وکیپیڈیا pnbwiki https://pnb.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%DB%81%D9%84%D8%A7_%D8%B5%D9%81%DB%81 MediaWiki 1.48.0-wmf.4 first-letter میڈیا خاص گل بات ورتنوالا ورتن گل بات وکیپیڈیا ویونت گل بات فائل فائل گل بات میڈیا وکی میڈیاوکی گل بات سانچہ سانچہ گل بات ہتھونڈائی ہتھونڈائی گل بات گٹھ گٹھ گل بات TimedText TimedText talk ماڈیول ماڈیول گل بات Event Event talk 0 228 713380 652372 2026-11-11T18:08:27Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713380 wikitext text/x-wiki <div style="direction:rtl; font-family:tahoma"> الحمرہ جنوبی [[سپین]] وچ [[غرناطہ]] دے [[مسلمان]] حکمراناں دا محل تے اک قلعہ اے۔ اے کدے مسلمان حکمراناں دا کر تے دربار سی تے لیکن ہن الحمرا [[سپین]] وچ سیر کرن آلیاں دی چونویں جگہ اے جتھے او اسلامی فن تعمیر دا بہترین نمونہ ویکھدے نیں۔ الحمرا نوں پہلے یوسف نیں تے پنجویں محمد نیں چودویں صدی وچ بنایا سی۔ 1492 چ ایدے اتے عیسائی بادشاہ فرڈینینڈ تے [[ملکہ ازابیلا]] نیں قبضہ کر لیا۔ == مورت نگری == <gallery> Image:Alhambra2001.jpg|Patio of the palace of Charles V Image:Panorámica Alhambra y Sierra Nevada de fondo.jpg|Panoramic view Image:Honeycomb_work.jpg|Mocárabes or honeycomb works Image:Granada Alhambra Fuente de los leones.jpg|Lions Fontain Image:Spain Andalusia Granada BW 2015-10-25 17-28-47.jpg|Court of the Lions Image:Alhambra Löwenhof 7.JPG|Court of the Lions Image:Palacio Nazaries, Alhambra, Granada.jpg|Detail looking up wall, Golden Room patio Image:Alhambra de noche.JPG|Alhambra illuminated at night Image:Spain Andalusia Granada BW 2015-10-25 17-47-40 1.jpg|The pool of the El Partal Palace Image:court of lions in Palacio Nazaries.jpg|Light effects in the Court of Lions Image:Palacio de Comares.jpg|Guests in the Comares Palace Image:Sierra Nevada from Alhambra.jpg|View east to the Sierra Nevada from the [[Alcazaba]] Image:Alhambra wall detail.jpg|Detail of a wall of the palacios nazaries Image:Alhambra.1.ogv|Video walkthrough of the Alhambra - part 1 Image:Alhambra.2.ogv|Video walkthrough of the Alhambra - part 2 Image:Alhambra.3.ogg|Video walkthrough of the Alhambra - part 3 </gallery> ==ہور ویکھو== * [[سپین]] ==بارلے جوڑ== * [http://www.turgranada.es/cultural-monumental/cultural-monumental-nivel3.php?id_seccion=509&tipo=secciones&id_idioma=2 الحمرا دی سیر] *[https://web.archive.org/web/20100702224457/http://www.picturechoice.org/andalusia/alhambra.html الحمرا دیاں مورتاں] *[http://www.saudiaramcoworld.com/issue/200604 الحمرا دی سیر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100103090738/http://saudiaramcoworld.com/issue/200604/ |date=2010-01-03 }} {{commonscat}} [[گٹھ:سپین]] [[گٹھ:ہسپانیہ]] [[گٹھ:سپین دی تریخ]] [[category:تریخ اسلام]] [[category:اندلس]] [[گٹھ:تریخ]] [[گٹھ:یورپ دی تریخ]] 5jdm7zq20rgz7vmhqplf2dgggfcowbj 0 528 713404 660344 2026-11-12T11:36:04Z Talal Bin Hasan 36976 713404 wikitext text/x-wiki <div style="direction:rtl; font-family:Mehr Nastaliq Saraiki; word-spacing: 1.5px; font-size: 110%"> {{Infobox former country |conventional_long_name =بھارت<br />برطانوی ہند |common_name = برٹش انڈیا |continent = ایشیا |region = برصغیر |country = بھارت |status = [[برطانوی سلطنت]] دتی بستی |empire = [[برطانوی سلطنت]] |type = آئینی بادشاہی |government_type = آئینی بادشاہی |event_pre = 1857 دا بھارتی انقلاب |date_pre = 10 مئی 1857 |event_start = [[بھارت سرکار]] ادھینیم 1858 |date_start = 2 اگست |year_start = 1858 |event_end = بھارتی آزوغیرہ ادھینیم 1947 |date_end = 15 اگست |year_end = 1947 |event_post = [[بھارت دتی ونڈ]] |date_post = 15 اگست 1947 |p1 = بھارت وچ کمپنی راج |p2 = مغل سلطنت |flag_p1 = Flag of the British East India Company (1801).svg |flag_p2 = Fictional flag of the Mughal Empire.svg |flag_p6 = {{جھنڈا|سکھ سلطنت}} |s1 = بھارت |s2 = پاکستان |s3 = برطانوی برما |s4 = ریاست حیدرآباد |flag_s1 = Flag of India.svg |flag_s2 = Flag of Pakistan.svg |flag_s3 = British Burma 1937 flag.svg |flag_s4 = Asafia flag of Hyderabad State.png |flag_s5 = Sikkimflag.svg |image_flag = British Raj Red Ensign.svg |flag = بھارت دا تارہ (جھنڈا) |flag_type = |image_coat = Star-of-India-gold-centre.svg |symbol = Order of the Star of India |symbol_type = بھارت دا تارہ |image_map =British India (orthographic projection).svg |image_map_caption = 1936 وچ برطانوی بھارتی سلطنت |capital = [[کلکتہ]] <small>(1858–1912)</small><br />[[نويں دلی]] <small>(1912–1947)</small><br />[[شملہ]] <small>(گرمیاں)</small> |national_anthem = ''[[ربّ رانی دتی رکھیا کرے|ربّ رانی/راجے دتی رکھیا کرے]]'' |common_languages = انگریزی، ہندوستانی اَتے ہور مقامی بولیاں |currency = برطانوی بھارتی روپیا |leader1 = مہارانی وکٹوریا ¹ |leader2 = ایڈورڈ 7واں |leader3 = جارج 5واں |leader4 = ایڈورڈ 8واں |leader5 = جارج 6واں |year_leader1 = 1858–1901 |year_leader2 = 1901–1910 |year_leader3 = 1910–1936 |year_leader4 = 1936 |year_leader5 = 1936–1947 |title_leader = بادشاہ (1876–1947) |representative1 = چارلس کیننگ (پہلا) |year_representative1 = 1858–1862 |representative2 = لوئیس ماؤنٹبیٹن (آخری) |year_representative2= 1947 |title_representative = وائسرائے ² |legislature = شاہی ودھانک کونسل |<!-- Area and population of a given year --> |stat_year1 = <!-- year of the statistic، specify either area، population or both --> |stat_area1 = <!-- area in square k�lometres (w/o commas or spaces)، area in square miles is calculated --> |stat_pop1 = <!-- population (w/o commas or spaces)، population density is calculated if area is also given --> |footnotes= 1: 1 مئی 1876 تاں بھارت دتی مہارانی وجاں راج کیندا؛ اس تاں پہلاں گریٹ برٹین اندے آئرلینڈ دتی متحدہ بادشاہی دتی مہارانی وجاں۔<br />2: وائسرائے اندے بھارت دا گورنر-جنرل |today = {{جھنڈا|بھارت}}<br />{{جھنڈا|پاکستان}}<br />{{جھنڈا|بنگلہ دیش}}<br />{{جھنڈا|برما}} }} '''برطانوی راج''' 1858 تاں لے کے 1947 تک برصغیر پاک و ہنددی برطانوی حکومت ناں کہیا جاندا ہے<ref name=oed2008-british-raj>Oxford English Dictionary، 3rd edition (جون 2008)، on-line edition (ستمبر 2011): "spec. In full '''''British Raj'''''۔ Direct rule in India by the British (1858–1947)؛ this period of dominion."</ref>۔ اس پد تاں مطلب اس ستا دا دور وی ہو سکدا ہے۔<ref name=oed2008-british-raj /><ref>Oxford English Dictionary، 2nd edition، 1989. Examples: '''1955''' ''Times'' 25 Aug 9/7 It was effective against the British raj in India، and the conclusion drawn here is that the British knew that they were wrong. '''1969''' R. MILLAR ''Kut'' xv. 288 Sir Stanley Maude had taken command in Mesopotamia، displacing the raj of antique Indian Army commanders. '''1975''' H. R. ISAACS in H. M. Patel et al. ''Say not the Struggle Nought Availeth'' 251 The post-independence regime in all its incarnations since the passing of the British Raj.</ref> برطانوی پرحکمرانی ہیٹھلے کھیتر، جس ناں ہ‏معصر ورتاں وچ عامَ طور اُتّے '''بھارت''' کیہا جاندا ہے، وچ متحدہ بادشاہی ولاں سدھے طور تے پرشاست علاقے<ref>First the [[United Kingdom of Great Britain and Ireland]] then، after 1927، the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland</ref> (ہ‏معصر طور اندے '''برطانوی بھارت''') اندے برطانوی مکٹ دتی سرب-اچدا ہیٹھ نجی حکمراناں ولاں شاست کہندے جاندے شاہی راج شامل سن۔ اس کھیتر ناں برتانویاں ولاں کجھ وار '''بھارتی سامراج''' وی کیہا جاندا سی۔<ref>The names "Empire of India" and "Federation of India" were also in use.</ref> "بھارت" وجاں ایہہ لیگ آف نیشنز دا ستھاپک میمبر سی اَتے 1900، 1920، 1928، 1932 تے 1936 دیاں گرم-رتی اولمپک کھیڈاں دا حصیدار دیش سی۔ راج-پربندھ دتی قیام 1858 وچ ہوئی سی جداں بریٹیش ایسٹ انڈیا کمپنی دتی حکومت دا تبادلہ مہارانی وکٹوریا دے تاج ہیٹھ کر دتا گیا سی<ref>{{cite web|last=Kaul|first=Chandrika|title=From Empire to Independence: The British Raj in India 1858–1947|url=http://www.bbc.co.uk/history/british/modern/independence1947_01.shtml|accessdate=3 مارچ 2011}}</ref> (جس ناں 1876 وچ بھارت دتی مہارانی ایلانیا گیا) اندے جو 1947 تک جاری رہیا جس تاں بعد برطانوی بھارتی سامراج ناں دو خدمختیار دیساں وچ ونڈ دتا گیا جو کہ ''بھارتی سنگھ'' (بعد وچ بھارت دا گنراج) اندے ''پاکستان دتی پربھدا'' (بعد وچ پاکستان دا اسلامی گنراج، جیہدا پوربی حصہ ہور بعد وچ [[بنگلہ دیش]] دا لوک گنراج بن گیا) سن۔ 1858 وچ برطانوی راج دے ارمبھ ویلے ہیٹھلا برما پہلاں تاں ہی برطانوی بھارت دا حصہ سی؛ اتلا برما 1886 وچ جوڑیا گیا تے نتیجے وجاں بنیا سنگھ، [[برما]]، 1937 تک اک صوبے وجاں پرشاست کیندا گیا تے اس تاں بعد ایہہ اک وکھ برطانوی بستی بݨ گیا جس ناں 1948 وچ آزادی ملی۔ اس راج دے بجٹ وچ میونسپلٹی کم، پولیس، چھوٹی اُتے بہت سچجی سکھلائی والی بھارتی سول سروس جو سرکاری کم کاج چلاؤندی سی تے بھارتی فوج شامل سی۔ اس بجٹ دا سارا خرچہ کر (خاص ک‏ر ک‏ے کھیت‏‏ی اندے لون اندے) ولاں بھارتی لوک ہی دندے سن۔ وڈا اتے چنگی سکھلائی والی بھارتی فوج نے داوتھ‏ے وشو-لڑائیاں وچ اک اہ‏م رول ادا کیتا؛ باقی ویلے ایہہ افغانستان ولاں سمبھاوت روسی ہلے دا مقابلہ کرن لئی سکھلائی لہندی سی۔ زیادہ تر بھارتی لوک بہت ہی غریب کسان سن؛ 1٪ دے معاشی ترقی ناں 1٪ دا آبادی وادھا کریاہین بنا دندا سی۔ == برطانوی بھارت دے صوبے == آزادی ویلے برطانوی بھارت دے ہیٹھ لکھے صوبے سن: ٭ اجمیر-مرواڑا-کیکری ٭ [[انڈیمان تے نکوبار]] ٭ [[آسام]] ٭ [[صوبا بلوچستان|برٹش بلوچستان]] ٭ [[بنگال]] ٭ [[بہار]] ٭ بمبے صوبا – [[ممبئی|بمبے]] ٭ مرکزی صوبے اندے بیراڑ ٭ دلی صوبا – [[دلی]] ٭ مدراس صوبا – [[مدراس]] ٭ شمال مغربی سرحدی صوبا ٭ پنتھ پپلودا ٭ [[اوڑیسا]] ٭ برٹش پنجاب ٭ [[سندھ]] ٭ متحدہ صوبے ([[آگرہ]] تے اودھ) <Center> <gallery> File:Madras Prov South 1909.jpg|مدراس پریزیڈینسی دا نقشہ، 1909 File:Baroda state 1909.jpg|بڑودا راج دا نقشہ، 1909 File:Hyderabad state 1909.jpg|حیدرآباد راج دا نقشہ، 1909 File:Bombay Prov north 1909.jpg|اتری بمبے پریزیڈینسی دا نقشہ، 1909 </gallery> </Center> == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:تریخ]] [[گٹھ:ایشیا دتی تریخ]] [[گٹھ:سلطنت برطانیہ]] [[گٹھ:ایشیا]] [[گٹھ:ہندستان دتی تریخ]] [[گٹھ:تریخ ہندستان]] [[گٹھ:ہندستان]] 7e8teq7iynk87g7auzlmqm5c4u4eaom 0 5163 713405 537263 2026-11-12T11:47:00Z Talal Bin Hasan 36976 713405 wikitext text/x-wiki <div style="direction:rtl; font-family:Mehr Nastaliq Saraiki; word-spacing: 1.5px; font-size: 110%"> {{معلومات شہر}} [[فائل:Bombay-Stock-Exchange.jpg|thumb|بمبئی اسٹاک ایکسچینج د‏‏ی عمارت]] '''ممبئی''' ([[مراٹھی]] : मुंबई)، (سابق ناں :بمبئی)، [[بھارت]] د‏‏ی ریاست [[مہاراشٹر]] دا [[راجگڑھ]] ہ‏‏ے۔ تقریباً اک کروڑ 42 لکھ د‏‏ی آبادی دا حامل ایہہ شہر آبادی دے لحاظ تو‏ں دنیا دا دوسرا سب تو‏ں وڈا شہر ہ‏‏ے۔ اپݨے مضافات‏ی علاقیاں [[نویں ممبئی]] اَتے [[تھانے]] نو‏‏ں ملیا ک‏ے ایہہ دنیا دا چوتھا سب تو‏ں وڈا شہری علاقہ بݨدا ہے جیہد‏‏ی آبادی تقریباً اک کروڑ 90 لکھ بݨدی ہ‏‏ے۔ ممبئی بھارت دے مغربی ساحل اُتّے واقع ہے اَتے اک گہری قدرتی بندرگاہ ایتھ‏ے موجود ہے۔ بھارت د‏‏ی ادھّی تو‏ں ودھ بحری تجارت ممبئی د‏‏ی بندرگاہ نال ہُندی ہے۔ ایہہ شہر تیسری صدی پہلے مسیح وچ [[موريا|سلطنت موریہ]] نے ست جزیرے اُتّے [[ہندو مت|ہندو]] و [[بدھ]] سبھیاچار دے مرکز د‏‏ی حیثیت تو‏ں قائم کیتا۔ بعد وچ ایہہ جزیرے مختلف سلطنتاں دا حصہ رہے تے بالآخر [[سلطنت برطانیہ]] د‏‏ی [[ایسٹ انڈیا کمپنی]] دے زیر نگيں آئے جس نے انہاں سب نو‏‏ں ملیا ک‏ے بمبئی دا ناں دتا۔ 18 واں صدی دے وسط وچ ایہہ اک اہ‏م تجارتی قصبے د‏‏ی حیثیت تو‏ں ابھریا۔ 19 واں صدی وچ اقتصادی و تعلیمی سرگرمیاں نے شہر نو‏‏ں شناخت بخشی۔ 20 واں صدی دے دوران ایہہ بھارت د‏‏ی آزادی د‏‏ی تحریک دا اک اہ‏م مرکز رہیا تے [[ستیاگرہ]] تحریک]] تے بحریہ د‏‏ی بغاوت ایتھے تو‏ں سے پھوٹاں۔ [[1947ء]] وچ [[ہندوستان]] د‏‏ی آزادی دے بعد شہر کر ریاست بمبئی دا حصہ بنایا گیا سی ۔ [[1960ء]] وچ اک تحریک دے بعد مہاراشٹر د‏‏ی نويں ریاست تشکیل دتی گئی تے بمبئی نو‏‏ں اس دا دار الحکومت بنایا گیا۔ [[1996ء]] وچ شہر دا ناں بدل ک‏ے ممبئی کر دتا گیا۔ ممبئی بھارت دا تجارتی و تفریحی مرکز اے جو بھارت دے کل [[خام ملکی پیداوا‏‏ر|جی ڈی پی]] دا 5 فیصد پیدا کردا ہے اَتے 25 فیصد صنعتی پیداوا‏‏ر، 40 فیصد بحری تجارت تے 70 فیصد سرمایہ د‏‏ی لین دین دے ذریعے بھارت د‏‏ی معیشت وچ ریڑھ د‏‏ی ہڈی د‏‏ی حیثیت رکھدا ا‏‏ے۔ ممبئی اہ‏م مالیا‏تی ادارےآں دا مرکز وی ہے اَتے [[ریزرو بینک آف انڈیا]]، [[بمبئی اسٹاک ایکسچینج]]، [[نیشنل اسٹاک ایکسچینج آف انڈیا]] تے کئی بھارتی و کثیر القومی ادارےآں دے دفاتر اسی شہر وچ واقع نيں۔ شہر وچ ہندی فلماں تے ٹیلی وژن صنعت دا مرکز وی واقع ہے جیہڑا "[[بالی وڈ|بالی ووڈ]]" کہلاندا ہے۔ ممبئی وچ کاروبار دے وسیع مواقع تے بہتر طرز رہائش اسنو‏ں بھارت بھر دے لئی لوکاں دے لئی پرکشش بنا‏ندے نيں اَتے ایويں ایہہ شہر مختلف طبقات اَتے ثقافتاں دا مرکز بݨ چکيا ہے۔ == جغرافیہ == ممبئی شہر [[بھارت]] دے مغربی کنارے اُتے كوک ساحلی علاقے وچ الهاس دریا دے کنڈھے اُتّے واقع ہ‏‏ے۔ اس وچ سیلسیٹ [[جزیرہ|جزیرے]] دا یا جزوی حصہ ہے اَتے باقی حصہ [[ضلع تھانے]] وچ آندے نيں۔ زیادہ تر شہر [[سطح سمندر]] تو‏ں کم بلند اے، جس د‏‏ی اوسط اونچائی 10 میٹر (33 فٹ) تو‏ں 15 میٹر. (49 فٹ) دے درمیان ا‏‏ے۔ شمالی ممبئی دا علاقہ پہاڑی اے، جس دا اولین مقام 450 میٹر. (1،476 فٹ) اُتے اے . [21] شہر دا کل رقبہ 603 کہ میٹر ² (233 sq mi) ہے۔ [[سنجے گاندھی نیشنل پارک]] شہر دے قریب ہی واقع اے ایہ کل شہری علاقے دے تقریبا ادھا حصہ وچ بݨیا ہویا ہ‏‏ے۔ اس پارک وچ [[تیندوہ|تیندوے]] اج وی لبھ جاندے نيں۔ بھاٹسا ڈیم دے علاوہ، 6 اہ‏م جھيلاں شہر نو‏‏ں پانی فراہ‏م کردیاں نيں: وہار جھیل، وےترا، ایڈیشنل وےترا، تلسی، تس و پووي۔تلسی تے وہار جھیل بورولی نیشنل پارک وچ شہر د‏‏ی میونسپل حدود دے اندر واقع نيں۔ پووی جھیل تو‏ں صرف صنعتی جلاپرت کيتی جاندی ا‏‏ے۔ تن چھوٹی ندیاں دہسر، پوسر تے اوہواڑا (یا اوشيواڑا) پارک دے اندر تو‏ں نكلتی نيں، جدو‏ں کہ میٹھی ندی، تلسی جھیل تو‏ں نکلدی ہے اَتے وہار تے پووی جھیلاں دا اضافہ ہويا پانی لے لیندی ا‏‏ے۔ شہر د‏‏ی تٹرےكھا بہت زیادہ نوےشكاو (تنگ كھاڑيو) تو‏ں بھری ا‏‏ے۔ سیلیسٹ جزیرے د‏‏ی مشرقی طرف دلدلی علاقہ ہے، جیہڑآ جے وبھننتاو تو‏ں بھر ہ‏‏ے۔ مغربی کنارے وچ زیادہ تر ریتلا یا پتھريلا ا‏‏ے۔ ممبئی د‏‏ی بحیرہ عرب تو‏ں سميپتا د‏‏ی طرف شہری علاقے وچ خاص طور ریتيلی ریت ہی لبھد‏ی ہ‏‏ے۔ مضافات‏ی علاقیاں وچ ، مٹی زیادہ تر اليويل اتے ڈھیلے دار ہے۔ ایہہ آخری كرہٹشيس تے ابتدائی ايوسين دور دے نيں۔ ممبئی سيذمك اےكٹو (زلزلہ آور) خطہ اے، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس علاقے وچ تن سرگرم فالٹ لائنز نيں۔ اس علاقے نو‏‏ں تیسری قسم وچ درجہ بندی کيتی گئی ہے، جس دا مطلب ہے کہ شدت ریکٹر پیمانے اُتے 6.5 شدت دے زلزلے آ سکدے نيں۔ == ناں == ممبئی دا اک ناں بمبئی وی ہے ۔کہیا جاندا ہے کہ ایتھ‏ے اُتے مُمب ناں د‏‏ی اک دیوی د‏‏ی پوجا کيتی جاندی سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ممبئی دا موجودہ ناں پے گیا۔ مُمب اس دیوی دا ناں ہے اَتے آخر وچ ''ئی'' دا اضافہ کیتا گیا ہے جو حقیقت وچ لفظ ''آئی'' ہے ،مقامی زباناں (جداں مراٹھی وغیرہ) وچ آئی دا مطلب ''ماں'' ہے ۔ == تریخ == كادولی دے قریب شمالی ممبئی وچ ملے قدیم باقیات اس طرف اشارہ کردے نيں کہ ایہہ جزیرے پاشا دور تو‏ں ایتھ‏ے آباد نيں۔ انسانی آبادی دے تحریری ثبوت 250ء تک ملدے نيں۔ تیسری صدی وچ ایہہ جزیرے [[موريا|سلطنت موریہ]] دا حصہ بنے، جدو‏ں جنگجو [[اشوک اعظم|اشوک]] عظیم دا راج سی ۔ کچھ ابتدائی صدیاں وچ ممبئی دا کنٹرول ساتواہن سلطنت دے پاس رہیا۔ بعد وچ ہندو سلهارا خاندان دے بادشاہاں نے ایتھ‏ے [[1343ء]] تک راج کیا، ایتھ‏ے تک کہ [[گجرات]] دے بادشاہ نے اس خطہ اُتے قبضہ نہيں ک‏ر ليا۔ [[1534ء]] وچ ، [[پرتگیزی سلطنت|پرتگالیاں]] نے گجرات دے بہادر شاہ تو‏ں ایہ جزیرے هتھيا لئی۔ جو بعد وچ [[چارلس دوم]]، [[انگلستان|انگلینڈ]] نو‏‏ں تحفہ د‏‏ی شکل دے دتے گئے۔ ایہہ جزیرے [[1668ء]] وچ ، برطانوی [[ایسٹ انڈیا کمپنی]] نو‏‏ں صرف دس پاونڈ فی سال د‏‏ی شرح اُتے ٹھیکا اُتے دے دتے گئے۔ کمپنی نو‏‏ں جزیرے دے مشرقی کنارے اُتے گہرے د‏‏ی بندرگاہ عطا حوالے کيتیاں گئیاں، جو [[برصغیر]] وچ ترسیل دے لئی انتہائی اہ‏م سی۔ ایتھ‏ے د‏‏ی آبادی [[1661ء]] وچ صرف دس ہزار سی، جو [[1675ء]] وچ ودھ ک‏ے سٹھ ہزار ہو گئی۔ [[1687ء]] وچ ایسٹ انڈیا کمپنی نے اپنے صدر دفتر نو‏‏ں سورت تو‏ں منتقل ک‏ر ک‏ے ایتھ‏ے ممبئی وچ قائم کیتا۔ تے آخر وچ شہر بمبئی پریزیڈنسی دا ہیڈ کوارٹر بݨ گیا۔ [[گیٹ وے آف انڈیا]]، 2 دسمبر، [[1911ء]] نو‏‏ں بھارت وچ بادشاہ [[جارج پنجم]] تے ملکہ میری دے آمد اُتے استقبال دے لئی بݨایا گیا، جو 4 دسمبر، [[1924ء]] نو‏‏ں مکمل ہويا۔ سن [[1817ء]] دے بعد، شہر نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے ترقیا‏ت‏‏ی منصوبےآں تو‏ں مزین کیتا گیا۔ اس وچ تمام جزیراں نو‏‏ں اک جڑے ہوئے جزیرے وچ جوڑنے دا منصوبہ اہ‏م سی ۔ جزیرے نو‏‏ں جوڑنے دا ایہ منصوبہ [[1845ء]] وچ مکمل ہويا۔ [[1853ء]] وچ ، [[بھارت]] د‏‏ی پہلی مسافر ریلوے لائن قائم ہوئی، جس نے ممبئی نو‏‏ں تھانے تو‏ں جوڑا۔ آہ شہر تب دنیا دا اہ‏م کاروباری مرکز بنا، جس تو‏ں اوہدی معیشت مضبوط ہوئی۔ ترقی د‏‏ی وجہ تو‏ں شہر د‏‏ی اہمیت چنداں ودھ گئی اَتے تاں اک وڈا منصوبہ شروع کیتا گیا جیہدے تحت شہر د‏‏ی سطح سمندر تو‏ں اُچّی کيتی گئی۔ [[1869ء]] وچ [[نہر سوئز|نہر سویز]] دے کھلنے دے بعد تو‏ں، ایہ [[بحیرہ عرب]] د‏‏ی سب تو‏ں وڈی بندرگاہ بݨی۔ اگلے تیہہ ورھیاں وچ ،ایہہ معمولی شہر وڈے شہری مرکز د‏‏ی صورت اخیتار کرن لگیا۔ [[1906ء]] تک شہر د‏‏ی آبادی دہ لکھ دے نیڑے ہو گئی سی۔ ممبئی پریزیڈنسی دے دارالحکومت دے طور تے، ایہہ ہندوستانی جنگ آزادی د‏‏ی بنیاد بنا رہیا۔ممبئی وچ اس جنگ کيت‏ی یادگار د‏‏ی تیاری دا منصوبہ [[1942ء]] وچ مہاتما [[موہن داس گاندھی|گاندھی]] د‏‏ی طرف تو‏ں پیش کیتا گیا تے تب ہی [[انڈین نیشنل کانگریس|آل انڈیا کانگریس]] د‏‏ی مشہور زمانہ [[بھارت چھڈو تحریک]] دا آغاز کیتا گیا۔ [[1947ء]] وچ ہندوستان د‏‏ی آزادی دے بعد، ایہ بامبئے ریاست دا دار الحکومت بنیا۔ [[1950ء]] وچ شمالی جانب واقع سےلسیٹ جزیرے دے حصےآں نو‏‏ں ملاندے ہوئے، ایہ شہر اپنی موجودہ سرحداں تک پہنچیا۔ [[1955ء]] دے بعد، بمبئے ریاست نو‏‏ں دو حصیاں وچ ونڈیا گیا اَتے بولی د‏‏ی بنیاد تے اِس نو‏ں [[مہاراشٹر]] اَتے [[گجرات]] ریاستاں وچ ونڈیا گیا۔ اک مطالبہ اٹھا کہ شہر نو‏‏ں اک خود مختار شہر، یعنی ریاست دا درجہ دتا جائے۔ حالانکہ اقوام مہاراشٹر کمیٹی د‏‏ی تحریک وچ اوہدی بھرپور مخالفت ہوئی تے ممبئی نو‏‏ں مہاراشٹر دے دار الحکومت بنان تے زور دتا گیا۔ اس قضیہ د‏‏ی وجہ تو‏ں، 105 لوک پُلس دی فائرنگ وچ مارے وی گئے اتے اس دے نتیجے دے طور 1 مئی، [[1960ء]] نو‏‏ں ریاست مہاراشٹر قائم ہويا، جس دا دار الخلافہ ممبئی بنیا۔ {|table id="toc" style="margin:0;background:#ffffff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#ffffff" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>ممبئی<font>''' |- |- |-style="margin:0;background:#ffffff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | |-|- align="center" |- | دیس: || [[ہندستان]] [[File:Flag of India.svg|30px]] |- |صوبہ : || [[مہاراشٹر]] |- | لوک گنتی: || 13,830,884 |- |[[بولی]]: || , [[مراٹھی]], [[ہندی]]، [[انگریزی]] |- |} [[1970ء]] د‏‏ی دہائی دے آخر تک، ایتھ‏ے د‏‏ی تعمیر وچ اک تبدیلی ہوئی، جس نے ایتھ‏ے آنے والے کےمہاجراں د‏‏ی تعداد نو‏‏ں اک وڈے پوائنٹس تک پہنچایا۔ اس تو‏ں ممبئی نے [[کولکاتہ|کلکتہ]] نو‏‏ں آبادی وچ پِچھے چھڈ دتا۔ اس تازہ صورت حال نے مقامی [[مراٹھی زبان|مراٹھی]] لوکاں دے اندر اک نويں فکر نو‏‏ں جگہ دتی، جو اپنی سبھیاچار، تجارت، بولی دے کھونے تو‏ں اقلیت وچ تبدیل ہو رہے سن ۔ [[بالا ٹھاکرے|بالا صاحب ٹھاکرے]] د‏‏ی طرف تو‏ں [[شیوسینا پارٹی]] بنائی گئی، جو مراٹھیاں دے مفاد د‏‏ی حفاظت کرنے دے لئی بنی سی . شہر دا مذہب - جانبدار ذرائع [[1992ء]] -93ء دے فسادات د‏‏ی وجہ تو‏ں ہل کر رہ گیا، جس وچ وڈے پیمانے اُتے جان تے مال دا نقصان ہويا. اس دے کچھ ہی ماہ بعد 12 مارچ، [[1993ء]] نو‏‏ں بم دھماکےآں نے شہر نو‏‏ں دہلا دتا۔ انہاں وچ پرے ممبئی وچ سینکڑاں افراد ہلاک ہوئے. [[1995ء]] وچ شہر دا ناں تبدیل ک‏ر ک‏ے ممبئی کر دتا گیا۔ ایتھ‏ے حالیہ برساں وچ وی اسلامی شدت پسنداں د‏‏ی طرف تو‏ں دہشت گردانہ حملے ہوئے. [[2006ء]] وچ ایتھ‏ے ٹرین دھماکے ہوئے جنہاں وچ دو سو تو‏ں زیادہ افراد ہلاک، جدو‏ں کئی بم ممبئی د‏‏ی لوکل ٹریناں وچ پھٹے۔ اس دے علاوہ، [[2008ء]] وچ ہوئے المعروف [[ممبئی حملے 2008ء|ممبئی حملےآں]] وچ کئی لوک ہلاک ہوئے۔ == حوالے == {{حوالے|30em}} {{عظیم ام البلاد}} {{دنیا دے سب تو‏ں زیادہ آبادی والے شہری علاقہ جات}} {{ہندستان دے شہر}} {{دنیا دے لوک گنتی لحاظ نال وڈے شہر}} [[گٹھ:ممبئی|ممبئی]] [[گٹھ:1507ء وچ آباد ہونے والے تھ‏‏اںو‏اں ]] [[گٹھ:ایشیائی شہر]] [[گٹھ:بحیرہ عرب دے بندرگاہ شہر تے قصبے]] [[گٹھ:بھارت دے آباد ساحلی تھ‏‏اںو‏اں ]] [[گٹھ:بھارت دے بندرگاہ شہر]] [[گٹھ:بھارت دے شہر]] [[گٹھ:بھارت دے شہر تے قصبات بلحاظ ضلع]] [[گٹھ:بھارت دے میٹروپولیٹن شہر]] [[گٹھ:بھارتی ریاستاں دے دار الحکومت]] [[گٹھ:بھارتی شہر تے قصبے بلحاظ ریاست]] [[گٹھ:سابقہ پرتگیزی مستعمرات]] [[گٹھ:ضلع ممبئی شہر دے شہر تے قصبے]] [[گٹھ:مہاراشٹر]] [[گٹھ:مہاراشٹر دے شہر]] [[گٹھ:ہندوستان وچ 1507ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:ہندستان]] [[گٹھ:ہندستان دے شہر]] [[گٹھ:بھارت دے شہر]] [[گٹھ:بھارت دے آباد تھاں]] [[گٹھ:شہر]] [[گٹھ:دنیا دے آباد تھاں]] [[گٹھ:ایشیا]] [[گٹھ:ایشیا دے شہر]] [[گٹھ:ایشیائی شہر]] [[گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ]] [[گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے]] [[گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں]] [[گٹھ:وڈے شہر]] 9wv9z6kixt3thog0qckheqp1mvppxfs 713407 713405 2026-11-12T11:50:46Z Talal Bin Hasan 36976 /* جغرافیہ */ 713407 wikitext text/x-wiki <div style="direction:rtl; font-family:Mehr Nastaliq Saraiki; word-spacing: 1.5px; font-size: 110%"> {{معلومات شہر}} [[فائل:Bombay-Stock-Exchange.jpg|thumb|بمبئی اسٹاک ایکسچینج د‏‏ی عمارت]] '''ممبئی''' ([[مراٹھی]] : मुंबई)، (سابق ناں :بمبئی)، [[بھارت]] د‏‏ی ریاست [[مہاراشٹر]] دا [[راجگڑھ]] ہ‏‏ے۔ تقریباً اک کروڑ 42 لکھ د‏‏ی آبادی دا حامل ایہہ شہر آبادی دے لحاظ تو‏ں دنیا دا دوسرا سب تو‏ں وڈا شہر ہ‏‏ے۔ اپݨے مضافات‏ی علاقیاں [[نویں ممبئی]] اَتے [[تھانے]] نو‏‏ں ملیا ک‏ے ایہہ دنیا دا چوتھا سب تو‏ں وڈا شہری علاقہ بݨدا ہے جیہد‏‏ی آبادی تقریباً اک کروڑ 90 لکھ بݨدی ہ‏‏ے۔ ممبئی بھارت دے مغربی ساحل اُتّے واقع ہے اَتے اک گہری قدرتی بندرگاہ ایتھ‏ے موجود ہے۔ بھارت د‏‏ی ادھّی تو‏ں ودھ بحری تجارت ممبئی د‏‏ی بندرگاہ نال ہُندی ہے۔ ایہہ شہر تیسری صدی پہلے مسیح وچ [[موريا|سلطنت موریہ]] نے ست جزیرے اُتّے [[ہندو مت|ہندو]] و [[بدھ]] سبھیاچار دے مرکز د‏‏ی حیثیت تو‏ں قائم کیتا۔ بعد وچ ایہہ جزیرے مختلف سلطنتاں دا حصہ رہے تے بالآخر [[سلطنت برطانیہ]] د‏‏ی [[ایسٹ انڈیا کمپنی]] دے زیر نگيں آئے جس نے انہاں سب نو‏‏ں ملیا ک‏ے بمبئی دا ناں دتا۔ 18 واں صدی دے وسط وچ ایہہ اک اہ‏م تجارتی قصبے د‏‏ی حیثیت تو‏ں ابھریا۔ 19 واں صدی وچ اقتصادی و تعلیمی سرگرمیاں نے شہر نو‏‏ں شناخت بخشی۔ 20 واں صدی دے دوران ایہہ بھارت د‏‏ی آزادی د‏‏ی تحریک دا اک اہ‏م مرکز رہیا تے [[ستیاگرہ]] تحریک]] تے بحریہ د‏‏ی بغاوت ایتھے تو‏ں سے پھوٹاں۔ [[1947ء]] وچ [[ہندوستان]] د‏‏ی آزادی دے بعد شہر کر ریاست بمبئی دا حصہ بنایا گیا سی ۔ [[1960ء]] وچ اک تحریک دے بعد مہاراشٹر د‏‏ی نويں ریاست تشکیل دتی گئی تے بمبئی نو‏‏ں اس دا دار الحکومت بنایا گیا۔ [[1996ء]] وچ شہر دا ناں بدل ک‏ے ممبئی کر دتا گیا۔ ممبئی بھارت دا تجارتی و تفریحی مرکز اے جو بھارت دے کل [[خام ملکی پیداوا‏‏ر|جی ڈی پی]] دا 5 فیصد پیدا کردا ہے اَتے 25 فیصد صنعتی پیداوا‏‏ر، 40 فیصد بحری تجارت تے 70 فیصد سرمایہ د‏‏ی لین دین دے ذریعے بھارت د‏‏ی معیشت وچ ریڑھ د‏‏ی ہڈی د‏‏ی حیثیت رکھدا ا‏‏ے۔ ممبئی اہ‏م مالیا‏تی ادارےآں دا مرکز وی ہے اَتے [[ریزرو بینک آف انڈیا]]، [[بمبئی اسٹاک ایکسچینج]]، [[نیشنل اسٹاک ایکسچینج آف انڈیا]] تے کئی بھارتی و کثیر القومی ادارےآں دے دفاتر اسی شہر وچ واقع نيں۔ شہر وچ ہندی فلماں تے ٹیلی وژن صنعت دا مرکز وی واقع ہے جیہڑا "[[بالی وڈ|بالی ووڈ]]" کہلاندا ہے۔ ممبئی وچ کاروبار دے وسیع مواقع تے بہتر طرز رہائش اسنو‏ں بھارت بھر دے لئی لوکاں دے لئی پرکشش بنا‏ندے نيں اَتے ایويں ایہہ شہر مختلف طبقات اَتے ثقافتاں دا مرکز بݨ چکيا ہے۔ == جغرافیہ == ممبئی شہر [[بھارت]] دے مغربی کنڈھے تے كوک ساحلی علاقے وچ الهاس دریا دے کنڈھے اُتّے واقع ہ‏‏ے۔ اس وچ سیلسیٹ [[جزیرہ|جزیرے]] دا یا جزوی حصہ ہے اَتے باقی حصہ [[ضلع تھانے]] وچ آندے نيں۔ زیادہ تر شہر [[سطح سمندر|سمندری پدھر]] تو‏ں گھٹ اُچّا ہیگا ہے، جیہد‏‏ی اوسط اونچائی 10 میٹر (33 فٹ) تو‏ں 15 میٹر. (49 فٹ) دے درمیان ہ‏ے۔ شمالی ممبئی دا علاقہ پہاڑی ہے، جیہدا اولین مقام 450 میٹر. (1،476 فٹ) اُتے ہے۔ [21] شہر دا کل رقبہ 603 کلو میٹر اسکوائر ہے۔ [[سنجے گاندھی نیشنل پارک]] شہر دے کول ہی واقع ہے ایہہ کل شہری علاقے دے تقریبا ادھّا حصہ وچ بݨیا ہویا ہ‏‏ے۔ اس پارک وچ [[تیندوہ|تیندوے]] اج وی لبھ جاندے نيں۔ بھاٹسا ڈیم دے علاوہ، 6 اہ‏م جھيلاں شہر نو‏‏ں پانی فراہ‏م کردیاں نيں: وہار جھیل، وےترا، ایڈیشنل وےترا، تلسی، تس و پووي۔تلسی تے وہار جھیل بورولی نیشنل پارک وچ شہر د‏‏ی میونسپل حدود دے اندر واقع نيں۔ پووی جھیل تو‏ں صرف صنعتی جلاپرت کيتی جاندی ہے۔ تن چھوٹی ندیاں دہسر، پوسر تے اوہواڑا (یا اوشيواڑا) پارک دے اندر تو‏ں نكلتی نيں، جدو‏ں کہ میٹھی ندی، تلسی جھیل تو‏ں نکلدی ہے اَتے وہار تے پووی جھیلاں دا اضافہ ہويا پانی لے لیندی ا‏‏ے۔ شہر د‏‏ی تٹرےكھا بہت زیادہ نوےشكاو (تنگ كھاڑيو) تو‏ں بھری ا‏‏ے۔ سیلیسٹ جزیرے د‏‏ی مشرقی طرف دلدلی علاقہ ہے، جیہڑآ جے وبھننتاو تو‏ں بھر ہ‏‏ے۔ مغربی کنارے وچ زیادہ تر ریتلا یا پتھريلا ہے۔ ممبئی د‏‏ی بحیرہ عرب تو‏ں سميپتا د‏‏ی طرف شہری علاقے وچ خاص طور ریتيلی ریت ہی لبھد‏ی ہ‏‏ے۔ مضافات‏ی علاقیاں وچ ، مٹی زیادہ تر اليويل اتے ڈھیلے دار ہے۔ ایہہ آخری كرہٹشيس تے ابتدائی ايوسين دور دے نيں۔ ممبئی سيذمك اےكٹو (زلزلہ آور) خطہ اے، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس علاقے وچ تن سرگرم فالٹ لائنز نيں۔ اس علاقے نو‏‏ں تیسری قسم وچ درجہ بندی کيتی گئی ہے، جس دا مطلب ہے کہ شدت ریکٹر پیمانے اُتے 6.5 شدت دے زلزلے آ سکدے نيں۔ == ناں == ممبئی دا اک ناں بمبئی وی ہے ۔کہیا جاندا ہے کہ ایتھ‏ے اُتے مُمب ناں د‏‏ی اک دیوی د‏‏ی پوجا کيتی جاندی سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ممبئی دا موجودہ ناں پے گیا۔ مُمب اس دیوی دا ناں ہے اَتے آخر وچ ''ئی'' دا اضافہ کیتا گیا ہے جو حقیقت وچ لفظ ''آئی'' ہے ،مقامی زباناں (جداں مراٹھی وغیرہ) وچ آئی دا مطلب ''ماں'' ہے ۔ == تریخ == كادولی دے قریب شمالی ممبئی وچ ملے قدیم باقیات اس طرف اشارہ کردے نيں کہ ایہہ جزیرے پاشا دور تو‏ں ایتھ‏ے آباد نيں۔ انسانی آبادی دے تحریری ثبوت 250ء تک ملدے نيں۔ تیسری صدی وچ ایہہ جزیرے [[موريا|سلطنت موریہ]] دا حصہ بنے، جدو‏ں جنگجو [[اشوک اعظم|اشوک]] عظیم دا راج سی ۔ کچھ ابتدائی صدیاں وچ ممبئی دا کنٹرول ساتواہن سلطنت دے پاس رہیا۔ بعد وچ ہندو سلهارا خاندان دے بادشاہاں نے ایتھ‏ے [[1343ء]] تک راج کیا، ایتھ‏ے تک کہ [[گجرات]] دے بادشاہ نے اس خطہ اُتے قبضہ نہيں ک‏ر ليا۔ [[1534ء]] وچ ، [[پرتگیزی سلطنت|پرتگالیاں]] نے گجرات دے بہادر شاہ تو‏ں ایہ جزیرے هتھيا لئی۔ جو بعد وچ [[چارلس دوم]]، [[انگلستان|انگلینڈ]] نو‏‏ں تحفہ د‏‏ی شکل دے دتے گئے۔ ایہہ جزیرے [[1668ء]] وچ ، برطانوی [[ایسٹ انڈیا کمپنی]] نو‏‏ں صرف دس پاونڈ فی سال د‏‏ی شرح اُتے ٹھیکا اُتے دے دتے گئے۔ کمپنی نو‏‏ں جزیرے دے مشرقی کنارے اُتے گہرے د‏‏ی بندرگاہ عطا حوالے کيتیاں گئیاں، جو [[برصغیر]] وچ ترسیل دے لئی انتہائی اہ‏م سی۔ ایتھ‏ے د‏‏ی آبادی [[1661ء]] وچ صرف دس ہزار سی، جو [[1675ء]] وچ ودھ ک‏ے سٹھ ہزار ہو گئی۔ [[1687ء]] وچ ایسٹ انڈیا کمپنی نے اپنے صدر دفتر نو‏‏ں سورت تو‏ں منتقل ک‏ر ک‏ے ایتھ‏ے ممبئی وچ قائم کیتا۔ تے آخر وچ شہر بمبئی پریزیڈنسی دا ہیڈ کوارٹر بݨ گیا۔ [[گیٹ وے آف انڈیا]]، 2 دسمبر، [[1911ء]] نو‏‏ں بھارت وچ بادشاہ [[جارج پنجم]] تے ملکہ میری دے آمد اُتے استقبال دے لئی بݨایا گیا، جو 4 دسمبر، [[1924ء]] نو‏‏ں مکمل ہويا۔ سن [[1817ء]] دے بعد، شہر نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے ترقیا‏ت‏‏ی منصوبےآں تو‏ں مزین کیتا گیا۔ اس وچ تمام جزیراں نو‏‏ں اک جڑے ہوئے جزیرے وچ جوڑنے دا منصوبہ اہ‏م سی ۔ جزیرے نو‏‏ں جوڑنے دا ایہ منصوبہ [[1845ء]] وچ مکمل ہويا۔ [[1853ء]] وچ ، [[بھارت]] د‏‏ی پہلی مسافر ریلوے لائن قائم ہوئی، جس نے ممبئی نو‏‏ں تھانے تو‏ں جوڑا۔ آہ شہر تب دنیا دا اہ‏م کاروباری مرکز بنا، جس تو‏ں اوہدی معیشت مضبوط ہوئی۔ ترقی د‏‏ی وجہ تو‏ں شہر د‏‏ی اہمیت چنداں ودھ گئی اَتے تاں اک وڈا منصوبہ شروع کیتا گیا جیہدے تحت شہر د‏‏ی سطح سمندر تو‏ں اُچّی کيتی گئی۔ [[1869ء]] وچ [[نہر سوئز|نہر سویز]] دے کھلنے دے بعد تو‏ں، ایہ [[بحیرہ عرب]] د‏‏ی سب تو‏ں وڈی بندرگاہ بݨی۔ اگلے تیہہ ورھیاں وچ ،ایہہ معمولی شہر وڈے شہری مرکز د‏‏ی صورت اخیتار کرن لگیا۔ [[1906ء]] تک شہر د‏‏ی آبادی دہ لکھ دے نیڑے ہو گئی سی۔ ممبئی پریزیڈنسی دے دارالحکومت دے طور تے، ایہہ ہندوستانی جنگ آزادی د‏‏ی بنیاد بنا رہیا۔ممبئی وچ اس جنگ کيت‏ی یادگار د‏‏ی تیاری دا منصوبہ [[1942ء]] وچ مہاتما [[موہن داس گاندھی|گاندھی]] د‏‏ی طرف تو‏ں پیش کیتا گیا تے تب ہی [[انڈین نیشنل کانگریس|آل انڈیا کانگریس]] د‏‏ی مشہور زمانہ [[بھارت چھڈو تحریک]] دا آغاز کیتا گیا۔ [[1947ء]] وچ ہندوستان د‏‏ی آزادی دے بعد، ایہ بامبئے ریاست دا دار الحکومت بنیا۔ [[1950ء]] وچ شمالی جانب واقع سےلسیٹ جزیرے دے حصےآں نو‏‏ں ملاندے ہوئے، ایہ شہر اپنی موجودہ سرحداں تک پہنچیا۔ [[1955ء]] دے بعد، بمبئے ریاست نو‏‏ں دو حصیاں وچ ونڈیا گیا اَتے بولی د‏‏ی بنیاد تے اِس نو‏ں [[مہاراشٹر]] اَتے [[گجرات]] ریاستاں وچ ونڈیا گیا۔ اک مطالبہ اٹھا کہ شہر نو‏‏ں اک خود مختار شہر، یعنی ریاست دا درجہ دتا جائے۔ حالانکہ اقوام مہاراشٹر کمیٹی د‏‏ی تحریک وچ اوہدی بھرپور مخالفت ہوئی تے ممبئی نو‏‏ں مہاراشٹر دے دار الحکومت بنان تے زور دتا گیا۔ اس قضیہ د‏‏ی وجہ تو‏ں، 105 لوک پُلس دی فائرنگ وچ مارے وی گئے اتے اس دے نتیجے دے طور 1 مئی، [[1960ء]] نو‏‏ں ریاست مہاراشٹر قائم ہويا، جس دا دار الخلافہ ممبئی بنیا۔ {|table id="toc" style="margin:0;background:#ffffff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#ffffff" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>ممبئی<font>''' |- |- |-style="margin:0;background:#ffffff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | |-|- align="center" |- | دیس: || [[ہندستان]] [[File:Flag of India.svg|30px]] |- |صوبہ : || [[مہاراشٹر]] |- | لوک گنتی: || 13,830,884 |- |[[بولی]]: || , [[مراٹھی]], [[ہندی]]، [[انگریزی]] |- |} [[1970ء]] د‏‏ی دہائی دے آخر تک، ایتھ‏ے د‏‏ی تعمیر وچ اک تبدیلی ہوئی، جس نے ایتھ‏ے آنے والے کےمہاجراں د‏‏ی تعداد نو‏‏ں اک وڈے پوائنٹس تک پہنچایا۔ اس تو‏ں ممبئی نے [[کولکاتہ|کلکتہ]] نو‏‏ں آبادی وچ پِچھے چھڈ دتا۔ اس تازہ صورت حال نے مقامی [[مراٹھی زبان|مراٹھی]] لوکاں دے اندر اک نويں فکر نو‏‏ں جگہ دتی، جو اپنی سبھیاچار، تجارت، بولی دے کھونے تو‏ں اقلیت وچ تبدیل ہو رہے سن ۔ [[بالا ٹھاکرے|بالا صاحب ٹھاکرے]] د‏‏ی طرف تو‏ں [[شیوسینا پارٹی]] بنائی گئی، جو مراٹھیاں دے مفاد د‏‏ی حفاظت کرنے دے لئی بنی سی . شہر دا مذہب - جانبدار ذرائع [[1992ء]] -93ء دے فسادات د‏‏ی وجہ تو‏ں ہل کر رہ گیا، جس وچ وڈے پیمانے اُتے جان تے مال دا نقصان ہويا. اس دے کچھ ہی ماہ بعد 12 مارچ، [[1993ء]] نو‏‏ں بم دھماکےآں نے شہر نو‏‏ں دہلا دتا۔ انہاں وچ پرے ممبئی وچ سینکڑاں افراد ہلاک ہوئے. [[1995ء]] وچ شہر دا ناں تبدیل ک‏ر ک‏ے ممبئی کر دتا گیا۔ ایتھ‏ے حالیہ برساں وچ وی اسلامی شدت پسنداں د‏‏ی طرف تو‏ں دہشت گردانہ حملے ہوئے. [[2006ء]] وچ ایتھ‏ے ٹرین دھماکے ہوئے جنہاں وچ دو سو تو‏ں زیادہ افراد ہلاک، جدو‏ں کئی بم ممبئی د‏‏ی لوکل ٹریناں وچ پھٹے۔ اس دے علاوہ، [[2008ء]] وچ ہوئے المعروف [[ممبئی حملے 2008ء|ممبئی حملےآں]] وچ کئی لوک ہلاک ہوئے۔ == حوالے == {{حوالے|30em}} {{عظیم ام البلاد}} {{دنیا دے سب تو‏ں زیادہ آبادی والے شہری علاقہ جات}} {{ہندستان دے شہر}} {{دنیا دے لوک گنتی لحاظ نال وڈے شہر}} [[گٹھ:ممبئی|ممبئی]] [[گٹھ:1507ء وچ آباد ہونے والے تھ‏‏اںو‏اں ]] [[گٹھ:ایشیائی شہر]] [[گٹھ:بحیرہ عرب دے بندرگاہ شہر تے قصبے]] [[گٹھ:بھارت دے آباد ساحلی تھ‏‏اںو‏اں ]] [[گٹھ:بھارت دے بندرگاہ شہر]] [[گٹھ:بھارت دے شہر]] [[گٹھ:بھارت دے شہر تے قصبات بلحاظ ضلع]] [[گٹھ:بھارت دے میٹروپولیٹن شہر]] [[گٹھ:بھارتی ریاستاں دے دار الحکومت]] [[گٹھ:بھارتی شہر تے قصبے بلحاظ ریاست]] [[گٹھ:سابقہ پرتگیزی مستعمرات]] [[گٹھ:ضلع ممبئی شہر دے شہر تے قصبے]] [[گٹھ:مہاراشٹر]] [[گٹھ:مہاراشٹر دے شہر]] [[گٹھ:ہندوستان وچ 1507ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:ہندستان]] [[گٹھ:ہندستان دے شہر]] [[گٹھ:بھارت دے شہر]] [[گٹھ:بھارت دے آباد تھاں]] [[گٹھ:شہر]] [[گٹھ:دنیا دے آباد تھاں]] [[گٹھ:ایشیا]] [[گٹھ:ایشیا دے شہر]] [[گٹھ:ایشیائی شہر]] [[گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ]] [[گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے]] [[گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں]] [[گٹھ:وڈے شہر]] 0ph84waitl5apzkds37ilywxcay6v6c 0 29895 713384 694655 2026-11-11T21:20:15Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713384 wikitext text/x-wiki ایہہ [[روس]] دا [[اک]] [[شہر]] اے تے [[روس]] دی [[روس دی انتظامی ونڈ|وفاقی اکائی]] [[باشکیرستان]] دا [[شہر]] اے ۔ اس دی آبادی سن 2025ء دی مردم شماری موجب 67,209 اے ۔