, code)
	else
		fi = LatnCyrl(code, al, number, returnnil)
	end
	return fi
end

local function get_code_from_name(name)
	if data.lang_codes[name] then
		return data.lang_codes[name]
	end
	for ss, v in pairs(data.lang_table) do
		if (name == p.getname(ss, &quot;t&quot;) or name == p.getname(ss, &quot;&quot;)) then
			return ss
		else
			for q, codee in pairs(v.codes) do
				if (name == p.getname(codee, &quot;t&quot;) or name == p.getname(codee, &quot;&quot;)) then
					return codee
				elseif (name == p.getname(ss .. &quot;-cyrl&quot;, &quot;t&quot;) or name == p.getname(ss .. &quot;-cyrl&quot;, &quot;&quot;)) then
					return ss .. &quot;-cyrl&quot;
				elseif (name == p.getname(ss .. &quot;-latn&quot;, &quot;t&quot;) or name == p.getname(ss .. &quot;-latn&quot;, &quot;&quot;)) then
					return ss .. &quot;-latn&quot;
				elseif (name == p.getname(ss .. &quot;-arab&quot;, &quot;t&quot;) or name == p.getname(ss .. &quot;-arab&quot;, &quot;&quot;)) then
					return ss .. &quot;-arab&quot;
				end
			end
		end
	end
end

local function make_cat(lange)
	if lange == &quot;ur&quot; or lange == &quot;urd&quot; then
		return &quot;&quot;
	end
	local c = p.getname(lange, &quot;t&quot;)

	return &quot;[[زمرہ:مضامین جن میں &quot; .. (c or lange) .. &quot; زبان کا متن شامل ہے]]&quot;
end

p[&quot;نام زبان&quot;] = function(frame)
	local na = frame.args[1]
	if not isvalid(na) then
		return &quot;&quot;
	end
	local code = p.getname(frame.args[1], frame.args[2], 0, frame.args[&quot;nil&quot;])
	return mw.getCurrentFrame():preprocess(code)
end

p[&quot;قالب رمز لغة&quot;] = function(frame)
	local lange = frame.args[1]
	local text = frame.args[2]
	if not isvalid(lange) then
		return &quot;&quot;
	end
	lange = string.gsub(lange, &quot; &quot;, &quot;&quot;)
	lange = lange:lower()
	local textout = mw.text.tag(&quot;span&quot;, {lang = lange}, text)
	local cate = make_cat(lange)

	return textout .. cate
end

p[&quot;رمز زبان&quot;] = function(frame)
	local na = frame.args[1]
	if isvalid(na) then
		return get_code_from_name(na) or get_code_from_name(gsubname(na, &quot;t&quot;, &quot;&quot;))
	else
		return &quot;&quot;
	end
end

p[&quot;فہرست&quot;] = function(frame)
	local list = mw.html.create(&quot;table&quot;)
	list:addClass(&quot;wikitable sortable collapsible mw-collapsed&quot;)
	list:tag(&quot;tr&quot;):tag(&quot;th&quot;):wikitext(&quot;رمز&quot;):tag(&quot;th&quot;):wikitext(&quot;تضمين قالب&quot;):tag(&quot;th&quot;):wikitext(&quot;ربط&quot;):tag(&quot;th&quot;):wikitext(
		&quot;نام&quot;
	):tag(&quot;th&quot;):wikitext(&quot;التحويلات&quot;)

	for code, nam in pairs(data.lang_table) do
		local temp = nam.name
		local rsr = &quot;{{ISO 639 name &quot; .. code .. &quot;}}&quot;
		local er = &quot;[[سانچہ:ISO 639 name &quot; .. code .. &quot;]]&quot;
		local dd = &quot;\n[[زبان &quot; .. temp .. &quot;]]&quot;
		local ooo = &quot;زبان &quot; .. gsubname(temp, &quot;r&quot;, code)

		local row = list:tag(&quot;tr&quot;)
		row:tag(&quot;td&quot;):tag(&quot;span&quot;):wikitext(er)

		row:tag(&quot;td&quot;):tag(&quot;span&quot;):wikitext(mw.getCurrentFrame():preprocess(rsr))

		row:tag(&quot;td&quot;):tag(&quot;span&quot;):wikitext(dd)

		row:tag(&quot;td&quot;):tag(&quot;span&quot;):wikitext(ooo)

		local rr = row:tag(&quot;td&quot;)
		for k, v in pairs(nam.codes) do
			local u
			if isvalid(v) then
				u = v
			end
			rr:tag(&quot;code&quot;):wikitext(u)
			rr:tag(&quot;span&quot;):wikitext(&quot; - &quot;)
		end
	end
	return list
end