<ref>https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Сhisl_MO_01-01-2025.xlsx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250505020344/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2025.xlsx |date=2025-05-05 }}</ref> ==باہرلے جوڑ== {{Commons category}} [[گٹھ:روس دے شہر]] [[گٹھ:روس دے شہر تے قصبے]] [[گٹھ:یورپ دے شہر]] [[گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ]] [[گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے]] [[گٹھ:روس دے آباد تھاں]] [[گٹھ:یورپی شہر]] [[گٹھ:یورپ دے آباد تھاں]] [[گٹھ:روس]] [[گٹھ:شہر]] [[گٹھ:دنیا دے آباد تھاں]] [[گٹھ:جغرافیہ]] rb59zezozm24mdjsvd1wzg3jjui8jm6 0 31510 713393 357883 2026-11-12T04:23:31Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713393 wikitext text/x-wiki [[File:Laetoli footprints replica.jpg|thumbnail]] '''لاٹولی پیڑاں''' [[تنزانیہ]] وچ [[تریڑ]] وچ اک تھاں اے جتھے پتھر ہوئی سوآ وچ [[انسان|انساناں]] دیاں 36 [[لکھ]] پرانیاں پیڑاں دے نشان لبھے نیں۔ ایس تھاں نوں [[لوئیس لیکی]] دی ٹبری میری لیکی نے 1978 وچ لبھیا سی۔ ایہ آگو مانساں دے دوپیراں تے ٹرن دی سب توں پرانی نشانی اے۔ == بارلے جوڑ == * [http://humanorigins.si.edu/ مورتاں] * [https://web.archive.org/web/20130331235741/http://www.h2g2.com/approved_entry/A944336 لکھت] [[Category: آگو مانس ]] 4r1ilyrqv6e1qge6sta4ggm6fj3qry1 0 52874 713402 713303 2026-11-12T10:01:35Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713402 wikitext text/x-wiki == مسیحی نوبل انعام جیتو بلحاظ شعبہ == === [[فزکس]]=== {| align="center" class="wikitable" |- ! سال ! colspan=2|انعام یافتہ ! دیس ! فرقہ ! وجہ |- |1901 |[[File:WilhelmRöntgen.JPG|75px]] |[[ولیم رونٹگین ]] |[[جرمنی]] |رومن کیتھولک<ref>{{Cite web |title=Wilhelm Conrad Roentgen |url=http://www.famousscientists.org/wilhelm-conrad-roentgen/ |access-date=2016-05-18 |archive-date=2017-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170428070628/https://www.famousscientists.org/wilhelm-conrad-roentgen/ |dead-url=yes }}</ref> |"in recognition of the extraordinary services he has rendered by the discovery of the remarkable [[ایکس شعاع|rays]] subsequently named after him" |- |rowspan=2|1902 |[[File:H A Lorentz (Nobel).jpg|75px]] |[[ہنڈرک لورنٹز]] |[[نیدرلینڈ]] |پروٹسٹنٹ<ref>[http://www.encyclopedia.com/topic/Hendrik_Antoon_Lorentz.aspx Hendrik Antoon Lorentz]</ref> |"in recognition of the extraordinary service they rendered by his researches into the influence of [[magnetism]] upon [[radiation]] phenomena"<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1902 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1902/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |[[File:Pieter Zeeman.jpg|75px]] |[[پیڑ زیمین]] |[[نیدرلینڈ]] |Dutch Reformed Church<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1902/zeeman-bio.html Pieter Zeeman - Biographical]</ref> |"in recognition of the extraordinary service they rendered by their researches into the influence of magnetism upon radiation phenomena |- |1903 |[[File:Paul Nadar - Henri Becquerel.jpg|75px]] |[[ہنری بیکرویل ]] |[[فرانس]] |رومن کیتھولک <ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/laureates/index.php?id=4 Henri Becquerel]</ref> |"for his discovery of spontaneous [[radioactivity]]"<ref name=N1903>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1903 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1903/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1904 |[[File:John William Strutt.jpg|75px]] |[[جان ولیم سٹرٹ ]] |[[برطانیہ]] |Anglican<ref>Peter J. Bowler (2014). "Reconciling Science and Religion: The Debate in Early-Twentieth-Century Britain", University of Chicago Press. p. 35</ref><ref>Sir William Gavin (1967). "Ninety Years of Family Farming: The Story of Lord Rayleigh's and Strutt & Parker Farms". Hutchinson, p. 37</ref> |"for his investigations of the densities of the most important gases and for his discovery of [[argon]] in connection with these studies"<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1904 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1904/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1905 |[[File:Phillipp Lenard in 1900.jpg|75px]] |[[فلپ لینارڈ ]] |[[آسٹریا ہنگری]]<br />[[جرمنی]] |کرسچئین<ref>[http://www.nndb.com/people/441/000099144/ Philipp Lenard]</ref> |"for his work on [[cathode ray]]s"<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1905 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1905/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref><ref name="Lundestad">{{cite web |first=Geir |last=Lundestad |authorlink=Geir Lundestad |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/articles/lundestad-review/index.html |title=The Nobel Peace Prize, 1901–2000 |publisher=Nobel Foundation |date=2001-03-15 |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- |1906 |[[File:J.J Thomson.jpg|75px]] |[[جے جے تھامسن ]] |برطانیہ |Anglican<ref>{{Cite web |title=Essay on Thomson life and religious views |url=http://www.asa3.org/ASA/PSCF/1986/JASA6-86Seeger.html |access-date=2016-05-18 |archive-date=2015-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151201005910/http://www.asa3.org/ASA/PSCF/1986/JASA6-86Seeger.html |dead-url=yes }}</ref> |"for his theoretical and experimental investigations on the [[conduction of electricity]] by gases"<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1906 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1906/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1909 |[[File:Guglielmo Marconi.jpg|75px]] |[[گُگلیلمو مارکونی]]([[مارکونی]]) |[[اٹلی]] |رومن کیتھولک<ref>Marconi, Maria Christina, ''Marconi My Beloved''[https://books.google.com/books?id=wfSABTyeiV4C&pg=PA19&dq=marconi+catholic&hl=en&sa=X&ei=StMVVfzhMYOXNp_agPgI&ved=0CDIQ6AEwBA#v=onepage&q=marconi%20catholic&f=false]''. 2001. p. 19-24.''</ref> |"for his contributions to the [[Invention of radio|development of wireless telegraphy]]"<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1909 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1909/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1914 |[[File:Max von Laue 1914.jpg|75px]] |[[میکس وون لیو]] |[[جرمنی]] |کرسچئین<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1914/laue-bio.html Max von Laue: Biographical] The Nobel Prize in Physics 1914. Nobel Foundation.</ref><ref>{{Cite journal | doi = 10.1098/rsbm.1960.0028| title = [[میکس وون لیو]] 1879-1960| journal = [[Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society]]| volume = 6| pages = 134| year = 1960| last1 = Ewald | first1 = P. P. | authorlink1 = Paul Peter Ewald}}</ref><ref>Magill, Frank Northen (1989) ''The Nobel Prize Winners'', Salem Press. ISBN 0893565598. p. 198</ref> |"For his discovery of the [[X-ray crystallography|diffraction of X-rays]] by crystals",<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1914 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1914/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> an important step in the development of [[X-ray spectroscopy]]. |- |rowspan=2|1915 |[[File:Wh-bragg.jpg|75px]] |[[ولیم ہنری براگ]] |[[برطانیہ]] |کرسچئین<ref>[http://adb.anu.edu.au/biography/bragg-sir-william-henry-5336 Bragg, Sir William Henry (1862–1942)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130320003055/http://adb.anu.edu.au/biography/bragg-sir-william-henry-5336 |date=2013-03-20 }}</ref><ref>[http://www.britannica.com/biography/William-Bragg Sir William Bragg from Britannica]</ref><ref>{{Cite web |title=The Religious Affiliation of Nobel Prize-winning physicist William Henry Bragg |url=http://www.adherents.com/people/pb/William_Henry_Bragg.html |access-date=2016-05-18 |archive-date=2017-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170704142538/http://www.adherents.com/people/pb/William_Henry_Bragg.html |dead-url=yes }}</ref> |rowspan=2|"For his services in the analysis of [[crystal structure]] by means of X-rays",<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1915 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1915/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> an important step in the development of [[X-ray crystallography]] |- |[[File:Wl-bragg.jpg|75px]] |[[ولیم لاورنس براگ]] |[[آسٹریلیا]] [[برطانیہ]] |کرسچئین |- |1917 |[[File:Charles Glover Barkla.jpg|75px]] |[[چارلس گلور بارکالا]] |[[برطانیہ]] |Methodist<ref>School of Mathematics and Statistics. [http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/Biographies/Barkla.html "Charles Glover Barkla"] (2007), University of St Andrews, Scotland. JOC/EFR.</ref><ref>H.S. Allen (1947), Obituary Notices of Fellows of the Royal Society, Vol. 5, No. 15,. "[http://www.jstor.org/discover/10.2307/769087?uid=3738664&uid=2129&uid=2&uid=70&uid=4&sid=21103238109881 Charles Glover Bark]"</ref><ref>[http://www.encyclopedia.com/topic/Charles_Glover_Barkla.aspx Charles Glover Barkla], Complete Dictionary of Scientific Biography (2008)</ref> |"For his discovery of the [[X-ray fluorescence|characteristic Röntgen radiation]] of the elements",<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1917 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1917/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> another important step in the development of [[X-ray spectroscopy]] |- |1918 |[[File:Max Planck 1933.jpg|75px]] |[[میکس پلانک]] |[[جرمنی]] |Raised Lutheran, later in life, Planck's views on God were that of a deist{{efn|He stated that: "Both Religion and science require a belief in God. For believers, God is in the beginning, and for physicists He is at the end of all considerations… To the former He is the foundation, to the latter, the crown of the edifice of every generalized world view."}}<ref name="adherents.com">[http://www.adherents.com/people/pp/Max_Planck.html The Religious Affiliation of Physicist Max Planck] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170810130831/http://www.adherents.com/people/pp/Max_Planck.html |date=2017-08-10 }}. adherents.com. Retrieved on 2011-07-05.</ref> |"for the services he rendered to the advancement of physics by his discovery of energy [[quantum mechanics|quanta]]"<ref>{{cite web |title = The Nobel Prize in Physics 1918 |publisher = Nobel Foundation |url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1918/index.html |accessdate = 2008-10-09}}</ref> |- |1919 |[[File:Johannes Stark.jpg|75px]] |[[جوہنس سٹارک]] |[[جرمنی]] |کرسچئین<ref>[http://www.nndb.com/people/553/000099256/ Johannes Stark]</ref> |"for his discovery of the [[Doppler effect]] in [[canal rays]] and the splitting of [[spectral line]]s in [[electric field]]s"<ref>{{cite web |title = The Nobel Prize in Physics 1919 |publisher = Nobel Foundation |url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1919/index.html |accessdate = 2008-10-09}}</ref> |- |1923 |[[File:Robert Andrews Millikan 1920s.jpg|75px]] |[[رابرٹ انڈریو ملکین]] |[[امریکا]] |کرسچئین<ref name="Millikan 1929">"Millikan, Robert Andrew", [[Who's Who in America]] v. 15, 1928–1929, p. 1486</ref><ref>[http://www.adherents.com/people/pm/Robert_Millikan.html The Religious Affiliation of Physicist Robert Andrews Millikan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170704140437/http://www.adherents.com/people/pm/Robert_Millikan.html |date=2017-07-04 }}. adherents.com</ref><ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1923/millikan-bio.html Nobel biography]. nobelprize.org.</ref><ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,715687,00.html "Medicine: Science Serves God,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130817193240/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,715687,00.html |date=2013-08-17 }} ''Time,'' June 4, 1923. Accessed 19 Jan. 2013.</ref> He dealt with this in his [[Terry Lectures]] at [[Yale]] in 1926–7, published as ''Evolution in Science and Religion''.<ref>''Evolution in Science and Religion'' (1927), 1973 edition: Kennikat Press, ISBN 0-8046-1702-3</ref> |"for his work on the [[elementary charge]] of electricity and on the [[photoelectric effect]]"<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1923 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1923/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1925 |[[File:Gustav Hertz.jpg|75px]] |[[گستاف لوڈوگ ہرٹز]] |[[جرمنی]] |Lutheran<ref>{{cite web|url=http://www1.uni-hamburg.de/rz3a035//bundesstrasse1.html|title=Buildings Integral to the Former Life and/or Persecution of Jews in Hamburg|publisher=uni-hamburg.de|author=Robertson, Struan|accessdate=22 February 2012|archive-date=27 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120327213148/http://www1.uni-hamburg.de/rz3a035//bundesstrasse1.html|dead-url=yes}}</ref> |"for his discovery of the laws governing the impact of an [[electron]] upon an atom"<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1925 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1925/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1927 |[[File:Arthur Compton.jpg|75px]] |[[آرتھر کومپٹون]] |[[امریکا]] |Presbyterian<ref>{{cite web|url=http://www.aps.org/units/fps/newsletters/2003/april/commentary.html|title=Physics and Society newsletter April 2003 Commentary|publisher=|accessdate=15 January 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,755635-5,00.html|title=Science: Cosmic Clearance|date=13 January 1936|work=TIME.com|accessdate=15 January 2015|archive-date=26 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226101941/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,755635-5,00.html|dead-url=yes}}</ref> |"for his discovery of the [[Compton effect|effect named after him]]"<ref name=N1927>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1927 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1927/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1932 |[[File:Bundesarchiv Bild183-R57262, Werner Heisenberg.jpg|75px]] |[[ورنر ہیزنبرگ]] |[[جرمنی]] |Lutheran<ref>{{Cite book|last1=Stewart|first1=Ian|title=Why Beauty Is Truth: A History of Symmetry|url=http://books.google.co.uk/books?id=6akF1v7Ds3MC|accessdate=June 14, 2006|year=2008|publisher=[[Basic Books|Basic]]|isbn=9780465082377|page=206}}</ref><ref>[http://www.adherents.com/people/ph/Werner_Heisenberg.html The religion of Werner Heisenberg, physicist] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101129213817/http://www.adherents.com/people/ph/Werner_Heisenberg.html |date=2010-11-29 }}. Adherents.com. Retrieved on 2012-02-01.</ref> |"for the creation of [[quantum mechanics]], the application of which has, inter alia, led to the discovery of the [[allotropic]] forms of hydrogen"<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1932 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1932/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1936 |[[File:Hess.jpg|75px]] |[[وکٹر فرانسس ہیس]] |[[آسٹریا]] |کرسچئین<ref>{{cite web|url=http://www.nndb.com/people/731/000099434/|title=Victor Francis Hess|publisher=|accessdate=15 January 2015}}</ref><ref>{{cite book|url=http://books.google.com/books?id=AtngooiwXikC&pg=PA254|title=A Dictionary of Scientists|publisher=|accessdate=15 January 2015}}</ref> He wrote on the topic of science and religion in his article ''"My Faith"''.<ref>Victor Francis Hess. "[http://newspaperarchive.com/us/texas/san-antonio/san-antonio-light/1946/11-03/page-52 My Faith]". San Antonio Light Newspaper Archive. Sunday, November 3, 1946, p. 52</ref> |"for his discovery of [[cosmic ray|cosmic radiation]]"<ref name="N1936">{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1936 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1936/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1937 |[[File:George Paget Thomson.jpg|75px]] |[[جارج پاگٹ تھامسن]] |[[برطانیہ]] |کرسچئین |"for his experimental discovery of the [[electron diffraction|diffraction of electrons]] by crystals"<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1937 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1937/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1938 |[[File:Enrico Fermi 1943-49 140x190.jpg|75px]] |[[انریکو فرمی]] |[[اٹلی]] |Raised رومن کیتھولک, then become an agnostic |"for his demonstrations of the existence of new radioactive elements produced by [[neutron irradiation]], and for his related discovery of nuclear reactions brought about by slow neutrons"<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1938 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1938/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1945 |[[File:Wolfgang Pauli ETH-Bib Portr 01042.jpg|75px]] |[[ولف گینگ پاولی]] |[[آسٹریا]] |Raised رومن کیتھولک<ref>{{cite web|url=http://www.jinfo.org/Physicists.html|title=Jewish Physicists|accessdate=2006-09-30}}</ref> |"for the discovery of the Exclusion Principle, also called the [[Pauli principle]]"<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1945 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1945/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |rowspan=2|1951 | |[[جوہن کوکروفٹ]] |[[برطانیہ]] |کرسچئین |rowspan=2|"for their pioneer work on the transmutation of atomic nuclei by artificially accelerated atomic particles"<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1951 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1951/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |[[File:Ernest Walton.jpg|75px]] |[[ارنسٹ والٹن]] |[[آئرلینڈ]] |Methodist<ref>V. J. McBrierty: Ernest Thomas Sinton Walton, The Irish Scientist, 1903-1995 (Trinity College Dublin, 2003)</ref> |- |1952 |[[File:Edward Mills Purcell.jpg|75px]] |[[ایڈوارڑملس پرسل]] |[[امریکا]] |پروٹسٹنٹ |"for his development of new methods for nuclear magnetic precision measurements and discoveries in connection therewith"<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1952 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1952/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1953 |[[File:Zernike.jpg|75px]] |[[فرٹز زرنیک]] |Netherlands |پروٹسٹنٹ |"for his demonstration of the phase contrast method, especially for his invention of the [[phase contrast microscope]]"<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1953 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1953/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |rowspan=2|1954 |[[File:Max Born.jpg|75px]] |[[میکس بورن]] |[[جرمنی]]<br />[[برطانیہ]] |Lutheran{{sfn|Greenspan|2005|pp=61–62}} |"for his fundamental research in [[quantum mechanics]], especially for his statistical interpretation of the [[wavefunction]]"<ref name="N54">{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1954 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1954/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |[[File:Bothe.jpg|75px]] |[[والٹتھر بوتھ]] |[[مغربی جرمنی]] |پروٹسٹنٹ |"for the [[Coincidence circuit|coincidence method]] and his discoveries made therewith"<ref name="N54"/> |- |rowspan=2|1955 |[[File:Willis Lamb 1955.jpg|75px]] |[[ولس لیمب]] |[[امریکا]] |پروٹسٹنٹ |"for his discoveries concerning the [[fine structure]] of the hydrogen spectrum"<ref name="N55">{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1955 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1955/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |[[File:Polykarp Kusch.jpg|75px]] |[[پولی کارپ کوشچ]] |[[امریکا]] |پروٹسٹنٹ |"for his precision determination of the [[magnetic moment]] of the [[electron]]"<ref name="N55"/> |- |1958 |[[File:Ilya Frank.jpg|75px]] |[[الوا فرانک]] |[[سویت یونین]] |Russian Orthodox (he is also from Jewish descended) |for the discovery and the interpretation of the [[Cherenkov-Vavilov effect|Cherenkov effect]]"<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1958 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1958/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |rowspan=2|1963 ||[[File:Maria Goeppert-Mayer.jpg|75px]] |[[ماریہ جیوپرٹ مئیر]] |[[امریکا]] |کرسچئین<ref name="100 Years of Nobel Prizes: p.48">100 Years of Nobel Prizes: p.48</ref> |rowspan=2|"for their discoveries concerning [[Nuclear shell model|nuclear shell structure]]" |- |[[File:Jensen.jpg|75px]] |[[جے ہنس ڈی ہنسن]] |[[مغربی جرمنی]] |کرسچئین |- |1964 |[[File:Charles Townes Nobel.jpg|75px]] |[[چارلس ہارڈ ٹاونس]] | [[امریکا]] |پروٹسٹنٹ ([[United Church of Christ]])<ref>[[Harvard Gazette]] June 16, 2005 [http://news.harvard.edu/gazette/2005/06.16/05-laser.html Laser's inventor predicts meeting of science, religion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305074632/http://news.harvard.edu/gazette/2005/06.16/05-laser.html |date=2016-03-05 }}</ref> |"for fundamental work in the field of [[quantum electronics]], which has led to the construction of [[oscillator]]s and [[amplifier]]s based on the [[maser]]&ndash;[[laser]] principle"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1964 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1964/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1971 |[[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]] |[[ڈینس گبور]] |[[ہنگری]]– [[برطانیہ]] |Raised a [[پروٹسٹنٹ]],<ref>http://www.bookrags.com/biography/dennis-gabor-wop/</ref> but he considered himself agnostic<ref>{{cite book|title=Notable Scientists from 1900 to the Present: D-H|url=https://archive.org/details/notablescientist0000unse|year=2001|publisher=Gale Group|isbn=9780787617530|author=Brigham Narins|accessdate=30 May 2012|page=[https://archive.org/details/notablescientist0000unse/page/797 797]|quote=Although Gabor's family became Lutherans in 1918, religion appeared to play a minor role in his life. He maintained his church affiliation through his adult years but characterized himself as a "benevolent agnostic".}}</ref> |"for his invention and development of the [[holography|holographic method]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1971 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1971/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1974 |[[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]] |[[انٹونی ہیوش]] | [[برطانیہ]] | کرسچئین<ref>{{cite book|author1=J. C. Polkinghorne|author2=John Polkinghorne|author3=Nicholas Beale|title=Questions of Truth: Fifty-One Responses to Questions about God, Science, and Belief|url=http://books.google.com/books?id=jiXANZ1CPD4C|accessdate=27 July 2012|date=16 January 2009|publisher=Westminster John Knox Press|isbn=978-0-664-23351-8|page=12}}</ref> |"for his pioneering research in [[Radio astronomy|radio astrophysics]]: Ryle for his observations and inventions, in particular of the [[aperture synthesis]] technique, and Hewish for his decisive role in the discovery of [[pulsar]]s"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1974 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1974/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1980 |[[File:James-cronin.jpg|75px]] |[[جیمز واٹسن کرونن]] | [[امریکا]] |پروٹسٹنٹ<ref name="autobio">{{cite web|last=Cronin|first=James |title=Autobiography |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1980/crnin-autobio.html|work=The Nobel Prize in Physics 1980: James Cronin, Val Fitch|publisher=[[نوبل فاونڈیشن]]|accessdate=22 May 2012|authorlink=James Cronin|year=1980}}</ref><ref>{{Citation|author=[[Henry Margenau|Margenau, H.]]|year=1992|title=Cosmos, Bios, Theos: Scientists Reflect on Science, God, and the Origins of the Universe, Life, and Homo Sapiens|publisher=[[Open Court Publishing Company]]|page=105}} co-edited with [[Roy Abraham Varghese]]. This book is mentioned in a December 28, 1992 [[ٹائم (رسالہ)]] article: [http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,977352-1,00.html Galileo And Other Faithful Scientists] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121025232639/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,977352-1,00.html |date=2012-10-25 }}</ref> |"for the discovery of violations of fundamental [[symmetry principles]] in the decay of [[neutral K-meson]]s"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1980 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1980/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1984 |[[File:Carlo Rubbia 2012.jpg|75px]] |[[کارلو روبیا]] | [[اٹلی]] |رومن کیتھولک |"for his decisive contributions to the large project, which led to the discovery of the field [[W and Z bosons|particles W and Z]], communicators of [[weak interaction]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1984 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1984/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1985 |[[File:Klaus von Klitzing 2015.jpg|75px]] |[[کلاوس ون کلٹزنگ]] | [[مغربی جرمنی]] |رومن کیتھولک |"for the discovery of the [[Quantum Hall effect|quantized Hall effect]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1985 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1985/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1993 |[[File:2008JosephTaylor.jpg|75px]] |[[جوزف ہوٹن ٹیلر ]] | [[امریکا]] | [[Quaker]]<ref>{{cite web|url=http://www.nndb.com/people/995/000099698/|title=Joseph H. Taylor, Jr.|publisher=|accessdate=15 January 2015}}</ref> |"for the discovery of a [[PSR B1913+16|new type]] of [[pulsar]], a discovery that has opened up new possibilities for the study of [[Gravitational wave|gravitation]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1993 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1993/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1996 |[[File:Douglas Osheroff NSF.jpg|75px]] |[[ڈوگلاس اوشروف]] | [[امریکا]] |Lutheran<ref name="NobelBio">[http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1996/osheroff-autobio.html Biography on the Nobel Foundation website]</ref> |"for his discovery of [[superfluid]]ity in [[helium-3]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1996 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1996/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1997 |[[File:William D. Phillips.jpg|75px]] |[[ولیم ڈینیل فلپس]] | [[امریکا]] |پروٹسٹنٹ (United Methodist Church)<ref>{{cite web|url=http://www.issr.org.uk/about/founding_members.asp|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050307010942/http://www.issr.org.uk/about/founding_members.asp|title=Founding Members of ISSR|archivedate=7 March 2005|publisher=|accessdate=15 January 2015|dead-url=yes}}</ref> |"for development of methods to cool and trap atoms with laser light."<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1997 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1997/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |2002 |[[File:RiccardoGiacconi.jpg|75px]] |[[رککارڈو گیاککونی]] | [[اٹلی]]<br />[[امریکا]] |رومن کیتھولک |"for pioneering contributions to astrophysics, which have led to the discovery of [[cosmic X-ray source]]s" |- |2007 |[[File:Peter Gruenberg 01.jpg|75px]] |[[پیٹر گرون برگ]] | [[جرمنی]] |رومن کیتھولک |"for the discovery of [[giant magnetoresistance]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 2007 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2007/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |} === کیمیاء=== {| align="center" class="wikitable" |- ! سال ! colspan=2|انعام یافتہ ! ملک ! فرقہ وجہ |- |1901 |[[Image:Vant Hoff.jpg|75px]] |[[یاکوبس ہینریکوس وانت ہوف]] |[[نیدرلینڈ]] |پروٹسٹنٹ<ref>{{Cite EB1911|wstitle=van't Hoff, Jacobus Hendricus}}</ref> |"[for his] discovery of the laws of chemical dynamics and [[osmotic pressure]] in solutions"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1901 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1901/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1902 |[[Image:Hermann Emil Fischer. Photograph by Atelier Victoria, 1895. Wellcome V0027668 (cropped).jpg|75px]] |[[ہرمن امیل فشر]] |جرمنی |پروٹسٹنٹ<ref>{{Cite journal| doi = 10.1002/ange.19921041204| title = Emil Fischers Beweis der Konfiguration von Zuckern: eine Würdigung nach hundert Jahren| year = 1992| last1 = Lichtenthaler | first1 = F. W.