return p</text>
      <sha1>1unircr6q2hmp663w28tx6hr2li21c6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ماڈیول:زباناں/ڈیٹا</title>
    <ns>828</ns>
    <id>149800</id>
    <revision>
      <id>713332</id>
      <timestamp>2026-11-10T04:46:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abbas dhothar</username>
        <id>361</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;---ISO 639-1 code	  --- --[[ ['aao'] = { name='الجزائری صحراوی عربی',codes={	'aao'}}, ['abh'] = { name='تاجکی عربی',codes={	'abh'}}, ['abv'] = { name='بحرانی عربی',codes={	'abv'}}, ['acm'] = { name='عراقی عربی',codes={	'acm'}}, ['acq'] = { name='تعزی عدنی عربی',codes={	'acq'}}, ['acw'] = { name='حجازی عربی',codes={	'acw'}}, ['acx'] = { name='عمانی عربی',codes={	'acx'}}, ['acy'...؜&quot; نال صفحہ بنایا گیا۔</comment>
      <origin>713332</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="27731" sha1="83m1k7qn9w8wfqjcrph7wrj549o1zur" xml:space="preserve">---ISO 639-1 code	  ---
--[[
['aao'] = { name='الجزائری صحراوی عربی',codes={	'aao'}},
['abh'] = { name='تاجکی عربی',codes={	'abh'}},
['abv'] = { name='بحرانی عربی',codes={	'abv'}},
['acm'] = { name='عراقی عربی',codes={	'acm'}},
['acq'] = { name='تعزی عدنی عربی',codes={	'acq'}},
['acw'] = { name='حجازی عربی',codes={	'acw'}},
['acx'] = { name='عمانی عربی',codes={	'acx'}},
['acy'] = { name='قبرصی عربی',codes={	'acy'}},
['adf'] = { name='ظفاری عربی',codes={	'adf'}},
['aeb'] = { name='تونسی عربی',codes={	'aeb'}},
['aec'] = { name='صعیدی عربی',codes={	'aec'}},
['afb'] = { name='خلیجی عربی',codes={	'afb'}},
['ajp'] = { name='جنوبی شامی عربی',codes={	'ajp'}},
['apc'] = { name='شمالی شامی عربی',codes={	'apc'}},
['apd'] = { name='سوڈانی عربی',codes={	'apd'}},
['arb'] = { name='جدید معیاری عربی',codes={	'arb'}},
['arq'] = { name='الجزائری عربی',codes={	'arq'}},
['ars'] = { name='نجدی عربی',codes={	'ars'}},
['ary'] = { name='مغربی عربی',codes={	'ary'}},
['arz'] = { name='مصری عربی',codes={	'arz'}},
['ayh'] = { name='حضرمی عربی',codes={	'ayh'}},
['ayl'] = { name='لیبیائی عربی',codes={	'ayl'}},
['ayn'] = { name='صنعانی عربی',codes={	'ayn'}},
['auz'] = { name='ازبکی عربی',codes={	'auz'}},
['avl'] = { name='مشرقی مصری بداوی عربی',codes={	'avl'}},
['ayp'] = { name='شمالی عراقی عربی',codes={	'ayp'}},
['bbz'] = { name='ببلیہ کریول عربی',codes={	'bbz'}},
--['de-at'] = { name='آسٹریائی جرمن',codes={'de-at'}},
--['de_AT']={ name='آسٹریائی جرمن',codes={'de_AT'}},
--['en-ca'] = { name='کینیڈی انگریزی',codes={'en-ca','en_ca','en_CA', 'en-CA'}},
--['en-gb'] = { name='برطانوی انگریزی',codes={'en-gb','en_GB','en_gb'}},
--['en_AU']={ name='آسٹریلوی انگریزی',codes={'en_AU','en-au','en_au'}},
--['en_US']={ name='امریکی انگریزی',codes={'en_US','en-us','en_us'}},
]]
local data = {}
data.lang_table = {
	['anp'] = { name='انگیکا',codes={	'anp'}},
	[&quot;aa&quot;] = {name = &quot;عفار&quot;, names = {&quot;عفاری&quot;}, codes = {&quot;aar&quot;, &quot;aar&quot;, &quot;aar&quot;, &quot;aars&quot;}},
	[&quot;ab&quot;] = {name = &quot;ابخاز&quot;, codes = {&quot;abk&quot;, &quot;abk&quot;, &quot;abk&quot;, &quot;abks&quot;}},
	[&quot;ace&quot;] = {name = &quot;آچی&quot;, codes = {&quot;ace&quot;}},
	[&quot;ach&quot;] = {name = &quot;آچولی&quot;, codes = {&quot;ach&quot;}},
	[&quot;ada&quot;] = {name = &quot;ڈانگبے&quot;, codes = {&quot;ada&quot;}},
	[&quot;ady&quot;] = {name = &quot;ادیگی&quot;, codes = {&quot;ady&quot;}},
	[&quot;ae&quot;] = {name = &quot;اوستائی&quot;, codes = {&quot;ave&quot;, &quot;ave&quot;, &quot;ave&quot;}},
	[&quot;af&quot;] = {name = &quot;افریکانس&quot;, codes = {&quot;afr&quot;, &quot;afr&quot;, &quot;afr&quot;, &quot;afrs&quot;}},
	[&quot;afh&quot;] = {name = &quot;افریہیلی&quot;, codes = {&quot;afh&quot;}},
	[&quot;ags&quot;] = {name = &quot;ایسمبی&quot;, codes = {&quot;ags&quot;}},
	[&quot;ain&quot;] = {name = &quot;آینو&quot;, codes = {&quot;ain&quot;}},
	[&quot;ak&quot;] = {name = &quot;اکان&quot;, codes = {&quot;aka&quot;, &quot;aka&quot;, &quot;aka&quot;}},
	[&quot;akk&quot;] = {name = &quot;اکدی&quot;, codes = {&quot;akk&quot;}},
	[&quot;ale&quot;] = {name = &quot;الیوت&quot;, codes = {&quot;ale&quot;}},
	[&quot;als&quot;] = {name = &quot;توسک البانوی&quot;, codes = {&quot;als&quot;}},
	[&quot;alt&quot;] = {name = &quot;جنوبی التائی&quot;, codes = {&quot;alt&quot;}},
	[&quot;am&quot;] = {name = &quot;امہری&quot;, codes = {&quot;amh&quot;, &quot;amh&quot;, &quot;amh&quot;}},
	[&quot;an&quot;] = {name = &quot;ارغونی&quot;, codes = {&quot;arg&quot;, &quot;arg&quot;, &quot;arg&quot;}},
	[&quot;ang&quot;] = {name = &quot;قدیم انگریزی&quot;, codes = {&quot;ang&quot;}},
	[&quot;ar&quot;] = { name = &quot;عربی&quot;, codes = { &quot;ara&quot;, &quot;aao&quot;, &quot;abh&quot;, &quot;abv&quot;, &quot;acm&quot;, &quot;acq&quot;, &quot;acw&quot;, &quot;acx&quot;, &quot;adf&quot;, &quot;aeb&quot;, &quot;aec&quot;, &quot;afb&quot;, &quot;ajp&quot;, &quot;apc&quot;, &quot;apd&quot;, &quot;arb&quot;, &quot;arq&quot;, &quot;ars&quot;, &quot;ary&quot;, &quot;arz&quot;, &quot;ayh&quot;, &quot;ayl&quot;, &quot;ayn&quot;, &quot;auz&quot;, &quot;avl&quot;, &quot;ayp&quot;, &quot;bbz&quot;, &quot;acy&quot; } },
	[&quot;arc&quot;] = {name = &quot;آرامی&quot;, codes = {&quot;arc&quot;}},
	[&quot;arn&quot;] = {name = &quot;ماپوچے&quot;, codes = {&quot;arn&quot;}},
	[&quot;arw&quot;] = {name = &quot;اراوک&quot;, codes = {&quot;arw&quot;}},
	[&quot;ar_001&quot;] = {name = &quot;جدید معیاری عربی&quot;, codes = {&quot;ar_001&quot;}},
	[&quot;as&quot;] = {name = &quot;آسامی&quot;, codes = {&quot;asm&quot;, &quot;asm&quot;, &quot;asm&quot;}},
	[&quot;ast&quot;] = {name = &quot;آستوریائی&quot;, codes = {&quot;ast&quot;}},
	[&quot;av&quot;] = {name = &quot;آوار&quot;, codes = {&quot;ava&quot;, &quot;ava&quot;, &quot;ava&quot;}},
	[&quot;awa&quot;] = {name = &quot;اودھی&quot;, codes = {&quot;awa&quot;}},
	[&quot;ay&quot;] = {name = &quot;آئیمارا&quot;, codes = {&quot;aym&quot;, &quot;aym&quot;, &quot;aym&quot;}},
	[&quot;az&quot;] = {name = &quot;آذربائیجانی&quot;, codes = {&quot;aze&quot;, &quot;aze&quot;, &quot;aze&quot;}},
	[&quot;azb&quot;] = {name = &quot;جنوبی آذربائیجانی&quot;, codes = {&quot;azb&quot;}},
	[&quot;ba&quot;] = {name = &quot;باشقیر&quot;, codes = {&quot;bak&quot;, &quot;bak&quot;, &quot;bak&quot;}},
	[&quot;bal&quot;] = {name = &quot;بلوچی&quot;, codes = {&quot;bal&quot;}},
	[&quot;ban&quot;] = {name = &quot;بالی&quot;, codes = {&quot;ban&quot;}},
	[&quot;bar&quot;] = {name = &quot;باویریائی&quot;, codes = {&quot;bar&quot;}},
	[&quot;bbc&quot;] = {name = &quot;توبا باتک&quot;, codes = {&quot;bbc&quot;}},
	[&quot;bcc&quot;] = {name = &quot;جنوبی بلوچی&quot;, codes = {&quot;bcc&quot;}},
	[&quot;bcl&quot;] = {name = &quot;مرکزی بیکول&quot;, codes = {&quot;bcl&quot;}},
	[&quot;be&quot;] = {name = &quot;بیلاروسی&quot;, codes = {&quot;bel&quot;, &quot;bel&quot;, &quot;bel&quot;}},
	[&quot;be-tarask&quot;] = {name = &quot;ترشکیویتسا&quot;, codes = {&quot;be-tarask&quot;}},
	[&quot;ber&quot;] = {name = &quot;امازیغی&quot;, codes = {&quot;ber&quot;}},
	[&quot;bg&quot;] = {name = &quot;بلغاری&quot;, codes = {&quot;bul&quot;, &quot;bul&quot;, &quot;bul&quot;, &quot;buls&quot;}},
	[&quot;bgn&quot;] = {name = &quot;مغربی بلوچی&quot;, codes = {&quot;bgn&quot;}},
	[&quot;bh&quot;] = {name = &quot;بہاری&quot;, codes = {&quot;bih&quot;, &quot;bih&quot;}},
	[&quot;bho&quot;] = {name = &quot;بھوجپوری&quot;, codes = {&quot;bho&quot;}},
	[&quot;bi&quot;] = {name = &quot;بسلاما&quot;, codes = {&quot;bis&quot;, &quot;bis&quot;, &quot;bis&quot;}},
	[&quot;bik&quot;] = {name = &quot;بیکول&quot;, codes = {&quot;bik&quot;}},
	[&quot;bin&quot;] = {name = &quot;بینی&quot;, codes = {&quot;bin&quot;}},
	[&quot;bjn&quot;] = {name = &quot;بنجر&quot;, codes = {&quot;bjn&quot;}},
	[&quot;bla&quot;] = {name = &quot;بلیک فٹ&quot;, codes = {&quot;bla&quot;}},
	[&quot;bm&quot;] = {name = &quot;بمبارا&quot;, codes = {&quot;bam&quot;, &quot;bam&quot;, &quot;bam&quot;}},
	[&quot;bn&quot;] = {name = &quot;بنگالی&quot;, codes = {&quot;ben&quot;, &quot;ben&quot;, &quot;ben&quot;}},
	[&quot;bo&quot;] = {name = &quot;تبتی&quot;, codes = {&quot;bod&quot;, &quot;tib&quot;, &quot;bod&quot;}},
	[&quot;br&quot;] = {name = &quot;بریٹن&quot;, codes = {&quot;bre&quot;, &quot;bre&quot;, &quot;bre&quot;}},
	[&quot;bra&quot;] = {name = &quot;برج&quot;, codes = {&quot;bra&quot;}},
	[&quot;bs&quot;] = {name = &quot;بوسنیائی&quot;, codes = {&quot;bos&quot;, &quot;bos&quot;, &quot;bos&quot;, &quot;boss&quot;}},
	[&quot;bua&quot;] = {name = &quot;بوریات&quot;, codes = {&quot;bua&quot;}},
	[&quot;bug&quot;] = {name = &quot;بوگیس&quot;, codes = {&quot;bug&quot;}},
	[&quot;bxr&quot;] = {name = &quot;بوریات&quot;, codes = {&quot;bxr&quot;}},
	[&quot;byn&quot;] = {name = &quot;بلین&quot;, codes = {&quot;byn&quot;}},
	[&quot;ca&quot;] = {name = &quot;کاتالونیائی&quot;, codes = {&quot;cat&quot;, &quot;cat&quot;, &quot;cat&quot;}},
	[&quot;ca-valencia&quot;] = {name = &quot;بلنسی&quot;, codes = {&quot;ca-valencia&quot;}},
	[&quot;car&quot;] = {name = &quot;کارب&quot;, codes = {&quot;car&quot;}},
	[&quot;cay&quot;] = {name = &quot;گایوکھونو&quot;, codes = {&quot;cay&quot;}},
	[&quot;ce&quot;] = {name = &quot;چیچن&quot;, codes = {&quot;che&quot;, &quot;che&quot;, &quot;che&quot;}},
	[&quot;ceb&quot;] = {name = &quot;سبوانو&quot;, codes = {&quot;ceb&quot;}},
	[&quot;ch&quot;] = {name = &quot;چمورو&quot;, codes = {&quot;cha&quot;, &quot;cha&quot;, &quot;cha&quot;}},
	[&quot;chk&quot;] = {name = &quot;چوک&quot;, codes = {&quot;chk&quot;}},
	[&quot;cho&quot;] = {name = &quot;چھوکٹا&quot;, codes = {&quot;cho&quot;}},
	[&quot;chr&quot;] = {name = &quot;چروکی&quot;, codes = {&quot;chr&quot;}},
	[&quot;ckb&quot;] = {name = &quot;سورانی&quot;, codes = {&quot;ckb&quot;}},
	[&quot;ckt&quot;] = {name = &quot;چوکچی&quot;, codes = {&quot;ckt&quot;}},
	[&quot;cnr&quot;] = {name = &quot;مونٹینیگری&quot;, codes = {&quot;cnr&quot;}},
	[&quot;co&quot;] = {name = &quot;کارسیکائی&quot;, codes = {&quot;cos&quot;, &quot;cos&quot;, &quot;cos&quot;, &quot;کارسیکن&quot;}},
	[&quot;cop&quot;] = {name = &quot;قبطی&quot;, codes = {&quot;cop&quot;}},
	[&quot;cr&quot;] = {name = &quot;کری&quot;, codes = {&quot;cre&quot;, &quot;cre&quot;, &quot;cre&quot;}},
	[&quot;crh&quot;] = {name = &quot;کریمیائی تاتاری&quot;, codes = {&quot;crh&quot;}},
	[&quot;crs&quot;] = {name = &quot;سیشلی کریول&quot;, codes = {&quot;crs&quot;, &quot;crs&quot;}},
	[&quot;cs&quot;] = {name = &quot;چیک&quot;, codes = {&quot;ces&quot;, &quot;cze&quot;, &quot;ces&quot;}},
	[&quot;csb&quot;] = {name = &quot;کاشوبیائی&quot;, codes = {&quot;csb&quot;}},
	[&quot;cu&quot;] = {name = &quot;قدیم کلیسیائی سلاوی&quot;, codes = {&quot;chu&quot;, &quot;chu&quot;, &quot;chu&quot;}},
	[&quot;cv&quot;] = {name = &quot;چوواک&quot;, codes = {&quot;chv&quot;, &quot;chv&quot;, &quot;chv&quot;}},
	[&quot;cy&quot;] = {name = &quot;ویلزی&quot;, codes = {&quot;cym&quot;, &quot;wel&quot;, &quot;cym&quot;}},
	[&quot;da&quot;] = {name = &quot;ڈنمارکی&quot;, codes = {&quot;dan&quot;, &quot;dan&quot;, &quot;dan&quot;}},
	[&quot;dag&quot;] = {name = &quot;ڈاگبانی&quot;, codes = {&quot;dag&quot;}},
	[&quot;de&quot;] = {name = &quot;جرمن&quot;, codes = {&quot;deu&quot;, &quot;ger&quot;, &quot;deu&quot;, &quot;deus&quot;, &quot;de-at&quot;, &quot;de_AT&quot;}},
	[&quot;de-ch&quot;] = {name = &quot;سوئس جرمن&quot;, codes = {&quot;de-ch&quot;}},
	[&quot;den&quot;] = {name = &quot;سلیوی&quot;, codes = {&quot;den&quot;}},
	[&quot;din&quot;] = {name = &quot;توؤنگ جانگ&quot;, codes = {&quot;din&quot;}},
	[&quot;dje&quot;] = {name = &quot;زرمہ&quot;, codes = {&quot;dje&quot;}},
	[&quot;doi&quot;] = {name = &quot;ڈوگری&quot;, codes = {&quot;doi&quot;}},
	[&quot;dsb&quot;] = {name = &quot;سوربی زیریں&quot;, codes = {&quot;dsb&quot;}},
	[&quot;dv&quot;] = {name = &quot;دیویہی&quot;, codes = {&quot;div&quot;, &quot;div&quot;, &quot;div&quot;}},
	[&quot;dz&quot;] = {name = &quot;زونگکھا&quot;, codes = {&quot;dzo&quot;, &quot;dzo&quot;, &quot;dzo&quot;}},
	[&quot;dzg&quot;] = {name = &quot;دازاگا&quot;, codes = {&quot;dzg&quot;}},
	[&quot;ee&quot;] = {name = &quot;اوے&quot;, codes = {&quot;ewe&quot;, &quot;ewe&quot;, &quot;ewe&quot;}},
	[&quot;egl&quot;] = {name = &quot;ایمیلیانو&quot;, codes = {&quot;egl&quot;}},
	[&quot;egy&quot;] = {name = &quot;قدیم مصری&quot;, codes = {&quot;egy&quot;}},
	[&quot;el&quot;] = {name = &quot;یونانی&quot;, codes = {&quot;ell&quot;, &quot;gre&quot;, &quot;ell&quot;, &quot;ells&quot;}},
	[&quot;en&quot;] = { name = &quot;انگریزی&quot;, codes = {&quot;eng&quot;, &quot;engs&quot;, &quot;انگلش&quot;, &quot;en-gb&quot;, &quot;en_GB&quot;, &quot;en_gb&quot;, &quot;en-ca&quot;, &quot;en_ca&quot;, &quot;en_CA&quot;, &quot;en_AU&quot;, &quot;en-au&quot;, &quot;en_au&quot;, &quot;en_US&quot;, &quot;en-us&quot;, &quot;en_us&quot;, &quot;en-pk&quot;, &quot;en_pk&quot;, &quot;en-in&quot;, &quot;en_in&quot;,&quot;en-PK&quot;, &quot;en_PK&quot;, &quot;en-IN&quot;, &quot;en_IN&quot;}},
	[&quot;enm&quot;] = {name = &quot;وسطی انگریزی&quot;, codes = {&quot;enm&quot;}},
	[&quot;eo&quot;] = {name = &quot;اسپرانتو&quot;, codes = {&quot;epo&quot;}},
	[&quot;es&quot;] = {name = &quot;ہسپانوی&quot;, codes = {&quot;spa&quot;, &quot;spa&quot;, &quot;spa&quot;, &quot;es_ES&quot;, &quot;es-es&quot;}},
	[&quot;es-419&quot;] = {name = &quot;امریکی ہسپانوی&quot;, codes = {&quot;es-419&quot;}},
	[&quot;es_MX&quot;] = {name = &quot;میکسیکی ہسپانوی&quot;, codes = {&quot;es_MX&quot;}},
	[&quot;et&quot;] = {name = &quot;استونیائی&quot;, codes = {&quot;est&quot;, &quot;est&quot;, &quot;est&quot;}},
	[&quot;eu&quot;] = {name = &quot;باسک&quot;, codes = {&quot;eus&quot;, &quot;baq&quot;, &quot;eus&quot;}},
	[&quot;fa&quot;] = {name = &quot;فارسی&quot;, codes = {&quot;fas&quot;, &quot;per&quot;, &quot;fas&quot;}},
	[&quot;fat&quot;] = {name = &quot;فانٹی&quot;, codes = {&quot;fat&quot;}},
	[&quot;ff&quot;] = {name = &quot;فولا&quot;, codes = {&quot;ful&quot;, &quot;ful&quot;, &quot;ful&quot;}},
	[&quot;fi&quot;] = {name = &quot;فنی&quot;, codes = {&quot;fin&quot;, &quot;fin&quot;, &quot;fin&quot;}},
	[&quot;fil&quot;] = {name = &quot;فلیپینو&quot;, codes = {&quot;fil&quot;}},
	[&quot;fit&quot;] = {name = &quot;مینکیلی&quot;, codes = {&quot;fit&quot;}},
	[&quot;fj&quot;] = {name = &quot;فجی&quot;, codes = {&quot;fij&quot;, &quot;fij&quot;, &quot;fij&quot;}},
	[&quot;fo&quot;] = {name = &quot;فاروی&quot;, codes = {&quot;fao&quot;, &quot;fao&quot;, &quot;fao&quot;}},
	[&quot;fr&quot;] = {name = &quot;فرانسیسی&quot;, codes = {&quot;fra&quot;, &quot;fre&quot;, &quot;fra&quot;, &quot;fras&quot;}},
	[&quot;frc&quot;] = {name = &quot;کینیڈی فرانسیسی&quot;, codes = {&quot;frc&quot;}},
	[&quot;fro&quot;] = {name = &quot;قدیم فرانسیسی&quot;, codes = {&quot;fro&quot;}},
	[&quot;frr&quot;] = {name = &quot;شمالی فریزی&quot;, codes = {&quot;frr&quot;}},
	[&quot;frs&quot;] = {name = &quot;مشرقی فریزی&quot;, codes = {&quot;frs&quot;}},
	[&quot;fr_CA&quot;] = {name = &quot;کینیڈی فرانسیسی&quot;, codes = {&quot;fr_CA&quot;}},
	[&quot;fr_CH&quot;] = {name = &quot;سوئس فرانسیسی&quot;, codes = {&quot;fr_CH&quot;}},
	[&quot;fy&quot;] = {name = &quot;مغربی فریزی&quot;, codes = {&quot;fry&quot;, &quot;fry&quot;, &quot;fry&quot;}},
	[&quot;ga&quot;] = {name = &quot;آئرستانی&quot;, codes = {&quot;gle&quot;, &quot;gle&quot;, &quot;gle&quot;}},
	[&quot;gan&quot;] = {name = &quot;گان چینی&quot;, codes = {&quot;gan&quot;}},
	[&quot;gd&quot;] = {name = &quot;گیلک اسکاٹ لینڈی&quot;, codes = {&quot;gla&quot;, &quot;gla&quot;, &quot;gla&quot;}},
	[&quot;gez&quot;] = {name = &quot;گعز&quot;, codes = {&quot;gez&quot;}},
	[&quot;gl&quot;] = {name = &quot;گالیشیائی&quot;, codes = {&quot;glg&quot;, &quot;glg&quot;, &quot;glg&quot;}},
	[&quot;gn&quot;] = {name = &quot;گوارانی&quot;, codes = {&quot;grn&quot;, &quot;grn&quot;, &quot;grn&quot;}},
	[&quot;gom&quot;] = {name = &quot;گوائی کوکنی&quot;, codes = {&quot;gom&quot;}},
	[&quot;got&quot;] = {name = &quot;گوتھی&quot;, codes = {&quot;got&quot;}},
	[&quot;grc&quot;] = {name = &quot;قدیم یونانی&quot;, codes = {&quot;grc&quot;}},
	[&quot;gsw&quot;] = {name = &quot;سوئس جرمن&quot;, codes = {&quot;gsw&quot;}},
	[&quot;gu&quot;] = {name = &quot;گجراتی&quot;, codes = {&quot;guj&quot;, &quot;guj&quot;, &quot;guj&quot;}},
	[&quot;guz&quot;] = {name = &quot;ایکیگسی&quot;, codes = {&quot;guz&quot;}},
	[&quot;gv&quot;] = {name = &quot;مینکس&quot;, codes = {&quot;glv&quot;, &quot;glv&quot;, &quot;glv&quot;}},
	[&quot;ha&quot;] = {name = &quot;ہوسا&quot;, codes = {&quot;hau&quot;, &quot;hau&quot;, &quot;hau&quot;}},
	[&quot;hak&quot;] = {name = &quot;ہکا چینی&quot;, codes = {&quot;hak&quot;}},
	[&quot;haw&quot;] = {name = &quot;ہوائی&quot;, codes = {&quot;haw&quot;, &quot;haw&quot;, &quot;haw&quot;}},
	[&quot;hbo&quot;] = {name = &quot;توراتی عبرانی&quot;, codes = {&quot;hbo&quot;}},
	[&quot;he&quot;] = {name = &quot;عبرانی&quot;, codes = {&quot;heb&quot;, &quot;heb&quot;, &quot;heb&quot;}},
	[&quot;hi&quot;] = {name = &quot;ہندی&quot;, codes = {&quot;hin&quot;, &quot;hin&quot;, &quot;hin&quot;, &quot;hins&quot;}},
	[&quot;hif&quot;] = {name = &quot;ہندی فجی&quot;, codes = {&quot;hif&quot;}},
	[&quot;hit&quot;] = {name = &quot;حتی&quot;, codes = {&quot;hit&quot;}},
	[&quot;hmn&quot;] = {name = &quot;مونگ&quot;, codes = {&quot;hmn&quot;}},
	[&quot;ho&quot;] = {name = &quot;ہیری موتو&quot;, codes = {&quot;hmo&quot;, &quot;hmo&quot;, &quot;hmo&quot;}},
	[&quot;hr&quot;] = {name = &quot;کرویئشائی&quot;, codes = {&quot;hrv&quot;, &quot;hrv&quot;, &quot;hrv&quot;, &quot;scr&quot;}},
	[&quot;ht&quot;] = {name = &quot;ہیٹی کریول&quot;, codes = {&quot;hat&quot;, &quot;hat&quot;, &quot;hat&quot;}},
	[&quot;hu&quot;] = {name = &quot;مجارستانی&quot;, codes = {&quot;hun&quot;, &quot;hun&quot;, &quot;hun&quot;}},
	[&quot;hy&quot;] = {name = &quot;آرمینیائی&quot;, codes = {&quot;hye&quot;, &quot;arm&quot;, &quot;hye&quot;}},
	[&quot;hz&quot;] = {name = &quot;ہیریرو&quot;, codes = {&quot;her&quot;, &quot;her&quot;, &quot;her&quot;}},
	[&quot;ia&quot;] = {name = &quot;بین لسانی&quot;, codes = {&quot;ina&quot;, &quot;ina&quot;, &quot;ina&quot;}},
	[&quot;id&quot;] = {name = &quot;انڈونیشیائی&quot;, codes = {&quot;ind&quot;, &quot;ind&quot;, &quot;ind&quot;}},
	[&quot;ie&quot;] = {name = &quot;انٹر لنگوے&quot;, codes = {&quot;ile&quot;, &quot;ile&quot;, &quot;ile&quot;}},
	[&quot;ig&quot;] = {name = &quot;اگبو&quot;, codes = {&quot;ibo&quot;, &quot;ibo&quot;, &quot;ibo&quot;}},
	[&quot;ii&quot;] = {name = &quot;نوسو&quot;, codes = {&quot;iii&quot;, &quot;iii&quot;, &quot;iii&quot;}},
	[&quot;ik&quot;] = {name = &quot;اینوپیاک&quot;, codes = {&quot;ipk&quot;, &quot;ipk&quot;, &quot;ipk&quot;}},
	[&quot;ike&quot;] = {name = &quot;مشرقی کینیڈی انوکتیتوت&quot;, codes = {&quot;ike&quot;}},
	[&quot;ilo&quot;] = {name = &quot;ایلوکانو&quot;, codes = {&quot;ilo&quot;}},
	[&quot;inh&quot;] = {name = &quot;انگوش&quot;, codes = {&quot;inh&quot;}},
	[&quot;io&quot;] = {name = &quot;ایڈو&quot;, codes = {&quot;ido&quot;, &quot;ido&quot;, &quot;ido&quot;, &quot;idos&quot;}},
	[&quot;is&quot;] = {name = &quot;آئس لینڈی&quot;, codes = {&quot;isl&quot;, &quot;ice&quot;, &quot;isl&quot;}},
	[&quot;it&quot;] = {name = &quot;اطالوی&quot;, codes = {&quot;ita&quot;, &quot;ita&quot;, &quot;ita&quot;, &quot;itas&quot;}},
	[&quot;iu&quot;] = {name = &quot;انوکتیتوت&quot;, codes = {&quot;iku&quot;, &quot;iku&quot;, &quot;iku&quot;}},
	[&quot;ja&quot;] = {name = &quot;جاپانی&quot;, codes = {&quot;jpn&quot;, &quot;jpn&quot;, &quot;jpn&quot;, &quot;ja-Hani&quot;}},
	[&quot;jmc&quot;] = {name = &quot;ماچامے&quot;, codes = {&quot;jmc&quot;}},
	[&quot;jpr&quot;] = {name = &quot;یہودی فارسی&quot;, codes = {&quot;jpr&quot;}},
	[&quot;jrb&quot;] = {name = &quot;یہودی عربی&quot;, codes = {&quot;jrb&quot;}},
	[&quot;jv&quot;] = {name = &quot;جاوی&quot;, codes = {&quot;jav&quot;, &quot;jav&quot;, &quot;jav&quot;}},
	[&quot;ka&quot;] = {name = &quot;جارجیائی&quot;, codes = {&quot;kat&quot;, &quot;geo&quot;, &quot;kat&quot;}},
	[&quot;kaw&quot;] = {name = &quot;کاوی&quot;, codes = {&quot;kaw&quot;, &quot;kaw&quot;, &quot;kaw&quot;}},