| journal = Angewandte Chemie| volume = 104| issue = 12| pages = 1577–1593 }}</ref><ref>{{cite journal|last=Forster|first=Martin Onslow|title=Emil Fischer memorial lecture|journal=Journal of the Chemical Society, Transactions|date=1 January 1920|volume=117|pages=1157–1201|doi=10.1039/CT9201701157}}</ref> |"[for] his work on [[Sugar#Chemistry|sugar]] and [[Purine#History|purine]] syntheses"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1902 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1902/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1904 | [[File:William Ramsay.jpg|75px]] |Sir [[سر ولیم ریمسی]] |{{nowrap|برطانیہ}} |پروٹسٹنٹ<ref>[https://archive.org/stream/reportofbritisha12scie#page/n155/mode/2up Presidential Address to the British Association Meeting, held at Portsmouth in 1911]</ref> |"[for his] discovery of the [[noble gases|inert gaseous elements in air]], and his determination of their place in the periodic system"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1904 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1904/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1905 | [[File:Adolf von Baeyer (1905).jpg|75px]] |[[ایڈولف وان بایر|Johann Friedrich Wilhelm Adolf von Baeyer]] |جرمنی |Lutheran (from Jewish descent)<ref>http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GSln=Baeyer&GSfn=Johann&GSmn=Jacob&GSbyrel=all&GSdyrel=all&GSob=n&GRid=115866487&df=all&</ref><ref>http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=cr&GSln=Baeyer&GSfn=Johann&GSmn=Jacob&GSbyrel=all&GSdyrel=all&GSob=n&GRid=115866487&CRid=2509397&df=all&</ref><ref>{{cite web|url=http://science.howstuffworks.com/dictionary/famous-scientists/chemists/adolf-von-baeyer-info.htm |title=HowStuffWorks "Adolf von Baeyer" |publisher=Science.howstuffworks.com |date=2009-07-20 |accessdate=2013-12-09}}</ref> |"[for] the advancement of organic chemistry and the chemical industry, through his work on [[Indigo dye|organic dyes]] and hydroaromatic compounds"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1905 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1905/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1907 | [[File:Eduard Buchner (Nobel 1907).jpg|75px]] |[[ایدوارد بوخنر]] |[[جرمنی]] |پروٹسٹنٹ |"for his biochemical researches and his discovery of cell-free [[zymase|fermentation]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1907 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1907/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1908 |[[File:Ernest Rutherford (Nobel).jpg|75px]] |[[ایرنسٹ ردرفورڈ]] |[[برطانیہ]]<br>[[نیوزیلینڈ]] |پروٹسٹنٹ<ref>The who's who of Nobel Prize winners, 1901-1995, p. 5</ref><ref>''"Whenever one of his experiments went well, Rutherford would loudly sing his favorite hymn, Onward کرسچئین Soldiers"'', {{cite book |url=http://books.google.com/books?id=9QmdAAAAQBAJ&pg=PA28 |title=Who Split the Atom | page= 28}}</ref> |"for his investigations into the disintegration of the elements, and the chemistry of [[Radioactivity#Discovery|radioactive substances]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1908 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1908/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1910 |[[File:Otto Wallach.jpg|75px]] |[[اوتو والاخ]] |جرمنی |[[پروٹسٹنٹ]]<ref name="Magill1990">{{cite book|author=Frank Northen Magill|title=1901–1937|url=http://books.google.com/books?id=jsfaAAAAMAAJ|year=1990|publisher=Salem Press|isbn=978-0-89356-562-6}}</ref> |"[for] his services to organic chemistry and the chemical industry by his pioneer work in the field of [[alicyclic compound]]s"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1910 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1910/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1913 |[[Image:Alfred Werner.jpg|75px]] |[[الفرڈ ورنر]] |[[سویٹزلینڈ]] |He was raised as [[رومن کیتھولک]]<ref>http://www.britannica.com/EBchecked/topic/639857/Alfred-Werner</ref> |"[for] his work on the [[Octahedral molecular geometry|linkage of atoms in molecule]]s [...] especially in inorganic chemistry"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1913 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1913/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1918 |[[Image:Fritz Haber.png|75px]] |[[فرٹز ہیبر]] |جرمنی |Converts to پروٹسٹنٹism from Judaism<ref name=Stoltzenberg>{{cite book |last1=Stoltzenberg |first1=Dietrich |title=Fritz Haber : Chemist, Nobel laureate, German, Jew|date=2004 |publisher=Chemical Heritage Foundation |location=Philadelphia |isbn=0-941901-24-6 |accessdate=8 September 2014 }}</ref> |"for the [[ہیبر کا طریقہ|synthesis of ammonia]] from its elements"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1918 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1918/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1920 |[[Image:Walther Nernst.jpg|75px]] |[[والتھر نرنسٹ|Walther Hermann Nernst]] |[[جرمنی]] |پروٹسٹنٹ<ref>{{cite book|last=Barkan|first=Diana|title=Walther Nernst and the transition to modern physical science|url=https://archive.org/details/walthernernsttra0000bark|year=1999|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=052144456X}}</ref> |"[for] his work in [[Third law of thermodynamics#History|thermochemistry]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1920 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1920/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1921 |[[File:Frederick Soddy.jpg|75px]] |[[فریڈرک سوڈی]] |برطانیہ |پروٹسٹنٹ<ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1921/soddy-bio.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1921 - Frederick Soddy Biographical|publisher=Nobelprize.org|accessdate=16 March 2014}}</ref> |"for his contributions to our knowledge of the chemistry of radioactive substances, and his investigations into the origin and nature of [[Isotope#History|isotopes]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1921 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1921/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1922 |[[File:Francis William Aston.jpg|75px]] |[[فرانسسولیم ایسٹون]] |برطانیہ |پروٹسٹنٹ |"for his discovery, by means of his mass spectrograph, of [[Stable isotope|isotopes]], in a large number of non-radioactive elements, and for his enunciation of the [[Whole number rule|whole-number rule]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1922 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1923 |[[Image:Fritz Pregl.jpg|75px]] |[[فرٹز پریگل]] |[[آسٹریا]] |کرسچئین |"for his invention of the method of [[microanalysis|micro-analysis]] of organic substances"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1923 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1923/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1925 |[[Image:Richard Adolf Zsigmondy.jpg|75px]] |[[رچرڈ اڈولف زگمونڈی]] |[[جرمنی]] / [[ہنگری]] |پروٹسٹنٹ |"for his demonstration of the heterogeneous nature of [[colloid]] solutions and for the methods he used"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1925 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1925/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1926 |[[File:The-svedberg-1.jpg|75px]] |[[تھیوڈر سویڈبرگ|The (Theodor) Svedberg]] |Sweden |کرسچئین |"for [[Ultracentrifuge|his work on disperse systems]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1926 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1926/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1927 |[[File:Heinrich Wieland.jpg|75px]] |[[ہائنرش اٹو ویلینڈ]] |جرمنی |کرسچئین |"for his investigations of the constitution of the [[bile acid]]s and related substances"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1927 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1927/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1928 |[[File:Windaus.jpg|75px]] |[[ایڈولف اٹو رائنہولڈ ونڈاؤس]] |جرمنی |کرسچئین |"[for] his research into the constitution of the [[sterol]]s and his connection with the [[vitamin]]s"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1928 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1928/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |rowspan=2|1929 |[[File:ArthurHarden.jpg|75px]] |[[آرتھر ہارڈن]] |[[برطانیہ]] |کرسچئین |rowspan=2|"for their investigations on the fermentation of sugar and [[zymase|fermentative enzyme]]s"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1929 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1929/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |[[File:Euler-chelpin.jpg|75px]] |[[ہانز فان]] |[[سویڈن]] |کرسچئین |- |1930 |[[File:Hans Fischer (Nobel).jpg|75px]] |[[ہانز فشر]] |جرمنی |پروٹسٹنٹ |"for his researches into the constitution of [[haemin]] and [[chlorophyll]] and especially for his synthesis of haemin"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1930 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1930/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |- |rowspan=2|1931 |[[File:Carl Bosch.jpg|75px]] |[[کارل بوش]] |جرمنی |پروٹسٹنٹ |rowspan=2|"[for] their contributions to the invention and development of [[Bergius process and Haber–Bosch process|chemical high pressure methods]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1931 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1931/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |[[File:Bergius.jpg|75px]] |[[فریڈرخ برجیاس]] |[[جرمنی]] |پروٹسٹنٹ |- |1934 |[[File:Urey.jpg|75px]] |[[ہارلڈ اری|Harold Clayton Urey]] |[[امریکا]] |[[Church of the Brethren]]{{sfn|Arnold|Bigeleisen||Hutchison|1995|p=365}} |"for his discovery of [[deuterium|heavy hydrogen]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1934 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1934/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1937 |[[File:Karrer.jpg|75px]] |[[پاول کرر]] |Switzerland |کرسچئین |"for his investigations on [[carotenoid]]s, [[Flavin group|flavins]] and vitamins [[vitamin A|A]] and [[حیاتین ب-2|B₂]]" |- |1938 |[[File:Richard Kuhn ETH-Bib Dia 248-065.jpg|75px]] |[[رچرڈ کوہن]] |جرمنی |رومن کیتھولک |"for his work on [[carotenoid]]s and [[vitamin]]s"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1938 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1938/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1939 |[[File:Leopold Ruzicka ETH-Bib Portr 00239.jpg|75px]] |[[لیپولڈروزکا]] |[[سویٹزرلینڈ]] |رومن کیتھولک |"for his work on polymethylenes and higher [[terpene]]s" |- |1943 | [[Image:George de Hevesy.jpg|75px]] |[[جارج دی ہیوسی]] |جرمنی |رومن کیتھولک <ref>http://www.geni.com/people/George-Charles-de-Havesey/6000000013761368687</ref>[[Hungarian Jewish|of Hungarian Jewish descent]]<ref name=Hilger>{{Citation|last=Levi|first=Hilde|title=George de Hevesy : life and work : a biography|year=1985|publisher=A. Hilger|location=Bristol |isbn=9780852745557|page=14}}</ref> |"for his work on the use of isotopes as [[radioactive tracer|tracers]] in the study of chemical processes"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1943 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1943/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1944 |[[File:Bundesarchiv Bild 183-46019-0001, Otto Hahn.jpg|75px]] |[[اوٹو ہان]] |جرمنی |پروٹسٹنٹ<ref>{{Cite book|last1=Hahn|first1=Otto|authorlink1=Otto Hahn|title=My Life: the Autobiography of a Scientist|url=http://books.google.co.uk/books?id=qS9DAAAAIAAJ|accessdate=June 14, 2012|year=1970|publisher=Herder and Herder|page=28}}</ref> |"for his discovery of the [[nuclear fission|fission]] of heavy nuclei"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1944 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1944/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1945 |[[File:Virtanen.jpg|75px]] |[[ارٹوری المری ورٹنن]] |Finland |پروٹسٹنٹ |"for his research and inventions in agricultural and nutrition chemistry, especially for his [[AIV fodder|fodder preservation method]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1945 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1945/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |rowspan=3|1946 |[[File:James Batcheller Sumner.jpg|75px]] |[[جیمز بی سمر ]] |امریکا |کرسچئین |"for his discovery that [[Enzyme#Etymology and history|enzyme]]s can be crystallized"<ref name="The Nobel Prize in Chemistry 1946">{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1946 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1946/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |[[File:John Howard Northrop.jpg|75px]] |[[جان ہورڈ نورتروپ]] |امریکا |کرسچئین |rowspan=2|"for their preparation of enzymes and [[Virus#History|virus proteins]] in a pure form"<ref name="The Nobel Prize in Chemistry 1946"/> |- |[[File:Wendell Meredith Stanley.jpg|75px]] |[[ونڈل میریڈتھ سٹینلی]] |[[امریکا]] |کرسچئین |- |1947 |[[File:Robert Robinson organic chemist.jpg|75px]] |[[رابرٹ رابنسن|Sir Robert Robinson]] |[[برطانیہ]] |[[پروٹسٹنٹ]] |"for his investigations on [[Tropinone|plant products of biological importance]], especially the alkaloids"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1947 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1947/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1949 |[[File:William Giauque Nobel.jpg|75px]] |[[ولیم جیوک|William Francis Giauque]] |امریکا |پروٹسٹنٹ |"for his [[Magnetic refrigeration|contributions in the field of chemical thermodynamics]], particularly concerning the behaviour of substances at extremely low temperatures"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1949 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1949/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |rowspan=2|1950 |[[File:Otto Paul Hermann Diels.jpg|75px]] |[[اوٹوڈیلس ]] |[[مغربی جرمنی ]] |کرسچئین |rowspan=2|"for their discovery and development of the [[Diels–Alder reaction|diene synthesis]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1950 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1950/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |[[File:Kurt Alder Nobel.jpg|75px]] |[[کرٹ الڈر]] |[[مغربی جرمنی]] |کرسچئین |- |1953 |[[File:Hermann Staudinger.jpg|75px]] |[[ہرمن سٹاوڈنگر]] |[[مغربی جرمنی]] |کرسچئین |"for his discoveries in the field of [[Polymer chemistry#History|macromolecular chemistry]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1953 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1953/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1962 |[[File:Max Perutz.jpg|75px]] |[[میکس پیروٹز ]] |برطانیہ |Raised رومن کیتھولک<ref>[http://www.haaretz.com/news/features/this-day-in-jewish-history/this-day-in-jewish-history-death-of-a-nobel-chemist.premium-1.501731 This Day in Jewish History / Death of a Nobel chemist]</ref><ref>[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2222719/ Max Perutz and the secret of life, by Georgina Ferry]</ref><ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1383967/Max-Perutz-OM.html Max Perutz OM]</ref> |"for his studies of the structures of [[myoglobin|globular proteins]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1962 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1962/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |rowspan=2|1963 |[[File:Karl Ziegler Nobel.jpg|75px]] |[[کارل زیگلر]] |[[مغربی جرمنی]] | Lutheran<ref name="Sherby">{{cite book|last=Sherby|first=Louise|title=The Who's Who of Nobel Prize Winners 1901–2000|url=https://archive.org/details/whoswhoofnobelpr0000unse_p3z8|publisher=Oryx Press|location=Westport, CT|year=2002|edition=Fourth|isbn=1-57356-414-1}}</ref> |rowspan=2|"for [[Ziegler–Natta catalyst|their discoveries]] in the field of the chemistry and technology of high polymers"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1963 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1963/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |[[File:Giulio Natta Nobel.jpg|75px]] |[[گیلیو ناٹا]] |[[اٹلی]] |رومن کیتھولک |- |1964 |[[File:Dorothy Hodgkin Nobel.jpg|75px]] |[[ڈوروتھی ہودگکنگ ]] |برطانیہ |کرسچئین<ref>[https://books.google.co.il/books?id=3jrbmL-DgZQC&pg=PA46&dq=women+100+Years+of+Nobel+Prizes&hl=iw&sa=X&ved=0CB0Q6AEwAGoVChMIl6Gz6bT7xgIVzgrbCh0YRAyE#v=onepage&q=women%20100%20Years%20of%20Nobel%20Prizes&f=false 100 Years of Nobel Prizes: p.48]</ref> |"for her [[X-ray crystallography#Early organic and small biological molecules|determinations by X-ray techniques]] of the structures of important biochemical substances"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1964 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1964/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1969 |[[File:Odd Hassel.jpg|75px]] |[[اوڈ ہسل]] |[[ناروے]] |پروٹسٹنٹ |"for his contributions to the development of the concept of [[conformational isomerism|conformation]] and its application in chemistry"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1969 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1969/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1970 |[[File:Luisfedericoleloir.jpg|75px]] |[[گرہارڈہرز برگ ]] |[[ارجنٹا‏ئن]] |رومن کیتھولک<ref name="Long">{{cite journal|doi=10.1146/annurev.bi.52.070183.000245|last=Leloir|first=Luis|year=1983|title=Far Away and Long Ago|journal=Annual Reviews of Biochemistry|publisher=Annual Reviews|volume=52|pages=1–15|url=http://arjournals.annualreviews.org/doi/pdf/10.1146/annurev.bi.52.070183.000245|pmid=6351722}}</ref> |"for his discovery of sugar nucleotides and his role in the [[Luis Federico Leloir#Sugar nucleotides|biosynthesis of carbohydrates]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1970 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1970/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1971 |[[Image:Herzberg,Gerhard 1952 London.jpg|75px]] |[[لویس ٖفیڈریکو لیلوئر]] |Canada/جرمنی |کرسچئین |"for his contributions to the knowledge of electronic structure and geometry of molecules, particularly [[Radical (chemistry)|free radicals]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1971 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1971/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |rowspan=2|1975 |[[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]] |[[جان کونفورتھ|John Warcup Cornforth]] |Australia<br />برطانیہ |Presbyterian<ref name="UniSyd">[http://sydney.edu.au/science/chemistry/aboutus/cornforth.html Sir John Cornforth - Chemistry], The University of Sydney</ref> |"for his work on the [[stereochemistry]] of enzyme-catalyzed reactions"<ref name="n1975">{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1975 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1975/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |[[File:Vladimir Prelog ETH-Bib Portr 00214.jpg|75px]] |[[ولادمیر پریلوگ]] |Yugoslavia/Switzerland |رومن کیتھولک |"for his research into the [[chirality (chemistry)|stereochemistry]] of organic molecules and reactions"<ref name="n1975"/> |- |1984 |[[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]] |[[رابرٹ بروس میریفیلڈ]] |امریکا |کرسچئین<ref>Petkewich, Rachel. [http://pubs.acs.org/cen/news/84/i22/8422merrifield.html "Nobel Laureate R. Bruce Merrifield Dies At 84"], ''[[Chemical & Engineering News]]'', May 23, 2006. Accessed May 9, 2007. "Robert Bruce Merrifield, a biochemist who won the 1984 Nobel Prize in Chemistry for a method he named solid-phase peptide synthesis, died on May 14 at his home in Cresskill, N.J., after a long illness. He was 84."</ref> |"for his development of methodology for [[Solid phase peptide synthesis|chemical synthesis on a solid matrix]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1984 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1984/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1990 |[[Image:E.J.Coreyx240.jpg|75px]] |[[الیاس جیمز کورے]] |امریکا |کرسچئین ([[راسخُ الا عتقاد کلیسا]])<ref>[http://nobelprize.org/chemistry/laureates/1990/corey-autobio.html Elias James Corey – Autobiography<!-- Bot generated title -->]</ref> |"for his development of the theory and methodology of [[Retrosynthetic analysis|organic synthesis]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1990 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1990/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |rowspan=2|1995 |[[File:Mario Molina 1c389 8387.jpg|75px]] |[[ماریو جے. مولینا]] |Mexico |رومن کیتھولک<ref name="autobiography">{{cite web| last = Molina | first = Mario | title=Autobiography| url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1995/molina-autobio.html | publisher = [[نوبل فاونڈیشن]] | year=2007| accessdate = 2008-05-30}}</ref> |rowspan=2|"for their work in atmospheric chemistry, particularly concerning the formation and [[Ozone depletion|decomposition of ozone]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1995 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1995/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |[[Image:F. Sherwood Rowland.jpg|75px]] |[[فرانک شروڈ رولینڈ ]] |امریکا |کرسچئین |- |rowspan=2|1996 |[[File:Robert Curl crop 2009 CHAO.jpg|75px]] |[[رابرٹ کرل|Robert F. Curl Jr.]] |امریکا |[[Methodist]]<ref name=":0">[http://www.nndb.com/people/798/000100498/ Robert F. Curl, Jr<!-- Bot generated title -->]</ref> |rowspan=2|"for their discovery of fullerenes"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1996 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1996/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- | |[[رچرڈ سمالی|Richard E. Smalley]] |امریکا |کرسچئین<ref>{{Cite web |title=(May 2005, letter sent to the Hope College 2005 Alumni Banquet) |url=http://www.hope.edu/pr/pressreleases/content/view/full/7309 |access-date=2016-05-18 |archive-date=2010-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528080014/http://www.hope.edu/pr/pressreleases/content/view/full/7309 |dead-url=yes }}</ref> |- |2003 |[[File:Peter Agre.jpg|75px]] |[[پیٹر اگری]] |امریکا |[[لوتھریت]]<ref>http://www.nndb.com/people/868/000100568/</ref><ref>http://www.scientificamerican.com/podcast/episode.cfm?id=nobel-laureate-peter-agre-from-aqua-11-07-20</ref><ref>http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2003/agre-autobio.html</ref> |"for discoveries concerning channels in cell membranes [...] for the discovery of [[Aquaporin|water channels]]"<ref name="n2003">{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 2003| publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2003/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |2007 |[[Image:Prof Ertl-Portrait.jpg|75px]] |[[گر ہارڈ ارٹل]] |جرمنی |کرسچئین<ref name=cicero>{{cite news|author=Till Weishaupt|title=Glauben Sie an Gott?|url=http://www.cicero.de/kapital/glauben-sie-gott/38343|work=Cicero|date=December 2007|quote=Translated from German: Oh, yes, I believe in God. (...) I am a کرسچئین and I try to live as a کرسچئین (...) I read the Bible very often and I try to understand it.|accessdate=2014-09-03}}</ref> |"for [[Gerhard Ertl#Research|his studies of chemical processes on solid surfaces]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 2007| publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2007/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |2012 |[[File:Brian Kobilka (649437151).jpg|75px]] |[[برائن کوبلکا]] |امریکا |رومن کیتھولک<ref>{{Cite web | date=2012-10-23 | url=http://www.catholicnews.com/data/briefs/cns/20121023.htm | title=Catholic scientist at Stanford shares Nobel Prize for work in chemistry | publisher=Catholic News Service | accessdate=2013-01-19}}</ref> |"for studies of [[G protein-coupled receptor|G-protein-coupled receptors]]"<ref name="nobel-2012-1">{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 2012| publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2012/index.html|accessdate=2012-10-13}}</ref> |- |2014 |[[File:Stefan W Hell.jpg|75px]] |[[سٹیفین ہیل|Stefan W. Hell]] |Romania |پروٹسٹنٹ<ref>{{ro icon}} Răzvan Băltăreţu, [http://adevarul.ro/tech/stiinta/premiul-nobel-chimie-fost-castigat-roman-1_5435107c0d133766a8c357bf/index.html "Un cercetător născut în judeţul Arad este printre câştigătorii premiului Nobel pentru chimie"], ''Adevărul'', October 8, 2014</ref> |"for the development of [[Super-resolution microscopy|super-resolved fluorescence microscopy]]"<ref>{{cite news | url = http://www.bbc.com/news/science-environment-29536525 | title = Microscope work wins Nobel Prize | date = 8 October 2014 | publisher = BBC }}</ref> |} === فعلیات و طب === {| align="center" class="wikitable" |- ! سال ! colspan=2|انعام یافتہ ! ملک ! فرقہ ! وجہ |- |1901 |[[Image:EmilVonBehring.jpg|75px]] |[[امیل وون بیرنگ]] |[[جرمنی]] |پروٹسٹنٹ<ref>Derek S. Linton, ''Emil von Behring: Infectious Disease, Immunology, Serum Therapy'', American Philosophical Society, 2005, p. 198</ref> |"for his work on [[blood plasma|serum]] therapy, especially its application against [[diphtheria]], by which he has opened a new road in the domain of medical science and thereby placed in the hands of the physician a victorious weapon against illness and deaths"<ref name="nobel-1901"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1901/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1901 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }} </ref> |- |1902 |[[Image:Ronald Ross.jpg|75px]] |Sir [[رونالڈ روس]] |[[برطانیہ]]<br>[[بھارت]] |پروٹسٹنٹ |"for his work on [[malaria]], by which he has shown how it enters the organism and thereby has laid the foundation for successful research on this disease and methods of combating it"<ref name="nobel-1902"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1902/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1902 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }} </ref> |- |1903 |[[File:Niels ryberg.jpg|75px]] |[[نیلس ریبرگ فنسن]] |[[ڈنمارک]]<br>([[جزائرفارو]]) |پروٹسٹنٹ |"[for] his contribution to the treatment of diseases, especially [[lupus vulgaris]], with concentrated light radiation, whereby he has opened a new avenue for medical science"<ref name="nobel-1903"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1903/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1903 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }} </ref> |- |1905 |[[File:RobertKoch cropped.jpg|75px]] |[[رابرٹ کوچ]] |[[جرمنی]] |کرسچئین |"for his investigations and discoveries in relation to [[tuberculosis]]"<ref name="nobel-1905"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1905/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1905 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |rowspan=2|1906 |[[File:Camillo Golgi nobel.jpg|75px]] |[[Camillo Golgi]] |[[اطالیہ]] |رومن کیتھولک |rowspan=2|"in recognition of their work on the structure of the [[nervous system]]"<ref name="nobel-1906"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1906/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1906 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |[[File:Cajal-Restored.jpg|75px]] | [[سانتیاگو رامون ای کاخال]] |[[ہسپانیہ]] |رومن کیتھولک<ref>[http://www.nndb.com/people/862/000125487/ Santiago Ramón y Cajal]</ref> |- |1909 |[[File:Emil Theodor Kocher nobel.jpg|75px]] |[[ایمل تھیوڈر کوچر]] |[[سویٹزرلینڈ]] |پروٹسٹنٹ ([[Moravian Church]])<ref name="bonjour1981">{{cite book | last = Bonjour | first = Edgar | title=Theodor Kocher | series = Berner Heimatbücher | volume = 40/41 | pages = | year= 1981 | publisher = Verlag Paul Haupt | location = Bern |origyear=1st. pub. in 1950 (http://d-nb.info/363374914) | isbn = 3258030294 | edition = 2nd (2., stark erweiterte Auflage 1981) | url = http://d-nb.info/810347253 | language = German }}</ref> |"for his work on the physiology, pathology and surgery of the [[thyroid gland]]"<ref name="nobel-1909"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1909/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1909 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1910 |[[File:Kossel, Albrecht (1853-1927).jpg|75px]] |[[البرچٹ کوسل]] |جرمنی |پروٹسٹنٹ |"in recognition of the contributions to our knowledge of [[cell biology|cell chemistry]] made through his work on [[protein]]s, including the [[nucleic acid|nucleic substances]]"<ref name="nobel-1910"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1910/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1910 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1912 |[[File:Alexis Carrel 02.jpg|75px]] |[[الیکسس کارل]] |France |رومن کیتھولک<ref name="Alexis Carrel 1939">Alexis Carrel, ''The Voyage to Lourdes'' (New York, Harper & Row, 1939).</ref> | "[for] his work on vascular [[surgical suture|suture]] and the [[Organ transplantation|transplantation]] of [[blood vessel]]s and [[عُضو|organ]]s"<ref name="nobel-1912"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1912/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1912 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1919 |[[File:Jules Bordet nobel.jpg|75px]] |[[جیولس بورڈٹ]] |[[بلجئیم]] |کرسچئین |"for his discoveries relating to [[immune system|immunity]]"<ref name="nobel-1919"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1919/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1919 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1920 |[[File:August Krogh Bain 32006.jpg|75px]] |[[اگسٹ گروٹ|Schack August Steenberg Krogh]] |[[ڈنمارک]] |پروٹسٹنٹ |"for his discovery of the capillary motor regulating mechanism"<ref name="nobel-1920"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1920/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1920 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1923 |[[Image:Fredrick banting.jpg|75px]] |Sir [[Frederick Banting|Frederick Grant Banting]] |[[کینیڈا]] |پروٹسٹنٹ ([[United Church of Canada]])<ref>[http://www.nndb.com/people/843/000126465/ Frederick G. Banting]</ref> |"for the discovery of [[insulin]]"<ref name="nobel-1923"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1923/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1923 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |- |1924 |[[Image:Willem Einthoven.jpg|75px]] |[[ویلم ائینتھون]] |{{nowrap|[[نیدرلینڈز|The Netherlands]]}} |پروٹسٹنٹ ([[Evangelical Lutheran Church in the Kingdom of the Netherlands|Lutheran]])<ref>[http://familytreemaker.genealogy.com/users/w/a/l/Theodorus-J-Walbeek/WEBSITE-0001/UHP-0191.html The Walbeek Family from Holland:Information about Louise Marie Mathilde Carolien de Vogel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130531201032/http://familytreemaker.genealogy.com/users/w/a/l/Theodorus-J-Walbeek/WEBSITE-0001/UHP-0191.html |date=2013-05-31 }}. Familytreemaker.genealogy.com (1927-09-29). Retrieved on 2012-07-25.</ref><ref>[http://www.nndb.com/people/927/000126549/ Willem Einthoven]</ref> |"for the discovery of the mechanism of the [[electrocardiogram]]"<ref name="nobel-1924"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1924/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1924 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |- |1926 |[[File:J Fibiger.jpg|75px]] |[[جوہنس فائبگر]] |[[ڈنمارک]] |Lutheran<ref>[http://www.nndb.com/people/172/000126791/ Johannes Fibiger]</ref> |"for his discovery of the [[Spiroptera carcinoma]]"<ref name="nobel-1926"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1926/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1926 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |- |1928 |[[Image:Jules Nicole.jpg|75px]] |[[چارلس نکولے|Charles Jules Henri Nicolle]] |France |رومن کیتھولک |"for his work on [[typhus]]"<ref name="nobel-1928"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1928/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1928 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |rowspan=2|1929 |[[File:Christiaan Eijkman.jpg|75px]] |[[کرسچیناجک مین]] |The Netherlands |پروٹسٹنٹ |"for his discovery of the antineuritic [[vitamin]]"<ref name = "nobel-1929"/> |- |[[File:Frederick Gowland Hopkins nobel.jpg|75px]] |Sir [[فریڈرک گولینڈ ہوپکنس]] |برطانیہ |Chrisian |"for his discovery of the growth-stimulating [[vitamin]]s"<ref name="nobel-1929"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1929/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1929 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1930 |[[File:Karl Landsteiner nobel.jpg|75px]] |[[کارل لینڈ سٹینر]] |[[آسٹریا]] |converted from [[یہودیت]] to [[رومن کیتھولک]] in 1890<ref name="Anna L. Staudacher 2009, p. 349">Anna L. Staudacher: ''"… meldet den Austritt aus dem mosaischen Glauben". 