	[&quot;kab&quot;] = {name = &quot;قبائلی (الجزائری)&quot;, codes = {&quot;kab&quot;}},
	[&quot;kbd&quot;] = {name = &quot;قبردی&quot;, codes = {&quot;kbd&quot;, &quot;kbd&quot;, &quot;kbd&quot;}},
	[&quot;kcg&quot;] = {name = &quot;تیاپ&quot;, codes = {&quot;kcg&quot;}},
	[&quot;kg&quot;] = {name = &quot;کانگو&quot;, codes = {&quot;kon&quot;, &quot;kon&quot;, &quot;kon&quot;}},
	[&quot;kha&quot;] = {name = &quot;کھاسی&quot;, codes = {&quot;kha&quot;}},
	[&quot;khw&quot;] = {name = &quot;کھوار&quot;, codes = {&quot;khw&quot;}},
	[&quot;ki&quot;] = {name = &quot;کیکویو&quot;, codes = {&quot;kik&quot;, &quot;kik&quot;, &quot;kik&quot;}},
	[&quot;kj&quot;] = {name = &quot;کوانیاما&quot;, codes = {&quot;kua&quot;, &quot;kua&quot;, &quot;kua&quot;}},
	[&quot;kk&quot;] = {name = &quot;قازق&quot;, codes = {&quot;kaz&quot;, &quot;kaz&quot;, &quot;kaz&quot;}},
	[&quot;kl&quot;] = {name = &quot;گرین لینڈی&quot;, codes = {&quot;kal&quot;, &quot;kal&quot;, &quot;kal&quot;}},
	[&quot;km&quot;] = {name = &quot;خمیر&quot;, codes = {&quot;khm&quot;, &quot;khm&quot;, &quot;khm&quot;}},
	[&quot;kn&quot;] = {name = &quot;کنڑ&quot;, codes = {&quot;kan&quot;, &quot;kan&quot;, &quot;kan&quot;}},
	[&quot;ko&quot;] = { name = &quot;کوریائی&quot;, codes = { &quot;ko&quot;, &quot;kor&quot;, &quot;kp-Hanj&quot;, &quot;ko-Hang&quot;, &quot;ko-hang&quot;, &quot;ko-Hang-KP&quot;, &quot;ko-Hang-KR&quot;, &quot;ko-Hani&quot;, &quot;ko-Hant&quot;, &quot;ko-Hant-KP&quot;, &quot;ko-Kana&quot;, &quot;ko-Kang&quot;, &quot;ko-Kore&quot;, &quot;ko-KP&quot;, &quot;ko-Latn&quot;, &quot;ko-kp&quot; } },
	[&quot;kok&quot;] = {name = &quot;کوکنی&quot;, codes = {&quot;kok&quot;}},
	[&quot;kr&quot;] = {name = &quot;کانوری&quot;, codes = {&quot;kau&quot;, &quot;kau&quot;, &quot;kau&quot;}},
	[&quot;krl&quot;] = {name = &quot;کاریلیائی&quot;, codes = {&quot;krl&quot;}},
	[&quot;ks&quot;] = {name = &quot;کشمیری&quot;, codes = {&quot;kas&quot;, &quot;kas&quot;, &quot;kas&quot;}},
	[&quot;ks-Deva&quot;] = {name = &quot;دیوناگری کشمیری&quot;, codes = {&quot;ks-Deva&quot;}},
	[&quot;ksh&quot;] = {name = &quot;کولونی&quot;, codes = {&quot;ksh&quot;}},
	[&quot;ksh-x-colog&quot;] = {name = &quot;کولونی&quot;, codes = {&quot;ksh-x-colog&quot;}},
	[&quot;ku&quot;] = {name = &quot;کرد&quot;, codes = {&quot;kur&quot;, &quot;kur&quot;, &quot;kur&quot;}},
	[&quot;kum&quot;] = {name = &quot;قموق&quot;, codes = {&quot;kum&quot;}},
	[&quot;kv&quot;] = {name = &quot;کومی&quot;, codes = {&quot;kom&quot;, &quot;kom&quot;, &quot;kom&quot;}},
	[&quot;kw&quot;] = {name = &quot;کورنش&quot;, codes = {&quot;cor&quot;, &quot;cor&quot;, &quot;cor&quot;}},
	[&quot;ky&quot;] = {name = &quot;کرغیز&quot;, codes = {&quot;kir&quot;, &quot;kir&quot;, &quot;kir&quot;}},
	[&quot;la&quot;] = {name = &quot;لاطینی&quot;, codes = {&quot;lat&quot;, &quot;lat&quot;, &quot;lat&quot;, &quot;lats&quot;}},
	[&quot;lb&quot;] = {name = &quot;لکسمبرگی&quot;, codes = {&quot;ltz&quot;, &quot;ltz&quot;, &quot;ltz&quot;}},
	[&quot;lez&quot;] = {name = &quot;لیزگی&quot;, codes = {&quot;lez&quot;}},
	[&quot;lg&quot;] = {name = &quot;لوگانڈا&quot;, codes = {&quot;lug&quot;, &quot;lug&quot;, &quot;lug&quot;}},
	[&quot;li&quot;] = {name = &quot;لمبرخی&quot;, codes = {&quot;lim&quot;, &quot;lim&quot;, &quot;lim&quot;}},
	[&quot;lmo&quot;] = {name = &quot;لومبارد&quot;, codes = {&quot;lmo&quot;}},
	[&quot;ln&quot;] = {name = &quot;لنگالا&quot;, codes = {&quot;lin&quot;, &quot;lin&quot;, &quot;lin&quot;}},
	[&quot;lo&quot;] = {name = &quot;لاؤ&quot;, codes = {&quot;lao&quot;, &quot;lao&quot;, &quot;lao&quot;}},
	[&quot;lou&quot;] = {name = &quot;لوویزیانا کریول&quot;, codes = {&quot;lou&quot;}},
	[&quot;lrc&quot;] = {name = &quot;شمالی لری&quot;, codes = {&quot;lrc&quot;}},
	[&quot;lt&quot;] = {name = &quot;لیتھوانیائی&quot;, codes = {&quot;lit&quot;, &quot;lit&quot;, &quot;lit&quot;}},
	[&quot;lu&quot;] = {name = &quot;لوبا کسائی&quot;, codes = {&quot;lub&quot;, &quot;lub&quot;, &quot;lub&quot;}},
	[&quot;lv&quot;] = {name = &quot;لیٹویائی&quot;, codes = {&quot;lav&quot;, &quot;lav&quot;, &quot;lav&quot;}},
	[&quot;lzh&quot;] = {name = &quot;کلاسیکی چینی&quot;, codes = {&quot;lzh&quot;, &quot;lzh&quot;, &quot;lzh&quot;}},
	[&quot;mai&quot;] = {name = &quot;میتھلی&quot;, codes = {&quot;mai&quot;}},
	[&quot;mfe&quot;] = {name = &quot;موریشسی کریول&quot;, codes = {&quot;mfe&quot;}},
	[&quot;mg&quot;] = {name = &quot;مالاگاسی&quot;, codes = {&quot;mlg&quot;, &quot;mlg&quot;, &quot;mlg&quot;}},
	[&quot;mh&quot;] = {name = &quot;مارشلی&quot;, codes = {&quot;mah&quot;, &quot;mah&quot;, &quot;mah&quot;}},
	[&quot;mi&quot;] = {name = &quot;ماؤری&quot;, codes = {&quot;mri&quot;, &quot;mao&quot;, &quot;mri&quot;}},
	[&quot;mic&quot;] = {name = &quot;مگما&quot;, codes = {&quot;mic&quot;}},
	[&quot;mis-x-ripuar&quot;] = {name = &quot;ریپواری&quot;, codes = {&quot;mis-x-ripuar&quot;}},
	[&quot;mk&quot;] = {name = &quot;مقدونیائی&quot;, codes = {&quot;mkd&quot;, &quot;mac&quot;, &quot;mkd&quot;}},
	[&quot;ml&quot;] = {name = &quot;ملیالم&quot;, codes = {&quot;mal&quot;, &quot;mal&quot;, &quot;mal&quot;}},
	[&quot;mn&quot;] = {name = &quot;منگولی&quot;, codes = {&quot;mon&quot;, &quot;mon&quot;, &quot;mon&quot;}},
	[&quot;mni&quot;] = {name = &quot;منی پوری&quot;, codes = {&quot;mni&quot;}},
	[&quot;mo&quot;] = {name = &quot;مالدووی&quot;, codes = {&quot;mol&quot;}},
	[&quot;mr&quot;] = {name = &quot;مراٹھی&quot;, codes = {&quot;mar&quot;, &quot;mar&quot;, &quot;mar&quot;}},
	[&quot;mr-modi&quot;] = {name = &quot;موڈی مراتھی&quot;, codes = {&quot;mr-modi&quot;}},
	[&quot;ms&quot;] = {name = &quot;مالے&quot;, codes = {&quot;msa&quot;, &quot;may&quot;, &quot;msa&quot;}},
	[&quot;mt&quot;] = {name = &quot;مالٹی&quot;, codes = {&quot;mlt&quot;, &quot;mlt&quot;, &quot;mlt&quot;}},
	[&quot;mul&quot;] = {name = &quot;متعدد زبانیں&quot;, codes = {&quot;mul&quot;}},
	[&quot;mwr&quot;] = {name = &quot;مارواڑی&quot;, codes = {&quot;mwr&quot;}},
	[&quot;my&quot;] = {name = &quot;برمی&quot;, codes = {&quot;mya&quot;, &quot;bur&quot;, &quot;mya&quot;}},
	[&quot;myv&quot;] = {name = &quot;ارزیا&quot;, codes = {&quot;myv&quot;}},
	[&quot;mzn&quot;] = {name = &quot;طبری&quot;, codes = {&quot;mzn&quot;}},
	[&quot;na&quot;] = {name = &quot;ناوروی&quot;, codes = {&quot;nau&quot;, &quot;nau&quot;, &quot;nau&quot;}},
	[&quot;nan&quot;] = {name = &quot;من نان چینی&quot;, codes = {&quot;nan&quot;}},
	[&quot;nan-tw&quot;] = {name = &quot;تائیوانی ہاکیئن&quot;, codes = {&quot;nan-tw&quot;}},
	[&quot;nap&quot;] = {name = &quot;ناپولی&quot;, codes = {&quot;nap&quot;}},
	[&quot;nb&quot;] = {name = &quot;بوکمول&quot;, codes = {&quot;nob&quot;, &quot;nb-no&quot;}},
	[&quot;nd&quot;] = {name = &quot;شمالی انڈیبیلے&quot;, codes = {&quot;nde&quot;, &quot;nde&quot;, &quot;nde&quot;}},
	[&quot;nds&quot;] = {name = &quot;نچلی جرمن&quot;, codes = {&quot;nds&quot;}},
	[&quot;ne&quot;] = {name = &quot;نیپالی&quot;, codes = {&quot;nep&quot;, &quot;nep&quot;, &quot;nep&quot;}},
	[&quot;new&quot;] = {name = &quot;نیواڑی&quot;, codes = {&quot;new&quot;}},
	[&quot;ng&quot;] = {name = &quot;انڈونگا&quot;, codes = {&quot;ndo&quot;, &quot;ndo&quot;, &quot;ndo&quot;}},
	[&quot;nl&quot;] = {name = &quot;ولندیزی&quot;, codes = {&quot;nld&quot;, &quot;dut&quot;, &quot;nld&quot;}},
	[&quot;nl_BE&quot;] = {name = &quot;فلامس&quot;, codes = {&quot;nl_BE&quot;}},
	[&quot;nn&quot;] = {name = &quot;نینوشک&quot;, codes = {&quot;nno&quot;, &quot;nno&quot;, &quot;nno&quot;}},
	[&quot;no&quot;] = {name = &quot;ناروی&quot;, codes = {&quot;nor&quot;}},
	[&quot;non&quot;] = {name = &quot;قدیم نورس&quot;, codes = {&quot;non&quot;}},
	[&quot;nr&quot;] = {name = &quot;جنوبی انڈیبیلے&quot;, codes = {&quot;nbl&quot;, &quot;nbl&quot;, &quot;nbl&quot;}},
	[&quot;nrf&quot;] = {name = &quot;گرنزیہ&quot;, codes = {&quot;roa&quot;, &quot;nrf&quot;}},
	[&quot;nso&quot;] = {name = &quot;شمالی سوتھو&quot;, codes = {&quot;nso&quot;}},
	[&quot;nv&quot;] = {name = &quot;ناواہو&quot;, codes = {&quot;nav&quot;, &quot;nav&quot;, &quot;nav&quot;}},
	[&quot;nwc&quot;] = {name = &quot;قدیم نیواڑی&quot;, codes = {&quot;nwc&quot;}},
	[&quot;ny&quot;] = {name = &quot;چیوا&quot;, codes = {&quot;nya&quot;}},
	[&quot;oc&quot;] = {name = &quot;آکسیٹان&quot;, codes = {&quot;oci&quot;}},
	[&quot;oj&quot;] = {name = &quot;اوجیبوے&quot;, codes = {&quot;oji&quot;}},
	[&quot;om&quot;] = {name = &quot;اورومو&quot;, codes = {&quot;orm&quot;}},
	[&quot;or&quot;] = {name = &quot;اڈیا&quot;, codes = {&quot;ori&quot;}},
	[&quot;os&quot;] = {name = &quot;اوسیشیائی&quot;, codes = {&quot;oss&quot;}},
	[&quot;ota&quot;] = {name = &quot;عثمانی ترک&quot;, codes = {&quot;ota&quot;}},
	[&quot;pa&quot;] = {name = &quot;پنجابی&quot;, codes = {&quot;pan&quot;, &quot;pan&quot;, &quot;pan&quot;, &quot;pnb&quot;}},
	[&quot;pal&quot;] = {name = &quot;پہلوی&quot;, codes = {&quot;pal&quot;}},
	[&quot;pcm&quot;] = {name = &quot;نائیجیریا پِجِن&quot;, codes = {&quot;pcm&quot;}},
	[&quot;peo&quot;] = {name = &quot;قدیم فارسی&quot;, codes = {&quot;peo&quot;}},
	[&quot;pga&quot;] = {name = &quot;جوبا عربی&quot;, codes = {&quot;pga&quot;}},
	[&quot;phn&quot;] = {name = &quot;فونیقی&quot;, codes = {&quot;phn&quot;}},
	[&quot;pi&quot;] = {name = &quot;پالی&quot;, codes = {&quot;pli&quot;, &quot;pli&quot;, &quot;pli&quot;}},
	[&quot;pny&quot;] = {name = &quot;پینین&quot;, codes = {&quot;pny&quot;, &quot;pny&quot;, &quot;pny&quot;}},
	[&quot;pl&quot;] = {name = &quot;پولینڈی&quot;, codes = {&quot;pol&quot;, &quot;pol&quot;, &quot;pol&quot;, &quot;pols&quot;}},
	[&quot;pms&quot;] = {name = &quot;پیعیمونتی&quot;, codes = {&quot;pms&quot;}},
	[&quot;pnt&quot;] = {name = &quot;پنطسی یونانی&quot;, codes = {&quot;pnt&quot;}},
	[&quot;prg&quot;] = {name = &quot;قدیم پروشیائی&quot;, codes = {&quot;prg&quot;}},
	[&quot;pro&quot;] = {name = &quot;قدیم آکسیٹان&quot;, codes = {&quot;pro&quot;}},
	[&quot;prs&quot;] = {name = &quot;فارسی دری&quot;, codes = {&quot;prs&quot;}},
	[&quot;ps&quot;] = {name = &quot;پشتو&quot;, codes = {&quot;pus&quot;, &quot;pus&quot;, &quot;pus&quot;}},
	[&quot;pt&quot;] = {name = &quot;پرتگالی&quot;, codes = {&quot;por&quot;, &quot;pt_PT&quot;, &quot;pt-pt&quot;}},
	[&quot;pt-br&quot;] = {name = &quot;برازیلی پرتگالی&quot;, codes = {&quot;pt-br&quot;, &quot;pt_BR&quot;, &quot;pt_br&quot;}},
	[&quot;qu&quot;] = {name = &quot;کیچوائی&quot;, codes = {&quot;que&quot;, &quot;que&quot;, &quot;que&quot;}},
	[&quot;raj&quot;] = {name = &quot;راجستھانی&quot;, codes = {&quot;raj&quot;}},
    [&quot;rif&quot;] = {name = &quot;تریفیت&quot;, codes = {&quot;rif&quot;}},
	[&quot;rm&quot;] = {name = &quot;رومانش&quot;, codes = {&quot;roh&quot;, &quot;roh&quot;, &quot;roh&quot;}},
	[&quot;rn&quot;] = {name = &quot;کیرونڈی&quot;, codes = {&quot;run&quot;, &quot;run&quot;, &quot;run&quot;}},
	[&quot;ro&quot;] = {name = &quot;رومانیائی&quot;, codes = {&quot;ron&quot;, &quot;rum&quot;, &quot;ron&quot;}},
	[&quot;rom&quot;] = {name = &quot;رومانی&quot;, codes = {&quot;rom&quot;}},
	[&quot;ro_MD&quot;] = {name = &quot;مالدووی&quot;, codes = {&quot;ro_MD&quot;}},
	[&quot;ru&quot;] = {name = &quot;روسی&quot;, codes = {&quot;rus&quot;, &quot;rus&quot;, &quot;rus&quot;}},
	[&quot;rw&quot;] = {name = &quot;کینیاروانڈا&quot;, codes = {&quot;kin&quot;}},
	[&quot;sa&quot;] = {name = &quot;سنسکرت&quot;, codes = {&quot;san&quot;, &quot;san&quot;, &quot;san&quot;}},
	[&quot;sah&quot;] = {name = &quot;یاقوت&quot;, codes = {&quot;sah&quot;}},
	[&quot;sam&quot;] = {name = &quot;آرامی سامری&quot;, codes = {&quot;sam&quot;}},
	[&quot;sc&quot;] = {name = &quot;ساردینیائی&quot;, codes = {&quot;srd&quot;, &quot;srd&quot;, &quot;srd&quot;}},
	[&quot;scn&quot;] = {name = &quot;صقلی&quot;, codes = {&quot;scn&quot;, &quot;scn&quot;}},
	[&quot;sco&quot;] = {name = &quot;اسکاٹ لینڈی&quot;, codes = {&quot;sco&quot;}},
	[&quot;sd&quot;] = {name = &quot;سندھی&quot;, codes = {&quot;snd&quot;, &quot;snd&quot;, &quot;snd&quot;}},
	[&quot;sdh&quot;] = {name = &quot;جنوبی کرد&quot;, codes = {&quot;sdh&quot;}},
	[&quot;se&quot;] = {name = &quot;شمالی سامی&quot;, codes = {&quot;sme&quot;, &quot;sme&quot;, &quot;sme&quot;}},
	[&quot;sg&quot;] = {name = &quot;سانگو&quot;, codes = {&quot;sag&quot;, &quot;sag&quot;, &quot;sag&quot;}},
	[&quot;sga&quot;] = {name = &quot;قدیم آئرستانی&quot;, codes = {&quot;sga&quot;}},
	[&quot;sh&quot;] = {name = &quot;سربی کرویئشائی&quot;, codes = {&quot;hbs&quot;}},
    [&quot;shi&quot;] = {name = &quot;تشلحیت&quot;, codes = {&quot;shi&quot;}},
	[&quot;shu&quot;] = {name = &quot;چاڈی عربی&quot;, codes = {&quot;shu&quot;}},
	[&quot;si&quot;] = {name = &quot;سنہالی&quot;, codes = {&quot;sin&quot;, &quot;sin&quot;, &quot;sin&quot;}},
	[&quot;sk&quot;] = {name = &quot;سلوواک&quot;, codes = {&quot;slk&quot;, &quot;slo&quot;, &quot;slk&quot;}},
	[&quot;skr&quot;] = {name = &quot;سرائیکی&quot;, codes = {&quot;skr&quot;}},
	[&quot;sl&quot;] = {name = &quot;سلووین&quot;, codes = {&quot;slv&quot;, &quot;slv&quot;, &quot;slv&quot;}},
	[&quot;sm&quot;] = {name = &quot;سمووائی&quot;, codes = {&quot;smo&quot;, &quot;smo&quot;, &quot;smo&quot;}},
	[&quot;sma&quot;] = {name = &quot;جنوبی سامی&quot;, codes = {&quot;sma&quot;}},
	[&quot;sn&quot;] = {name = &quot;شونا&quot;, codes = {&quot;sna&quot;, &quot;sna&quot;, &quot;sna&quot;}},
	[&quot;so&quot;] = {name = &quot;صومالی&quot;, codes = {&quot;som&quot;, &quot;som&quot;, &quot;som&quot;}},
	[&quot;sq&quot;] = {name = &quot;البانوی&quot;, codes = {&quot;sqi&quot;, &quot;alb&quot;, &quot;sqi&quot;}},
	[&quot;sr&quot;] = {name = &quot;سربیائی&quot;, codes = {&quot;srp&quot;, &quot;scc&quot;}},
	[&quot;sr-ec&quot;] = {name = &quot;سیریلی سربیائی&quot;, codes = {&quot;sr-ec&quot;, &quot;sr-ec&quot;}},
	[&quot;sr-el&quot;] = {name = &quot;لاطینی سربیائی&quot;, codes = {&quot;sr-el&quot;, &quot;sr-el&quot;}},
	[&quot;ss&quot;] = {name = &quot;سوازی&quot;, codes = {&quot;ssw&quot;, &quot;ssw&quot;, &quot;ssw&quot;}},
	[&quot;ssh&quot;] = {name = &quot;شحی عربی&quot;, codes = {&quot;ssh&quot;}},
	[&quot;st&quot;] = {name = &quot;سوتھو&quot;, codes = {&quot;sot&quot;, &quot;sot&quot;, &quot;sot&quot;}},
	[&quot;su&quot;] = {name = &quot;سوندائی&quot;, codes = {&quot;sun&quot;, &quot;sun&quot;, &quot;sun&quot;}},
	[&quot;sux&quot;] = {name = &quot;سومری&quot;, codes = {&quot;sux&quot;}},
	[&quot;sv&quot;] = {name = &quot;سویڈنی&quot;, codes = {&quot;swe&quot;, &quot;swe&quot;, &quot;swe&quot;}},
	[&quot;sw&quot;] = {name = &quot;سواحلی&quot;, codes = {&quot;swa&quot;, &quot;swa&quot;, &quot;swa&quot;}},
	[&quot;swb&quot;] = {name = &quot;قمری&quot;, codes = {&quot;swb&quot;}},
	[&quot;syc&quot;] = {name = &quot;سریانی&quot;, codes = {&quot;syr&quot;}},
	[&quot;ta&quot;] = {name = &quot;تمل&quot;, codes = {&quot;tam&quot;, &quot;tam&quot;, &quot;tam&quot;}},
	[&quot;tcy&quot;] = {name = &quot;تولو&quot;, codes = {&quot;tcy&quot;, &quot;tcy&quot;, &quot;tcy&quot;}},
	[&quot;tcy-knda&quot;] = {name = &quot;تولو&quot;, codes = {&quot;tcy-knda&quot;}},
	[&quot;te&quot;] = {name = &quot;تیلگو&quot;, codes = {&quot;tel&quot;, &quot;tel&quot;, &quot;tel&quot;}},
	[&quot;tg&quot;] = {name = &quot;تاجک&quot;, codes = {&quot;tgk&quot;, &quot;tgk&quot;, &quot;tgk&quot;}},
	[&quot;th&quot;] = {name = &quot;تھائی&quot;, codes = {&quot;tha&quot;, &quot;tha&quot;, &quot;tha&quot;}},
	[&quot;ti&quot;] = {name = &quot;تیگرینیا&quot;, codes = {&quot;tir&quot;, &quot;tir&quot;, &quot;tir&quot;}},
	[&quot;tig&quot;] = {name = &quot;تیگرے&quot;, codes = {&quot;tig&quot;}},
	[&quot;tk&quot;] = {name = &quot;ترکمانی&quot;, codes = {&quot;tuk&quot;, &quot;tuk&quot;, &quot;tuk&quot;}},
	[&quot;tl&quot;] = {name = &quot;تگالوگ&quot;, codes = {&quot;tgl&quot;, &quot;tgl&quot;, &quot;tgl&quot;}},
	[&quot;tli&quot;] = {name = &quot;لنگٹ&quot;, codes = {&quot;tli&quot;}},
	[&quot;tn&quot;] = {name = &quot;سوانا&quot;, codes = {&quot;tsn&quot;, &quot;tsn&quot;, &quot;tsn&quot;}},
	[&quot;to&quot;] = {name = &quot;ٹونگائی&quot;, codes = {&quot;ton&quot;, &quot;ton&quot;, &quot;ton&quot;}},
	[&quot;tr&quot;] = {name = &quot;ترکی&quot;, codes = {&quot;tur&quot;, &quot;tur&quot;, &quot;tur&quot;}},
	[&quot;ts&quot;] = {name = &quot;شٹزونگا&quot;, codes = {&quot;tso&quot;, &quot;tso&quot;, &quot;tso&quot;}},
	[&quot;tt&quot;] = {name = &quot;تاتاری&quot;, codes = {&quot;tat&quot;, &quot;tat&quot;, &quot;tat&quot;}},
	[&quot;tulu&quot;] = {name = &quot;تولو&quot;, codes = {&quot;Tulu&quot;, &quot;tcy&quot;}},
	[&quot;tw&quot;] = {name = &quot;توی&quot;, codes = {&quot;twi&quot;, &quot;twi&quot;, &quot;twi&quot;}},
	[&quot;ty&quot;] = {name = &quot;تہیتی&quot;, codes = {&quot;tah&quot;, &quot;tah&quot;, &quot;tah&quot;}},
	[&quot;tyv&quot;] = {name = &quot;تووائی&quot;, codes = {&quot;tyv&quot;}},
    [&quot;tzm&quot;] = {name = &quot;وسطی اطلس امازیغی&quot;, codes = {&quot;tzm&quot;}},
	[&quot;ug&quot;] = {name = &quot;اویغور&quot;, codes = {&quot;uig&quot;, &quot;uig&quot;, &quot;uig&quot;}},
	[&quot;uk&quot;] = {name = &quot;یوکرینی&quot;, codes = {&quot;ukr&quot;, &quot;ukr&quot;, &quot;ukr&quot;}},
	[&quot;und&quot;] = {name = &quot;مبہم&quot;, al_name = &quot;غیر معروف&quot;, codes = {&quot;und&quot;, &quot;und&quot;}},
	[&quot;ur&quot;] = {name = &quot;اردو&quot;, codes = {&quot;urd&quot;, &quot;urd&quot;, &quot;urd&quot;}},
	[&quot;ur-IN&quot;] = {name = &quot;اردو&quot;, codes = {&quot;ur-IN&quot;, &quot;ur-IN&quot;, &quot;ur-IN&quot;}},
	[&quot;ur-PK&quot;] = {name = &quot;اردو&quot;, codes = {&quot;ur-PK&quot;, &quot;ur-PK&quot;, &quot;ur-PK&quot;}},
	[&quot;uz&quot;] = {name = &quot;ازبک&quot;, codes = {&quot;uzb&quot;, &quot;uzb&quot;, &quot;uzb&quot;}},
	[&quot;ve&quot;] = {name = &quot;ویندا&quot;, codes = {&quot;ven&quot;, &quot;ven&quot;, &quot;ven&quot;}},
	[&quot;vi&quot;] = {name = &quot;ویتنامی&quot;, codes = {&quot;vie&quot;, &quot;vie&quot;, &quot;vie&quot;}},
	[&quot;vo&quot;] = {name = &quot;ولاپوک&quot;, codes = {&quot;vol&quot;, &quot;vol&quot;, &quot;vol&quot;}},
	[&quot;wa&quot;] = {name = &quot;والون&quot;, codes = {&quot;wln&quot;, &quot;wln&quot;, &quot;wln&quot;}},
	[&quot;wlm&quot;] = {name = &quot;وسطی ویلزی&quot;, codes = {&quot;wlm&quot;}},
	[&quot;wo&quot;] = {name = &quot;وولوف&quot;, codes = {&quot;wol&quot;, &quot;wol&quot;, &quot;wol&quot;}},
	[&quot;wuu&quot;] = {name = &quot;وو چینی&quot;, codes = {&quot;wuu&quot;}},
	[&quot;xh&quot;] = {name = &quot;کھوسا&quot;, codes = {&quot;xho&quot;, &quot;xho&quot;, &quot;xho&quot;, &quot;کھوسا&quot;}},
	[&quot;xmf&quot;] = {name = &quot;منگریلیائی&quot;, codes = {&quot;xmf&quot;}},
	[&quot;xpu&quot;] = {name = &quot;قرطاجنی&quot;, codes = {&quot;xpu&quot;}},
	[&quot;yi&quot;] = {name = &quot;یدیش&quot;, codes = {&quot;yid&quot;, &quot;yid&quot;, &quot;yid&quot;}},
	[&quot;yo&quot;] = {name = &quot;یوربائی&quot;, codes = {&quot;yor&quot;, &quot;yor&quot;, &quot;yor&quot;}},
	[&quot;yue&quot;] = {name = &quot;کینٹنی&quot;, codes = {&quot;yue&quot;, &quot;zh-yue-Hani&quot;}},
	[&quot;za&quot;] = {name = &quot;ژوانگ&quot;, codes = {&quot;zha&quot;, &quot;zha&quot;, &quot;zha&quot;}},
	[&quot;zgh&quot;] = {name = &quot;معیاری امازیغی&quot;, codes = {&quot;zgh&quot;}},
	[&quot;zh&quot;] = {name = &quot;چینی&quot;, codes = {&quot;zho&quot;, &quot;chi&quot;, &quot;zh-Hani&quot;, &quot;zh-cn&quot;}},
	[&quot;zh-classical&quot;] = {name = &quot;کلاسیکی چینی&quot;, codes = {&quot;zh-classical&quot;}},
	[&quot;zh-hans&quot;] = {name = &quot;آسان چینی&quot;, codes = {&quot;zh-s&quot;, &quot;zh-tw&quot;, &quot;zh-Hans&quot;, &quot;zh_Hans&quot;}},
	[&quot;zh-hant&quot;] = {name = &quot;روایتی چینی&quot;, codes = {&quot;zh-t&quot;, &quot;zh-Hant&quot;, &quot;zh_Hant&quot;}},
	[&quot;zh-hk&quot;] = {name = &quot;ہانگ کانگی چینی&quot;, codes = {&quot;zh-Hk&quot;, &quot;zh-HK&quot;, &quot;zh_HK&quot;}},
	[&quot;zh-yue&quot;] = {name = &quot;کینٹنی&quot;, codes = {&quot;zh-yue&quot;}},
	[&quot;zu&quot;] = {name = &quot;زولو&quot;, codes = {&quot;zul&quot;, &quot;zul&quot;, &quot;zul&quot;}},
	[&quot;zun&quot;] = {name = &quot;زونی&quot;, codes = {&quot;zun&quot;}},
}