18000 Austritte aus dem Judentum in Wien, 1868–1914: Namen – Quellen – Daten''. Peter Lang, Frankfurt, 2009, ISBN 978-3-631-55832-4, p. 349</ref> |"for his discovery of human [[ABO blood group system|blood groups]]"<ref name="nobel-1930"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1930/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1930 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1931 |[[File:Otto Warburg.jpg|75px]] |[[اوٹو ہنرچ وار برگ]] |جرمنی |کرسچئین<ref>{{Cite web |title=Otto Heinrich Warburg |url=http://www.smokershistory.com/OWarburg.htm |access-date=2016-05-18 |archive-date=2016-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161108062816/http://smokershistory.com/OWarburg.htm |dead-url=yes }}</ref> |"for his discovery of the nature and mode of action of the [[cytochrome|respiratory enzyme]]"<ref name="nobel-1931"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1931/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1931 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1932 |[[File:Prof. Charles Scott Sherrington.jpg|75px]] |Sir [[چارلس سکوٹ شرنگ ٹن]] |برطانیہ |Anglican<ref>Baptisms solemnized in the Parish of St James Clerkenwell, in the County of Middlesex in the Year 1863, p. 558, nos 5826, 5827 & 5828 (on line at ancestry.co.uk)</ref> |"for his discoveries regarding the functions of [[neuron]]s"<ref name="nobel-1932"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1932/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1932 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |rowspan=3|1934 |[[File:George Whipple nobel.jpg|75px]] |[[جارج ویپل|George Hoyt Whipple]] |امریکا |پروٹسٹنٹ<ref name="nap">{{cite web |url=http://www.nap.edu/reingroom/books/biomems/gwhipple.html |title=The National Academies Press: Biographical Memoirs – George Hoyt Whipple |accessdate=3 January 2010}}</ref> |rowspan=3|"for their discoveries concerning [[liver]] therapy in cases of [[anaemia]]"<ref name="nobel-1934"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1934/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1934 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |[[File:George Minot nobel.jpg|75px]] |[[جارج مانٹ|George Richards Minot]] |امریکا |پروٹسٹنٹ<ref>{{cite journal |title= Obituary |date= April 6, 1950 |journal= [[New England Journal of Medicine]] |url= http://www.nejm.org/doi/pdf/10.1056/NEJM19004062421414 |doi=10.1056/NEJM195004062421414 |volume= 242 |issue= 14 |pages= 565–565}}</ref> |- |[[File:William P Murphy.jpg|75px]] |[[ولیم پی مارفی|William Parry Murphy]] |امریکا |پروٹسٹنٹ |- |1935 |[[File:Hans Spemann nobel.jpg|75px]] |[[ہنس سپیمین]] |جرمنی |پروٹسٹنٹ<ref>Feldberg W, rev. Tansey EM (2004–2011). [http://www.oxforddnb.com/view/article/3294 Dale, Sir Henry Hallett (1875–1968)], ''Oxford Dictionary of National Biography'', Oxford University Press, 2004; online edn, Jan 2011. Retrieved 2011-07-08.</ref> |"for his discovery of the organizer effect in [[embryonic development]]"<ref name="nobel-1935"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1935/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1937 |[[File:Albert Szent-Györgyi cropped.jpg|75px]] |[[البرٹ سزنٹ-گیورگی|Albert Szent-Györgyi von Nagyrapolt]] |[[مجارستان]] | [[کالوینیت|Calvinist]]<ref>Dr.Czeizel, E.: Családfa,page 148, Kossuth Könyvkiadó,1992.</ref><ref>Dr. Czeizel E. : Az érték még mindig bennünk van, page 172, Akadémiai kiadó, Budapest</ref> |"for his discoveries in connection with the [[cellular respiration|biological combustion processes]], with special reference to [[vitamin C]] and the catalysis of [[fumaric acid]]"<ref name="nobel-1937"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1937/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1937 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1938 |[[File:Corneille Heymans nobel.jpg|75px]] |[[کارنیلی ہیمینس|Corneille Jean François Heymans]] |Belgium |رومن کیتھولک<ref>de Castro, F. (2009) Towards the sensory nature of the carotid body: Hering, De Castro and Heymans. Front. Neuroanat. 3: 23 (1-11) (doi:10.3389/neuro.05.023.2009).</ref> |"for the discovery of the role played by the [[Paranasal sinuses|sinus]] and [[aorta|aortic mechanisms]] in the regulation of [[تنفّس کاری|respiration]]"<ref name="nobel-1938"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1938/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1938 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1939 |[[File:Gerhard Domagk nobel.jpg|75px]] |[[گرہارڈ ڈومگٹ]] |جرمنی |پروٹسٹنٹ<ref>[[Thomas Hager]], ''The Demon Under the Microscope'' (2006) ISBN 1-4000-8213-7 (cited in [http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=67754 "The Saga of a Sulfa Drug Pioneer"] – [[این پی ار]] ''[[Weekend Edition]]'' 23 December 2006)</ref> |"for the discovery of the [[antibacterial]] effects of [[prontosil]]"<ref name="nobel-1939"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1939/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1939 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |rowspan=2|1943 |[[File:Henrik Dam nobel.jpg|75px]] |[[ہنرک ڈیم|Carl Peter Henrik Dam]] |Denmark |پروٹسٹنٹ |"for his discovery of [[vitamin K]]"<ref name = "nobel-1943"/> |- |[[File:Edward A Doisy.jpg|75px]] |[[ایدوارڈ اڈلبرٹڈویسی]] |امریکا |پروٹسٹنٹ ([[Congregationalists]])<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1943/doisybio.html Edward A. Doisy - Biographical]</ref> |"for his discovery of the chemical nature of [[vitamin K]]"<ref name="nobel-1943"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1943/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1943 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1945 |[[File:Alexander Fleming 1945.jpg|75px]] |Sir [[الیگزنڈر فلیمنگ]] |برطانیہ |رومن کیتھولک<ref>[http://www.nndb.com/people/696/000091423/ Alexander Fleming]</ref> ||"for the discovery of [[penicillin]] and its curative effect in various [[infectious disease]]s"<ref name="nobel-1945"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1945/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1945 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |rowspan=3|1947 |[[File:Carl Ferdinand Cori.jpg|75px]] |[[کارل فرڈیننڈ کوری]] |امریکا |رومن کیتھولک<ref>{{Cite journal | doi = 10.1016/0006-3002(56)90255-4 | last1 = Houssay | first1 = B. A. | title = Carl F. And Gerty T. Cori | journal = Biochimica et Biophysica Acta | volume = 20 | issue = 1 | pages = 11–16 | year = 1956 | pmid = 13315342 }}</ref> |rowspan=2|"for their discovery of the course of the catalytic conversion of [[glycogen]]"<ref name = "nobel-1947"/> |- |[[File:Gerty Theresa Cori.jpg|75px]] |[[گرٹی کوری|Gerty Theresa Cori, née Radnitz]] | امریکا |رومن کیتھولک<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.csupomona.edu/~nova/scientists/articles/cori.html |access-date=2016-05-18 |archive-date=2012-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121110101439/http://www.csupomona.edu/~nova/scientists/articles/cori.html |dead-url=yes }}</ref> |- |[[File:Bernado Houssay.JPG|75px]] |[[برناڈو ہاوسے|Bernardo Alberto Houssay]] |[[ارجنٹائن]] |رومن کیتھولک<ref>{{Cite journal | last1 = Sulek | first1 = K. | title = Nobel prize for Carl Ferdinand Cori and Gerta Theresa Cori in 1947 for discovery of the course of catalytic metabolism of glycogen. Prize for Alberto Bernardo Houssay for discovery on the role of the hypophysis in carbohydrate metabolism | journal = Wiadomosci lekarskie (Warsaw, Poland : 1960) | volume = 21 | issue = 17 | pages = 1609–1610 | year = 1968 | pmid = 4882480 }}</ref> |"for his discovery of the part played by the [[hormone]] of the [[anterior pituitary]] lobe in the metabolism of [[glucose|sugar]]"<ref name="nobel-1947"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1947/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1947 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1949 |[[File:Moniz.jpg|75px]] |[[انتونیو اگاس مونیس|António Caetano Egas Moniz]] |[[پرتگال]] |رومن کیتھولک<ref name="bookrags">{{cite web|url=http://www.bookrags.com/biography/antonio-egas-moniz-wsd/|title=World of Scientific Discovery on Antonio Egas Moniz|publisher=bookrags.com|accessdate=11 July 2010}}</ref> |"for his discovery of the therapeutic value of leucotomy ([[lobotomy]]) in certain psychoses"<ref name="nobel-1949"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1949/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1949 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1951 |[[File:Max Theiler nobel.jpg|75px]] |[[میکس تھیلر]] |[[جنوبی افریقہ]] |پروٹسٹنٹ<ref>{{cite journal|pmid=19870629 | doi=10.1084/jem.65.5.705 | pmc=2133518|title=Spontaneous Encephalomyelitis of Mice, A New Virus Disease|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-experimental-medicine_1937-05_65_5/page/705 |year=1937|last1=Theiler|first1=M.|journal=Journal of Experimental Medicine|volume=65|issue=5|pages=705–19}}</ref> |"for his discoveries concerning [[yellow fever]] and how to combat it"<ref name="nobel-1951"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1951/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1951 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1957 |[[File:Daniel Bovet nobel.jpg|75px]] |[[ڈینئیل بوٹ]] |[[اطالیہ]] |پروٹسٹنٹ |"for his discoveries relating to [[antihistamine|synthetic compounds that inhibit the action of certain body substances]], and especially their action on the vascular system and the skeletal muscles"<ref name="nobel-1957"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1957/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1957 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |rowspan=2|1958 |[[File:George Wells Beadle.jpg|75px]] |[[جارج ویل بیڈل]] |امریکا |کرسچئین<ref>{{Cite journal | last1 = Beadle | first1 = G. W. | title = Recollections | doi = 10.1146/annurev.bi.43.070174.000245 | journal = Annual Review of Biochemistry | volume = 43 | issue = 0 | pages = 1–13 | year = 1974 | pmid = 4605017| pmc = }}</ref> |rowspan=2| "for their discovery that [[gene]]s act by regulating definite chemical events" |- |[[File:Edward Lawrie Tatum nobel.jpg|75px]] |[[ایڈوارڈ لاورک ٹاوٹم]] |امریکا |کرسچئین |- |1959 |[[File:Severo Ochoa nobel.jpg|75px]] |[[سیویرو اوچاو]] |Spain<br> |رومن کیتھولک |"for their discovery of the mechanisms in the biological synthesis of [[ribonucleic acid]] and [[deoxyribonucleic acid]]"<ref name="nobel-1959"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1959/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1959 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1960 |[[File:Frank Macfarlane Burnet nobel.jpg|75px]] |Sir [[فرینک میکفر لین برنٹ]] |Australia |پروٹسٹنٹ<ref name=s8>Sexton (1999), p. 8.</ref> |"for discovery of acquired [[immune tolerance|immunological tolerance]]"<ref name="nobel-1960"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1960/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1960 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1961 |[[File:Georg von Békésy nobel.jpg|75px]] |[[جارج وون بیکسی]] |امریکا |کرسچئین<ref name=Goldstein>Goldstein, B. 2001. ''Sensation and Perception, 6th ed.'' London: Wadsworth.</ref> |"for his discoveries of the physical mechanism of stimulation within the [[cochlea]]"<ref name="nobel-1961"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1961/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1961 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1963 | |Sir [[جوہن ایکلس|John Carew Eccles]] |Australia |رومن کیتھولک<ref>{{cite web|url=http://muse.jhu.edu/journals/perspectives_in_biology_and_medicine/v044/44.2karczmar.pdf |title=Project MUSE - Sir John Eccles, 1903-1997: Part 2: The Brain as a Machine or as a Site of Free Will? |doi=10.1353/pbm.2001.0030 |publisher=Muse.jhu.edu |date= |accessdate=2015-06-26}}</ref> |"for his discoveries concerning the ionic mechanisms involved in excitation and inhibition in the peripheral and central portions of the [[nerve]] [[cell membrane]]"<ref name="nobel-1963"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1963/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1963 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |rowspan=2|1967 |[[File:Ragnar Granit2.jpg|75px]] |[[راگنر گرانٹ]] |Finland/Sweden |پروٹسٹنٹ |rowspan=2|"for their discoveries concerning the primary physiological and chemical visual processes in the [[human eye|eye]]"<ref name="nobel-1967"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1967/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1967 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |[[File:Haldan Keffer Hartline nobel.jpg|75px]] |[[ہالڈن کیفر ہارٹ لائن]] |امریکا |پروٹسٹنٹ |- |1972 |[[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]] |[[روڈنی رابرٹ پوٹر]] |امریکا |Methodists<ref>[http://www.nndb.com/people/111/000130718/ Rodney Robert Porter]</ref> |"for their discoveries concerning the chemical structure of [[antibodies]]"<ref name="nobel-1972"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1972/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1972 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |rowspan=2|1974 |[[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]] |[[البرٹ کلاوڈی]] |[[بلجئیم]] |رومن کیتھولک<ref>[http://www.nndb.com/people/186/000130793/ Albert Claude]</ref> |rowspan=2|"for their discoveries concerning the [[organelle|structural and functional organization of the cell]]"<ref name="nobel-1974"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1974/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1974 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |[[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]] |[[جارج ایمل پلاڈے|George E. Palade]] |Romania |[[راسخُ الا عتقاد کلیسا]] |- |1975 |[[File:Renato Dulbecco crop.jpg|75px]] |[[ریناٹو ڈلبیکو]] |Italy<br>امریکا |رومن کیتھولک |"for his discoveries concerning the interaction between [[tumor virus|tumour virus]]es and the genetic material of the cell"<ref name="nobel-1975"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1975/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1975 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1976 |[[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]] |[[ڈینئیل کارلیٹون گیجڈسک|D. Carleton Gajdusek]] |امریکا | Calvinist<ref name="la-times">{{cite news |newspaper=[[Los Angeles Times]] |title=D. Carleton Gajdusek dies at 85; Nobel Prize winner identified exotic disease, was unrepentant pedophile |first=Thomas |last=Maugh |date=2008-12-18 |accessdate=2012-05-12 |url=http://www.latimes.com/news/science/la-me-gajdusek18-2008dec18,0,7539125,full.story |archivedate=2013-01-27 |archiveurl=https://archive.today/20130127115258/http://www.latimes.com/news/science/la-me-gajdusek18-2008dec18,0,7539125,full.story }}</ref> |"for their discoveries concerning new mechanisms for the origin and dissemination of [[infectious disease]]s"<ref name="nobel-1976"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1976/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1976 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1978 |[[File:Werner Arber 2008.jpg|75px]] |[[ورنر اربر]] |Switzerland |پروٹسٹنٹ<ref>Arber, W. 1992. ''The Existence of a Creator Represents a Satisfactory Solution.'' In Margenau, H. and R. A. Varghese (eds.), ''Cosmos, Bios, Theos: Scientists Reflect on Science, God, and the Origins of the Universe, Life, and Homo sapiens.'' La Salle, IL: Open Court, p. 141-142.</ref> |"for the discovery of [[restriction enzyme]]s and their application to problems of [[molecular genetics]]"<ref name="nobel-1978"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1978/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1978 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1983 |[[File:Barbara McClintock (1902-1992).jpg|75px]] |[[باربرا مک کلنٹک]] |امریکا |پروٹسٹنٹ (Congregationalists)<ref name="100 Years of Nobel Prizes: p.48"/> | "for her discovery of [[transposon|mobile genetic elements]]"<ref name="nobel-1983"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1983/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1983 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |rowspan=2|1988 |[[File:James Black (pharmacologist).jpg|75px]] |Sir [[جیمز بلیک (ادویاتدان)|James W. Black]] |برطانیہ |پروٹسٹنٹ ([[Baptist]])<ref name="autobio1">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1988/black-autobio.html|title=Autobiography|last=Black|first=Sir James W|publisher=The Nobel Foundation|accessdate=23 March 2010}}</ref> |rowspan=2|"for their discoveries of important principles for [[Pharmacology|drug treatment]]"<ref name="nobel-1988"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1988/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1988 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref>داء البلهارسياbrown tickShiju.jpg00099#رودسياoxyuris@schistomamars crystaldavidabdelmohsen117retrocyle effhuamnurter#117second_ |- |[[Image:George H. Hitchings 1988.jpg|75px]] |[[جارج ایچ ہائیچنگ]] |امریکا |کرسچئین |- |1990 |[[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]] |[[جوزف میورے|Joseph E. Murray]] |امریکا |رومن کیتھولک<ref>{{cite web|url=http://catholicreview.org/article/home/catholic-transplant-pioneer-nobel-prize-winner-joseph-murray-dies|title=The Catholic Review > Home > Catholic transplant pioneer, Nobel Prize-winner Joseph Murray dies|publisher=|accessdate=15 January 2015|archive-date=26 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226102452/https://www.archbalt.org/catholicreview/|dead-url=yes}}</ref> |"for his discoveries concerning [[Organ transplantation|organ and cell transplantation]] in the treatment of human disease"<ref name="nobel-1990"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1990/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1990 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1992 |[[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]] |[[ایڈمنڈ ایچ فشر]]<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1992/krebs-bio.html Edwin G. Krebs - Biographical]</ref> |Switzerland<br>امریکا |پروٹسٹنٹ ([[Presbyterian]]) |"for their discoveries concerning reversible [[protein]] [[phosphorylation]] as a biological regulatory mechanism"<ref name="nobel-1992"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1992/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1992 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1995 |[[Image:Eric F. Wieschaus.jpg|75px]] |[[ارک ایف. وسچاوس]] |امریکا |رومن کیتھولک |"for his discoveries concerning the genetic control of early [[embryonic development]]"<ref name="nobel-1995"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1995/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1995 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |rowspan=2|1998 |[[Image:Loius Ignarro.jpg|75px]] |[[لیوس اگارو|Louis J. Ignarro]] |امریکا |رومن کیتھولک |rowspan=2|"for their discoveries concerning [[nitric oxide]] as a signalling molecule in the cardiovascular system"<ref name="nobel-1998"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1998/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1998 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |[[Image:Ferid Murad.jpg|75px]] |[[فیڑڈ میراڈ]] |امریکا |کرسچئین<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1998/murad-autobio.html]"Ferid Murad autobiography", [[نوبل فاونڈیشن]]</ref> |- |2000 |[[Image:Paul Greengard.jpg|75px]] |[[پاول گرین گارڈ]] |امریکا |پروٹسٹنٹ ([[Episcopal Church (امریکا)|Episcopalian]])<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2000/greengard-autobio.html Profile of Paul Greengard], nobelprize.org; accessed December 28, 2013.</ref> ||"for his discoveries concerning [[signal transduction]] in the [[nervous system]]"<ref name="nobel-2000"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2000/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2000 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |2004 |[[File:LindaBuck cropped 1.jpg|75px]] |[[لنڈابی بک]] |امریکا |کرسچئین |"for her discoveries of [[odorant receptor]]s and the organization of the [[olfactory system]]"<ref name="nobel-2004"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2004/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2004 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |rowspan=2|2007 |[[Image:Mario Capecchi UTHSCSA.JPG|75px]] |[[ماریو کیپیکی|Mario R. Capecchi]] |امریکا |[[Quaker]]<ref name="WashingtonPost2007_10_10">{{cite web|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/10/08/AR2007100800252_pf.html|title=From Child on Street to Nobel Laureate|author=Christopher Lee|date=2007-10-10|publisher=[[Washington Post]]}}</ref> |rowspan=2|"for their discoveries of principles for introducing specific gene modifications in mice by the use of [[embryonic stem cell]]s."<ref name="nobel-2007"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2007/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2007 | accessdate = 2007-10-08 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |[[File:Martin Evans Nobel Prize.jpg|75px]] |Sir [[مارٹن ایوانس|Martin J. Evans]] |برطانیہ |کرسچئین |- |2012 |[[Image:John Gurdon Cambridge 2012.JPG|75px]] |Sir [[جان بی. گرڈن|John B. Gurdon]] |برطانیہ |پروٹسٹنٹ (Anglican)<ref>{{cite web|url=http://www.ewtn.com/vnews/getstory.asp?number=125061|title=Nobel Prize Winner Participates at Vatican Conference|author=Ann Schneible|date=2013-12-04}}</ref> |"for the discovery that mature cells can be [[Induced pluripotent stem cell|reprogrammed]] to become [[pluripotent]]"<ref name="nobel-2012"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2012/ | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2012 | accessdate = 2012-10-08 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |} === ادب=== {| align="center" class="wikitable" |- ! سال ! colspan=2|انعام یافتہ ! ملک ! فرقہ ! وجہ |- | 1902 | [[File:T-mommsen-2.jpg|75px]] | [[تھیوڈور مومسن]] | [[File:Flag of the German Empire.svg|20px]] [[جرمن سلطنت|جرمنی]] | پروٹسٹنٹ | "the greatest living master of the art of historical writing, with special reference to his monumental work, ''[[History of Rome (Mommsen)|A History of Rome]]''"<ref name="Literature1902">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1902/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1902|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1903 | [[File:Björnstjerne Björnson, 1901.jpg|75px]] | [[بیورنستار بیورنسن]] | [[File:Union Jack of Sweden and Norway (1844-1905).svg|20px]] [[سویڈن و ناروے اتحاد|Norway]] | پروٹسٹنٹ<ref>{{cite journal|author=Schmiesing, Ann |year=2002|title=Bjørnson and the Inner Plot of 'A Midsummer Night's Dream'|url=https://archive.org/details/sim_scandinavian-studies_winter-2002_74_4/page/465 |journal=Scandinavian Studies|volume=74|issue=4|pages=465|jstor=40920401}}</ref> | "as a tribute to his noble, magnificent and versatile poetry, which has always been distinguished by both the freshness of its inspiration and the rare purity of its spirit"<ref name="Literature1903">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1903/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1903|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | rowspan="2" | 1904 | [[File:Frédéric Mistral by Paul Saïn.jpg|75px]] | [[فریڈرک مسترال]] | [[File:Flag of France.svg|20px]] [[فرانسیسی جمہوریہ سوم|France]] | رومن کیتھولک | "in recognition of the fresh originality and true inspiration of his poetic production, which faithfully reflects the natural scenery and native spirit of his people, and, in addition, his significant work as a [[آکسیٹان زبان|Provençal]] philologist"<ref name="Literature1904">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1904/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1904|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | [[File:José Echegaray y Eizaguirre.jpg|75px]] | [[جوزے ایشوگرائے]] | [[File:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|20px]] [[Restoration (Spain)|Spain]] | رومن کیتھولک | "in recognition of the numerous and brilliant compositions which, in an individual and original manner, have revived the great traditions of the Spanish drama"<ref name="Literature1904"/> |- | 1905 | [[File:Henryk Sienkiewicz 02.jpg|75px]] | [[ہینرک شنگوچ]] | [[File:Military ensign of Vistula Flotilla of Congress Poland.svg|20px]] [[Vistula Land|Poland]] | رومن کیتھولک<ref name="psb203">[[Henryk Markiewicz]], "Sienkiewicz, Henryk Adam Aleksander Pius", ''[[Polski słownik biograficzny]]'', vol. XXXVII, 1997</ref> | "because of his outstanding merits as an epic writer"<ref name="Literature1905">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1905/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1905|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1909 | [[File:Selma Lagerlöf.jpg|75px]] | [[سلما لاگرلف]] | {{flag|Sweden}} | کرسچئین<ref name="change">{{citation |url=http://info.jpost.com/C002/Supplements/TimesOfChange/book_ch1_3.html |title=Times of Change |first=Heike |last=Zaun-Goshen |year=2002 |access-date=2016-05-18 |archive-date=2010-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100617050146/http://info.jpost.com/C002/Supplements/TimesOfChange/book_ch1_3.html |dead-url=yes }}</ref> | "in appreciation of the [[lofty idealism]], vivid imagination and spiritual perception that characterize her writings"<ref name="Literature1909">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1909/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1909|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1910 | [[File:Adolf Friedrich Erdmann von Menzel 042.jpg|75px]] | [[پال ہیسی|Paul von Heyse]] |[[File:Flag of the German Empire.svg|20px]] [[جرمن سلطنت|جرمنی]] | پروٹسٹنٹ of Jewish descent | "as a tribute to the consummate artistry, permeated with idealism, which he has demonstrated during his long productive career as a lyric poet, dramatist, novelist and writer of world-renowned short stories"<ref name="Literature1910">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1910/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1910|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1916 | [[File:Johan Krouthén - Porträtt av Verner von Heidenstam.jpg|75px]] | [[ورنروون ہایڈنسٹام]] | {{flag|Sweden}} | کرسچئین<ref>Sohrabi, Bahram (2005). "Early Swedish Travelers to Persia," ''Iranian Studies'' '''38''' (4)</ref> | "in recognition of his significance as the leading representative of a new era in our literature"<ref name="Literature1916">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1916/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1916|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1923 | [[File:William Butler Yeat by George Charles Beresford.jpg|75px]] | [[ڈبلیو بی . یٹس|William Butler Yeats]] | data-sort-value="Ireland"| [[File:Flag of Ireland.svg|20px]] [[Irish Free State|Ireland]] | Anglica<ref>{{cite book|last=Pierce|first=David|title=Irish writing in the twentieth century: a reader|year=2000|publisher=Literary Collections|page=293|isbn=1-85918-258-5}}</ref> | "for his always inspired poetry, which in a highly artistic form gives expression to the spirit of a whole nation"<ref name="Literature1923">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1923/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1923|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1924 | [[File:Władysław Reymont.jpg|75px]] | [[ولاڈی سلا ریمنٹ]] | data-sort-value="Poland"| [[File:Flag of Poland (1928-1980).svg|20px]] [[Second Polish Republic|Poland]] | رومن کیتھولک<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1924/reymont-bio.html Wladyslaw Reymont - Biographical]</ref> | "for his great national epic, ''[[Chłopi|The Peasants]]''"<ref name="Literature1924">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1924/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1924|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1926 | [[File:Grazia Deledda 1926.jpg|75px]] | [[گیزیا ڈلیڈا]] | data-sort-value="Italy"| [[File:Flag of Italy (1861-1946).svg|20px]] [[مملکت اطالیہ|Italy]] | رومن کیتھولک<ref>[http://www.nndb.com/people/583/000140163/ Grazia Deledda]</ref> | "for her idealistically inspired writings which with plastic clarity picture the life on her native island and with depth and sympathy deal with human problems in general"<ref name="Literature1926">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1926/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1926|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1928 | [[File:Sigrid Undset 1928.jpg|75px]] | [[سگرڈ انڈسٹ]] | data-sort-value="Norway"| {{flag|Norway}} <br> (Born in {{flag|Denmark}}) | رومن کیتھولک<ref>Sparrow, Stephen (2003). [http://catholiceducation.org/articles/arts/al0173.html "Sigrid Undset: Catholic Viking"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303185354/http://catholiceducation.org/articles/arts/al0173.html |date=2016-03-03 }}</ref> | "principally for her powerful descriptions of Northern life during the Middle Ages"<ref name="Literature1928">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1928/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1928|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1929 | [[File:Thomas Mann 1937.jpg|75px]] | [[تھامس مین]] | data-sort-value="جرمنی"| [[File:Flag of جرمنی (3-2 aspect ratio).svg|20px]] [[Weimar Republic|جرمنی]] | پروٹسٹنٹ (Lutheran)<ref>[http://www.nndb.com/people/180/000025105/#FN1 Thomas Mann]</ref><ref>{{Cite web |title=The Religious Affiliation of Author Thomas Mann |url=http://www.adherents.com/people/pm/Thomas_Mann.html |access-date=2016-05-18 |archive-date=2017-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170710115218/http://www.adherents.com/people/pm/Thomas_Mann.html |dead-url=yes }}</ref> | "principally for his great novel, ''[[Buddenbrooks]]'', which has won steadily increased recognition as one of the classic works of contemporary literature"<ref name="Literature1929">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1929/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1929|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1933 | [[File:Ivan Bunin 1933.jpg|75px]] | [[آیان بینن]] | data-sort-value="France"| [[File:Flag of France.svg|20px]] [[فرانسیسی جمہوریہ سوم|France]] (Born in [[File:Flag of Russia.svg|20px]] [[Russian Empire|Russia]]) | Eastern Orthodox | "for the strict artistry with which he has carried on the classical Russian traditions in prose writing"<ref name="Literature1933">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1933/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1933|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1938 | [[File:Pearl Buck (Nobel).jpg|75px]] | [[پرل ایس بک]] | {{flag|امریکا|1912}} | پروٹسٹنٹ ([[American Southern Presbyterian Mission|Southern Presbyterian]])<ref>{{citation|first=David |last=Shavit|publisher=Greenwood Publishing Group |year=1990|isbn=0-313-26788-X |title=The امریکا in Asia: a historical dictionary|url= https://books.google.com/books?id=IWdZTaJdc6UC |page=480}} (Entry for "Sydenstricker, Absalom")</ref> | "for her rich and truly epic descriptions of peasant life in China and for her biographical masterpieces"<ref name="Literature1938">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1938/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1938|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1945 | [[File:Gabriela Mistral-01 cropped.jpg|75px]] | [[گبریلا مسٹرال]] | data-sort-value="Chile"| [[File:Flag of Chile.svg|20px]] [[Presidential Republic (1925–73)|Chile]] | رومن کیتھولک<ref>[http://www.poetryfoundation.org/bio/gabriela-mistral Gabriela Mistral 1889–1957]</ref> | "for her lyric poetry which, inspired by powerful emotions, has made her name a symbol of the idealistic aspirations of the entire Latin American world"<ref name="Literature1945">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1945/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1945|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1946 | [[File:Hermann Hesse 1946.jpg|75px]] | [[ہرمن ہسی]] | data-sort-value="Switzerland"| {{flag|Switzerland}} <br> (Born in [[File:Flag of the German Empire.svg|20px]] [[جرمن سلطنت|جرمنی]]) | کرسچئین<ref>As quoted by Serrano, Miguel. 