data.lang_name = {}
data.lang_name_with_al = {}
data.lang_codes = {}

for code, v in pairs(data.lang_table) do
    -- ربط اسم اللغة برمز اللغة في جدول `lang_name`
    data.lang_name[code] = v.name
    data.lang_name[code:lower()] = v.name

    -- ربط اسم اللغة برمز اللغة في جدول `lang_codes`
    data.lang_codes[v.name] = code

    -- إذا كان هناك اسم بديل للغة، فربطه برمز اللغة في جدول `lang_name_with_al`
    if v.al_name then
        data.lang_name_with_al[code] = v.al_name
        data.lang_name_with_al[code:lower()] = v.al_name
        data.lang_codes[v.al_name] = code
    end

    -- إذا كانت هناك أسماء متعددة للغة، فربطها جميعًا برمز اللغة في جدول `lang_codes`
    if v.names then
        for i, na in pairs(v.names) do
            data.lang_codes[na] = code
        end
    end

    -- ربط اسم اللغة برمز اللغة في جدول `lang_name`
    data.lang_name[code] = v.name

    for i, r in pairs(v.codes) do
        -- ربط اسم اللغة برمز اللغة في جدول `lang_name`
        data.lang_name[r:lower()] = v.name

        -- إذا كان هناك اسم بديل للغة، فربطه برمز اللغة في جدول `lang_name_with_al`
        if v.al_name then
            data.lang_name_with_al[r] = v.al_name
            data.lang_name_with_al[r:lower()] = v.al_name
        end
    end
end

return data</text>
      <sha1>83m1k7qn9w8wfqjcrph7wrj549o1zur</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وزیر اعظم نیپال</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149801</id>
    <revision>
      <id>713336</id>
      <timestamp>2026-11-10T04:55:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abbas dhothar</username>
        <id>361</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;{{خانہ معلومات سیاسی عہدہ | post = وزیر اعظم وفاقی جمہوری جمہوریہ نیپال&lt;br /&gt;Prime Minister | body = the Federal Democratic Republic of Nepal | native_name = नेपालको प्रधानमन्त्री | insignia = Emblem of Nepal (alternative).svg | insigniasize = 150px | insigniacaption = نیپال دا نشان | flag = Flag of Nepal.svg | flagsize = 100px | flagcaption = نیپ...؜&quot; نال صفحہ بنایا گیا۔</comment>
      <origin>713336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10265" sha1="6qndmacoisqwpczawh9prl57ryi909c" xml:space="preserve">{{خانہ معلومات سیاسی عہدہ
| post = وزیر اعظم وفاقی جمہوری جمہوریہ نیپال&lt;br /&gt;Prime Minister
| body = the Federal Democratic Republic of Nepal
| native_name = नेपालको प्रधानमन्त्री
| insignia = Emblem of Nepal (alternative).svg
| insigniasize = 150px
| insigniacaption = نیپال دا نشان
| flag = Flag of Nepal.svg
| flagsize = 100px
| flagcaption = نیپال دا پرچم
| image =
| imagesize = 
| incumbent = [[کھڑگا پرساد اولی]]
| incumbentsince = 15 جولائ‏ی 2024&lt;ref&gt;{{cite web|یوآرایل=https://kathmandupost.com/national/2024/07/15/kp-sharma-oli-sworn-in-as-prime-minister|عنوان=KP Sharma Oli sworn in as prime minister|تریخ=15 جولائ‏ی 2024|ویب گاہ=The Kathmandu Post|تریخ رسائی=15 جولائ‏ی 2024}}&lt;/ref&gt;
| member_of = {{Unbulleted list|نیپال دے وزرا د‏‏ی کونسل|پرٹنیدھی سبھا}}
| reports_to = {{Unbulleted list|[[صدر نیپال]]|پرٹنیدھی سبھا}}
| status = [[سربراہ حکومت]]
| abbreviation = پی ایم
| residence = بالوتار، کھٹمنڈو&lt;ref name=&quot;himalayandeuba&quot;&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://thehimalayantimes.com/kathmandu/pm-sher-bahadur-deuba-shifts-to-official-residence-in-baluwatar/|عنوان=PM Deuba shifts to official residence in Baluwatar|تریخ=19 جون 2017|ویب گاہ=thehimalayantimes.com|تریخ رسائی=26 مارچ 2018}}&lt;/ref&gt;
| seat = سنگھا دربار، [[کٹہمنڈو]]
| style = حق محترم
| appointer = [[صدر نیپال]]
| termlength = پنج سال
| formation = {{Start date and age|df=yes|1806}}
| inaugural = بھیمسین تھاپا
| salary = 
| deputy = [[نائب وزیر اعظم نیپال]]
| website = {{URL|https://www.opmcm.gov.np}}
}}

'''وزیر اعظم نیپال''' {{ہور نام|انگریزی=Prime Minister of Nepal}}
({{Lang-ne|नेपालको प्रधानमन्त्री|Nēpālakō pradhānamantrī}})
[[نیپال]] دا [[سربراہ حکومت]] دا ا‏‏ے۔
اپنی وزرا کونسل دے نال مل ک‏ے، [[وزیر اعظم]] ملک وچ ایگزیکٹو پاور دا استعمال کردے نيں۔ وزیر اعظم نو‏‏ں صدر دے ذریعہ تقرر کرنے تو‏ں پہلے پرٹنیدھی سبھا وچ اعتماد حاصل کرنا ہُندا اے تے جے اوہ ایوان وچ اکثریت برقرار رکھنے وچ ناکا‏م رہندے نيں تاں استعفا دے دین گے۔

وزیر اعظم د‏‏ی رہائش گاہ بالوتار، [[کھٹمنڈو]] وچ ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;himalayandeuba&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;himalayansushil&quot;&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://thehimalayantimes.com/kathmandu/baluwatar-vacated/|عنوان=Baluwatar vacated – The Himalayan Times|تریخ=14 اکتوبر 2015|ویب گاہ=thehimalayantimes.com|تریخ رسائی=26 مارچ 2018}}&lt;/ref&gt;
وزیر اعظم د‏‏ی نشست چندر شمشیر جنگ بہادر رانا دے زمانے تو‏ں سنگھا دربار ا‏‏ے۔ .&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=http://ecs.com.np/heritage-tale/pms-office|عنوان=PM's Office – Heritage Tale – ECSNEPAL – The Nepali Way|ویب گاہ=ecs.com.np|تریخ رسائی=26 مارچ 2018}}&lt;/ref&gt;
موجودہ وزیر اعظم [[کھڑگا پرساد اولی]] نيں، جو [[15 جولائ‏ی]] [[2024ء]] تو‏ں عہدے اُتے نيں۔ انھاں ن[[آئین نیپال]] دے آرٹیکل 76 (2) دے مطابق صدر [[رام چندرا پاوڈیل]] نے مقرر کيتا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|عنوان=President appoints Pushpa Kamal Dahal prime minister |یوآرایل=https://kathmandupost.com/national/2022/12/25/president-appoints-pushpa-kamal-dahal-prime-minister |تریخ رسائی=2022-12-26 |ویب گاہ=kathmandupost.com |زبان=English}}&lt;/ref&gt;

[[تریخ نیپال]] دے وکھ وکھ ادوار وچ جدید شکل وچ [[نیپال]] دے وزیر اعظم دے عہدے نو‏‏ں وکھ وکھ ناواں تو‏ں پکاریا گیا۔
[[شاہ شاہی خاندان]] دے زمانے وچ ، چوتریا، کاجی یا ملکاج (چیف کاجی) نے وزرائے اعظم دا کم انجام دتا ابھیمان سنگھ بسنیت پہلے ملکا جی سن جنھاں بہادر شاہ نے [[1785ء]]-[[1794ء]] وچ مقرر کيتا سی اس دے بعد انہاں دے بھتیجے کیرتمان سنگھ بسنیت نو‏‏ں ملکا جی مقرر کيتا گیا سی۔ [[1794ء]] تو‏ں [[1801ء]] ستمبر تک اس دے بعد اس دے چھوٹے بھائی بختاور سنگھ بسنیت نو‏‏ں [[1801ء]]-[[1803ء]] وچ ملکا جی مقرر کيتا گیا تے اس دے بعد دامودر پآنڈے فروری [[1803ء]] تو‏ں مارچ [[1804ء]] تک ملکا جی بنیا۔ [[1804ء]] وچ مختیار دا عہدہ بنایا گیا جسنو‏ں رانا بہادر شاہ نے سنبھالیا۔ {{sfn|Nepal|2007|p=314}}

وزیر اعظم دا ہور پارلیمانی جمہوریتاں وچ اپنے اسيں منصباں دے مقابلے وچ بہتر آئینی کردار ا‏‏ے۔ اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ آئین دا سیکشن 75 واضح طور اُتے وفاقی حکومت دے انتظامی اختیارات نو‏‏ں وزراء د‏‏ی کونسل وچ دیندا اے – جس دا وزیر اعظم رہنما ہُندا اے – صدر نئيں۔ بوہت‏ے ہور پارلیمانی جمہوریہ وچ ، صدر گھٹ تو‏ں گھٹ برائے ناں چیف ایگزیکٹو ہُندا اے، جدو‏ں کہ کابینہ دے مشورے اُتے عمل کرنے دے لئی کنونشن دا پابند ہُندا ا‏‏ے۔ سیکشن 76 دے مطابق، وزیر اعظم وزراء د‏‏ی کونسل دا چیئرمین اے تے اس طرح اوہ وزراء د‏‏ی کونسل دے نال اجتماعی طور اُتے ایگزیکٹو پاور دا استعمال کردا ا‏‏ے۔

== ہور ویکھو ==
* [[نیپال]]

== حوالے ==
{{حوالے}}

=== کتاباں ===
* {{citation |آخری= Acharya |پہلا= Baburam |مرتب آخری= Acharya |مرتب پہلا= Shri Krishna |عنوان=  Janaral Bhimsen Thapa : Yinko Utthan Tatha Pattan |مقام= Kathmandu |سال= 2012 |صفحات= 228 |زبان= ne |ناشر= Education Book House |آئی_ایس_بی_این= 9789937241748}}
* {{citation |آخری= Nepal |پہلا= Gyanmani |عنوان= Nepal ko Mahabharat |ناشر= Sajha |زبان= ne |سال= 2007 |ایڈیشن= 3rd |صفحات= 314 |مقام= Kathmandu |آئی_ایس_بی_این= 9789993325857}}
* {{citation |آخری= Amatya |پہلا= Shaphalya |عنوان= The failure of Captain Knox's mission in Nepal |جریدہ= Ancient Nepal |شمارہ= 46–48 |صفحات= 9–17 |مقام= Kathmandu |تریخ= June–نومبر 1978 |یوآرایل= http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_46-48_05.pdf |تریخ رسائی= جنوری 11, 2013 |آرکائیو تریخ= 2019-08-08 |آرکائیو یوآرایل= https://web.archive.org/web/20190808215633/http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_46-48_05.pdf |یوآرایل د‏‏ی کیفیت= dead}}
* {{citation |آخری= Pradhan |پہلا= Kumar L. |عنوان= Thapa Politics in Nepal: With Special Reference to Bhim Sen Thapa, 1806–1839 |ناشر= Concept Publishing Company |سال= 2012 |آئی_ایس_بی_این= 9788180698132 |مقام= New Delhi |صفحات= 278 |یوآرایل= https://books.google.com/books?id=7PP1yElRzIUC}}
* {{citation |آخری= Karmacharya |پہلا= Ganga |عنوان= Queens in Nepalese Politics: an account of roles of Nepalese queens in state affairs, 1775–1846  |ناشر= Educational Publishing House |سال= 2005 |آئی_ایس_بی_این= 9789994633937 |مقام= Nepal |یوآرایل= https://books.google.com/books?id=6G5uAAAAMAAJ}}
* {{citation|عنوان=The Origins, Growth and Dissolution of Feudalism in Nepal: A Contribution to the Debate on Feudalism in Non-European Societies|جلد=4 |آخری=Pahari|پہلا=Anup |سال=1995 |ناشر= University of Wisconsin—Madison |یوآرایل=https://books.google.com/books?id=Gz7TAAAAMAAJ}}
* {{citation|عنوان=Brahmins of Nepal|آخری= Raj |پہلا=Prakash A.|سال=1996|ناشر= Nabeen Publications |آئی_ایس_بی_این=9780785573661|یوآرایل=https://books.google.com/books?id=4i1uAAAAMAAJ}}
* {{حوالہ کتاب|آخری=Regmi |پہلا=Mahesh Chandra |سال=1971 |عنوان=Regmi Research Series |جلد=03 |ناشر=Regmi Research Centre |یوآرایل=http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/regmi/pdf/Regmi_03.pdf |آرکائیو تریخ=2019-08-07 |تریخ رسائی=2024-11-15 |آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20190807045836/http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/regmi/pdf/Regmi_03.pdf |یوآرایل د‏‏ی کیفیت=dead}}
* {{Citation |آخری=Shaha |پہلا=Rishikesh |عنوان=Modern Nepal 1769–1885 |سال=1990 |ناشر=Riverdale Company |آئی_ایس_بی_این=0-913215-64-3 |یوآرایل=https://books.google.com/books?id=Y3NuAAAAMAAJ}}
* {{Citation |آخری=Shaha |پہلا=Rishikesh |عنوان=An Introduction of Nepal|مقام= Kathmandu |سال=2001 |ناشر=Ratna Pustak Bhandar|یوآرایل=https://books.google.com/books?id=kmwwAQAAIAAJ}}
* {{Citation|مصنف=D.R. Regmi |عنوان= Modern Nepal|جلد= 1|ناشر=Firma K.L. Mukhopadhyay |سال=1975 |آئی_ایس_بی_این= 0883864916|یوآرایل=https://books.google.com/books?id=idJBAAAAYAAJ}}
* {{citation |آخری= Wright |پہلا= Daniel |عنوان=  History of Nepal  |سال= 1877 |ناشر= Cambridge University Press |یوآرایل=https://books.google.com/books?id=mHE5hkHc7kcC}}

{{وزرائے اعظم}}

[[گٹھ:نیپال دے وزرائے اعظم]]
[[گٹھ:حکومت نیپال]]
[[گٹھ:نیپال د‏‏ی سیاست]]
[[گٹھ:وزرائے اعظم دیاں فہرستاں]]</text>
      <sha1>6qndmacoisqwpczawh9prl57ryi909c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>713337</id>
      <parentid>713336</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T04:59:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abbas dhothar</username>
        <id>361</id>
      </contributor>
      <comment>/* کتاباں */</comment>
      <origin>713337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10211" sha1="es8niclcaq2i7ffb31kukey9hnuad5m" xml:space="preserve">{{خانہ معلومات سیاسی عہدہ
| post = وزیر اعظم وفاقی جمہوری جمہوریہ نیپال&lt;br /&gt;Prime Minister
| body = the Federal Democratic Republic of Nepal
| native_name = नेपालको प्रधानमन्त्री
| insignia = Emblem of Nepal (alternative).svg
| insigniasize = 150px
| insigniacaption = نیپال دا نشان
| flag = Flag of Nepal.svg
| flagsize = 100px
| flagcaption = نیپال دا پرچم
| image =
| imagesize = 
| incumbent = [[کھڑگا پرساد اولی]]
| incumbentsince = 15 جولائ‏ی 2024&lt;ref&gt;{{cite web|یوآرایل=https://kathmandupost.com/national/2024/07/15/kp-sharma-oli-sworn-in-as-prime-minister|عنوان=KP Sharma Oli sworn in as prime minister|تریخ=15 جولائ‏ی 2024|ویب گاہ=The Kathmandu Post|تریخ رسائی=15 جولائ‏ی 2024}}&lt;/ref&gt;
| member_of = {{Unbulleted list|نیپال دے وزرا د‏‏ی کونسل|پرٹنیدھی سبھا}}
| reports_to = {{Unbulleted list|[[صدر نیپال]]|پرٹنیدھی سبھا}}
| status = [[سربراہ حکومت]]
| abbreviation = پی ایم
| residence = بالوتار، کھٹمنڈو&lt;ref name=&quot;himalayandeuba&quot;&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://thehimalayantimes.com/kathmandu/pm-sher-bahadur-deuba-shifts-to-official-residence-in-baluwatar/|عنوان=PM Deuba shifts to official residence in Baluwatar|تریخ=19 جون 2017|ویب گاہ=thehimalayantimes.com|تریخ رسائی=26 مارچ 2018}}&lt;/ref&gt;
| seat = سنگھا دربار، [[کٹہمنڈو]]
| style = حق محترم
| appointer = [[صدر نیپال]]
| termlength = پنج سال
| formation = {{Start date and age|df=yes|1806}}
| inaugural = بھیمسین تھاپا
| salary = 
| deputy = [[نائب وزیر اعظم نیپال]]
| website = {{URL|https://www.opmcm.gov.np}}
}}

'''وزیر اعظم نیپال''' {{ہور نام|انگریزی=Prime Minister of Nepal}}
({{Lang-ne|नेपालको प्रधानमन्त्री|Nēpālakō pradhānamantrī}})
[[نیپال]] دا [[سربراہ حکومت]] دا ا‏‏ے۔
اپنی وزرا کونسل دے نال مل ک‏ے، [[وزیر اعظم]] ملک وچ ایگزیکٹو پاور دا استعمال کردے نيں۔ وزیر اعظم نو‏‏ں صدر دے ذریعہ تقرر کرنے تو‏ں پہلے پرٹنیدھی سبھا وچ اعتماد حاصل کرنا ہُندا اے تے جے اوہ ایوان وچ اکثریت برقرار رکھنے وچ ناکا‏م رہندے نيں تاں استعفا دے دین گے۔

وزیر اعظم د‏‏ی رہائش گاہ بالوتار، [[کھٹمنڈو]] وچ ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;himalayandeuba&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;himalayansushil&quot;&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://thehimalayantimes.com/kathmandu/baluwatar-vacated/|عنوان=Baluwatar vacated – The Himalayan Times|تریخ=14 اکتوبر 2015|ویب گاہ=thehimalayantimes.com|تریخ رسائی=26 مارچ 2018}}&lt;/ref&gt;
وزیر اعظم د‏‏ی نشست چندر شمشیر جنگ بہادر رانا دے زمانے تو‏ں سنگھا دربار ا‏‏ے۔ .&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=http://ecs.com.np/heritage-tale/pms-office|عنوان=PM's Office – Heritage Tale – ECSNEPAL – The Nepali Way|ویب گاہ=ecs.com.np|تریخ رسائی=26 مارچ 2018}}&lt;/ref&gt;
موجودہ وزیر اعظم [[کھڑگا پرساد اولی]] نيں، جو [[15 جولائ‏ی]] [[2024ء]] تو‏ں عہدے اُتے نيں۔ انھاں ن[[آئین نیپال]] دے آرٹیکل 76 (2) دے مطابق صدر [[رام چندرا پاوڈیل]] نے مقرر کيتا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|عنوان=President appoints Pushpa Kamal Dahal prime minister |یوآرایل=https://kathmandupost.com/national/2022/12/25/president-appoints-pushpa-kamal-dahal-prime-minister |تریخ رسائی=2022-12-26 |ویب گاہ=kathmandupost.com |زبان=English}}&lt;/ref&gt;

[[تریخ نیپال]] دے وکھ وکھ ادوار وچ جدید شکل وچ [[نیپال]] دے وزیر اعظم دے عہدے نو‏‏ں وکھ وکھ ناواں تو‏ں پکاریا گیا۔
[[شاہ شاہی خاندان]] دے زمانے وچ ، چوتریا، کاجی یا ملکاج (چیف کاجی) نے وزرائے اعظم دا کم انجام دتا ابھیمان سنگھ بسنیت پہلے ملکا جی سن جنھاں بہادر شاہ نے [[1785ء]]-[[1794ء]] وچ مقرر کيتا سی اس دے بعد انہاں دے بھتیجے کیرتمان سنگھ بسنیت نو‏‏ں ملکا جی مقرر کيتا گیا سی۔ [[1794ء]] تو‏ں [[1801ء]] ستمبر تک اس دے بعد اس دے چھوٹے بھائی بختاور سنگھ بسنیت نو‏‏ں [[1801ء]]-[[1803ء]] وچ ملکا جی مقرر کيتا گیا تے اس دے بعد دامودر پآنڈے فروری [[1803ء]] تو‏ں مارچ [[1804ء]] تک ملکا جی بنیا۔ [[1804ء]] وچ مختیار دا عہدہ بنایا گیا جسنو‏ں رانا بہادر شاہ نے سنبھالیا۔ {{sfn|Nepal|2007|p=314}}

وزیر اعظم دا ہور پارلیمانی جمہوریتاں وچ اپنے اسيں منصباں دے مقابلے وچ بہتر آئینی کردار ا‏‏ے۔ اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ آئین دا سیکشن 75 واضح طور اُتے وفاقی حکومت دے انتظامی اختیارات نو‏‏ں وزراء د‏‏ی کونسل وچ دیندا اے – جس دا وزیر اعظم رہنما ہُندا اے – صدر نئيں۔ بوہت‏ے ہور پارلیمانی جمہوریہ وچ ، صدر گھٹ تو‏ں گھٹ برائے ناں چیف ایگزیکٹو ہُندا اے، جدو‏ں کہ کابینہ دے مشورے اُتے عمل کرنے دے لئی کنونشن دا پابند ہُندا ا‏‏ے۔ سیکشن 76 دے مطابق، وزیر اعظم وزراء د‏‏ی کونسل دا چیئرمین اے تے اس طرح اوہ وزراء د‏‏ی کونسل دے نال اجتماعی طور اُتے ایگزیکٹو پاور دا استعمال کردا ا‏‏ے۔

== ہور ویکھو ==
* [[نیپال]]

== حوالے ==
{{حوالے}}

=== کتاباں ===
* {{citation |last= Acharya |first= Baburam |editor-last= Acharya |editor-first= Shri Krishna |title=  Janaral Bhimsen Thapa : Yinko Utthan Tatha Pattan |place= Kathmandu |year= 2012 |pages= 228 |language= ne |publiser= Education Book House |ISBN= 9789937241748}}
* {{citation |آخری= Nepal |پہلا= Gyanmani |عنوان= Nepal ko Mahabharat |ناشر= Sajha |زبان= ne |سال= 2007 |ایڈیشن= 3rd |صفحات= 314 |مقام= Kathmandu |آئی_ایس_بی_این= 9789993325857}}
* {{citation |آخری= Amatya |پہلا= Shaphalya |عنوان= The failure of Captain Knox's mission in Nepal |جریدہ= Ancient Nepal |شمارہ= 46–48 |صفحات= 9–17 |مقام= Kathmandu |تریخ= June–نومبر 1978 |یوآرایل= http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_46-48_05.pdf |تریخ رسائی= جنوری 11, 2013 |آرکائیو تریخ= 2019-08-08 |آرکائیو یوآرایل= https://web.archive.org/web/20190808215633/http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_46-48_05.pdf |یوآرایل د‏‏ی کیفیت= dead}}
* {{citation |آخری= Pradhan |پہلا= Kumar L. |عنوان= Thapa Politics in Nepal: With Special Reference to Bhim Sen Thapa, 1806–1839 |ناشر= Concept Publishing Company |سال= 2012 |آئی_ایس_بی_این= 9788180698132 |مقام= New Delhi |صفحات= 278 |یوآرایل= https://books.google.com/books?id=7PP1yElRzIUC}}
* {{citation |آخری= Karmacharya |پہلا= Ganga |عنوان= Queens in Nepalese Politics: an account of roles of Nepalese queens in state affairs, 1775–1846  |ناشر= Educational Publishing House |سال= 2005 |آئی_ایس_بی_این= 9789994633937 |مقام= Nepal |یوآرایل= https://books.google.com/books?id=6G5uAAAAMAAJ}}
* {{citation|عنوان=The Origins, Growth and Dissolution of Feudalism in Nepal: A Contribution to the Debate on Feudalism in Non-European Societies|جلد=4 |آخری=Pahari|پہلا=Anup |سال=1995 |ناشر= University of Wisconsin—Madison |یوآرایل=https://books.google.com/books?id=Gz7TAAAAMAAJ}}
* {{citation|عنوان=Brahmins of Nepal|آخری= Raj |پہلا=Prakash A.|سال=1996|ناشر= Nabeen Publications |آئی_ایس_بی_این=9780785573661|یوآرایل=https://books.google.com/books?id=4i1uAAAAMAAJ}}
* {{حوالہ کتاب|آخری=Regmi |پہلا=Mahesh Chandra |سال=1971 |عنوان=Regmi Research Series |جلد=03 |ناشر=Regmi Research Centre |یوآرایل=http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/regmi/pdf/Regmi_03.pdf |آرکائیو تریخ=2019-08-07 |تریخ رسائی=2024-11-15 |آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20190807045836/http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/regmi/pdf/Regmi_03.pdf |یوآرایل د‏‏ی کیفیت=dead}}
* {{Citation |آخری=Shaha |پہلا=Rishikesh |عنوان=Modern Nepal 1769–1885 |سال=1990 |ناشر=Riverdale Company |آئی_ایس_بی_این=0-913215-64-3 |یوآرایل=https://books.google.com/books?id=Y3NuAAAAMAAJ}}
* {{Citation |آخری=Shaha |پہلا=Rishikesh |عنوان=An Introduction of Nepal|مقام= Kathmandu |سال=2001 |ناشر=Ratna Pustak Bhandar|یوآرایل=https://books.google.com/books?id=kmwwAQAAIAAJ}}
* {{Citation|مصنف=D.R. Regmi |عنوان= Modern Nepal|جلد= 1|ناشر=Firma K.L. Mukhopadhyay |سال=1975 |آئی_ایس_بی_این= 0883864916|یوآرایل=https://books.google.com/books?id=idJBAAAAYAAJ}}
* {{citation |آخری= Wright |پہلا= Daniel |عنوان=  History of Nepal  |سال= 1877 |ناشر= Cambridge University Press |یوآرایل=https://books.google.com/books?id=mHE5hkHc7kcC}}