1996. ''[https://books.google.com.mx/books?id=sQt8bd6wFr0C&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false C.G. Jung and Hermann Hesse: A Record of Two Friendships]''. Daimon. p. 21</ref><ref>Hilbert, Mathias. 2005. ''Hermann Hesse und sein Elternhaus - Zwischen Rebellion und Liebe: Eine biographische Spurensuche''. Calwer Verlag GmbH, p. 226</ref> | "for his inspired writings which, while growing in boldness and penetration, exemplify the classical humanitarian ideals and high qualities of style"<ref name="Literature1946">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1946/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1946|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1947 | [[File:André Gide.jpg|75px]] | [[آندرے ژید]] | data-sort-value="France"| [[File:Flag of France.svg|20px]] [[فرانسیسی جمہوریہ چہارم|France]] | پروٹسٹنٹ<ref>{{Cite web |title=The Life and Works of Andre Gide |url=http://www.andregide.org/gidebio2.html |access-date=2016-05-18 |archive-date=2017-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170728135138/http://www.andregide.org/gidebio2.html |dead-url=yes }}</ref> | "for his comprehensive and artistically significant writings, in which human problems and conditions have been presented with a fearless love of truth and keen psychological insight"<ref name="Literature1947">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1947/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1947|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1948 | [[File:T.S. Eliot, 1923.JPG|75px]] | [[ٹی۔ ایس ایلیٹ]] | data-sort-value="برطانیہ"| {{flag|برطانیہ}} <br> (Born in the {{flag|امریکا}}) | [[Anglican]]<ref>plaque on interior wall of Saint Stephen's</ref><ref>obituary notice in ''Church and King'', Vol. XVII, No. 4, 28 February 1965,−− p. 3.</ref> | "for his outstanding, pioneer contribution to present-day poetry"<ref name="Literature1948">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1948/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1948|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1949 | [[File:Carl Van Vechten - William Faulkner.jpg|75px]] | [[ویلیم فالکنر]] | {{flag|امریکا|1912}} | پروٹسٹنٹ (Episcopalian) | "for his powerful and artistically unique contribution to the modern American novel"<ref name="Literature1949">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1949/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1949|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1952 | [[File:François Mauriac (1932).jpg|75px]] | [[فرانسیوس ماؤریک]] | data-sort-value="France"| [[File:Flag of France.svg|20px]] [[فرانسیسی جمہوریہ چہارم|France]] | رومن کیتھولک<ref>[http://www.britannica.com/biography/Francois-Mauriac François Mauriac]</ref> | "for the deep spiritual insight and the artistic intensity with which he has in his novels penetrated the drama of human life"<ref name="Literature1952">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1952/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1952|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1953 | [[File:Churchill portrait NYP 45063.jpg|75px]] | [[ونسٹن چرچل|Sir Winston Churchill]] | {{flag|برطانیہ}} | Anglican | "for his mastery of historical and biographical description as well as for brilliant oratory in defending exalted human values"<ref name="Literature1953">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1953/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1953|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1954 | [[File:ErnestHemingway.jpg|75px]] | [[Ernest Hemingway]] | {{flag|امریکا|1912}} | Converts to رومن کیتھولکism<ref>Meyers (1985), 173, 184</ref> | "for his mastery of the art of narrative, most recently demonstrated in ''[[سمندر اور بوڑھا]]'', and for the influence that he has exerted on contemporary style"<ref name="Literature1954">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1954/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1954|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1955 | [[File:Halldór Kiljan Laxness 1955.jpg|75px]] | [[ہالڈورلیکسنس]] | {{flag|Iceland}} | Converts to رومن کیتھولکism<ref>Hallberg, Peter, ''Halldór Laxness''. Twayne Publishers, New York, translated by Rory McTurk, 1971, pp.35, 38</ref> | "for his vivid epic power which has renewed the great narrative art of Iceland"<ref name="Literature1955">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1955/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1955|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1956 | [[File:JRJimenez.JPG|75px]] | [[جون ریمن جیمنیز]] | {{flag|Puerto Rico}} (Born in [[File:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|20px]] [[Restoration (Spain)|Spain]]) | رومن کیتھولک | "for his lyrical poetry, which in Spanish language constitutes an example of high spirit and artistical purity"<ref name="Literature1956">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1956/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1956|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1958 | | [[بریس پاسترناک]] | {{flag|Soviet Union}} | Converts to [[راسخُ الا عتقاد کلیسا]] from Judaism<ref>Fleishman, pp 264–266.</ref> | "for his important achievement both in contemporary lyrical poetry and in the field of the great Russian epic tradition"<ref name="Literature1958">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1958/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1958|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1961 | | [[ایواینڈرک]] | {{flag|Yugoslavia}}<br> (Born in {{flag|Austria-Hungary}}) | رومن کیتھولک | "for the epic force with which he has traced themes and depicted human destinies drawn from the history of his country"<ref name="Literature1961">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1961/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1961|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1962 | [[File:JohnSteinbeck crop.JPG|75px]] | [[جانسٹین بک]] | {{flag|امریکا}} | Raised Episcopalian<ref>Alec Gilmore. [http://www.gilco.org.uk/papers/john_steinbecks_view_of_god.html John Steinbeck's View of God] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304095734/http://www.gilco.org.uk/papers/john_steinbecks_view_of_god.html |date=2016-03-04 }}. gilco.org.uk</ref> later he become agnostic | "for his realistic and imaginative writings, combining as they do sympathetic humour and keen social perception"<ref name="Literature1962">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1962/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1962|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1963 | [[File:Giorgos Seferis 1963.jpg|75px]] | [[یور گوسسیفرس]] | data-sort-value="Greece"| [[File:State Flag of Greece (1863-1924 and 1935-1970).svg|20px]] [[مملکت یونان|Greece]] <br> (Born in the {{flag|Ottoman Empire}}) | [[Greek Orthodox]] | "for his eminent lyrical writing, inspired by a deep feeling for the Hellenic world of culture"<ref name="Literature1963">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1963/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1963|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1967 | [[File:MiguelAngelAsturias.JPG|75px]] | [[میگوئو ل اینجل اسٹریس]] | {{flag|Guatemala}} | رومن کیتھولک | "for his vivid literary achievement, deep-rooted in the national traits and traditions of Indian peoples of Latin America"<ref name="Literature1967">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1967/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1967|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1969 | [[File:Samuel Beckett, f11.jpg|75px]] | [[سیموئل بکٹ]] | data-sort-value="France"| {{flag|France}} (Born in {{flag|Ireland}}) | Anglican ([[Church of Ireland]]) | "for his writing, which - in new forms for the novel and drama - in the destitution of modern man acquires its elevation"<ref name="Literature1969">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1969/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1969|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1970 | [[File:Aleksandr Solzhenitsyn 1974crop.jpg|75px]] | [[الیکزینڈر سلزینسٹائن]] | {{flag|Soviet Union}} | Eastern Orthodox<ref>O'Neil, Patrick M. (2004) ''Great world writers: 20th century'', p. 1400. Marshall Cavendish, ISBN 0-7614-7478-1</ref> | "for the ethical force with which he has pursued the indispensable traditions of Russian literature"<ref name="Literature1970">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1970/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1970|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1972 | [[File:Bundesarchiv B 145 Bild-F062164-0004, Bonn, Heinrich Böll.jpg|75px]] | [[ہنرک بول]] | data-sort-value="جرمنی"| [[File:Flag of جرمنی (3-2 aspect ratio).svg|20px]] [[مغربی جرمنی|جرمنی (West)]] | رومن کیتھولک<ref name="KATERKater2006">{{cite book|author1=Michael H. KATER|author2=Michael H Kater|title=Hitler Youth|url=http://books.google.com/books?id=IlIOP1O7H4wC&pg=PA24|accessdate=26 August 2012|date=30 April 2006|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-01991-1|pages=24–}}</ref> | "for his writing which through its combination of a broad perspective on his time and a sensitive skill in characterization has contributed to a renewal of German literature"<ref name="Literature1972">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1972/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1972|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1979 | [[File:Odysseas Elytis 1974.jpg|75px]] | [[اودیسس الیٹس]] | {{flag|Greece}} | [[Greek Orthodox]] | "for his poetry, which, against the background of Greek tradition, depicts with sensuous strength and intellectual clear-sightedness modern man's struggle for freedom and creativeness"<ref name="Literature1979">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1979/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1979|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1980 | [[File:Czesław Miłosz 2011 Lithuania stamp.jpg|75px]] | [[چیکلا ملوسز]] | data-sort-value="امریکا"| {{flag|امریکا}} (Born in [[File:Military ensign of Vistula Flotilla of Congress Poland.svg|20px]] [[Vistula Land|Poland]]) | رومن کیتھولک<ref name="Haven, Cynthia L. 2006, p. 145">Haven, Cynthia L., "'A Sacred Vision': An Interview with Czesław Miłosz", in Haven, Cynthia L. (ed.), ''Czesław Miłosz: Conversations''. University Press of Mississippi, 2006, p. 145.</ref> | "who with uncompromising clear-sightedness voices man's exposed condition in a world of severe conflicts"<ref name="Literature1980">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1980/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1980|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1982 | [[File:Gabriel Garcia Marquez.jpg|75px]] | [[Gabriel García Márquez]] | {{flag|Colombia}} | رومن کیتھولک<ref>{{Harvnb|Martin|2008|p=30}}</ref> | "for his novels and short stories, in which the fantastic and the realistic are combined in a richly composed world of imagination, reflecting a continent's life and conflicts"<ref name="Literature1982">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1982/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1982|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1989 | [[File:Camilo José Cela Madrid 1996.jpg|75px]] | [[کمیلو جوز کیلا]] | {{flag|Spain}} | رومن کیتھولک | "for a rich and intensive prose, which with restrained compassion forms a challenging vision of man's vulnerability"<ref name="Literature1989">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1989/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1989|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1990 | [[File:Paz0.jpg|75px]] | [[اوکٹاویو پاز]] | {{flag|Mexico}} | رومن کیتھولک | "for impassioned writing with wide horizons, characterized by sensuous intelligence and humanistic integrity"<ref name="Literature1990">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1990/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1990|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1992 | [[File:Derek Walcott.jpg|75px]] | [[ڈیرک ولکوٹ]] | {{flag|Saint Lucia|1979}} | پروٹسٹنٹ (Methodist )<ref Name="Paris Review">[http://www.theparisreview.org/interviews/2719/the-art-of-poetry-no-37-derek-walcott "Derek Walcott, The Art of Poetry No. 37"], ''The Paris Review'' Winter 1986</ref> | "for a poetic oeuvre of great luminosity, sustained by a historical vision, the outcome of a multicultural commitment"<ref name="Literature1992">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1992/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1992|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1993 | [[File:Toni Morrison 2008-2.jpg|75px]] | [[ٹونی موریسن]] | {{flag|امریکا}} | رومن کیتھولک<ref name=Brockes>{{cite news |title=Toni Morrison: 'I want to feel what I feel. Even if it's not happiness' |authorlink=Emma Brockes|first=Emma |last=Brockes |url=http://www.guardian.co.uk/books/2012/apr/13/toni-morrison-home-son-love# |newspaper=[[The Guardian]] |date=April 13, 2012 |accessdate=February 14, 2013}}</ref> | "who in novels characterized by visionary force and poetic import, gives life to an essential aspect of American reality"<ref name="Literature1993">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1993/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1993|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1999 | [[File:Grass.JPG|75px]] | [[گنتھر گراس]] | {{flag|جرمنی}} | رومن کیتھولک<ref>Garland, ''The Oxford Companion to German Literature'', p. 302.</ref><ref>"The Literary Encyclopedia", [http://www.litencyc.com/php/speople.php?rec=true&UID=4990 Günter Grass (b. 1927)]. Retrieved on 16 August 2006.</ref> | "whose frolicsome black fables portray the forgotten face of history"<ref name="Literature1999">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1999/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1999|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 2003 | [[File:J.M. Coetzee.JPG|75px]] | [[جے ایم کوئٹزی]] | {{flag|South Africa}}<br />{{flag|Australia}} | پروٹسٹنٹ<ref>{{cite book|title=J. M. Coetzee and the Ethics of Reading: Literature in the Event|url=https://archive.org/details/jmcoetzeeethicso0000attr|first=Derek|last=Attridge|publisher=University of Chicago Press|location=Chicago|year=2004|page=[https://archive.org/details/jmcoetzeeethicso0000attr/page/94 94]|isbn=978-0-226-03117-0}}</ref> | "who in innumerable guises portrays the surprising involvement of the outsider"<ref name="Literature2003">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2003/index.html|title=Nobel Prize in Literature 2003|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 2008 | [[File:Jean-Marie Gustave Le Clézio-press conference Dec 06th, 2008-2.jpg|75px]] | [[ژاں ماری لی کلیزیو]] | data-sort-value="France"| {{flag|France}}<br />{{flag|Mauritius}} | رومن کیتھولک | "author of new departures, poetic adventure and sensual ecstasy, explorer of a humanity beyond and below the reigning civilization"<ref name="Literature2008">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2008/index.html|title=Nobel Prize in Literature 2008|publisher=Nobel Foundation|accessdate=14 October 2008}}</ref> |- | 2010 | [[File:Vargas Losa Göteborg Book Fair 2011b.jpg|75px]] | [[ماریو ورگاس للوسا]] | {{flag|Peru}}<br />{{flag|Spain}} | رومن کیتھولک<ref>{{Harvnb|Williams|2001|p=32}}</ref> | "for his cartography of structures of power and his trenchant images of the individual's resistance, revolt, and defeat"<ref name="Literature2010">{{cite web|url= http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2010/index.html|title=Nobel Prize in Literature 2010|publisher=Nobel Foundation|accessdate=7 October 2010}}</ref> |} === امن=== {| align="center" class="wikitable" |- ! سال ! colspan=2|انعام یافتہ ! ملک ! فرقہ ! وجہ |- | rowspan="2" | 1902 | [[File:Ducommun.jpg|75px]] | [[الی ڈوکمن]] | rowspan="2" | {{flag|Switzerland}} | پروٹسٹنٹ | "[For his role as] the first honorary secretary of the [[عالمی امن دفتر]]"<ref name="N1902">{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1902/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1902 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- | [[File:Charles Albert Gobat2.jpg|75px]] | [[ایلبرٹ گوباٹ]] | پروٹسٹنٹ | "[For his role as the] first Secretary General of the [[Inter-Parliamentary Union]]" |- | 1903 | [[File:Cremer.jpg|75px]] | [[رینڈل کریمر|William Randal Cremer]] | data-sort-value="برطانیہ"| [[File:Flag of the برطانیہ.svg|20px]] [[متحدہ مملکت برطانیہ عظمی و آئر لینڈ|برطانیہ]] | Methodist | "[For his role as the] the 'first father' of the [[Inter-Parliamentary Union]]"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1903/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1903 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- | 1905 | [[File:Bertha von Suttner nobel.jpg|75px]] | [[برتھا فان ستنر]] | {{flag|Austria-Hungary}} | رومن کیتھولک<ref name="Hamann, p. 2">Hamann, p. 2</ref> | For authoring ''Lay Down Your Arms'' and contributing to the creation of the Prize<ref name="Lundestad"/><ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1905/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1905 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- | 1906 | [[File:President Theodore Roosevelt, 1904.jpg|75px]] | [[تھیوڈور روزویلٹ]] | {{flag|امریکا|1896}} |پروٹسٹنٹ ([[Dutch Reformed Church]])<ref name=vought>{{cite book|last1=Vought|first1=Hans P.|title=The Bully Pulpit and the Melting Pot: American Presidents and the Immigrant, 1897-1933|url=https://archive.org/details/isbn_0865548870|date=2004|publisher=Mercer University Press|location=Macon, Georiga, USA|isbn=0-86554-8870|page=[https://archive.org/details/isbn_0865548870/page/29 29]}}</ref> | "[F]or his successful mediation to end the [[Russo-Japanese War|Russo-Japanese war]] and for his interest in arbitration, having provided the [[Permanent Court of Arbitration|Hague arbitration court]] with its very first case"<ref name="Lundestad"/><ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1906/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1906 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- | rowspan="2" | 1907 | [[File:Ernesto Teodoro Moneta.jpg|75px]] | [[ارنسٹ ٹیوڈورو مونیٹا]] | data-sort-value="Italy"| [[File:Flag of Italy (1861-1946).svg|20px]] [[مملکت اطالیہ|Italy]] |رومن کیتھولک | "[For his work as a] key leader of the Italian peace movement"<ref name="Lundestad"/><ref name="N1907">{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1907/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1907 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- |[[File:Louis Renault jurist.gif|75px]] | [[لوئی رینو|Louis Renault]] | data-sort-value="France"| [[File:Flag of France.svg|20px]] [[فرانسیسی جمہوریہ سوم|France]] |رومن کیتھولک | "[For his work as a] leading French international jurist and a member of the [[Permanent Court of Arbitration]] at The Hague" |- | rowspan="2" | 1909 | [[File:Beernaert.gif|75px]] | [[آگسٹے بیرنارٹ]] | {{flag|Belgium}} | رومن کیتھولک | "[For being a] representative to the [[Hague Conventions of 1899 and 1907|two Hague conferences]], and a leading figure in the [[Inter-Parliamentary Union]]"<ref name="Lundestad"/><ref name="N1909">{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1909/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1909 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- | [[File:PaulBalluet.gif|75px]] | [[پال ڈی کانسٹنٹ|Paul Henri d'Estournelles de Constant]] | data-sort-value="France"| [[File:Flag of France.svg|20px]] [[فرانسیسی جمہوریہ سوم|France]] | پروٹسٹنٹ ([[کالوینیت]]) | "[For] combined diplomatic work for [[France–جرمنی relations|Franco-German]] and [[France – برطانیہ relations|Franco-British understanding]] with a distinguished career in [[Permanent Court of Arbitration|international arbitration]]"<ref name="Lundestad"/><ref name="N1909"/> |- | 1912 | [[File:Elihu Root, bw photo portrait, 1902.jpg|75px]] | [[الیہو روٹ]]{{Ref label|Late|A|A}} | {{flag|امریکا|1912}} | پروٹسٹنٹ (Presbyterian) | "[F]or his strong interest in international arbitration and for his plan for a world court"<ref name="Lundestad"/><ref name="N1912">{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1912/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1912 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- | 1919 | [[File:President Woodrow Wilson portrait December 2 1912.jpg|75px]] | [[ووڈرو ولسن]] | {{flag|امریکا|1912}} | پروٹسٹنٹ (Presbyterian)<ref>Heckscher (1991), p. 23.</ref> | "[F]or his crucial role in establishing the [[جمعیت الاقوام]]"<ref name="Lundestad"/><ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1919/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1919 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- | rowspan="2" | 1921 | [[File:Hjalmar Branting by Goodwin.jpg|75px]] | [[یلمار برانٹنگ]] | {{flag|Sweden}} |Lutheran ([[Church of Sweden]])<ref name = "Robertson 487">{{cite book|last=Robertson|first=J. M.|title=History of Freethought in the Nineteenth Century, Part 2|publisher=Kessinger Publishing|year=2003|page=487|isbn=0-7661-3955-7}}</ref> | "[F]or his work in the [[جمعیت الاقوام]]"<ref name="Lundestad"/><ref name="N1921">{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1921/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1921 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- | [[File:کرسچئین Lous Lange.jpg|75px]] | [[کرسچن لؤس لانگے|کرسچئین Lange]] | {{flag|Norway}} |Lutheran ([[Church of Norway]]) | "[For his work as] the first secretary of the Norwegian Nobel Committee" and "the secretary-general of the [[Inter-Parliamentary Union]]"<ref name="Lundestad"/><ref name="N1921"/> |- | rowspan="2" | 1925 | [[File:Austen Chamberlain nobel.jpg|75px]] | [[اسٹن چیمبرلین]]{{Ref label|Late|A|A}} | {{flag|برطانیہ}} | [[General Assembly of Unitarian and Free کرسچئین Churches|Unitarian]]<ref>{{acad|id=CHMN882JA|name=Chamberlain, Joseph Austen}}</ref> | For work on the [[Locarno Treaties]]<ref name="Lundestad"/><ref name="N1925">{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1925/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1925 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- | [[File:Charles Dawes, Bain bw photo portrait.jpg|75px]] | [[چارلز ڈاز]]{{Ref label|Late|A|A}} | {{flag|امریکا|1912}} | پروٹسٹنٹ ([[Congregationalist]]) | "[F]or [work on] the Dawes Plan for German reparations which was seen as having provided the economic underpinning of the [[Locarno Treaties|Locarno Pact]] of 1925"<ref name="Lundestad"/><ref name="N1925"/> |- |1926 | [[File:Bundesarchiv Bild 146-1989-040-27, Gustav Stresemann.jpg|75px]] | [[گستاف سٹریسمان]] | data-sort-value="جرمنی"| [[File:Flag of جرمنی (3-2 aspect ratio).svg|20px]] [[Weimar Republic|جرمنی]] |پروٹسٹنٹ | For work on the [[Locarno Treaties]]<ref name="Lundestad"/><ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1926/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1926 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- | 1927 |[[File:Ferdinand Buisson 1924.jpg|75px]] | [[فرڈیننڈ بوئسوں]] | data-sort-value="France"| [[File:Flag of France.svg|20px]] [[فرانسیسی جمہوریہ سوم|France]] | پروٹسٹنٹ<ref>[https://oratoiredulouvre.fr/evangile-et-liberte/ferdinand-buisson-پروٹسٹنٹ-liberal-ecole-laique-republicaine.php Ferdinand Buisson, un پروٹسٹنٹ libéral au service de l’école laïque républicaine]</ref> | "[For] contributions to [[France–جرمنی relations|Franco-German]] popular reconciliation"<ref name="Lundestad"/><ref name="N1927-">{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1927/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1927 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- | 1930 | [[File:Nathan Söderblom nobel.jpg|75px]] | [[ناتھن سودربلوم]] | {{flag|Sweden}} | Lutheran (Church of Sweden) | "[F]or his efforts to involve the churches not only in work for ecumenical unity, but also for world peace"<ref name="Lundestad"/><ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1930/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1930 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- | rowspan="2" | 1931 | [[File:Jane Addams profile.jpg|75px]] | [[جین ایڈمز]] | rowspan="2" | {{flag|امریکا|1912}} | پروٹسٹنٹ (Presbyterian)<ref>She was baptized a [[Presbyterian]]. Her certificate of baptism is from 1888, but she says that she joined the church slightly earlier: {{cite book|last=Knight|first=Louise W.|title=Citizen|publisher=University of Pennsylvania Press|date=October 2003|page=451n46 |isbn=978-0-8122-3747-4}}</ref> | "[F]or her social reform work" and "leading the [[Women's International League for Peace and Freedom]]"<ref name="Lundestad"/><ref name="N1931">{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1931/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1931 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- | [[File:Nicholas Murray Butler ppmsca.03668.jpg|75px]] | [[نکولس مرے بٹلر]] | پروٹسٹنٹ ([[Episcopal Church (امریکا)|Episcopalian]]) | "[For his promotion] of the [[Kellogg–Briand Pact|Briand-Kellogg pact]]" and for his work as the "leader of the more establishment-oriented part of the American peace movement"<ref name="Lundestad"/><ref name="N1931"/> |- | 1934 | [[File:1910 Arthur Henderson.jpg|75px]] | [[آرتھر ہینڈرسن]] | {{flag|برطانیہ}} | پروٹسٹنٹ ([[Methodist]])<ref>[http://www.encyclopedia.com/topic/Arthur_Henderson.aspx Arthur Henderson]</ref> | "[F]or his work for the [[جمعیت الاقوام|League]], particularly [[League of Nations Disarmament Conference|its efforts in disarmament]]"<ref name="Lundestad"/><ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1934/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1934 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref><ref name = "BBC_2013_04_03">[http://www.bbc.co.uk/news/uk-england-tyne-22008819 BBC News: ''Nobel Peace Prize medal stolen in Newcastle'' 3 April 2013, accessed 3 April 2013]</ref> |- |- | 1935 | [[File:Carl von Ossietzky.jpg|75px]] | [[کارل فان اوسیتزکی]]{{Ref label|Carl von Ossietzky|B|B}} | data-sort-value="جرمنی"| [[File:Flag of German Reich (1935–1945).svg|20px]] [[Nazi جرمنی|جرمنی]] | پروٹسٹنٹ (Lutheran)<ref name=db>{{cite web|url=http://www.deutsche-biographie.de/sfz73879.html |title=Deutsche Biographie |publisher=Deutsche-biographie.de |date=|language=de|accessdate=2013-08-05}}</ref> | "[For his] struggle against جرمنی's rearmament"<ref name="Lundestad"/><ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1935/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1935 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- | 1945 | [[File:Hull-Cordell-LOC.jpg|75px]] | [[کورڈل ہل]] | {{flag|امریکا|1912}} | پروٹسٹنٹ (Episcopalian)<ref>[http://enc.wymaninstitute.org/?p=271 HULL, CORDELL]</ref> | "[For] his fight against isolationism at home, his efforts to create a peace bloc of states on the American continents, and his work for the [[اقوام متحدہ|United Nations Organization]]"<ref>{{cite web |first=Gunnar |last=Jahn |authorlink=Gunnar Jahn |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1945/press.html |title=Award Ceremony Speech (1945) |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- | rowspan="2" | 1946 | [[File:EmilyGreeneBalch.jpg|75px]] | [[ایملی گرین بالچ]] | rowspan="2" | {{flag|امریکا|1912}} | Quaker<ref>Randall, ''Improper Bostonian'' p. 60</ref> | "Formerly Professor of History and Sociology; Honorary International President, [[Women's International League for Peace and Freedom]]"<ref name="N1946">{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1946/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1946 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2008-11-12}}</ref> |- | [[File:John Raleigh Mott, 1910.jpg|75px]] | [[جان موٹ|John Raleigh Mott]] | پروٹسٹنٹ (Methodist)<ref>Cracknell & White, 243</ref> | "Chairman, International Missionary Council; President, [[World Alliance of Young Mens کرسچئین Associations|World Alliance of Young Men's کرسچئین Associations]]"<ref name="N1946"/> |- | rowspan="2" | 1947 | rowspan="2" | [[File:Quaker star-T.svg|75px]] | [[فرینڈز سروس کونسل|Friends Service Council]] | {{flag|برطانیہ}} | Quaker | rowspan="2" | "compassion for others and the desire to help them"<ref>{{cite web |first=Gunnar |last=Jahn |authorlink=Gunnar Jahn |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1947/press.html |title=Award Ceremony Speech (1947) |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- | [[امریکن فرینڈز سروس کمیٹی]] | {{flag|امریکا|1912}} | [[Religious Society of Friends]] (Quaker) |- | 1949 |[[File:John Boyd Orr nobel.jpg|75px]] | [[جان بویڈ اور|The Lord Boyd-Orr]] | {{flag|برطانیہ}} | پروٹسٹنٹ ([[Free Church of Scotland (1843–1900)|Free Church of Scotland]])<ref name=Kay44>Kay, p. 44</ref> | "Physician; Alimentary Politician; Prominent organizer and Director, General [[ادارہ برائے خوراک و زراعت]]; President, [[National Peace Council]] and World Union of Peace Organizations"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1949/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1949 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2008-11-12}}</ref> |- | 1950 | [[File:Ralph Bunche - 1963 March on Washington.jpg|75px]] | [[رالف جانسن بنچ]] | {{flag|امریکا|1912}} | پروٹسٹنٹ ([[Baptist]])<ref name="Gale">[http://www.gale.cengage.com/free_resources/bhm/bio/bunche_r.htm "Ralph J. Bunche"], Gale Cengage Learning, accessed November 15, 2012</ref> | "Professor, Harvard University Cambridge, MA; Director, division of Trusteeship, U.N.; Acting Mediator in Palestine, 1948"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1950/index.html |publisher=Nobel Foundation |title=The Nobel Peace Prize 1950 |accessdate=2008-11-12}}</ref> |- | 1952 | [[File:Bundesarchiv Bild 183-D0116-0041-019, Albert Schweitzer.jpg|75px]] | [[البرٹ شویتزر]] | data-sort-value="France"| [[File:Flag of France.svg|20px]] [[فرانسیسی جمہوریہ چہارم|France]] | کرسچئین<ref>Seaver (1951) pp. 3–9.