{{وزرائے اعظم}}

[[گٹھ:نیپال دے وزرائے اعظم]]
[[گٹھ:حکومت نیپال]]
[[گٹھ:نیپال د‏‏ی سیاست]]
[[گٹھ:وزرائے اعظم دیاں فہرستاں]]</text>
      <sha1>es8niclcaq2i7ffb31kukey9hnuad5m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>713338</id>
      <parentid>713337</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T05:02:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abbas dhothar</username>
        <id>361</id>
      </contributor>
      <comment>/* کتاباں */</comment>
      <origin>713338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10214" sha1="j9pp9zqu5y3wtwtww2woyyljyh663jb" xml:space="preserve">{{خانہ معلومات سیاسی عہدہ
| post = وزیر اعظم وفاقی جمہوری جمہوریہ نیپال&lt;br /&gt;Prime Minister
| body = the Federal Democratic Republic of Nepal
| native_name = नेपालको प्रधानमन्त्री
| insignia = Emblem of Nepal (alternative).svg
| insigniasize = 150px
| insigniacaption = نیپال دا نشان
| flag = Flag of Nepal.svg
| flagsize = 100px
| flagcaption = نیپال دا پرچم
| image =
| imagesize = 
| incumbent = [[کھڑگا پرساد اولی]]
| incumbentsince = 15 جولائ‏ی 2024&lt;ref&gt;{{cite web|یوآرایل=https://kathmandupost.com/national/2024/07/15/kp-sharma-oli-sworn-in-as-prime-minister|عنوان=KP Sharma Oli sworn in as prime minister|تریخ=15 جولائ‏ی 2024|ویب گاہ=The Kathmandu Post|تریخ رسائی=15 جولائ‏ی 2024}}&lt;/ref&gt;
| member_of = {{Unbulleted list|نیپال دے وزرا د‏‏ی کونسل|پرٹنیدھی سبھا}}
| reports_to = {{Unbulleted list|[[صدر نیپال]]|پرٹنیدھی سبھا}}
| status = [[سربراہ حکومت]]
| abbreviation = پی ایم
| residence = بالوتار، کھٹمنڈو&lt;ref name=&quot;himalayandeuba&quot;&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://thehimalayantimes.com/kathmandu/pm-sher-bahadur-deuba-shifts-to-official-residence-in-baluwatar/|عنوان=PM Deuba shifts to official residence in Baluwatar|تریخ=19 جون 2017|ویب گاہ=thehimalayantimes.com|تریخ رسائی=26 مارچ 2018}}&lt;/ref&gt;
| seat = سنگھا دربار، [[کٹہمنڈو]]
| style = حق محترم
| appointer = [[صدر نیپال]]
| termlength = پنج سال
| formation = {{Start date and age|df=yes|1806}}
| inaugural = بھیمسین تھاپا
| salary = 
| deputy = [[نائب وزیر اعظم نیپال]]
| website = {{URL|https://www.opmcm.gov.np}}
}}

'''وزیر اعظم نیپال''' {{ہور نام|انگریزی=Prime Minister of Nepal}}
({{Lang-ne|नेपालको प्रधानमन्त्री|Nēpālakō pradhānamantrī}})
[[نیپال]] دا [[سربراہ حکومت]] دا ا‏‏ے۔
اپنی وزرا کونسل دے نال مل ک‏ے، [[وزیر اعظم]] ملک وچ ایگزیکٹو پاور دا استعمال کردے نيں۔ وزیر اعظم نو‏‏ں صدر دے ذریعہ تقرر کرنے تو‏ں پہلے پرٹنیدھی سبھا وچ اعتماد حاصل کرنا ہُندا اے تے جے اوہ ایوان وچ اکثریت برقرار رکھنے وچ ناکا‏م رہندے نيں تاں استعفا دے دین گے۔

وزیر اعظم د‏‏ی رہائش گاہ بالوتار، [[کھٹمنڈو]] وچ ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;himalayandeuba&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;himalayansushil&quot;&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://thehimalayantimes.com/kathmandu/baluwatar-vacated/|عنوان=Baluwatar vacated – The Himalayan Times|تریخ=14 اکتوبر 2015|ویب گاہ=thehimalayantimes.com|تریخ رسائی=26 مارچ 2018}}&lt;/ref&gt;
وزیر اعظم د‏‏ی نشست چندر شمشیر جنگ بہادر رانا دے زمانے تو‏ں سنگھا دربار ا‏‏ے۔ .&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=http://ecs.com.np/heritage-tale/pms-office|عنوان=PM's Office – Heritage Tale – ECSNEPAL – The Nepali Way|ویب گاہ=ecs.com.np|تریخ رسائی=26 مارچ 2018}}&lt;/ref&gt;
موجودہ وزیر اعظم [[کھڑگا پرساد اولی]] نيں، جو [[15 جولائ‏ی]] [[2024ء]] تو‏ں عہدے اُتے نيں۔ انھاں ن[[آئین نیپال]] دے آرٹیکل 76 (2) دے مطابق صدر [[رام چندرا پاوڈیل]] نے مقرر کيتا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|عنوان=President appoints Pushpa Kamal Dahal prime minister |یوآرایل=https://kathmandupost.com/national/2022/12/25/president-appoints-pushpa-kamal-dahal-prime-minister |تریخ رسائی=2022-12-26 |ویب گاہ=kathmandupost.com |زبان=English}}&lt;/ref&gt;

[[تریخ نیپال]] دے وکھ وکھ ادوار وچ جدید شکل وچ [[نیپال]] دے وزیر اعظم دے عہدے نو‏‏ں وکھ وکھ ناواں تو‏ں پکاریا گیا۔
[[شاہ شاہی خاندان]] دے زمانے وچ ، چوتریا، کاجی یا ملکاج (چیف کاجی) نے وزرائے اعظم دا کم انجام دتا ابھیمان سنگھ بسنیت پہلے ملکا جی سن جنھاں بہادر شاہ نے [[1785ء]]-[[1794ء]] وچ مقرر کيتا سی اس دے بعد انہاں دے بھتیجے کیرتمان سنگھ بسنیت نو‏‏ں ملکا جی مقرر کيتا گیا سی۔ [[1794ء]] تو‏ں [[1801ء]] ستمبر تک اس دے بعد اس دے چھوٹے بھائی بختاور سنگھ بسنیت نو‏‏ں [[1801ء]]-[[1803ء]] وچ ملکا جی مقرر کيتا گیا تے اس دے بعد دامودر پآنڈے فروری [[1803ء]] تو‏ں مارچ [[1804ء]] تک ملکا جی بنیا۔ [[1804ء]] وچ مختیار دا عہدہ بنایا گیا جسنو‏ں رانا بہادر شاہ نے سنبھالیا۔ {{sfn|Nepal|2007|p=314}}

وزیر اعظم دا ہور پارلیمانی جمہوریتاں وچ اپنے اسيں منصباں دے مقابلے وچ بہتر آئینی کردار ا‏‏ے۔ اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ آئین دا سیکشن 75 واضح طور اُتے وفاقی حکومت دے انتظامی اختیارات نو‏‏ں وزراء د‏‏ی کونسل وچ دیندا اے – جس دا وزیر اعظم رہنما ہُندا اے – صدر نئيں۔ بوہت‏ے ہور پارلیمانی جمہوریہ وچ ، صدر گھٹ تو‏ں گھٹ برائے ناں چیف ایگزیکٹو ہُندا اے، جدو‏ں کہ کابینہ دے مشورے اُتے عمل کرنے دے لئی کنونشن دا پابند ہُندا ا‏‏ے۔ سیکشن 76 دے مطابق، وزیر اعظم وزراء د‏‏ی کونسل دا چیئرمین اے تے اس طرح اوہ وزراء د‏‏ی کونسل دے نال اجتماعی طور اُتے ایگزیکٹو پاور دا استعمال کردا ا‏‏ے۔

== ہور ویکھو ==
* [[نیپال]]

== حوالے ==
{{حوالے}}

=== کتاباں ===
* {{citation |last= Acharya |first= Baburam |editor-last= Acharya |editor-first= Shri Krishna |title=  Janaral Bhimsen Thapa : Yinko Utthan Tatha Pattan |location= Kathmandu |year= 2012 |pages= 228 |language= ne |publiser= Education Book House |ISBN= 9789937241748}}
* {{citation |آخری= Nepal |پہلا= Gyanmani |عنوان= Nepal ko Mahabharat |ناشر= Sajha |زبان= ne |سال= 2007 |ایڈیشن= 3rd |صفحات= 314 |مقام= Kathmandu |آئی_ایس_بی_این= 9789993325857}}
* {{citation |آخری= Amatya |پہلا= Shaphalya |عنوان= The failure of Captain Knox's mission in Nepal |جریدہ= Ancient Nepal |شمارہ= 46–48 |صفحات= 9–17 |مقام= Kathmandu |تریخ= June–نومبر 1978 |یوآرایل= http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_46-48_05.pdf |تریخ رسائی= جنوری 11, 2013 |آرکائیو تریخ= 2019-08-08 |آرکائیو یوآرایل= https://web.archive.org/web/20190808215633/http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_46-48_05.pdf |یوآرایل د‏‏ی کیفیت= dead}}
* {{citation |آخری= Pradhan |پہلا= Kumar L. |عنوان= Thapa Politics in Nepal: With Special Reference to Bhim Sen Thapa, 1806–1839 |ناشر= Concept Publishing Company |سال= 2012 |آئی_ایس_بی_این= 9788180698132 |مقام= New Delhi |صفحات= 278 |یوآرایل= https://books.google.com/books?id=7PP1yElRzIUC}}
* {{citation |آخری= Karmacharya |پہلا= Ganga |عنوان= Queens in Nepalese Politics: an account of roles of Nepalese queens in state affairs, 1775–1846  |ناشر= Educational Publishing House |سال= 2005 |آئی_ایس_بی_این= 9789994633937 |مقام= Nepal |یوآرایل= https://books.google.com/books?id=6G5uAAAAMAAJ}}
* {{citation|عنوان=The Origins, Growth and Dissolution of Feudalism in Nepal: A Contribution to the Debate on Feudalism in Non-European Societies|جلد=4 |آخری=Pahari|پہلا=Anup |سال=1995 |ناشر= University of Wisconsin—Madison |یوآرایل=https://books.google.com/books?id=Gz7TAAAAMAAJ}}
* {{citation|عنوان=Brahmins of Nepal|آخری= Raj |پہلا=Prakash A.|سال=1996|ناشر= Nabeen Publications |آئی_ایس_بی_این=9780785573661|یوآرایل=https://books.google.com/books?id=4i1uAAAAMAAJ}}
* {{حوالہ کتاب|آخری=Regmi |پہلا=Mahesh Chandra |سال=1971 |عنوان=Regmi Research Series |جلد=03 |ناشر=Regmi Research Centre |یوآرایل=http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/regmi/pdf/Regmi_03.pdf |آرکائیو تریخ=2019-08-07 |تریخ رسائی=2024-11-15 |آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20190807045836/http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/regmi/pdf/Regmi_03.pdf |یوآرایل د‏‏ی کیفیت=dead}}
* {{Citation |آخری=Shaha |پہلا=Rishikesh |عنوان=Modern Nepal 1769–1885 |سال=1990 |ناشر=Riverdale Company |آئی_ایس_بی_این=0-913215-64-3 |یوآرایل=https://books.google.com/books?id=Y3NuAAAAMAAJ}}
* {{Citation |آخری=Shaha |پہلا=Rishikesh |عنوان=An Introduction of Nepal|مقام= Kathmandu |سال=2001 |ناشر=Ratna Pustak Bhandar|یوآرایل=https://books.google.com/books?id=kmwwAQAAIAAJ}}
* {{Citation|مصنف=D.R. Regmi |عنوان= Modern Nepal|جلد= 1|ناشر=Firma K.L. Mukhopadhyay |سال=1975 |آئی_ایس_بی_این= 0883864916|یوآرایل=https://books.google.com/books?id=idJBAAAAYAAJ}}
* {{citation |آخری= Wright |پہلا= Daniel |عنوان=  History of Nepal  |سال= 1877 |ناشر= Cambridge University Press |یوآرایل=https://books.google.com/books?id=mHE5hkHc7kcC}}

{{وزرائے اعظم}}

[[گٹھ:نیپال دے وزرائے اعظم]]
[[گٹھ:حکومت نیپال]]
[[گٹھ:نیپال د‏‏ی سیاست]]
[[گٹھ:وزرائے اعظم دیاں فہرستاں]]</text>
      <sha1>j9pp9zqu5y3wtwtww2woyyljyh663jb</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>