</ref> | "Missionary surgeon; Founder of [[لامبارینی]] (République de Gabon)"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1952/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1952 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2008-11-12}}</ref> |- | 1953 | [[File:General George C. Marshall, official military photo, 1946.JPEG|75px]] | [[جارج مارشل|George Catlett Marshall]] | {{flag|امریکا|1912}} | پروٹسٹنٹ (Episcopalian)<ref name=e>[http://www.arlingtoncemetery.net/gcm.htm George Catlett Marshall, General of the Army] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170520170830/http://www.arlingtoncemetery.net/gcm.htm |date=2017-05-20 }}</ref> | "General President American Red Cross; Former Secretary of State and of Defense; Delegate U.N.; Originator of [the] '[[مارشل منصوبہ]]{{'"}}<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1953/index.html |publisher=Nobel Foundation |title=The Nobel Peace Prize 1953 |accessdate=2008-11-12}}</ref> |- | 1957 | [[File:Lester B. Pearson with a pencil.jpg|75px]] | [[لسٹر پیرسن|Lester Bowles Pearson]] | {{flag|Canada}} | پروٹسٹنٹ ([[United Church of Canada]])<ref name="DictCdnBio">{{cite web|url= http://www.biographi.ca/009004-119.01-e.php?BioId=42123 |title= Pearson, Lester Bowles|work= [[Dictionary of Canadian Biography]] Online, 1971-1980 (Volume XX)|publisher= [[جامعہ ٹورانٹو]]/[[Université Laval]]|year= 2000|accessdate= 13 June 2011}}</ref> | "former Secretary of State for External Affairs of Canada; former President of the 7th Session of the United Nations General Assembly";<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1957/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1957 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2008-11-12}}</ref> "for his role in trying to end the [[سوئز بحران|Suez conflict]] and to solve the Middle East question through the United Nations."<ref name="Lundestad"/> |- | 1958 |[[File:Georges Pire 1958.jpg|75px]] | [[جارج پائر]] | {{flag|Belgium}} | رومن کیتھولک | "Father in the [[Dominican Order]]; Leader of the relief organization for refugees "L'Europe du Coeur au Service du Monde""<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1958/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1958 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2008-11-12}}</ref> |- | 1959 |[[File:Philip Noel-Baker 1942.jpg|75px]] | [[Philip Noel-Baker, Baron Noel-Baker|Philip Noel-Baker]] | {{flag|برطانیہ}} | Quaker<ref name="ODNB">[http://www.oxforddnb.com/view/article/31505 David Howell, "Baker, Philip John Noel-, Baron Noel-Baker (1889–1982)", ''Oxford Dictionary of National Biography'', Oxford University Press, 2004; online edn, May 2012]; accessed 7 December 2014.</ref> | "Member of Parliament; lifelong ardent worker for international peace and co-operation"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1959/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1959 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2008-11-12}}</ref> |- | 1960 | [[File:Albert Lutuli nobel.jpg|75px]] | [[ایلبرٹ لوٹولی]] | data-sort-value="South Africa"| [[File:Flag of South Africa (1928-1994).svg|20px]] [[اتحاد جنوبی افریقہ|South Africa]] <br> (Born in [[Company rule in Rhodesia|Southern Rhodesia]]) | پروٹسٹنٹ (Methodist) | "President of the [[African National Congress]],"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1960/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1960 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2008-11-12}}</ref> "was in the very forefront of the struggle against apartheid in South Africa."<ref name="Lundestad"/> |- | 1961 | [[File:Dag Hammarskjöld.jpg|75px]] | [[داگ ہمارشولد]]{{Ref label|Dag Hammarskjöld|C|C}} | {{flag|Sweden}} | پروٹسٹنٹ (Lutheran)<ref>Henry P Van Dusen. ''Dag Hammarskjold: A Biographical Interpretation of Markings'' Faber and Faber London 1967 p 47.</ref> | "Secretary General of the U.N.,"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1961/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1961 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2008-11-12}}</ref> awarded "for strengthening the organization."<ref name="Lundestad"/> |- | 1964 |[[File:Martin Luther King Jr NYWTS.jpg|75px]] | [[مارٹن لوتھر کنگ جونیئر]] | {{flag|امریکا}} | پروٹسٹنٹ ([[Baptist]]; [[Progressive National Baptist Convention]]) | Campaigner for [[civil rights]], "first person in the Western world to have shown us that a struggle can be waged without violence."<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1964/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1964 |accessdate=2008-11-12|publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | 1970 |[[File:Norman Borlaug (cropped).jpg|75px]] | [[نارمن بورلاگ|Norman E. Borlaug]] | {{flag|امریکا}} | پروٹسٹنٹ (Lutheran) | "[[International Maize and Wheat Improvement Center]];"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1970/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1970 |accessdate=2008-11-12|publisher=Nobel Foundation}}</ref> "for his contributions to the "[[green revolution]]" that was having such an impact on food production particularly in Asia and in Latin America."<ref name="Lundestad"/> |- | 1971 |[[File:Bundesarchiv B 145 Bild-F057884-0009, Willy Brandt.jpg|75px]] | [[ولی برانت]] | data-sort-value="جرمنی"| [[File:Flag of جرمنی (3-2 aspect ratio).svg|20px]] [[مغربی جرمنی|جرمنی (West)]] | پروٹسٹنٹ (Lutheran)<ref>{{cite book|last=Jessup|first=John E.|title=An Encyclopedic Dictionary of Conflict and Conflict Resolution, 1945–1996|year=1998|publisher=Greenwood Press|location=Westport, CT|page=89|url=http://www.questia.com/read/106899354/an-encyclopedic-dictionary-of-conflict-and-conflict}}{{Subscription required|via=Questia}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190526084504/https://www.questia.com/read/106899354/an-encyclopedic-dictionary-of-conflict-and-conflict |date=2019-05-26 }}</ref> | "[[Chancellor of جرمنی (Federal Republic)|Chancellor of the Federal Republic of جرمنی]]; for West جرمنی's ''[[Ostpolitik]]''"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1971/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1971 |accessdate=2008-11-12|publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | 1974 |[[File:Seán MacBride 1984.jpg|75px]] | [[سین میک برائیڈ]] | {{flag|Ireland}} <br> (Born in [[File:Flag of France.svg|20px]] [[فرانسیسی جمہوریہ سوم|France]]) | رومن کیتھولک<ref>Ronan Fanning (6 December 2009) [http://www.independent.ie/opinion/analysis/the-age-of-our-craven-deference-is-finally-over-1965621.html The age of our craven deference is finally over]. The Independent.</ref> | "President of the [[عالمی امن دفتر]]; President of the Commission of [[نمیبیا]]."<ref name="N1974">{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1974/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1974 |accessdate=2008-11-12|publisher=Nobel Foundation}}</ref> "For his strong interest in human rights: piloting the European Convention on Human Rights through the Council of Europe, helping found and then lead Amnesty International and serving as secretary-general of the International Commission of Jurists"<ref name="Lundestad"/> |- | rowspan="2" | 1976 |[[File:Betty Williams.jpg|75px]] | [[بیٹی ولیمز|Betty Williams]] | rowspan="2" | {{flag|برطانیہ}} | رومن کیتھولک | rowspan=2| "Founder[s] of the Northern Ireland Peace Movement (later renamed Community of Peace People)"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1976/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1976|accessdate=2008-11-12|publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | [[File:Mairead Corrigan Gaza crop.jpg|75px]] | [[مائریڈ کوریگن|Mairead Corrigan]] | رومن کیتھولک<ref>[http://www.scu.edu/ethics/architects-of-peace/Maguire/essay.html "Mairead Corrigan Maguire Reflects on Working Toward Peace"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150613203619/http://www.scu.edu/ethics/architects-of-peace/Maguire/essay.html |date=2015-06-13 }}. [[Santa Clara University]]. Retrieved 27 March 2011.</ref> |- | 1979 |[[File:MotherTeresa 090.jpg|75px]] | [[مدر ٹریسا]] | data-sort-value="Albania"| {{flag|Albania}} (Born in [[Kosovo Vilayet|Ottoman Kosovo]]) | رومن کیتھولک<ref>{{cite web|url=http://www.edgewoodpc.org/sermons/sermon061911.html|title=Sermon – Some Doubted|publisher=Edgewoodpc.org|date=19 June 2011|accessdate=28 August 2011|archive-date=15 October 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111015234535/http://edgewoodpc.org/sermons/sermon061911.html|dead-url=yes}}</ref> | "Founder of Missionaries of Charity"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1979/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1979|accessdate=2008-11-12|publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | 1980 | [[File:Adolfo Pérez Esquivel agosto 2011.jpg|75px]] | [[ایڈولفو اسقویول]] | {{flag|Argentina}} | رومن کیتھولک<ref name=nobel>{{cite web |url=http://nobelprize.org/peace/laureates/1980/esquivel-bio.html |title=Adofo Pérez Esquivel |publisher=Nobel Prize Committee}}</ref> | "Human rights leader;"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1980/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1980 |accessdate=2008-11-12|publisher=Nobel Foundation}}</ref> "founded non-violent human rights organizations to fight the military junta that was ruling his country (Argentina)."<ref name="Lundestad"/> |- | 1982 | [[File:Alfonso Garcia Robles 1981.jpg|75px]] | [[الفانسو گارشیا روبلز]] | {{flag|Mexico}} | رومن کیتھولک | "[for] his magnificent work in the [[Treaty of Tlatelolco|disarmament negotiations]] of the United Nations, where they have both played crucial roles and won international recognition"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1982/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1982 |accessdate=2008-11-12|publisher=Nobel Foundation}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1982/press.html |title=The Nobel Peace Prize 1982–Presentation Speech |accessdate=2008-12-03|publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | 1983 |[[File:Lech Walesa OAF Visit.jpg|75px]] | [[لیخ والینسا]] | data-sort-value="Poland"| [[File:Flag of Poland.svg|20px]] [[عوامی جمہوریہ پولینڈ|Poland]] | رومن کیتھولک<ref name=ash>Timothy Garton Ash, [http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,988170,00.html Lech Wałęsa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130826121009/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,988170,00.html |date=2013-08-26 }}, TIME magazine,"The Most Important People of the Century", 13 April 1998.</ref> | "Founder of [[Solidarity (Polish trade union)|Solidarność]]; campaigner for human rights"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1983/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1983 |accessdate=2008-11-12|publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | 1984 |[[File:Desmond tutu 20070607 2.jpg|75px]] | [[ڈسمنڈ ٹوٹو]] | {{flag|South Africa|1928}} | پروٹسٹنٹ (Anglican) | "Bishop of Johannesburg; former Secretary General, South African Council of Churches"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1984/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1984 |accessdate=2008-11-12|publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | 1987 | [[File:OscarArias.jpg|75px]] | [[اوسکر اریآس]] | {{flag|Costa Rica}} | رومن کیتھولک | "for his work for peace in Central America, efforts which led to the accord signed in Guatemala on August 7 this year"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1987/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1987 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | rowspan="2" | 1993 | [[File:Nelson Mandela-2008.jpg|75px]] | [[نیلسن منڈیلا]] | rowspan="2" | {{flag|South Africa|1928}} | پروٹسٹنٹ (Methodist){{sfn|Forster|2014|p=89}} | rowspan="2" | "for their work for the peaceful termination of the [[apartheid]] regime, and for laying the foundations for a new democratic South Africa"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1993/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1993 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | [[File:Frederik Willem de Klerk.jpg|75px]] | [[ایف ڈبلیو دی کلرک|Frederik Willem de Klerk]] | پروٹسٹنٹ ([[Reformed Churches in South Africa|Reformed]])<ref>{{cite book|last=Lugan|first=Bernard|year=1996|title=Ces Français qui ont fait l'Afrique du Sud (''The French People Who Made South Africa'')|publisher=Bartillat|isbn=2-84100-086-9}}</ref> |- | rowspan=2| 1996 | [[File:Carlosbelo.jpg|75px]] | [[کارلس بیلو]] | rowspan="2" | {{flag|Indonesia}} | رومن کیتھولک | rowspan=2| "for their work towards a just and peaceful solution to the conflict in East Timor."<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1996/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1996 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- |[[File:EastTimor.JoseRamosHorta.01.jpg|75px]] |[[جوز ریموس ہورٹا]] | رومن کیتھولک |- | rowspan=2| 1998 | [[File:John Hume 2008.jpg|75px]] | [[جان ہیوم]] | rowspan=2| {{flag|برطانیہ}} | رومن کیتھولک<ref>{{cite web|title=Ceasefire: It's all just coming together for the fixer: John Hume risked all when he met Sinn Fein. Now there's talk of a Nobel Peace Prize. Cal McCrystal reports|first=Cal|last=McCrystal|date=4 September 1994|url=http://www.independent.co.uk/voices/ceasefire-its-all-just-coming-together-for-the-fixer-john-hume-risked-all-when-he-met-sinn-fein-now-theres-talk-of-a-nobel-peace-prize-cal-mccrystal-reports-1446738.html}}</ref> | rowspan=2| "for their efforts to find a peaceful solution to the conflict in Northern Ireland"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1998/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1998 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- |[[File:David Trimble.jpg|75px]] |[[ڈیوڈ ٹرمبل]] | پروٹسٹنٹ (Presbyterian)<ref name="google4">{{Cite book|url=http://books.google.com/books?id=ny77bPwKxaUC&pg=PA323&dq=%22david+trimble%22&hl=en&ei=yGkpTNX_G8aqlAfvvvCyAw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3&ved=0CDQQ6AEwAg#v=onepage&q=%22david%20trimble%22&f=false |title=The Nobel Peace Prize and the ... |publisher=Google Books |accessdate=29 June 2010}}</ref><ref name="google1">{{Cite book|url=http://books.google.com/books?id=s21VHD28o0EC&q=%22william+david+trimble%22&dq=%22william+david+trimble%22&hl=en&ei=MRopTL3gBISdlgeZoICCCA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CC0Q6AEwAA |title=Newsmakers |publisher=Google Books |accessdate=28 June 2010}}</ref> |- | 2000 | [[File:Kim Dae-jung (Cropped).png|75px]] | [[کم ڈے ژونگ]] | {{flag|South Korea}} | رومن کیتھولک<ref name="Catholic News Agency">{{cite web |url=http://www.catholicnewsagency.com/news/john_paul_iis_appeal_saved_future_korean_president_from_death_sentence/ |title=John Paul II's appeal saved future Korean president from death sentence |date=21 May 2009 |publisher=Catholic News Agency |accessdate=25 June 2012}}</ref> | "for his work for democracy and human rights in South Korea and in East Asia in general, and for peace and reconciliation with North Korea in particular"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2000/index.html |title=The Nobel Peace Prize 2000 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | 2001 | [[File:Kofi Annan4 2007 04 20.jpg|75px|Kofi Annan, Photo: Harry Wad]] | [[کوفی عنان]] | {{flag|Ghana}} | پروٹسٹنٹ<ref>{{Cite news |last=Lefevere |first=Patricia |title=Annan: `Peace is never a perfect achievement'&nbsp;– United Nations Secretary General Kofi Annan |publisher=National Catholic Reporter |date=11 December 1998 |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1141/is_7_35/ai_53460476 |accessdate=26 February 2008 |archivedate=12 January 2005 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050112161711/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m1141/is_7_35/ai_53460476 }}</ref> | "for his work for a better organized and more peaceful world"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2001/index.html |title=The Nobel Peace Prize 2001 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | 2002 | [[File:Jimmy Carter.jpg|75px]] | [[جمی کارٹر]] | {{flag|امریکا}} | پروٹسٹنٹ ([[Baptist]])<ref>{{cite web |last=Warner |first=Greg |url=http://www.baptiststandard.com/2000/10_23/pages/carter.html |title=Jimmy Carter says he can 'no longer be associated' with the SBC |quote=He said he will remain a deacon and Sunday school teacher at Maranatha Baptist Church in Plains and support the church's recent decision to send half of its missions contributions to the Cooperative Baptist Fellowship. |work=Baptist Standard |accessdate=December 13, 2009}}</ref> | "for his decades of untiring effort to find peaceful solutions to international conflicts, to advance democracy and human rights, and to promote economic and social development"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2002/index.html |title=The Nobel Peace Prize 2002 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | 2004 | [[File:Wangari Maathai portrait by Martin Rowe.jpg|75px]] | [[ونگری ماتھی|Wangari Muta Maathai]] | {{flag|Kenya}} | رومن کیتھولک<ref>[http://philipcarrgomm.wordpress.com/2011/10/19/wangari-maathai-god-is-on-this-mountain ''Wangari Maathai – God is on this Mountain''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140515233150/http://philipcarrgomm.wordpress.com/2011/10/19/wangari-maathai-god-is-on-this-mountain/ |date=2014-05-15 }}, Philip Carr-Gomm blogsite, 19 October 2011</ref> | "for her contribution to sustainable development, democracy and peace"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2004/index.html |title=The Nobel Peace Prize 2004 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | [[2007 Nobel Peace Prize|2007]] | [[File:Al Gore.jpg|75px]] | [[ایل گور]] | {{flag|امریکا}} | پروٹسٹنٹ (Baptist) | "for his efforts to build up and disseminate greater knowledge about man-made climate change, and to lay the foundations for the measures that are needed to counteract such change"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2007/index.html |title=The Nobel Peace Prize 2007 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | [[2008 Nobel Peace Prize|2008]] | [[File:Martti Ahtisaari.jpg|75px]] | [[مارٹی اہتیشری]] | {{flag|Finland}} | پروٹسٹنٹ (Lutheran) | "for his efforts on several continents and over more than three decades, to resolve international conflicts"<ref>{{cite web |url= http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2008/ |title= The Nobel Peace Prize 2008 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2008-10-10}}</ref> |- | [[2009 Nobel Peace Prize|2009]] | [[File:Official portrait of Barack Obama.jpg|75px]] | [[بارک اوباما]] | {{flag|امریکا}} | پروٹسٹنٹ<ref>{{cite news |last1=Pulliam |first1=Sarah |last2=Olsen |first2=Ted |url= http://www.کرسچئینitytoday.com/ct/2008/januaryweb-only/104-32.0.html?start=2 |title=Q&A: Barack Obama |work=کرسچئینity Today |location=Carol Stream, IL |date=January 23, 2008 |accessdate=January 4, 2013}}</ref> | "for his extraordinary efforts to strengthen international diplomacy and cooperation between peoples."<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2009/press.html |title= The Nobel Peace Prize 2009 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2009-10-09}}</ref> |- | rowspan="2" | [[نوبل امن انعام 2011|2011]] | [[File:Ellen Johnson-Sirleaf, April 2010.jpg|75px]] | [[ایلن جانسن سرلیف]] | rowspan="2" | {{flag|Liberia}} | پروٹسٹنٹ (Methodist)<ref name="Gov't Rejects Newspaper Story"/> | rowspan="2" | "for their non-violent struggle for the safety of women and for [[women's rights]] to full participation in peace-building work"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2011/press.html |title=The Nobel Peace Prize 2011 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-07}}</ref> |- | [[File:Leymah-gbowee-at-emu-press-conference.jpg|75px]] | [[لیما غبووی]] | پروٹسٹنٹ (Lutheran)<ref>Leymah Gbowee, ''Mighty Be Our Powers'' (New York: Beast Books, 2011), written with Carol Mithers, pp. 80-81 and p. 82.</ref> |} === معاشیات=== {| align="center" class="wikitable" |- ! سال ! colspan=2|انعام یافتہ ! ملک ! فرقہ ! وجہ |- | rowspan = 2 | 1969 | [[File:Uio frisch 2006 0025.jpg|75px]] | [[راگنرفرشچ]] | {{flag|Norway}} | پروٹسٹنٹ<ref name="autobio"/> | rowspan = 2 | "for having developed and applied dynamic models for the analysis of economic processes" |- | [[File:Jan Tinbergen 1982.jpg|75px]] | [[جان ٹنبرجن]] | {{flag|Netherlands}} | پروٹسٹنٹ |- | 1975 | [[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]] | [[تجالنگ کوپمنس]] | {{flag|Netherlands}}<br>{{flag|امریکا}} | پروٹسٹنٹ | "for his contributions to the theory of [[Pareto efficiency|optimum allocation]] of resources"<ref name="Winners1975">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1975/|title=The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 1975|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-14}}</ref> |- | rowspan = 2 | 1979 | [[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]] | [[تھیوڈور سکلٹز]] | {{flag|امریکا}} | پروٹسٹنٹ | rowspan = 2 | "for their pioneering research into economic development research with particular consideration of the problems of [[developing countries]]."<ref name="Winners1979">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1979/|title=The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 1979|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-14}}</ref> |- | [[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]] | [[ڈبلیو آرتھر لیوس|Arthur Lewis]] | {{flag|Saint Lucia|1979}}<br>{{flag|برطانیہ}} | رومن کیتھولک<ref>[http://www.nndb.com/people/633/000160153/ Arthur Lewis]</ref> |- | 1982 | [[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]] | [[جیورج سٹگلر]] | {{flag|امریکا}} | کرسچئین<ref>[https://books.google.ca/books?id=4D-OIyTLoO0C&pg=PA342&dq=%22George+Stigler+was+born+January+17,+1911%22&hl=en&a=X&ei=je7FVISIFMe5ggSq74KgCQ&ved=0CBMQ6AEwAA]</ref> | "for his seminal studies of industrial structures, functioning of markets and causes and effects of [[regulation|public regulation]]"<ref name="Winners1982">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1982/|title=The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 1982|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-14}}</ref> |- | 1986 | [[File:James Buchanan by Atlas network.jpg|75px]] | [[جیمز ایم۔ بچانن]] | {{flag|امریکا}} | پروٹسٹنٹ<ref>Reuben Kyle, ''[http://frank.mtsu.edu/~berc/pdfs/bookct6a.pdf From Nashville to the Nobel Prize: The Buchanans of Tennessee]'' (Twin Oaks Press, 2012).</ref> | "for his development of the contractual and constitutional bases for the theory of economic and political [[decision-making]]"<ref name="Winners1986">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1986/|title=The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 1986|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-14}}</ref> |- | 1988 | [[File:ALLAIS PN Maurice-24x30-2001b.jpg|75px]] | [[ماورس آلیس]] | {{flag|France}} | رومن کیتھولک | "for his pioneering contributions to the theory of markets and [[Capacity utilization|efficient utilization of resources]]"<ref name="Winners1988">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1988/|title=The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 1988|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-14}}</ref> |- | 1989 | [[File:Trygve Haavelmo.jpg|75px]] | [[ٹراگیو ہیولمو]] | {{flag|Norway}} | پروٹسٹنٹ<ref>{{cite web | title =Oslo Katedralskole - en skole med tradisjoner | work =Om skolen | publisher =Oslo katedralskole | url =http://www.oslokatedral.vgs.no/skolen/ | accessdate =19 April 2014 | language =Norwegian }}</ref> | "for his clarification of the probability theory foundations of [[econometric]]s and his analyses of simultaneous economic structures"<ref name="Winners1989">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1989/|title=The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 1989|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-14}}</ref> |- | rowspan = 2 | 1994 | [[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]] | [[جون ہارسانئے]] |{{flag|امریکا}} | Raised a devout Catholic,<ref>http://www.nap.edu/html/biomems/jharsanyi.pdf</ref> later he abandoned Catholicism | rowspan = 2 |"for their pioneering analysis of equilibria in the [[Game theory|theory of non-cooperative games]]."<ref name="Winners1994">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1994/|title=The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 1994|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-14}}</ref> |- | [[File:Reinhard Selten2.jpg|75px]] | [[رینہارڈ سیلٹن]] |{{flag|جرمنی}} | Raised as پروٹسٹنٹ,<ref name="nobelprize.org">[http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1994/selten-autobio.html From Les Prix Nobel. The Nobel Prizes 1994, Editor Tore Frängsmyr, [Nobel Foundation&#93;, Stockholm, 1995]</ref> later he left the church |- | 1996 | [[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]] | [[ولیم وکری]] | {{flag|Canada}}<br>{{flag|امریکا}} | [[Quaker]] <ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/economic-sciences/laureates/1996/vickrey-bio.html William Vickrey - Biographical]</ref> | "for his fundamental contributions to the economic theory of incentives under asymmetric information"<ref name="Winners1996">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1996/|title=The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 1996|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-14}}</ref> |- |- |rowspan = 2 | 2003 | [[File:Robert F. Engle.jpg|75px]] | [[رابرٹ ایف۔اینگل]] | {{flag|امریکا}} | Quaker<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/economic-sciences/laureates/2003/engle-bio.html Robert F. Engle III - Biographical]</ref> | "for methods of analyzing economic [[time series]] with time-varying [[Volatility (finance)|volatility]] ([[Autoregressive conditional heteroskedasticity|ARCH]])"<ref name="Winners2003">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/2003/|title=The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2003|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-14}}</ref> |- | [[File:Clive Granger by Olaf Storbeck.jpg|75px]] | [[کلائوگرینجر]] | {{flag|برطانیہ}} | کرسچئین | "for methods of analyzing economic time series with common trends ([[cointegration]])"<ref name="Winners2003"/> |- | 2009 | [[File:Nobel Prize 2009-Press Conference KVA-30.jpg|75px]] | [[الینر اوسٹرم]] |{{flag|امریکا}} | پروٹسٹنٹ<ref>{{cite news |title=The story of non-economist Elinor Ostrom |date=December 9, 2009 |url=http://www.swedishwire.com/business/1985-the-story-of-non-economist-elinor-ostrom |newspaper=The Swedish Wire |accessdate=June 12, 2010 |archivedate=December 14, 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091214213925/http://www.swedishwire.com/business/1985-the-story-of-non-economist-elinor-ostrom }}</ref> | "for her analysis of economic governance, especially the commons"<ref name="Winners2009">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/2009/|title=The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2009|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2009-10-12}}</ref> |- | 2010 | [[File:Christopher Pissarides.jpg|75px]] | [[کریسٹوفر اے . پسارائیڈ]] | {{flag|Cyprus}} | [[راسخُ الا عتقاد کلیسا]]<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/economic-sciences/laureates/2010/pissarides-autobio.pdf CHRISTOPHER A. PISSARIDES]</ref> | "for his analysis of [[Search and matching theory|markets with search frictions]]"<ref name="Winners2010">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/2010/|title=The Prize in Economic Sciences 2010|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2010-10-11}}</ref> |- |rowspan = 2| 2013 | [[File:Eugene Fama at Nobel Prize, 2013.jpg|75px]] | [[یوجین فاما|Eugene F. Fama]] |rowspan=2|{{flag|امریکا}} | رومن کیتھولک<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/economic-sciences/laureates/2013/fama-bio.pdf Eugene F. Fama]</ref> |rowspan = 3| "for their empirical analysis of asset prices." |- | [[File:Robert Shiller - World Economic Forum Annual Meeting 2012.jpg|75px]] | [[رابرٹ جے۔ شیلر]] | پروٹسٹنٹ (Methodist)<ref>[http://www.interviews/robert-shiller-on-human-traits-essential-capitalism Robert Shiller on Human Traits Essential to Capitalism]</ref> |} === مزید دیکھئے=== * [[نوبل امن انعام حاصل کرنے والوں کی فہرست|List of Nobel Peace Laureates]] * [[نوبل انعام یافتہ حبشی شخصیات کی فہرست]] * [[نوبل انعام یافتہ یہودی شخصیات کی فہرست]] * [[فہرست نوبل انعام یافتہ مسلمان شخصیات]] * [[بھارتی نوبل انعام یافتگان]] * [[List of کرسچئین thinkers in science]] * [[فہرست نوبل انعام یافتگان بلحاظ ملک]] * [[نوبل انعام وصول کنندگان کی فہرست]] * [[نوبل انعام یافتہ خواتین شخصیات کی فہرست]] === حوالے=== {{حوالے}} {{نوبل انعام}} [[گٹھ:نوبل انعام یافتگان کی فہرست بلحاظ مذہب]] [[گٹھ:فہارست سائنسدانان]] ijzvnd7nc6srv2qf78ccmwxo645925x 0 76618 713390 713295 2026-11-12T02:55:01Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713390 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات صاحب منصب}} '''علی اکبر معین فر''' ({{lang-fa|علی‌اکبر معین‌فر}}; 1928<ref>{{Cite web|url=http://live110.ir/post/bMtCNwgdYW/درگذشت_معین_فر؛_اولین_وزیر_نفت_ایران|title=درگذشت معین فر؛ اولین وزیر نفت ایران - پیام سرای زندہ 110|website=live110.ir|language=fa|access-date=2018-01-03}}</ref><ref name=tarikhirani>{{cite web|url=http://www.tarikhirani.ir/fa/news/All/bodyView/6148/index.html|title=تاریخ ایرانی - درگذشت معین‌فر؛ اولین وزیر نفت ایران|website=www.tarikhirani.ir|accessdate=3 جنوری 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225221554/http://www.tarikhirani.ir/fa/news/All/bodyView/6148/index.html|archivedate=2018-12-25|dead-url=no}}</ref> – جنوری 2018) اک ایرانی [[سیاست دان]] تے [[ایران]] دے پہلے [[وزارت پٹرولیم (ایران)|وزیر پٹرولیم]] سن، اس عہدے تے مختصر عرصے (1979ء توں 1980ء) تک خدمات سر انجام دتیاں۔ بعد ازاں معین فر [[مجلس ایران|ایرانی پارلیمان]] دے رکن منتخب ہوئے تے 1980ء توں 1984ء تک رکن رہے۔ == ابتدائی زندگی تے تعلیم == معین فر دی پیدائش [[تہران]] وچ 14 جنوری 1928ء نوں ہوئی۔<ref name="Hossein" /> معروف صحافی [[مہدی معین فر]] انہاں دے بھائی نیں۔<ref name="Hossein">{{cite book|author=Hossein Shahidi|title=Journalism in Iran: From Mission to Profession|url=https://books.google.com/books?id=MLLywtI-_n0C&pg=PA143|accessdate=6 اگست 2013|date=11 مئی 2007|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-09391-5|page=143| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181225221619/https://books.google.com/books?id=MLLywtI-_n0C&pg=PA143 | archivedate = 25 دسمبر 2018}}</ref> معین فر نے [[زلزلہ شناسی]] دی تعلیم [[جاپان]] توں حاصل کیتی۔<ref name=oka80>{{cite news|author=Takashi Oka|title=Japan agonizes over joining West against Iran, USSR|url=http://www.csmonitor.com/1980/0117/011736.html|accessdate=14 فروری 2013|newspaper=The Christian Science Monitor|date=17 جنوری 1980|location=Tokyo|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225221628/https://www.csmonitor.com/1980/0117/011736.html|archivedate=2018-12-25}}</ref><ref>{{cite news|title=Iranian oil officials threatened with purge|url=https://news.google.com/newspapers?id=eAFlAAAAIBAJ&sjid=aIMNAAAAIBAJ&pg=2103,1093862&dq=hassan+nazih&hl=en|accessdate=15 فروری 2013|newspaper=Edmonton Journal|date=2 اکتوبر 1979}}</ref> وہ '''اسلامی انجینئرز ایسوسی ایشن''' دے بانی ارکان وچوں سن۔<ref>{{citation|newspaper=Shargh|number=2511|date=2 فروری 2016|title=مروری بر کارنامہ انجمن اسلامی مهندسین|language=Persian|author=Ali Ayoubi|url=http://sharghdaily.ir/News/85148/%D8%AD%DA%A9%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%87-%D8%AF%D9%88%D9%85-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86|access-date=2019-03-21|archive-date=2016-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20161129023029/http://sharghdaily.ir/News/85148/%D8%AD%DA%A9%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%87-%D8%AF%D9%88%D9%85-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86|dead-url=yes}}</ref> == ابتدائی دور == معینے فر نے [[محمد رضا شاہ پہلوی]] دے دور وچ '''منصوبہ بندی تے میزانیہ''' (بجٹ) وچ کم کیتا۔<ref name=Bakhash1982>{{cite book|author=Shaul Bakhash|title=The Politics of Oil and Revolution in Iran: A Staff Paper|url=https://books.google.com/books?id=ytIm_6x4b78C&pg=PA13|accessdate=14 فروری 2013|year=1982|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-1776-8|page=13| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181225221627/https://books.google.com/books?id=ytIm_6x4b78C&pg=PA13 | archivedate = 25 دسمبر 2018}}</ref> ان دے [[تحریک آزادی ایران|تحریک آزادی برائے ایران]] نال رابطے سن، اس تحریک دی قیادت [[مہدی بازرگان]] کر رہے سن۔<ref name=Bakhash1982 /> البتہ، ایہ مستقل تعلق نہیں سی تے نا ہی معین فر نے خود نوں اس دا حصہ ظاہر کیتا۔<ref name=bahman>{{cite book|title=Parliamentary Politics in Revolutionary Iran: The Institutionalization of Factional Politics|year=1996|publisher=University Press of Florida|location=Gainesville, FL|page=69|url=https://www.questia.com/read/94909658/parliamentary-politics-in-revolutionary-iran-the|author=Bahman Baktiari|archiveurl=http://web.archive.org/web/20181225221621/https://www.questia.com/read/94909658/parliamentary-politics-in-revolutionary-iran-the|archivedate=25 دسمبر 2018}}{{Subscription required|via=Questia}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225221621/https://www.questia.com/read/94909658/parliamentary-politics-in-revolutionary-iran-the |date=2018-12-25 }}</ref> == سیاسی دور == بعد از [[انقلاب ایران]]، معین فر شورای انقلاب اسلامی ایران دے رکن بن گئے۔<ref name=oka80 /><ref name=Amirsadeghi2012>{{cite book|author=Hossein Amirsadeghi|title=The Security of the Persian Gulf (RLE Iran A)|url=https://books.google.com/books?id=GAXytwKF4qYC&pg=PA264|accessdate=14 فروری 2013|date=23 اپریل 2012|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-61050-6|page=264| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181225221620/https://books.google.com/books?id=GAXytwKF4qYC&pg=PA264 | archivedate = 25 دسمبر 2018}}</ref><ref name=rubin80>{{cite book |last=Rubin |first=Barry |title=Paved with Good Intentions |year=1980 |publisher=Penguin Books |location=New York |page=283 |url=http://www.gloria-center.org/wp-content/uploads/2013/02/Paved-with-Good-Intentions-final.pdf |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131021121704/http://www.gloria-center.org/wp-content/uploads/2013/02/Paved-with-Good-Intentions-final.pdf |archivedate=21 اکتوبر 2013 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021121704/http://www.gloria-center.org/wp-content/uploads/2013/02/Paved-with-Good-Intentions-final.pdf |date=2013-10-21 }}</ref> انہاں نے شوری دے ترجمان دے طور تے وی کام کیتا۔<ref name=ldsun>{{cite news|title=Bani Sadr: US should admit Iran crimes|url=https://news.google.com/newspapers?id=YF8gAAAAIBAJ&sjid=kWUFAAAAIBAJ&pg=5022,4728624&dq=ali+akbar+moinfar+oil+minister&hl=en|accessdate=14 فروری 2013|newspaper=The Lewiston Daily Sun|date=29 جنوری 1980}}</ref> انہاں نے مرکزی وزیر مہدی بازگان دی سربراہی وچ عبوری حکومت دی وزارت میزانیہ (بجٹ) تے منصوبہ بندی دا وزیر بنایا گيا۔<ref>{{cite news|title=Iran leader fires national oil firm head|url=https://news.google.com/newspapers?id=5UxSAAAAIBAJ&sjid=b3wDAAAAIBAJ&pg=6815,3494337&dq=hasan+nazih&hl=en|accessdate=8 اگست 2013|newspaper=St. Petersburg Times|date=29 ستمبر 1979|agency=AP|location=London}}</ref> === وزارت پٹرولیم === ستمبر 1979ء وچ معین فر نوں ایران دا پہلا وزیر پٹرولیم بنایا گیا،<ref name=Shahidi>{{cite book|author=Hossein Shahidi|title=Journalism in Iran: From Mission to Profession|url=https://books.google.com/books?id=MLLywtI-_n0C&pg=PA143|accessdate=14 فروری 2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-09391-5|page=143| archiveurl = http://web.archive.org/web/20190106085527/https://books.google.com/books?id=MLLywtI-_n0C&pg=PA143 | archivedate = 6 جنوری 2019}}</ref><ref name=fou>{{cite web|last=Hosseini|first=Mir M.|title=5 فروری 1979 A.D.: Bazargan Becomes Prime Minister|url=http://www.fouman.com/Y/Get_Iranian_History_Today.php?artid=238|work=Fouman|accessdate=26 جولائی 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225221551/http://www.fouman.com/Y/Get_Iranian_History_Today.php?artid=238|archivedate=2018-12-25|dead-url=no}}</ref> اس عہدے پر وہ 1980ء تک راے۔<ref name=Bakhash1982 /><ref>{{cite news|title=Oil chief replaced|url=https://news.google.com/newspapers?id=Y8FAAAAAIBAJ&sjid=46UMAAAAIBAJ&pg=4994,6057685&dq=ali+akbar+moinfar+oil+minister&hl=en|accessdate=14 فروری 2013|newspaper=The Glasgow Herald|date=29 ستمبر 1979|location=Tehran}}</ref> === پارلیمانی سال === 1984ء تک معین فر پارلیمانی رکن دے طور پر خدمات سر انجام دیندے رہے۔ 1983ء وچ اس پارلیمان دے دس ارکان نوں کڈ دتا گیا سی۔<ref>{{cite web|title="Put That Gun In Your Pocket!" The 10 Most Embarrassing Moments in Iran's Parliament|url=http://iranwire.com/en/projects/2148|work=Iran Wire|accessdate=27 اگست 2013|author=Reza Haghighat Nejad|date=19 اگست 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225221608/https://iranwire.com/en/projects/2148|archivedate=2018-12-25|dead-url=no}}</ref> 1996ء دے انتخابات وچ حصہ لینے دی کوشش کیتی، لیکن [[شوریٰ نگہبان]] نے انہاں نوں رد کر دتا۔<ref>{{cite journal|title=Human Rights and Parliamentary Elections in the Islamic Republic of Iran|journal=Human Rights Watch|date=مارچ 1996|volume=8|issue=1|url=https://www.hrw.org/reports/1996/Iran.htm|accessdate=27 اگست 2013| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181225221629/https://www.hrw.org/reports/1996/Iran.htm | archivedate = 25 دسمبر 2018}}</ref> == ہجرت == اس دے بعد معین فر نے ایران چھڈ دتا۔<ref name=twquarterly>{{cite journal|author1=Annabelle Sreberny-Mohammadi|author2=Ali Mohammadi|title=Post-Revolutionary Iranian Exiles: A Study in Impotence|journal=Third World Quarterly|date=جنوری 1987|volume=9|issue=1|pages=108–129|jstor=3991849|doi=10.1080/01436598708419964}}</ref> اوہ '''یورپی ایسوسی ایشن برائے زلزلہ انجینئری''' دے ایک اعزازی رکن سن۔<ref>{{cite web|title=Letter to Giorgio Napolitano|url=http://www.sgeb.ch/erkundungsmissionen/EAEE_LAquila_Declaration.pdf|work=The European Association for Earthquake Engineering|accessdate=14 فروری 2013|date=14 نومبر 2012|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304034956/http://www.sgeb.ch/erkundungsmissionen/EAEE_LAquila_Declaration.pdf|dead-url=yes}}</ref> == موت== معین فر نے 2 جنوری 2018ء نوں تہران وچ وفات پائی، 12 دن بعد انہاں دی 90ویں سالگرہ سی۔<ref name=tarikhirani /><ref>{{cite web|url=http://www.ilna.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-4/577732-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A7%DA%A9%D8%A8%D8%B1-%D9%85%D8%B9%DB%8C%D9%86-%D9%81%D8%B1-%D8%A7%D9%88%D9%84%DB%8C%D9%86-%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B1-%D9%86%D9%81%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1%DA%AF%D8%B0%D8%B4%D8%AA|title=Iran's First Petroleum Minister Ali Akbar Moinfar Dies at 90|publisher=Ilna|accessdate=2 جنوری 2018|date=2 جنوری 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225221617/https://www.ilna.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-4/577732-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A7%DA%A9%D8%A8%D8%B1-%D9%85%D8%B9%DB%8C%D9%86-%D9%81%D8%B1-%D8%A7%D9%88%D9%84%DB%8C%D9%86-%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B1-%D9%86%D9%81%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1%DA%AF%D8%B0%D8%B4%D8%AA|archivedate=2018-12-25|dead-url=no}}</ref> == حوالے == {{حوالے|2}} == باہرلےجوڑ == {{commonscat-inline}} [[گٹھ:1928 دے جم]] [[گٹھ:2018 دیاں موتاں]] [[گٹھ:ایرانی اسلامی انقلاب دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:وزرائے ایران]] [[گٹھ:1439ھ دیاں موتاں]] 54rkxnuc3zpa285nfmfpay5s7k89ir4 0 79299 713406 537385 2026-11-12T11:48:58Z Molana Mudasir Ali Naqashbandi 45236 713406 wikitext text/x-wiki '''سید معزالدین ابو عبد للہ آدم بن سید اسماعیل [[مشوانی]]''' ([[1506ء]]۔ [[1643ء]]) معروف بہ قطب الاقطاب '''شیخ سید آدم''' '''بنوری''' [[احمد سرہندی|مجدد الف ثانی]] دے اجل [[خلیفہ|خلفاء]] وچو‏ں سن ۔ == شجرۂ نسب == '''سید آدم بنوری''' سرہند تو‏ں ویہہ [[میل]] دے فاصلے اُتے واقع قصبہ بنور وچ پیدا ہوئے۔ 27 واسطےآں تو‏ں آپ دا سلسلہ نسب امام [[موسی کاظم]] تک جا پہنچدا اے - آپ نسلاً حسینی کاظمی موسوی سید تے قبیلے دے لحاظ تو‏ں [[مشوانی]] سن، ننہال د‏‏ی طرف تو‏ں افغاناں تو‏ں رشتے د‏‏ی بدولت افغان مشہور سن <ref>آغا عبدالحلیم اثر افغانی، روحانی رابطہ تے روحانی تڑون، ص390</ref><ref name=":0" /><ref>[http://dari.irib.ir/index.php?option=com_content&view=article&id=22211:----&catid=159:--&Itemid=126] (شیخ آدم خلیفۃ الزمان و قطب‌الاقطاب)</ref> '''شجرۂ نسب:''' شیخ سید آدم بن سید اسماعیل بن بہاؤالدین بن یوسف بن یعقوب بن حسین بن دولت بن امبیل بن سعدی بن قلندر<ref name=":0">نکات الاسرار، مقدمہ کتاب، سید آدم بنوری، ص3</ref> بن حسین بن داؤد بن سھل بن عبدالغفور بن [[سید محمد]] مسعود بن سید محمد ظفر بن سید احمد سیف الدین بن شیخ المشائخ سید محمد حمزہ [[گیسو دراز]] بن [[سید عبدالغفار]] بن [[سید عمر الکعب]] بن [[سید جعفر القائم]] بن [[سید علی صاحب الانوار]] بن سید حسین بن سید احمد بن سید محمد الرجال بن [[اسماعیل بن ابراہیم المرتضی|اسماعیل صاحب الاخبار]] بن [[ابراہیم مرتضی بن موسی کاظم|ابراہیم مرتضی الاصغر]] بن امام [[موسیٰ کاظم]] <ref name=":0" /><ref name=":1">خطاب مشوانی، سید عمر خطاب شاہ مشوانی، ص219</ref><ref>گلدستۂ عقائد و حقائق روحانی، میر سید ثاقب عماد الحسینی، باب ابحاث و تشریح مشجرات اولاد شیخ المشائخ سید محمد</ref> <br /> سید آدم بنوری دے اجداد وچ حسین بن دولت بن امبیل اسلام دے پیغام نو‏‏ں پھیلانے تے روشناس دے لئی بھارت دے پنڈ بنورماں افغانستان تو‏ں ہجرت کرکے آئے۔ بنور [[چندی گڑھ]] [[پٹیالہ]] نیشنل ہائی وے NH 64 پر، 25 کلومیٹر چندی گڑھ تو‏ں بھارتی پنجاب دے دار الحکومت دا اک چھوٹا جہا شہر ا‏‏ے۔ سید آدم بنوری دے نسب دا سلسلہ نبی محمد صل الله عليه و اٰله وسلم نو‏‏ں جاكر ملدا اے - سید آدم بنوری دے باپ دادا روا تو‏ں سن ۔ انہاں دے والد سید اسماعیل سن، اپنی ماں د‏‏ی طرف تو‏ں افغان سن ۔ انہاں دے اجداد وچو‏ں سید حسین بن دولت بن امبیل بنور وچ آباد ہوئے سن ۔ == واقعہ ولادت == آپ مادر زاد ولی سن ۔ اصلی وطن قصبہ مودہ سی لیکن سرہند دے قریب قصبہ بنور وچ سکونت اختیار کيتی۔ آپ رح فرمایا کردے سن کہ آپ دے والد جناب سید اسماعیل صاحب نے خواب وچ حضور نبی کریم صل الله عليه و اٰله وسلم د‏‏ی ریارت کيت‏ی تے رسول اللہ صل الله عليه و اٰله وسلم نے سید اسماعیل رح دے سینہ اُتے اپنا دست مبارک پھیریا تے سید اسماعیل نو‏‏ں کھانے دے لئی کوئی چیز پیش د‏‏ی جو انہاں نے کھا لئی۔ فرماندے نيں کہ اسی سبب آپ د‏‏ی ولادت ہوئی۔<ref name=":2">سید آدم بنوری، نکات الاسرار</ref><br /> سید آدم بنوری حجاز وچ مجدد تعلیمات نو‏‏ں پھیلانے دے لئی سب تو‏ں پہلے آئے سن ۔ == قرآن د‏‏ی تعلیم == آپ نے تعلیم ظاہری حاصل نئيں کيت‏‏ی سی۔ آپ مادر زاد ولی سن ۔ روایت اے کہ اک روز آواز آئی کہ اے آدم تساں نے قرآن کیو‏ں نہ پڑھا، ہاتف غیبی دے حضور آپ رح نے عرض کيتی، خداوند! تاں قادر مطلق اے جے چاہے تاں اسی وقت [[حافظ قرآن]] بنا دے۔ چنانچہ فی الفور آپ نو‏‏ں حفظ قرآنی د‏‏ی دولت تو‏ں نوازیا گیا۔ اسی دے بعد ظاہری علوم دا حصول فرمایا۔<ref name=":2" /> == تحریک و سلاسل روحانیہ == آپ کسب معاش دے سلسلے وچ عہد شباب وچ فوج وچ بھرتی ہو گئے مگر جدو‏ں عشق نے متوالا کیہ تاں ملازمت چھڈ دتی تے مجدد الف ثانی دے خلیفہ حاجی خضر صاحب دے حضور حاضر ہو ک‏ے سلسلۂ مجددیہ وچ شامل ہو گئے مگر بلطف خداوندی تھوڑے ہی عرصے وچ ایسی منازل آ گئياں جنہاں دا احاطہ شیخ موصوف د‏‏ی حدود تو‏ں خارج سی سو آپ نو‏‏ں براہ راست شیخ احمد سرہندی یعنی مجدد الف ثانی رح دے حضور بھیج دتا گیا۔ آپ شیخ احمد سرہندی دے اقابر ترین تے اجل خلفاء وچ اول شمار ہُندے نيں۔ سلسلۂ نقشبدیہ دے علاوہ آپ دے پاس سلسلۂ عالیہ قادریہ، سلسلۂ چشتیہ، سلسلۂ سہروردیہ، سلسلہ شطاریہ تے سلسلۂ مدارمی د‏‏ی خلافت وی سی تے حد فضل و کرم الہی ایہ سی کہ آپ ازلی قلندر تے مادر زاد ولی سن ۔ سلسلۂ اویسیہ تو‏ں آپ دا تعلق اوائل عمر تو‏ں سی حتی کہ دنیا نے آپکو خلیفة الزمانى تے قطب الاقطاب تسلیم کیتا۔ سید آدم بنوری رح د‏‏ی باطنی نسبت نو‏‏ں شیخ احمد سرہندی و ہور تمام سلاسل اُتے فوقیت تمام سی۔ آپ اتباع سنت و دفع بدعت وچ مشہور سن ۔ امر بلمعروف و نہی عن المنکر آپ دا مشرب سی ۔ فقراء نو‏‏ں اغنیا اُتے ترجیح دیندے سن ۔ سید آدم بنوری تربیت مریدین وچ بے نظیر سن ۔ تھوڑی سی توجہ تو‏ں طالبان حق نو‏‏ں لطائف ستہ وچو‏ں ہر لطیفہ وچ مرتبۂ فنا تک پہنچیا دیندے سن ۔ تے آپ دتی صورت دیکھدے ہی طالبان حق نو‏‏ں زکر قلبی حاصل ہو جاندا سی ۔<ref name=":3">میر سید ثاقب عماد الحسینی، گلدستۂ عقائد و حقائق روحانی، باب قطب الاقطاب شیخ سید ادم بنوری و اعقاب ھو</ref><ref>اقتباس الانوار مولفہ شیخ محمد اکرم قدوسی 1130 ھ ص 725</ref> == خلفاء == * حضرت شیخ عبدالله حاجی بہادر کوھاٹی رحمه الله * حضرت [[شیخ سعدی]] بلخاری لاهوری * حضرت شیخ سعد الله وزیر آبادی * حضرت الحاج [[سید سلیمان شاہ]] == شجرہ مبارکہ == *بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيْمِ* *شَجَرَةُ طَرِيقَةِ النَّقْشَبَنْدِيَّةِ الْبُنُورِيَّةِ* ١. سَيِّدُ الْمُرْسَلِيْنَ اِمَامُ الْمُتَّقِيْنَ اَحْمَدُ مُجْتَبَى مُحَمَّدٌ الْمُصْطَفَى ﷺ ٢. اَمِيْرُ الْمُؤْمِنِيْنَ سَيِّدُنَا اَبُوْ بَكْرٍ الصِّدِّيْقُ رضي الله عنه ٣. سَيِّدُنَا سَلْمَانُ الْفَارِسِيُّ رضي الله عنه ٤. سَيِّدُنَا قَاسِمُ بْنُ مُحَمَّدٍ رضي الله عنه ٥. اَلْاِمَامُ جَعْفَرُ الصَّادِقُ رحمه الله ٦. خَوَاجَه بَايَزِيْدُ الْبِسْطَامِيُّ ٧. خَوَاجَه اَبُو الْحَسَنِ الْخَرَقَانِيُّ ٨. خَوَاجَه اَبُو الْقَاسِمِ الْجُرْجَانِيُّ ٩. خَوَاجَه اَبُوْ عَلِيٍّ الْفَارْمَدِيُّ ١٠. خَوَاجَه يُوْسُفُ الْهَمَدَانِيُّ ١١. خَوَاجَه عَبْدُ الْخَالِقِ الْغُجْدُوَانِيُّ ١٢. خَوَاجَه عَارِفُ الرِّيْوَكَرِيُّ ١٣. خَوَاجَه مَحْمُوْدُ الْاَنْجِيْرِ فَغْنَوِيُّ ١٤. خَوَاجَه عَلِيُّ الرَّامِيْتَنِيُّ ١٥. خَوَاجَه مُحَمَّدُ بَابَا السَّمَّاسِيُّ ١٦. خَوَاجَه اَمِيْرُ كُلَالٍ ١٧. خَوَاجَه بَهَاءُ الدِّيْنِ النَّقْشْبَنْدِ ١٨. مَوْلَانَا يَعْقُوْبُ الْجَرْخِيُّ ١٩. خَوَاجَه عُبَيْدُ اللهِ الْاَحْرَارُ ٢٠. مَوْلَانَا زَاهِدٌ ٢١. مَوْلَانَا دَرْوِيْشُ مُحَمَّدٌ ٢٢. خَوَاجَه اَمْكَنْكِيُّ ٢٣. خَوَاجَه بَاقِي بِاللهِ ٢٤. الشَّيْخُ اَحْمَدُ السَّرْهِنْدِيُّ مُجَدِّدُ الْاَلْفِ الثَّانِيْ ٢٥. *شَيْخُ الْمَشَايِخِ خَوَاجَه سَيِّدُ اٰدَمَ الْبُنُورِيُّ* ٢٦. عَبْدُ اللهِ حَاجِي بَهَادُرُ الْكُوْهَاتِيُّ ٢٧. مُحَمَّدُ مَامُوْنُ الْيُوْسُفْزَئِيُّ ٢٨. نَعِيْمُ كَامَوِيُّ ٢٩. سَيِّدُ مُحَمَّدُ شَاه السَّدُوْمِيُّ ٣٠. مُحَمَّدُ صِدِّيْقٌ ٣١. حَافِظُ مُحَمَّدُ عُمَرزَئِيُّ ٣٢. مُحَمَّدُ شُعَيْبُ تُورْڈھَيْرِيُّ ٣٣. عَبْدُ الْغَفُوْرِ سَيِّدُوْ بَابَا ٣٤. نَجْمُ الدِّيْنِ هَڈِّيُّ ٣٥. عَبْدُ الشَّكُوْرِ بَتْخَاكْ ٣٦. اُسْتَاذُ پَائِنْدُ مُحَمَّدٌ ٣٧. غَوْثُ الْاُمَّةِ كَرِيْمُ دَادِ اَنْزَرئِيُّ ٣٨. عَبْدُ السَّلَامِ پِيْرِ سَبَاقٍ ٣٩. بَشِيْرُ اَحْمَدُ دَامَتْ بَرَكَاتُهُمُ ٤٠. *الشَّيْخُ حَافِظُ عَابِدُ نَوَازٍ دَامَتْ بَرَكَاتُهُمُ - رُسْتَمْ مَرْدَان بَاكِسْتَان* --- _دَوْرْ كَرْ پَرْدَهْ تُوْ دِلْ سَيْ جَهْلِ غَفْلَتْ كَا مِرَيْ_ _كَرْ عَطَاءْ نُوْرْ مُجْهْ كُوْ جِسْ سَيْ تُوْ آوَيْ نَظَرْ_ == لنگر و طعام == سید آدم بنوری صاحب د‏‏ی درگاہ وچ ہزاراں طالبان طریقت دا حجوم رہندا۔ آپ دے سینکڑاں خلفاء نيں تے لکھاں نو‏‏ں آپ نے ولایت تو‏ں بہرور فرمایا۔ صاحب خزینة الاصفیا لکھدے نيں کہ شیخ سید آدم بنوری صاحب دا لنگر دن وچ دو وقت دے طعام وچ انہاں دا متکفل سی ۔ <ref name=":3" /><ref>مولانا بدرالدین، الحضرات</ref> == کرامات == سید آدم بنوری صاحب کرامات بزرگ ہوئے، آپ دے مقربین وچو‏ں اک سید محمد صاحب ہوئے۔ اوہ لکھدے نيں کہ اک مرتبہ قحط سالی دا دور ہويا تے لنگر خانے دے مصارف وچ مشکل درپیش آئی۔ خدام خانقاہ نے آپ تو‏ں ضرورت دا اظہار کیتا۔ آپ نے غلے دے مٹکے تو‏ں متعلق فرمایا “اسنو‏ں اُچی جگہ رکھ دو، اس دا منہ بند کر دو تے تلی وچ سوراخ کر کہ غلہ لیندے رہو انشااللہ برکت ہو گی”۔ کہیا گیا کہ چھ ماہ تک اوہ غلہ حاصل کیتا گیا ایتھ‏ے تک کہ قحط سالی ختم ہوئی تے غلہ وافر ہويا۔ جدو‏ں مٹکے دا منہ کھولیا گیا تاں اس وچ اِنّا ہی غلہ سی جِنّا منہ ڈھانپتے وقت موجود سی ۔<ref name=":3" /><ref>تذکرۂ آدمیہ بحوالۂ خزینۂ الاصفیاء</ref> == شاہجہان دا دور تے سفر حج == سید عبد اللہ صاحب (یہ شاہ عبدالرحیم دے مرشد تے سید آدم بنوری دے خلیفہ سن ) نے فرمایا کہ جدو‏ں شیخ آدم بنوری سلطان شاہ جہان دے دور وچ لاہور تشریف لیائے تاں آپ دے نال معتقدین تے افغاناں دا دس  ہزار تو‏ں ودھ مجمے دا حجوم رہندا سی تے خانقاہ شہر جلیل دا نقشہ پیش کردی سی۔ جدو‏ں شیخ آدم رح د‏‏ی شہرت دا چرچا شاہجتھ‏ے تک پہنچیا تاں اس نے حالات دے پیش نظر اپنے وزیر اعظم سعداللہ تے مولانا [[عبدالحکیم سیالکوٹی]] نو‏‏ں بھیجیا تا کہ سید آدم نال ملاقات کرن۔ جدو‏ں ایہ دونے ارکان دولت سید آدم رح د‏‏ی قیام گاہ اُتے پہنچے تاں آپ مشغول عبادت سن تے کافی وقت حالت مراقبہ وچ رہ‏‏ے۔ دونے کافی دیر دروازہ اُتے انتظار فرماندے رہ‏‏ے۔  جب مراقبہ تو‏ں فارغ ہوئے تاں ایہ دونے صاحبان زاؤیہ شیخ وچ داخل ہوئے۔ سید آدم رح نے انہاں د‏‏ی کوئی رسمی تعظیم ادا نہ د‏‏ی جس اُتے وزیر اعظم سعداللہ نے فوراً اعتراض کر دتا کہ وچ دنیا دار ہاں لیکن مولانا عبدالحکیم سیالکوٹی عالم نيں انہاں د‏‏ی تعظیم تاں کرنا ضروری سی۔ جس اُتے سید آدم بنوری رح نے فرمایا کہ حدیث شریف وچ اے علمائے کرام دین دے امانت دار اسی وقت تک نيں جدو‏ں تک بادشاھاں تو‏ں اختلاط نہ کرن۔ بادشاہاں تو‏ں اختلاط دے بعد علما نئيں رہندے چور ڈاکو بن جاندے نيں۔ فیر [[وزیر اعظم]] سعداللہ نے دریافت کیتا کہ آپ دا نسب کیتا ا‏‏ے۔ آپ یعنی سید آدم بنوری رح نے جواب دتا کہ سید ہاں لیکن چونکہ نانہالی سلسلہ وچ افغاناں تو‏ں رشتہ اے اس لئی افغان مشہور ہو گیا ہون۔ سعداللہ نے فیر دریافت کیتا اساں سنیا اے آپ علم لدنی وی رکھدے نيں۔ جواب ملیا بیشک و الحمداللہ۔ شیخ [[محمد اکرم]] قدوسی اقتباس الانوار وچ رقمطراز نيں کہ ملیا عبدالحکیم نے سید آدم تو‏ں کہیا کہ درویشاں دے لئی تکنر چنگا نئيں۔ سید آدم رح نے جواباً فرمایا کہ کیہ تسيں نو‏‏ں حدیث یاد نئيں اے “التكبر مع المتكربين صدقة" {متکبراں دے سامنے تکبر کرنا صدقہ اے } اس دے بعد دونے صاحب واپس چکے آئے تے شاہجتھ‏ے تو‏ں کہیا کہ معمولی فقیر اے مگر متکبر ا‏‏ے۔ لمبے چوڑے دعوے کردا اے افغان اے مگر خود نو‏‏ں سید کہندا ا‏‏ے۔ اس دے باوجود افغانی اس دے بہت معتقد نيں۔ خطرہ اے کوئی فتنہ نہ کھڑا کر دے۔ شاہجہان نے متاثر ہو ک‏ے حکم حجاز صادر کر دتا۔ سید آدم رح فوراً روانہ ہو ک‏ے سورت پہنچے۔ اوتھ‏ے دا حاکم آپ دا معتقد سی ۔ اس تو‏ں فرمایا “تواڈی خدمت ایہی اے کہ ساڈے لئی فوراً جہاز مہیا کر دو”۔ شیخ سید آدم رح د‏‏ی روانگی دے فوراً بعد شاہجہان نے خواب دیکھیا کہ اس لی حکومت تب تک اے جدو‏ں تک آدم بنوری ھندوستان وچ نيں۔ خواب تو‏ں متوحش ہو ک‏ے شاہجہان نے حاکم سورت دے پاس سید نو‏‏ں روکنے دا حکم بھیجیا مگر سید روانہ ہو چکے سن ۔<ref name=":3" /><ref>شاہ ولی اللہ محدث دہلوی، انفاس العارفین، ص13</ref> == مدینہ == حج بیت اللہ تو‏ں فارغ ہو ک‏ے مدینہ طیبہ پہنچے، اپنے نانا جان د‏‏ی برکات نو‏‏ں سمیٹنا شروع کر دتا۔ زیارت روضۂ سیدالمرسلین صل الله عليه و اٰله وسلم دے بعد واپسی دا قصد کیتا۔ اجازت دے لئی روضۂ انور اُتے حاظر ہوئے۔ لیکن اک عجیب و غریب واقعہ سید آدم تے آپ دے رفقا نے مشاہدہ کیتا۔ مرقد اطہر تو‏ں دو دست مبارک ظاہر ہوئے۔ سید آدم نے بہزار شوق اگے ودھ ک‏ے مصافحہ کیتا بوسہ دتا تے فیر سید آدم نو‏‏ں بارگاہ رسالت صل الله عليه و اٰله وسلم تو‏ں بشارت دتی گئی “يا ولدي انت فى جوارى" فرزند من! تساں میرے جوار وچ رہو سید آدم رح نے اس مثردہ دے بعد ہندوستان دا خیال ترک کر دتا۔ مصافحہ دا ایہ معاملہ حاظرین نے وی دیکھیا سی ۔ بطور مکاشفہ ایہ وی دسیا گیا کہ جو شخص سید آدم بنوری اے مصافحہ کر ے گا اوہ گویا رسول اللہ صل الله عليه و اٰله وسلم تو‏ں مصافحہ کر لے گا۔ تے ظاہر اے کہ رسول اللہ صل الله عليه و اٰله وسلم تو‏ں مصافحہ کرنے والا مغفور ہوئے گا۔ اس بشارت یا اس قیاس نے ایتھ‏ے تک شہرت پائی کہ عوام الناسدیاں بھیڑ دے باعث سید آدم بنوری نو‏‏ں مصافحہ دے لئی وکھ انتظام کرنا پيا۔<ref>علمائے ہند دا شاندار ماضی، علامہ سید محمد میاں، ج1، ص173-172</ref> == وفات == قیام [[مدینہ منورہ]] دا عزم کردے کچھ زیادہ عرصہ نہ گزریا سی کہ 13 شوال 1053 ھجری نو‏‏ں مدینہ وچ وفات پا گئے۔ آپکو حضرت [[عثمان بن عفان]] رض دے جوار وچ قدیمی قبرستان وچ دفن کیتا گیا۔ جدو‏ں تک انہدام [[جنت البقیع]] نہ ہويا سی عثمان رض دے روضے دے گنبد دا سایہ آپ د‏‏ی قبر اُتے پیندا سی ۔<ref name=":3" /> == اولاد و احفاد == آپ د‏‏ی اولاد وچ چار صاحبزادے تے دو صاحبزادیاں سن۔ وڈے بیٹے سید [[غلام احمد]] بنور ہی وچ رہ‏‏ے۔ شیخ سید محمد اولیاء تے شیخ سید محمد عیسی تے دونے صاحبزادیاں آپ دے ھمراہ سن جدو‏ں کہ چوتھے صاحبزادے سید محمد محسن 1052 ھجری وچ گوالیار وچ پیدا ہوئے۔ جدو‏ں سید آدم بنوری رض حج نو‏‏ں جا رہے سن ۔<ref name=":1" /><ref name=":3" /> آپ د‏‏ی اولاد و احفاد کثرت تو‏ں موجود اے تے مسکن پشاو‏ر، کوہاٹ، بنور، دہلی وغیرھم ا‏‏ے۔ آپ [[بنوری]] قبیلہ دے جد امجد نيں۔ == لکھتاں == * نکات الاسرار * خلاصۃ المعارف * وضوح المذاھب * کلمات المعارف * نظم النکات * تفسیر سورۃ فاتحہ == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * http://dari.irib.ir/index.php?option=com_content&view=article&id=22211:----&catid=159:--&Itemid=126 * http://www.encyclopaediaislamica.com/madkhal2.php?sid=707 [[گٹھ:نقشبندی صوفیاء]] [[گٹھ:مسلم شخصیتاں]] 36s1y0a5644vajqywu3juzckyajzfvx 713408 713406 2026-11-12T11:53:55Z Molana Mudasir Ali Naqashbandi 45236 /* خلفاء */ 713408 wikitext text/x-wiki '''سید معزالدین ابو عبد للہ آدم بن سید اسماعیل [[مشوانی]]''' ([[1506ء]]۔ [[1643ء]]) معروف بہ قطب الاقطاب '''شیخ سید آدم''' '''بنوری''' [[احمد سرہندی|مجدد الف ثانی]] دے اجل [[خلیفہ|خلفاء]] وچو‏ں سن ۔ == شجرۂ نسب == '''سید آدم بنوری''' سرہند تو‏ں ویہہ [[میل]] دے فاصلے اُتے واقع قصبہ بنور وچ پیدا ہوئے۔ 27 واسطےآں تو‏ں آپ دا سلسلہ نسب امام [[موسی کاظم]] تک جا پہنچدا اے - آپ نسلاً حسینی کاظمی موسوی سید تے قبیلے دے لحاظ تو‏ں [[مشوانی]] سن، ننہال د‏‏ی طرف تو‏ں افغاناں تو‏ں رشتے د‏‏ی بدولت افغان مشہور سن <ref>آغا عبدالحلیم اثر افغانی، روحانی رابطہ تے روحانی تڑون، ص390</ref><ref name=":0" /><ref>[http://dari.irib.ir/index.php?option=com_content&view=article&id=22211:----&catid=159:--&Itemid=126] (شیخ آدم خلیفۃ الزمان و قطب‌الاقطاب)</ref> '''شجرۂ نسب:''' شیخ سید آدم بن سید اسماعیل بن بہاؤالدین بن یوسف بن یعقوب بن حسین بن دولت بن امبیل بن سعدی بن قلندر<ref name=":0">نکات الاسرار، مقدمہ کتاب، سید آدم بنوری، ص3</ref> بن حسین بن داؤد بن سھل بن عبدالغفور بن [[سید محمد]] مسعود بن سید محمد ظفر بن سید احمد سیف الدین بن شیخ المشائخ سید محمد حمزہ [[گیسو دراز]] بن [[سید عبدالغفار]] بن [[سید عمر الکعب]] بن [[سید جعفر القائم]] بن [[سید علی صاحب الانوار]] بن سید حسین بن سید احمد بن سید محمد الرجال بن [[اسماعیل بن ابراہیم المرتضی|اسماعیل صاحب الاخبار]] بن [[ابراہیم مرتضی بن موسی کاظم|ابراہیم مرتضی الاصغر]] بن امام [[موسیٰ کاظم]] <ref name=":0" /><ref name=":1">خطاب مشوانی، سید عمر خطاب شاہ مشوانی، ص219</ref><ref>گلدستۂ عقائد و حقائق روحانی، میر سید ثاقب عماد الحسینی، باب ابحاث و تشریح مشجرات اولاد شیخ المشائخ سید محمد</ref> <br /> سید آدم بنوری دے اجداد وچ حسین بن دولت بن امبیل اسلام دے پیغام نو‏‏ں پھیلانے تے روشناس دے لئی بھارت دے پنڈ بنورماں افغانستان تو‏ں ہجرت کرکے آئے۔ بنور [[چندی گڑھ]] [[پٹیالہ]] نیشنل ہائی وے NH 64 پر، 25 کلومیٹر چندی گڑھ تو‏ں بھارتی پنجاب دے دار الحکومت دا اک چھوٹا جہا شہر ا‏‏ے۔ سید آدم بنوری دے نسب دا سلسلہ نبی محمد صل الله عليه و اٰله وسلم نو‏‏ں جاكر ملدا اے - سید آدم بنوری دے باپ دادا روا تو‏ں سن ۔ انہاں دے والد سید اسماعیل سن، اپنی ماں د‏‏ی طرف تو‏ں افغان سن ۔ انہاں دے اجداد وچو‏ں سید حسین بن دولت بن امبیل بنور وچ آباد ہوئے سن ۔ == واقعہ ولادت == آپ مادر زاد ولی سن ۔ اصلی وطن قصبہ مودہ سی لیکن سرہند دے قریب قصبہ بنور وچ سکونت اختیار کيتی۔ آپ رح فرمایا کردے سن کہ آپ دے والد جناب سید اسماعیل صاحب نے خواب وچ حضور نبی کریم صل الله عليه و اٰله وسلم د‏‏ی ریارت کيت‏ی تے رسول اللہ صل الله عليه و اٰله وسلم نے سید اسماعیل رح دے سینہ اُتے اپنا دست مبارک پھیریا تے سید اسماعیل نو‏‏ں کھانے دے لئی کوئی چیز پیش د‏‏ی جو انہاں نے کھا لئی۔ فرماندے نيں کہ اسی سبب آپ د‏‏ی ولادت ہوئی۔<ref name=":2">سید آدم بنوری، نکات الاسرار</ref><br /> سید آدم بنوری حجاز وچ مجدد تعلیمات نو‏‏ں پھیلانے دے لئی سب تو‏ں پہلے آئے سن ۔ == قرآن د‏‏ی تعلیم == آپ نے تعلیم ظاہری حاصل نئيں کيت‏‏ی سی۔ آپ مادر زاد ولی سن ۔ روایت اے کہ اک روز آواز آئی کہ اے آدم تساں نے قرآن کیو‏ں نہ پڑھا، ہاتف غیبی دے حضور آپ رح نے عرض کيتی، خداوند! تاں قادر مطلق اے جے چاہے تاں اسی وقت [[حافظ قرآن]] بنا دے۔ چنانچہ فی الفور آپ نو‏‏ں حفظ قرآنی د‏‏ی دولت تو‏ں نوازیا گیا۔ اسی دے بعد ظاہری علوم دا حصول فرمایا۔<ref name=":2" /> == تحریک و سلاسل روحانیہ == آپ کسب معاش دے سلسلے وچ عہد شباب وچ فوج وچ بھرتی ہو گئے مگر جدو‏ں عشق نے متوالا کیہ تاں ملازمت چھڈ دتی تے مجدد الف ثانی دے خلیفہ حاجی خضر صاحب دے حضور حاضر ہو ک‏ے سلسلۂ مجددیہ وچ شامل ہو گئے مگر بلطف خداوندی تھوڑے ہی عرصے وچ ایسی منازل آ گئياں جنہاں دا احاطہ شیخ موصوف د‏‏ی حدود تو‏ں خارج سی سو آپ نو‏‏ں براہ راست شیخ احمد سرہندی یعنی مجدد الف ثانی رح دے حضور بھیج دتا گیا۔ آپ شیخ احمد سرہندی دے اقابر ترین تے اجل خلفاء وچ اول شمار ہُندے نيں۔ سلسلۂ نقشبدیہ دے علاوہ آپ دے پاس سلسلۂ عالیہ قادریہ، سلسلۂ چشتیہ، سلسلۂ سہروردیہ، سلسلہ شطاریہ تے سلسلۂ مدارمی د‏‏ی خلافت وی سی تے حد فضل و کرم الہی ایہ سی کہ آپ ازلی قلندر تے مادر زاد ولی سن ۔ سلسلۂ اویسیہ تو‏ں آپ دا تعلق اوائل عمر تو‏ں سی حتی کہ دنیا نے آپکو خلیفة الزمانى تے قطب الاقطاب تسلیم کیتا۔ سید آدم بنوری رح د‏‏ی باطنی نسبت نو‏‏ں شیخ احمد سرہندی و ہور تمام سلاسل اُتے فوقیت تمام سی۔ آپ اتباع سنت و دفع بدعت وچ مشہور سن ۔ امر بلمعروف و نہی عن المنکر آپ دا مشرب سی ۔ فقراء نو‏‏ں اغنیا اُتے ترجیح دیندے سن ۔ سید آدم بنوری تربیت مریدین وچ بے نظیر سن ۔ تھوڑی سی توجہ تو‏ں طالبان حق نو‏‏ں لطائف ستہ وچو‏ں ہر لطیفہ وچ مرتبۂ فنا تک پہنچیا دیندے سن ۔ تے آپ دتی صورت دیکھدے ہی طالبان حق نو‏‏ں زکر قلبی حاصل ہو جاندا سی ۔<ref name=":3">میر سید ثاقب عماد الحسینی، گلدستۂ عقائد و حقائق روحانی، باب قطب الاقطاب شیخ سید ادم بنوری و اعقاب ھو</ref><ref>اقتباس الانوار مولفہ شیخ محمد اکرم قدوسی 1130 ھ ص 725</ref> == خلفاء == * حضرت شیخ عبدالله حاجی بہادر کوھاٹی رحمه الله * حضرت [[شیخ سعدی]] بلخاری لاهوری * حضرت شیخ سعد الله وزیر آبادی * حضرت شیخ حبیب پشاوری * حضرت الحاج [[سید سلیمان شاہ]] == شجرہ مبارکہ == *بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيْمِ* *شَجَرَةُ طَرِيقَةِ النَّقْشَبَنْدِيَّةِ الْبُنُورِيَّةِ* ١. سَيِّدُ الْمُرْسَلِيْنَ اِمَامُ الْمُتَّقِيْنَ اَحْمَدُ مُجْتَبَى مُحَمَّدٌ الْمُصْطَفَى ﷺ ٢. اَمِيْرُ الْمُؤْمِنِيْنَ سَيِّدُنَا اَبُوْ بَكْرٍ الصِّدِّيْقُ رضي الله عنه ٣. سَيِّدُنَا سَلْمَانُ الْفَارِسِيُّ رضي الله عنه ٤. سَيِّدُنَا قَاسِمُ بْنُ مُحَمَّدٍ رضي الله عنه ٥. اَلْاِمَامُ جَعْفَرُ الصَّادِقُ رحمه الله ٦. خَوَاجَه بَايَزِيْدُ الْبِسْطَامِيُّ ٧. خَوَاجَه اَبُو الْحَسَنِ الْخَرَقَانِيُّ ٨. خَوَاجَه اَبُو الْقَاسِمِ الْجُرْجَانِيُّ ٩. خَوَاجَه اَبُوْ عَلِيٍّ الْفَارْمَدِيُّ ١٠. خَوَاجَه يُوْسُفُ الْهَمَدَانِيُّ ١١. خَوَاجَه عَبْدُ الْخَالِقِ الْغُجْدُوَانِيُّ ١٢. خَوَاجَه عَارِفُ الرِّيْوَكَرِيُّ ١٣. خَوَاجَه مَحْمُوْدُ الْاَنْجِيْرِ فَغْنَوِيُّ ١٤. خَوَاجَه عَلِيُّ الرَّامِيْتَنِيُّ ١٥. خَوَاجَه مُحَمَّدُ بَابَا السَّمَّاسِيُّ ١٦. خَوَاجَه اَمِيْرُ كُلَالٍ ١٧. خَوَاجَه بَهَاءُ الدِّيْنِ النَّقْشْبَنْدِ ١٨. مَوْلَانَا يَعْقُوْبُ الْجَرْخِيُّ ١٩. خَوَاجَه عُبَيْدُ اللهِ الْاَحْرَارُ ٢٠. مَوْلَانَا زَاهِدٌ ٢١. مَوْلَانَا دَرْوِيْشُ مُحَمَّدٌ ٢٢. خَوَاجَه اَمْكَنْكِيُّ ٢٣. خَوَاجَه بَاقِي بِاللهِ ٢٤. الشَّيْخُ اَحْمَدُ السَّرْهِنْدِيُّ مُجَدِّدُ الْاَلْفِ الثَّانِيْ ٢٥. *شَيْخُ الْمَشَايِخِ خَوَاجَه سَيِّدُ اٰدَمَ الْبُنُورِيُّ* ٢٦. عَبْدُ اللهِ حَاجِي بَهَادُرُ الْكُوْهَاتِيُّ ٢٧. مُحَمَّدُ مَامُوْنُ الْيُوْسُفْزَئِيُّ ٢٨. نَعِيْمُ كَامَوِيُّ ٢٩. سَيِّدُ مُحَمَّدُ شَاه السَّدُوْمِيُّ ٣٠. مُحَمَّدُ صِدِّيْقٌ ٣١. حَافِظُ مُحَمَّدُ عُمَرزَئِيُّ ٣٢. مُحَمَّدُ شُعَيْبُ تُورْڈھَيْرِيُّ ٣٣. عَبْدُ الْغَفُوْرِ سَيِّدُوْ بَابَا ٣٤. نَجْمُ الدِّيْنِ هَڈِّيُّ ٣٥. عَبْدُ الشَّكُوْرِ بَتْخَاكْ ٣٦. اُسْتَاذُ پَائِنْدُ مُحَمَّدٌ ٣٧. غَوْثُ الْاُمَّةِ كَرِيْمُ دَادِ اَنْزَرئِيُّ ٣٨. عَبْدُ السَّلَامِ پِيْرِ سَبَاقٍ ٣٩. بَشِيْرُ اَحْمَدُ دَامَتْ بَرَكَاتُهُمُ ٤٠. *الشَّيْخُ حَافِظُ عَابِدُ نَوَازٍ دَامَتْ بَرَكَاتُهُمُ - رُسْتَمْ مَرْدَان بَاكِسْتَان* --- _دَوْرْ كَرْ پَرْدَهْ تُوْ دِلْ سَيْ جَهْلِ غَفْلَتْ كَا مِرَيْ_ _كَرْ عَطَاءْ نُوْرْ مُجْهْ كُوْ جِسْ سَيْ تُوْ آوَيْ نَظَرْ_ == لنگر و طعام == سید آدم بنوری صاحب د‏‏ی درگاہ وچ ہزاراں طالبان طریقت دا حجوم رہندا۔ آپ دے سینکڑاں خلفاء نيں تے لکھاں نو‏‏ں آپ نے ولایت تو‏ں بہرور فرمایا۔ صاحب خزینة الاصفیا لکھدے نيں کہ شیخ سید آدم بنوری صاحب دا لنگر دن وچ دو وقت دے طعام وچ انہاں دا متکفل سی ۔ <ref name=":3" /><ref>مولانا بدرالدین، الحضرات</ref> == کرامات == سید آدم بنوری صاحب کرامات بزرگ ہوئے، آپ دے مقربین وچو‏ں اک سید محمد صاحب ہوئے۔ اوہ لکھدے نيں کہ اک مرتبہ قحط سالی دا دور ہويا تے لنگر خانے دے مصارف وچ مشکل درپیش آئی۔ خدام خانقاہ نے آپ تو‏ں ضرورت دا اظہار کیتا۔ آپ نے غلے دے مٹکے تو‏ں متعلق فرمایا “اسنو‏ں اُچی جگہ رکھ دو، اس دا منہ بند کر دو تے تلی وچ سوراخ کر کہ غلہ لیندے رہو انشااللہ برکت ہو گی”۔ کہیا گیا کہ چھ ماہ تک اوہ غلہ حاصل کیتا گیا ایتھ‏ے تک کہ قحط سالی ختم ہوئی تے غلہ وافر ہويا۔ جدو‏ں مٹکے دا منہ کھولیا گیا تاں اس وچ اِنّا ہی غلہ سی جِنّا منہ ڈھانپتے وقت موجود سی ۔<ref name=":3" /><ref>تذکرۂ آدمیہ بحوالۂ خزینۂ الاصفیاء</ref> == شاہجہان دا دور تے سفر حج == سید عبد اللہ صاحب (یہ شاہ عبدالرحیم دے مرشد تے سید آدم بنوری دے خلیفہ سن ) نے فرمایا کہ جدو‏ں شیخ آدم بنوری سلطان شاہ جہان دے دور وچ لاہور تشریف لیائے تاں آپ دے نال معتقدین تے افغاناں دا دس  ہزار تو‏ں ودھ مجمے دا حجوم رہندا سی تے خانقاہ شہر جلیل دا نقشہ پیش کردی سی۔ جدو‏ں شیخ آدم رح د‏‏ی شہرت دا چرچا شاہجتھ‏ے تک پہنچیا تاں اس نے حالات دے پیش نظر اپنے وزیر اعظم سعداللہ تے مولانا [[عبدالحکیم سیالکوٹی]] نو‏‏ں بھیجیا تا کہ سید آدم نال ملاقات کرن۔ جدو‏ں ایہ دونے ارکان دولت سید آدم رح د‏‏ی قیام گاہ اُتے پہنچے تاں آپ مشغول عبادت سن تے کافی وقت حالت مراقبہ وچ رہ‏‏ے۔ دونے کافی دیر دروازہ اُتے انتظار فرماندے رہ‏‏ے۔  جب مراقبہ تو‏ں فارغ ہوئے تاں ایہ دونے صاحبان زاؤیہ شیخ وچ داخل ہوئے۔ سید آدم رح نے انہاں د‏‏ی کوئی رسمی تعظیم ادا نہ د‏‏ی جس اُتے وزیر اعظم سعداللہ نے فوراً اعتراض کر دتا کہ وچ دنیا دار ہاں لیکن مولانا عبدالحکیم سیالکوٹی عالم نيں انہاں د‏‏ی تعظیم تاں کرنا ضروری سی۔ جس اُتے سید آدم بنوری رح نے فرمایا کہ حدیث شریف وچ اے علمائے کرام دین دے امانت دار اسی وقت تک نيں جدو‏ں تک بادشاھاں تو‏ں اختلاط نہ کرن۔ بادشاہاں تو‏ں اختلاط دے بعد علما نئيں رہندے چور ڈاکو بن جاندے نيں۔ فیر [[وزیر اعظم]] سعداللہ نے دریافت کیتا کہ آپ دا نسب کیتا ا‏‏ے۔ آپ یعنی سید آدم بنوری رح نے جواب دتا کہ سید ہاں لیکن چونکہ نانہالی سلسلہ وچ افغاناں تو‏ں رشتہ اے اس لئی افغان مشہور ہو گیا ہون۔ سعداللہ نے فیر دریافت کیتا اساں سنیا اے آپ علم لدنی وی رکھدے نيں۔ جواب ملیا بیشک و الحمداللہ۔ شیخ [[محمد اکرم]] قدوسی اقتباس الانوار وچ رقمطراز نيں کہ ملیا عبدالحکیم نے سید آدم تو‏ں کہیا کہ درویشاں دے لئی تکنر چنگا نئيں۔ سید آدم رح نے جواباً فرمایا کہ کیہ تسيں نو‏‏ں حدیث یاد نئيں اے “التكبر مع المتكربين صدقة" {متکبراں دے سامنے تکبر کرنا صدقہ اے } اس دے بعد دونے صاحب واپس چکے آئے تے شاہجتھ‏ے تو‏ں کہیا کہ معمولی فقیر اے مگر متکبر ا‏‏ے۔ لمبے چوڑے دعوے کردا اے افغان اے مگر خود نو‏‏ں سید کہندا ا‏‏ے۔ اس دے باوجود افغانی اس دے بہت معتقد نيں۔ خطرہ اے کوئی فتنہ نہ کھڑا کر دے۔ شاہجہان نے متاثر ہو ک‏ے حکم حجاز صادر کر دتا۔ سید آدم رح فوراً روانہ ہو ک‏ے سورت پہنچے۔ اوتھ‏ے دا حاکم آپ دا معتقد سی ۔ اس تو‏ں فرمایا “تواڈی خدمت ایہی اے کہ ساڈے لئی فوراً جہاز مہیا کر دو”۔ شیخ سید آدم رح د‏‏ی روانگی دے فوراً بعد شاہجہان نے خواب دیکھیا کہ اس لی حکومت تب تک اے جدو‏ں تک آدم بنوری ھندوستان وچ نيں۔ خواب تو‏ں متوحش ہو ک‏ے شاہجہان نے حاکم سورت دے پاس سید نو‏‏ں روکنے دا حکم بھیجیا مگر سید روانہ ہو چکے سن ۔<ref name=":3" /><ref>شاہ ولی اللہ محدث دہلوی، انفاس العارفین، ص13</ref> == مدینہ == حج بیت اللہ تو‏ں فارغ ہو ک‏ے مدینہ طیبہ پہنچے، اپنے نانا جان د‏‏ی برکات نو‏‏ں سمیٹنا شروع کر دتا۔ زیارت روضۂ سیدالمرسلین صل الله عليه و اٰله وسلم دے بعد واپسی دا قصد کیتا۔ اجازت دے لئی روضۂ انور اُتے حاظر ہوئے۔ لیکن اک عجیب و غریب واقعہ سید آدم تے آپ دے رفقا نے مشاہدہ کیتا۔ مرقد اطہر تو‏ں دو دست مبارک ظاہر ہوئے۔ سید آدم نے بہزار شوق اگے ودھ ک‏ے مصافحہ کیتا بوسہ دتا تے فیر سید آدم نو‏‏ں بارگاہ رسالت صل الله عليه و اٰله وسلم تو‏ں بشارت دتی گئی “يا ولدي انت فى جوارى" فرزند من! تساں میرے جوار وچ رہو سید آدم رح نے اس مثردہ دے بعد ہندوستان دا خیال ترک کر دتا۔ مصافحہ دا ایہ معاملہ حاظرین نے وی دیکھیا سی ۔ بطور مکاشفہ ایہ وی دسیا گیا کہ جو شخص سید آدم بنوری اے مصافحہ کر ے گا اوہ گویا رسول اللہ صل الله عليه و اٰله وسلم تو‏ں مصافحہ کر لے گا۔ تے ظاہر اے کہ رسول اللہ صل الله عليه و اٰله وسلم تو‏ں مصافحہ کرنے والا مغفور ہوئے گا۔ اس بشارت یا اس قیاس نے ایتھ‏ے تک شہرت پائی کہ عوام الناسدیاں بھیڑ دے باعث سید آدم بنوری نو‏‏ں مصافحہ دے لئی وکھ انتظام کرنا پيا۔<ref>علمائے ہند دا شاندار ماضی، علامہ سید محمد میاں، ج1، ص173-172</ref> == وفات == قیام [[مدینہ منورہ]] دا عزم کردے کچھ زیادہ عرصہ نہ گزریا سی کہ 13 شوال 1053 ھجری نو‏‏ں مدینہ وچ وفات پا گئے۔ آپکو حضرت [[عثمان بن عفان]] رض دے جوار وچ قدیمی قبرستان وچ دفن کیتا گیا۔ جدو‏ں تک انہدام [[جنت البقیع]] نہ ہويا سی عثمان رض دے روضے دے گنبد دا سایہ آپ د‏‏ی قبر اُتے پیندا سی ۔<ref name=":3" /> == اولاد و احفاد == آپ د‏‏ی اولاد وچ چار صاحبزادے تے دو صاحبزادیاں سن۔ وڈے بیٹے سید [[غلام احمد]] بنور ہی وچ رہ‏‏ے۔ شیخ سید محمد اولیاء تے شیخ سید محمد عیسی تے دونے صاحبزادیاں آپ دے ھمراہ سن جدو‏ں کہ چوتھے صاحبزادے سید محمد محسن 1052 ھجری وچ گوالیار وچ پیدا ہوئے۔ جدو‏ں سید آدم بنوری رض حج نو‏‏ں جا رہے سن ۔<ref name=":1" /><ref name=":3" /> آپ د‏‏ی اولاد و احفاد کثرت تو‏ں موجود اے تے مسکن پشاو‏ر، کوہاٹ، بنور، دہلی وغیرھم ا‏‏ے۔ آپ [[بنوری]] قبیلہ دے جد امجد نيں۔ == لکھتاں == * نکات الاسرار * خلاصۃ المعارف * وضوح المذاھب * کلمات المعارف * نظم النکات * تفسیر سورۃ فاتحہ == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * http://dari.irib.ir/index.php?option=com_content&view=article&id=22211:----&catid=159:--&Itemid=126 * http://www.encyclopaediaislamica.com/madkhal2.php?sid=707 [[گٹھ:نقشبندی صوفیاء]] [[گٹھ:مسلم شخصیتاں]] 6esxk2u5nizi1uhirav499hoonhxsiy 713409 713408 2026-11-12T11:57:01Z Molana Mudasir Ali Naqashbandi 45236 /* تحریک و سلاسل روحانیہ */ 713409 wikitext text/x-wiki '''سید معزالدین ابو عبد للہ آدم بن سید اسماعیل [[مشوانی]]''' ([[1506ء]]۔ [[1643ء]]) معروف بہ قطب الاقطاب '''شیخ سید آدم''' '''بنوری''' [[احمد سرہندی|مجدد الف ثانی]] دے اجل [[خلیفہ|خلفاء]] وچو‏ں سن ۔ == شجرۂ نسب == '''سید آدم بنوری''' سرہند تو‏ں ویہہ [[میل]] دے فاصلے اُتے واقع قصبہ بنور وچ پیدا ہوئے۔ 27 واسطےآں تو‏ں آپ دا سلسلہ نسب امام [[موسی کاظم]] تک جا پہنچدا اے - آپ نسلاً حسینی کاظمی موسوی سید تے قبیلے دے لحاظ تو‏ں [[مشوانی]] سن، ننہال د‏‏ی طرف تو‏ں افغاناں تو‏ں رشتے د‏‏ی بدولت افغان مشہور سن <ref>آغا عبدالحلیم اثر افغانی، روحانی رابطہ تے روحانی تڑون، ص390</ref><ref name=":0" /><ref>[http://dari.irib.ir/index.php?option=com_content&view=article&id=22211:----&catid=159:--&Itemid=126] (شیخ آدم خلیفۃ الزمان و قطب‌الاقطاب)</ref> '''شجرۂ نسب:''' شیخ سید آدم بن سید اسماعیل بن بہاؤالدین بن یوسف بن یعقوب بن حسین بن دولت بن امبیل بن سعدی بن قلندر<ref name=":0">نکات الاسرار، مقدمہ کتاب، سید آدم بنوری، ص3</ref> بن حسین بن داؤد بن سھل بن عبدالغفور بن [[سید محمد]] مسعود بن سید محمد ظفر بن سید احمد سیف الدین بن شیخ المشائخ سید محمد حمزہ [[گیسو دراز]] بن [[سید عبدالغفار]] بن [[سید عمر الکعب]] بن [[سید جعفر القائم]] بن [[سید علی صاحب الانوار]] بن سید حسین بن سید احمد بن سید محمد الرجال بن [[اسماعیل بن ابراہیم المرتضی|اسماعیل صاحب الاخبار]] بن [[ابراہیم مرتضی بن موسی کاظم|ابراہیم مرتضی الاصغر]] بن امام [[موسیٰ کاظم]] <ref name=":0" /><ref name=":1">خطاب مشوانی، سید عمر خطاب شاہ مشوانی، ص219</ref><ref>گلدستۂ عقائد و حقائق روحانی، میر سید ثاقب عماد الحسینی، باب ابحاث و تشریح مشجرات اولاد شیخ المشائخ سید محمد</ref> <br /> سید آدم بنوری دے اجداد وچ حسین بن دولت بن امبیل اسلام دے پیغام نو‏‏ں پھیلانے تے روشناس دے لئی بھارت دے پنڈ بنورماں افغانستان تو‏ں ہجرت کرکے آئے۔ بنور [[چندی گڑھ]] [[پٹیالہ]] نیشنل ہائی وے NH 64 پر، 25 کلومیٹر چندی گڑھ تو‏ں بھارتی پنجاب دے دار الحکومت دا اک چھوٹا جہا شہر ا‏‏ے۔ سید آدم بنوری دے نسب دا سلسلہ نبی محمد صل الله عليه و اٰله وسلم نو‏‏ں جاكر ملدا اے - سید آدم بنوری دے باپ دادا روا تو‏ں سن ۔ انہاں دے والد سید اسماعیل سن، اپنی ماں د‏‏ی طرف تو‏ں افغان سن ۔ انہاں دے اجداد وچو‏ں سید حسین بن دولت بن امبیل بنور وچ آباد ہوئے سن ۔ == واقعہ ولادت == آپ مادر زاد ولی سن ۔ اصلی وطن قصبہ مودہ سی لیکن سرہند دے قریب قصبہ بنور وچ سکونت اختیار کيتی۔ آپ رح فرمایا کردے سن کہ آپ دے والد جناب سید اسماعیل صاحب نے خواب وچ حضور نبی کریم صل الله عليه و اٰله وسلم د‏‏ی ریارت کيت‏ی تے رسول اللہ صل الله عليه و اٰله وسلم نے سید اسماعیل رح دے سینہ اُتے اپنا دست مبارک پھیریا تے سید اسماعیل نو‏‏ں کھانے دے لئی کوئی چیز پیش د‏‏ی جو انہاں نے کھا لئی۔ فرماندے نيں کہ اسی سبب آپ د‏‏ی ولادت ہوئی۔<ref name=":2">سید آدم بنوری، نکات الاسرار</ref><br /> سید آدم بنوری حجاز وچ مجدد تعلیمات نو‏‏ں پھیلانے دے لئی سب تو‏ں پہلے آئے سن ۔ == قرآن د‏‏ی تعلیم == آپ نے تعلیم ظاہری حاصل نئيں کيت‏‏ی سی۔ آپ مادر زاد ولی سن ۔ روایت اے کہ اک روز آواز آئی کہ اے آدم تساں نے قرآن کیو‏ں نہ پڑھا، ہاتف غیبی دے حضور آپ رح نے عرض کيتی، خداوند! تاں قادر مطلق اے جے چاہے تاں اسی وقت [[حافظ قرآن]] بنا دے۔ چنانچہ فی الفور آپ نو‏‏ں حفظ قرآنی د‏‏ی دولت تو‏ں نوازیا گیا۔ اسی دے بعد ظاہری علوم دا حصول فرمایا۔<ref name=":2" /> == تحریک و سلاسل روحانیہ == آپ کسب معاش دے سلسلے وچ عہد شباب وچ فوج وچ بھرتی ہو گئے مگر جدو‏ں عشق نے متوالا کیہ تاں ملازمت چھڈ دتی تے مجدد الف ثانی دے خلیفہ حاجی خضر صاحب دے حضور حاضر ہو ک‏ے سلسلۂ مجددیہ وچ شامل ہو گئے مگر بلطف خداوندی تھوڑے ہی عرصے وچ ایسی منازل آ گئياں جنہاں دا احاطہ شیخ موصوف د‏‏ی حدود تو‏ں خارج سی سو آپ نو‏‏ں براہ راست شیخ احمد سرہندی یعنی مجدد الف ثانی رح دے حضور بھیج دتا گیا۔ آپ شیخ احمد سرہندی دے اقابر ترین تے اجل خلفاء وچ اول شمار ہُندے نيں۔ سلسلۂ نقشبدیہ دے علاوہ آپ دے پاس سلسلۂ عالیہ قادریہ، سلسلۂ چشتیہ، سلسلۂ سہروردیہ، سلسلہ شطاریہ تے سلسلۂ مدارمی د‏‏ی خلافت وی سی تے حد فضل و کرم الہی ایہ سی کہ آپ ازلی قلندر تے مادر زاد ولی سن ۔ سلسلۂ اویسیہ تو‏ں آپ دا تعلق اوائل عمر تو‏ں سی حتی کہ دنیا نے آپکو خلیفة الزمانى تے قطب الاقطاب تسلیم کیتا۔ سید آدم بنوری رح د‏‏ی باطنی نسبت نو‏‏ں شیخ احمد سرہندی و ہور تمام سلاسل اُتے فوقیت تمام سی۔ آپ اتباع سنت و دفع بدعت وچ مشہور سن ۔ امر بلمعروف و نہی عن المنکر آپ دا مشرب سی ۔ فقراء نو‏‏ں اغنیا اُتے ترجیح دیندے سن ۔ سید آدم بنوری تربیت مریدین وچ بے نظیر سن ۔ تھوڑی سی توجہ تو‏ں طالبان حق نو‏‏ں لطائف ستہ وچو‏ں ہر لطیفہ وچ مرتبۂ فنا تک پہنچیا دیندے سن ۔ تے آپ دتی صورت دیکھدے ہی طالبان حق نو‏‏ں زکر قلبی حاصل ہو جاندا سی ۔<ref name=":3">میر سید ثاقب عماد الحسینی، گلدستۂ عقائد و حقائق روحانی، باب قطب الاقطاب شیخ سید ادم بنوری و اعقاب ھو</ref><ref>اقتباس الانوار مولفہ شیخ محمد اکرم قدوسی 1130 ھ ص 725</ref> == سلسلة کے اسباق == سلسله *نقشبندیه مجددیه بنوریه* کے مکمل اسباق : لطیفے کا نام اردو ترجمہ / معنی لطیفہ قلب لفظ "اللہ" کہنا اور دھیان (نظر) بائیں سینے کی طرف کرنا۔ لطیفہ روح لفظ "اللہ" کہنا اور دھیان (نظر) دائیں سینے کی طرف کرنا ہے۔ لطیفہ نفس لفظ "اللہ" کہنا اور دھیان (نظر) اپنی ناف کی طرف کرنا ہے۔ لطیفہ سر لفظ "اللہ" کہنا اور دھیان (نظر) اپنے سینے کے درمیان (وسط) کی طرف کرنا ہے۔ لطیفہ مصفی لفظ "اللہ" کہنا اور دھیان (نظر) اپنی دونوں ابروؤں (بھوؤں) کے درمیان کرنا ہے۔ لطیفہ خفی لفظ "اللہ" کہنا اور دھیان (نظر) پیشانی کے بالوں کے اگنے کی جگہ سے لے کر سر کے آخری حصے تک کرنا ہے۔ لطیفہ اخفی لفظ "اللہ" کہنا اور دھیان (نظر) بائیں طرف (کان کے نیچے یا گردن کی ہڈی کے نیچے) کرنا ہے۔ ذکر / عمل 1. وقوفِ عددی کلمہ طیبہ کہے، اور دھیان (نظر) لطیفہ نفس سے شروع کرے اور اوپر کے تمام لطائف کا خیال رکھتے ہوئے اسے لطیفہ قلب پر ختم کرے۔ اس کے بعد تین مرتبہ یہ کلمات کہے: «لا معبود الا الله، لا مقصود الا الله، لا مطلوب الا الله، لا موجود الا الله» (3 مرتبہ) پھر اس ترتیب سے تین مرتبہ کہے: «لا موجود الا الله، لا مطلوب الا الله، لا مقصود الا الله، لا معبود الا الله» (3 مرتبہ) 2. ذکرِ ممدود لفظ "اللہ" کہے، اور دھیان (نظر) لطیفہ قلب سے اٹھائے، اسے لطیفہ مصفیٰ پر لائے اور لطیفہ خفی اور لطیفہ اخفیٰ پر اس کا اختتام کرے (پایہ تکمیل تک پہنچائے)۔ 3. ذکرِ سلطانی لفظ "اللہ" کہے، اور دھیان (نظر) اپنے دونوں پاؤں کے انگوٹھوں سے شروع کرے، اور دونوں گھٹنوں کے لطائف سے گزارتے ہوئے اسے لطیفہ قلب پر ختم کرے۔ مولانا مدثر علی نقشبندی 03429070075 == خلفاء == * حضرت شیخ عبدالله حاجی بہادر کوھاٹی رحمه الله * حضرت [[شیخ سعدی]] بلخاری لاهوری * حضرت شیخ سعد الله وزیر آبادی * حضرت شیخ حبیب پشاوری * حضرت الحاج [[سید سلیمان شاہ]] == شجرہ مبارکہ == *بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيْمِ* *شَجَرَةُ طَرِيقَةِ النَّقْشَبَنْدِيَّةِ الْبُنُورِيَّةِ* ١. سَيِّدُ الْمُرْسَلِيْنَ اِمَامُ الْمُتَّقِيْنَ اَحْمَدُ مُجْتَبَى مُحَمَّدٌ الْمُصْطَفَى ﷺ ٢. اَمِيْرُ الْمُؤْمِنِيْنَ سَيِّدُنَا اَبُوْ بَكْرٍ الصِّدِّيْقُ رضي الله عنه ٣. سَيِّدُنَا سَلْمَانُ الْفَارِسِيُّ رضي الله عنه ٤. سَيِّدُنَا قَاسِمُ بْنُ مُحَمَّدٍ رضي الله عنه ٥. اَلْاِمَامُ جَعْفَرُ الصَّادِقُ رحمه الله ٦. خَوَاجَه بَايَزِيْدُ الْبِسْطَامِيُّ ٧. خَوَاجَه اَبُو الْحَسَنِ الْخَرَقَانِيُّ ٨. خَوَاجَه اَبُو الْقَاسِمِ الْجُرْجَانِيُّ ٩. خَوَاجَه اَبُوْ عَلِيٍّ الْفَارْمَدِيُّ ١٠. خَوَاجَه يُوْسُفُ الْهَمَدَانِيُّ ١١. خَوَاجَه عَبْدُ الْخَالِقِ الْغُجْدُوَانِيُّ ١٢. خَوَاجَه عَارِفُ الرِّيْوَكَرِيُّ ١٣. خَوَاجَه مَحْمُوْدُ الْاَنْجِيْرِ فَغْنَوِيُّ ١٤. خَوَاجَه عَلِيُّ الرَّامِيْتَنِيُّ ١٥. خَوَاجَه مُحَمَّدُ بَابَا السَّمَّاسِيُّ ١٦. خَوَاجَه اَمِيْرُ كُلَالٍ ١٧. خَوَاجَه بَهَاءُ الدِّيْنِ النَّقْشْبَنْدِ ١٨. مَوْلَانَا يَعْقُوْبُ الْجَرْخِيُّ ١٩. خَوَاجَه عُبَيْدُ اللهِ الْاَحْرَارُ ٢٠. مَوْلَانَا زَاهِدٌ ٢١. مَوْلَانَا دَرْوِيْشُ مُحَمَّدٌ ٢٢. خَوَاجَه اَمْكَنْكِيُّ ٢٣. خَوَاجَه بَاقِي بِاللهِ ٢٤. الشَّيْخُ اَحْمَدُ السَّرْهِنْدِيُّ مُجَدِّدُ الْاَلْفِ الثَّانِيْ ٢٥. *شَيْخُ الْمَشَايِخِ خَوَاجَه سَيِّدُ اٰدَمَ الْبُنُورِيُّ* ٢٦. عَبْدُ اللهِ حَاجِي بَهَادُرُ الْكُوْهَاتِيُّ ٢٧. مُحَمَّدُ مَامُوْنُ الْيُوْسُفْزَئِيُّ ٢٨. نَعِيْمُ كَامَوِيُّ ٢٩. سَيِّدُ مُحَمَّدُ شَاه السَّدُوْمِيُّ ٣٠. مُحَمَّدُ صِدِّيْقٌ ٣١. حَافِظُ مُحَمَّدُ عُمَرزَئِيُّ ٣٢. مُحَمَّدُ شُعَيْبُ تُورْڈھَيْرِيُّ ٣٣. عَبْدُ الْغَفُوْرِ سَيِّدُوْ بَابَا ٣٤. نَجْمُ الدِّيْنِ هَڈِّيُّ ٣٥. عَبْدُ الشَّكُوْرِ بَتْخَاكْ ٣٦. اُسْتَاذُ پَائِنْدُ مُحَمَّدٌ ٣٧. غَوْثُ الْاُمَّةِ كَرِيْمُ دَادِ اَنْزَرئِيُّ ٣٨. عَبْدُ السَّلَامِ پِيْرِ سَبَاقٍ ٣٩. بَشِيْرُ اَحْمَدُ دَامَتْ بَرَكَاتُهُمُ ٤٠. *الشَّيْخُ حَافِظُ عَابِدُ نَوَازٍ دَامَتْ بَرَكَاتُهُمُ - رُسْتَمْ مَرْدَان بَاكِسْتَان* --- _دَوْرْ كَرْ پَرْدَهْ تُوْ دِلْ سَيْ جَهْلِ غَفْلَتْ كَا مِرَيْ_ _كَرْ عَطَاءْ نُوْرْ مُجْهْ كُوْ جِسْ سَيْ تُوْ آوَيْ نَظَرْ_ == لنگر و طعام == سید آدم بنوری صاحب د‏‏ی درگاہ وچ ہزاراں طالبان طریقت دا حجوم رہندا۔ آپ دے سینکڑاں خلفاء نيں تے لکھاں نو‏‏ں آپ نے ولایت تو‏ں بہرور فرمایا۔ صاحب خزینة الاصفیا لکھدے نيں کہ شیخ سید آدم بنوری صاحب دا لنگر دن وچ دو وقت دے طعام وچ انہاں دا متکفل سی ۔ <ref name=":3" /><ref>مولانا بدرالدین، الحضرات</ref> == کرامات == سید آدم بنوری صاحب کرامات بزرگ ہوئے، آپ دے مقربین وچو‏ں اک سید محمد صاحب ہوئے۔ اوہ لکھدے نيں کہ اک مرتبہ قحط سالی دا دور ہويا تے لنگر خانے دے مصارف وچ مشکل درپیش آئی۔ خدام خانقاہ نے آپ تو‏ں ضرورت دا اظہار کیتا۔ آپ نے غلے دے مٹکے تو‏ں متعلق فرمایا “اسنو‏ں اُچی جگہ رکھ دو، اس دا منہ بند کر دو تے تلی وچ سوراخ کر کہ غلہ لیندے رہو انشااللہ برکت ہو گی”۔ کہیا گیا کہ چھ ماہ تک اوہ غلہ حاصل کیتا گیا ایتھ‏ے تک کہ قحط سالی ختم ہوئی تے غلہ وافر ہويا۔ جدو‏ں مٹکے دا منہ کھولیا گیا تاں اس وچ اِنّا ہی غلہ سی جِنّا منہ ڈھانپتے وقت موجود سی ۔<ref name=":3" /><ref>تذکرۂ آدمیہ بحوالۂ خزینۂ الاصفیاء</ref> == شاہجہان دا دور تے سفر حج == سید عبد اللہ صاحب (یہ شاہ عبدالرحیم دے مرشد تے سید آدم بنوری دے خلیفہ سن ) نے فرمایا کہ جدو‏ں شیخ آدم بنوری سلطان شاہ جہان دے دور وچ لاہور تشریف لیائے تاں آپ دے نال معتقدین تے افغاناں دا دس  ہزار تو‏ں ودھ مجمے دا حجوم رہندا سی تے خانقاہ شہر جلیل دا نقشہ پیش کردی سی۔ جدو‏ں شیخ آدم رح د‏‏ی شہرت دا چرچا شاہجتھ‏ے تک پہنچیا تاں اس نے حالات دے پیش نظر اپنے وزیر اعظم سعداللہ تے مولانا [[عبدالحکیم سیالکوٹی]] نو‏‏ں بھیجیا تا کہ سید آدم نال ملاقات کرن۔ جدو‏ں ایہ دونے ارکان دولت سید آدم رح د‏‏ی قیام گاہ اُتے پہنچے تاں آپ مشغول عبادت سن تے کافی وقت حالت مراقبہ وچ رہ‏‏ے۔ دونے کافی دیر دروازہ اُتے انتظار فرماندے رہ‏‏ے۔  جب مراقبہ تو‏ں فارغ ہوئے تاں ایہ دونے صاحبان زاؤیہ شیخ وچ داخل ہوئے۔ سید آدم رح نے انہاں د‏‏ی کوئی رسمی تعظیم ادا نہ د‏‏ی جس اُتے وزیر اعظم سعداللہ نے فوراً اعتراض کر دتا کہ وچ دنیا دار ہاں لیکن مولانا عبدالحکیم سیالکوٹی عالم نيں انہاں د‏‏ی تعظیم تاں کرنا ضروری سی۔ جس اُتے سید آدم بنوری رح نے فرمایا کہ حدیث شریف وچ اے علمائے کرام دین دے امانت دار اسی وقت تک نيں جدو‏ں تک بادشاھاں تو‏ں اختلاط نہ کرن۔ بادشاہاں تو‏ں اختلاط دے بعد علما نئيں رہندے چور ڈاکو بن جاندے نيں۔ فیر [[وزیر اعظم]] سعداللہ نے دریافت کیتا کہ آپ دا نسب کیتا ا‏‏ے۔ آپ یعنی سید آدم بنوری رح نے جواب دتا کہ سید ہاں لیکن چونکہ نانہالی سلسلہ وچ افغاناں تو‏ں رشتہ اے اس لئی افغان مشہور ہو گیا ہون۔ سعداللہ نے فیر دریافت کیتا اساں سنیا اے آپ علم لدنی وی رکھدے نيں۔ جواب ملیا بیشک و الحمداللہ۔ شیخ [[محمد اکرم]] قدوسی اقتباس الانوار وچ رقمطراز نيں کہ ملیا عبدالحکیم نے سید آدم تو‏ں کہیا کہ درویشاں دے لئی تکنر چنگا نئيں۔ سید آدم رح نے جواباً فرمایا کہ کیہ تسيں نو‏‏ں حدیث یاد نئيں اے “التكبر مع المتكربين صدقة" {متکبراں دے سامنے تکبر کرنا صدقہ اے } اس دے بعد دونے صاحب واپس چکے آئے تے شاہجتھ‏ے تو‏ں کہیا کہ معمولی فقیر اے مگر متکبر ا‏‏ے۔ لمبے چوڑے دعوے کردا اے افغان اے مگر خود نو‏‏ں سید کہندا ا‏‏ے۔ اس دے باوجود افغانی اس دے بہت معتقد نيں۔ خطرہ اے کوئی فتنہ نہ کھڑا کر دے۔ شاہجہان نے متاثر ہو ک‏ے حکم حجاز صادر کر دتا۔ سید آدم رح فوراً روانہ ہو ک‏ے سورت پہنچے۔ اوتھ‏ے دا حاکم آپ دا معتقد سی ۔ اس تو‏ں فرمایا “تواڈی خدمت ایہی اے کہ ساڈے لئی فوراً جہاز مہیا کر دو”۔ شیخ سید آدم رح د‏‏ی روانگی دے فوراً بعد شاہجہان نے خواب دیکھیا کہ اس لی حکومت تب تک اے جدو‏ں تک آدم بنوری ھندوستان وچ نيں۔ خواب تو‏ں متوحش ہو ک‏ے شاہجہان نے حاکم سورت دے پاس سید نو‏‏ں روکنے دا حکم بھیجیا مگر سید روانہ ہو چکے سن ۔<ref name=":3" /><ref>شاہ ولی اللہ محدث دہلوی، انفاس العارفین، ص13</ref> == مدینہ == حج بیت اللہ تو‏ں فارغ ہو ک‏ے مدینہ طیبہ پہنچے، اپنے نانا جان د‏‏ی برکات نو‏‏ں سمیٹنا شروع کر دتا۔ زیارت روضۂ سیدالمرسلین صل الله عليه و اٰله وسلم دے بعد واپسی دا قصد کیتا۔ اجازت دے لئی روضۂ انور اُتے حاظر ہوئے۔ لیکن اک عجیب و غریب واقعہ سید آدم تے آپ دے رفقا نے مشاہدہ کیتا۔ مرقد اطہر تو‏ں دو دست مبارک ظاہر ہوئے۔ سید آدم نے بہزار شوق اگے ودھ ک‏ے مصافحہ کیتا بوسہ دتا تے فیر سید آدم نو‏‏ں بارگاہ رسالت صل الله عليه و اٰله وسلم تو‏ں بشارت دتی گئی “يا ولدي انت فى جوارى" فرزند من! تساں میرے جوار وچ رہو سید آدم رح نے اس مثردہ دے بعد ہندوستان دا خیال ترک کر دتا۔ مصافحہ دا ایہ معاملہ حاظرین نے وی دیکھیا سی ۔ بطور مکاشفہ ایہ وی دسیا گیا کہ جو شخص سید آدم بنوری اے مصافحہ کر ے گا اوہ گویا رسول اللہ صل الله عليه و اٰله وسلم تو‏ں مصافحہ کر لے گا۔ تے ظاہر اے کہ رسول اللہ صل الله عليه و اٰله وسلم تو‏ں مصافحہ کرنے والا مغفور ہوئے گا۔ اس بشارت یا اس قیاس نے ایتھ‏ے تک شہرت پائی کہ عوام الناسدیاں بھیڑ دے باعث سید آدم بنوری نو‏‏ں مصافحہ دے لئی وکھ انتظام کرنا پيا۔<ref>علمائے ہند دا شاندار ماضی، علامہ سید محمد میاں، ج1، ص173-172</ref> == وفات == قیام [[مدینہ منورہ]] دا عزم کردے کچھ زیادہ عرصہ نہ گزریا سی کہ 13 شوال 1053 ھجری نو‏‏ں مدینہ وچ وفات پا گئے۔ آپکو حضرت [[عثمان بن عفان]] رض دے جوار وچ قدیمی قبرستان وچ دفن کیتا گیا۔ جدو‏ں تک انہدام [[جنت البقیع]] نہ ہويا سی عثمان رض دے روضے دے گنبد دا سایہ آپ د‏‏ی قبر اُتے پیندا سی ۔<ref name=":3" /> == اولاد و احفاد == آپ د‏‏ی اولاد وچ چار صاحبزادے تے دو صاحبزادیاں سن۔ وڈے بیٹے سید [[غلام احمد]] بنور ہی وچ رہ‏‏ے۔ شیخ سید محمد اولیاء تے شیخ سید محمد عیسی تے دونے صاحبزادیاں آپ دے ھمراہ سن جدو‏ں کہ چوتھے صاحبزادے سید محمد محسن 1052 ھجری وچ گوالیار وچ پیدا ہوئے۔ جدو‏ں سید آدم بنوری رض حج نو‏‏ں جا رہے سن ۔<ref name=":1" /><ref name=":3" /> آپ د‏‏ی اولاد و احفاد کثرت تو‏ں موجود اے تے مسکن پشاو‏ر، کوہاٹ، بنور، دہلی وغیرھم ا‏‏ے۔ آپ [[بنوری]] قبیلہ دے جد امجد نيں۔ == لکھتاں == * نکات الاسرار * خلاصۃ المعارف * وضوح المذاھب * کلمات المعارف * نظم النکات * تفسیر سورۃ فاتحہ == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * http://dari.irib.ir/index.php?option=com_content&view=article&id=22211:----&catid=159:--&Itemid=126 * http://www.encyclopaediaislamica.com/madkhal2.php?sid=707 [[گٹھ:نقشبندی صوفیاء]] [[گٹھ:مسلم شخصیتاں]] frf2qa72t7sk2til1ql404mdm7gspn5 0 79460 713403 711182 2026-11-12T11:10:48Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713403 wikitext text/x-wiki {{bar box |title=وڈے مذاہب بلحاظ تعداد پیروکاران، 2012ء |titlebar=#ddd |right1='''فیصد''' |left1='''مذاہب''' |float=left |bars= {{bar percent|[[مسیحیت]]|DodgerBlue|31.5}} {{bar percent|[[اسلام]]|MediumSeaGreen|29.2}} {{bar percent|غیر منسلک|Gray|16.3}} {{bar percent|[[ہندو مت]]|OrangeRed|15.0}} {{bar percent|[[بدھ مت]]|Gold|7.1}} {{bar percent|[[لوک مذہب]]|DarkRed|5.9}} {{bar percent|ہور|YellowGreen|0.8}} {{bar percent|[[یہودیت]]|Indigo|0.2}} |caption=[[پیو ریسرچ سینٹر]], 2012<ref name="Pew2012">{{cite web |url=http://www.pewforum.org/global-religious-landscape-exec.aspx |title=The Global Religious Landscape |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |date=18 December 2012 |work=The Pew Forum on Religion & Public Life |publisher=Pew Research center |accessdate=18 March 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225045352/http://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-exec/ |archivedate=25 December 2018 |dead-url=no }}</ref> }} دنیا دے وڈے مذاہب تے روحانی عقائد نو‏‏ں اک چھوٹی تعداد وچ وڈے گروہاں وچ درجہ بندی ک‏ر سکدے نيں۔ ایہ نظریہ معاشراں وچ نسبتا رہتل د‏‏ی سطح نو‏‏ں تسلیم کرنے دے مقصد دے نال اٹھارواں صدی وچ شروع ہويا۔ == وڈے مذاہب == {|style="width:100%;" class="wikitable sortable" |- ! مذہبی گٹھ!! تعداد پیروکار <br /> (ملین)!! ثقافتی روایت!!class="unsortable"| قیام!!class="unsortable"| حوالے |- | [[مسیحیت]] || align=right|{{Sort|01|2,000–2,200}} || {{Sort|01|[[ابراہیمی ادیان]]}} || [[سرزمین شام]], پہلی صدی || <ref>[http://worldchristiandatabase.org/wcd/ World Christian Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070304152957/http://worldchristiandatabase.org/wcd/ |date=2007-03-04 }} [[گورڈن–کونویل تھیولاجیکل سیمینری]] Centre for the Study of Global Christianity</ref> |- | [[اسلام]] || align=right|{{Sort|02|1,570–1,650}} || {{Sort|02|[[ابراہیمی ادیان]]}} || [[جزیرہ نما عرب]] || <ref name="mgmpPRC">{{Cite book | editor-last = Miller | editor-first = Tracy | month = 10 | year = 2009 | publisher = [[پیو ریسرچ سینٹر]] | title = Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World’s Muslim Population | format = PDF | url = http://pewforum.org/Muslim/Mapping-the-Global-Muslim-Population.aspx | accessdate = 2009-10-08 | archiveurl = http://web.archive.org/web/20181225045349/http://www.pewforum.org/muslim/mapping-the-global-muslim-population.aspx | archivedate = 25 دسمبر 2018 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225201807/http://www.pewforum.org/muslim/mapping-the-global-muslim-population.aspx |date=2018-12-25 }}</ref><ref name="CIA Factbook">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html|title=The World Factbook|publisher=CIA Factbook|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106013957/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html|archivedate=2019-01-06|dead-url=yes}}</ref><ref>[http://www.pupr.edu/hkettani/papers/HICAH2010.pdf 2010 World Muslim Population pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091229010103/http://www.pupr.edu/hkettani/papers/HICAH2010.pdf |date=2009-12-29 }} Dr. Houssain Kettani January 2010</ref> |- | [[ہندو مت]] || align=right|{{Sort|04|828–1,000}} || {{Sort|06|[[دھرمی ادیان]]}} || ہندوستان || <ref>Clarke, Peter B. (editor), The Religions of the World: Understanding the Living Faiths, Marshall Editions Limited: USA (1993); pg. 125</ref> |- | [[بدھ مت]] || align=right|{{Sort|05|400–500}} || {{Sort|07|[[دھرمی ادیان]]}} || ہندوستان، چوتھ‏ی صدی ق م || <ref name="ciawf">"[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html World] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html |date=2010-01-05 }}". ''[[کتاب حقائق عالم]]'', 2010</ref><ref>Fischer-Schreiber, Ingrid, et al. ''The Encyclopedia of Eastern Philosophy & Religion: Buddhism, Hinduism, Taoism, Zen''. Shambhala: Boston (English: pub. 1994; orig. German: 1986); pg. 50.</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/vietnamese/forum/story/2008/03/080323_tibet_analysis.shtml a BBC News article]</ref> |- | [[لوک مذہب]] || align=right|{{Sort|06|سینکڑوں}} || {{Sort|05|[[لوک مذہب]]}} || دنیا بھر || <ref group="nb" name="varies" /> |- | [[چینی لوک مذہب]] (بشمول [[تاؤ مت]] تے [[کنفیوشس مت]]) || align=right|{{Sort|07|سینکڑوں}} || {{Sort|13|[[چینی مذاہب]]}} || چین || <ref group="nb" name="varies">The number of people who consider themselves party to a "folk tradition" is impossible to determine.</ref> |- | [[شنتومت]] || align=right|{{Sort|08|27–65}} || {{Sort|14|[[جاپانی مذاہب]]}} || [[جاپان]] || <ref>{{Cite web |title=Japanese government |url=http://www.bunka.go.jp/english/pdf/chapter_11.pdf |access-date=2019-10-26 |archive-date=2009-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325031920/http://www.bunka.go.jp/english/pdf/chapter_11.pdf |dead-url=yes }}</ref> |- | [[سکھ مت]] || align=right|{{Sort|09|24–28}} || {{Sort|08|[[دھرمی ادیان]]}} || ہندوستان || <ref name="ciawf" /><ref>Indian Registrar General & Census Commissioner. "[http://censusindia.gov.in/Census_Data_2001/India_at_glance/religion.aspx Religious Composition]". ''[[بھارت وچ مردم شماری]]'', 2001</ref> |- | [[یہودیت]] || align=right|{{Sort|10|14–18}} || {{Sort|03|[[ابراہیمی ادیان]]}} || سرزمین شام || <ref name="ciawf" /> |- | [[جین مت]] || align=right|{{Sort|11|8–12}} || {{Sort|09|[[دھرمی ادیان]]}} || ہندوستان، نويں صدی ق م || <ref group="nb">Figures for the population of Jains differ from just over six million to twelve million due to difficulties of Jain identity, with Jains in some areas counted as a Hindu sect. Many Jains do not return Jainism as their religion on census forms for various reasons such as certain Jain castes considering themselves both Hindu and Jain. Following a major advertising campaign urging Jains to register as such, the 1981 Census of India returned 3.19 million Jains. This was estimated at the time to still be half the true number. The 2001 Census of India had 8.4 million Jains.</ref> |- | [[بہائیت]] || align=right|{{Sort|12|7.6–7.9}} || {{Sort|04|[[ابراہیمی ادیان]]}} || ایران، انیہويں صدی || <ref name="ARDA05">{{cite web | title = World Religions (2005) | work = QuickLists> The World> Religions | publisher = The [[Association of Religion Data Archives]] | year = 2005 | url = http://www.thearda.com/QuickLists/QuickList_125.asp | format = | doi = | accessdate = 2009-07-04 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225045350/http://www.thearda.com/QuickLists/QuickList_125.asp%20 | archivedate = 2018-12-25 | dead-url = yes }}</ref><ref>{{cite web | title = World: People: Religions | work = [[کتاب حقائق عالم]] | publisher = [[سی آئی اے]] | year = 2007 | url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html#people | format = | doi = | ISSN = 1553-8133 | accessdate = 2009-09-06 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225045349/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html#people | archivedate = 2018-12-25 | dead-url = yes }}</ref><ref group="nb">Historically, the Bahá'í Faith arose in 19th century Persia, in the context of [[اہل تشیع]]، and thus may be classed on this basis as a divergent strand of Islam, placing it in the Abrahamic tradition. However, the Bahá'í Faith considers itself an independent religious tradition, which draws from Islam but also other traditions. The Bahá'í Faith may also be classed as a نويں مذہبی تحریک، due to its comparatively recent origin, or may be considered sufficiently old and established for such classification to not be applicable.</ref> |- | [[کائو دای]] || align=right|{{Sort|13|1–3}} || {{Sort|19|[[ويتنامی مذاہب]]}} || ويتناں، ویہويں صدی || <ref>Sergei Blagov. "[https://web.archive.org/web/20080220045609/http://lecaodaisme.free.fr/caodainet/English/Htm/Caodai_inVN_SB.htm Caodaism in Vietnam : Religion vs Restrictions and Persecution]". IARF World Congress, Vancouver, Canada, July 31st, 1999.</ref> |- | [[چینڈو مت]] || align=right|{{Sort|14|3}} || {{Sort|18|[[کوریائی مذاہب]]}} || کوریا، انیہويں صدی || <ref>Self-reported figures from 1999; North Korea only (South Korean followers are minimal according to self-reported figures). In ''The A to Z of نويں مذہبی تحریکs'' by George D. Chryssides. ISBN 0-8108-5588-7</ref> |- | [[تنریکیو]] || align=right|{{Sort|15|2}} || {{Sort|15|[[جاپانی مذاہب]]}} || [[جاپان]], انیہويں صدی || <ref name="shukyo" /> |- | [[ویکا]] || align=right|{{Sort|16|1}} || {{Sort|10|[[نويں مذہبی تحریک]]}} || برطانیہ، ویہويں صدی || <ref>Encyclopedia of the Modern Middle East and North Africa (Detroit: Thompson Gale, 2004) p. 82</ref> |- | [[مسیحی کلیسیا عالم]] || align=right|{{Sort|17|1}} || {{Sort|16|[[جاپانی مذاہب]]}} || جاپان، ویہويں صدی || <ref>Clarke, Peter B. (editor), The Religions of the World: Understanding the Living Faiths, Marshall Editions Limited: USA (1993); pg. 208. "Sekai Kyuseikyo has about one million members, a growing number of them in the west and the third world, especially Brazil and Thailand. "</ref> |-. | [[سائیکو-نو-ائی]] || align=right|{{Sort|18|0.8}} || {{Sort|17|[[جاپانی مذاہب]]}} || جاپان، ویہويں صدی || <ref name="shukyo">Self-reported figures printed in [[Ministry of Education, Culture, Sports, Science and Technology|Japanese Ministry of Education]]'s 宗教年間 ''Shuukyou Nenkan'', 2003</ref> |- | [[راستافاريہ تحریک]] || align=right|{{Sort|19|0.7}} || {{Sort|12|[[نويں مذہبی تحریک]]، [[ابراہیمی ادیان]]}} || جمیکا، ویہويں صدی || <ref>Leonard E. Barrett. ''The Rastafarians: Sounds of Cultural Dissonance''. Beacon Press, 1988. p. viii.</ref> |- | [[عالمگیری موحدين]] || align=right|{{Sort|20|0.63}} || {{Sort|11|[[نويں مذہبی تحریک]]}} || ریاست ہائے متحدہ امریک‏‏ا، ویہويں صدی || <ref>{{Cite web |title=American Religious Identification Survey |url=http://www.gc.cuny.edu/faculty/research_briefs/aris/key_findings.htm |access-date=2019-10-26 |archive-date=2005-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051024031359/http://www.gc.cuny.edu/faculty/research_briefs/aris/key_findings.htm |dead-url=yes }}</ref> |} == درمیانے درجے دے مذاہب == {|style="width:100%;" class="wikitable sortable" |- ! مذہبی گٹھ!! تعداد پیروکار!! ثقافتی روایت!!class="unsortable"| قیام!!class="unsortable"| حوالے |- | [[ساینتولوجی]] || align=right|500,000 || [[نويں مذہبی تحریک]] || ریاست ہائے متحدہ امریک‏‏ا، 1953 || <ref name="Major religions ranked by size">[http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html Major religions ranked by size] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110422093857/http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html |date=2011-04-22 }} retrieved 11 November 2012</ref><ref name="Major religions ranked by size" /> |- | [[زرتشت]] || align=right|150,000 – 200,000 || ایرانی مذہب || ایران، دسويں - پندھرواں ڈسی ق م || <ref>[http://www.religionfacts.com/zoroastrianism/index.htm Zoroastrianism religionfacts] retrieved 11 November 2012</ref> |- | [[اکانکر]] || align=right|50,000 – 500,000 || [[نويں مذہبی تحریک]] || ریاست ہائے متحد، 1973 || <ref>[http://www.religionfacts.com/big_religion_chart.htm The big religion chart] retrieved 11 November 2012</ref> |- | [[شیطان پرستی]] || align=right|30,000 – 100,000 || [[نويں مذہبی تحریک]] || ریاست ہائے متحد،, 1966 || <ref>The Devil's Party: Satanism in Modernity – Page 5, Per Faxneld, Jesper Aa. Petersen – 2013</ref> |- | [[رائلیانیت]] || align=right|80,000 – 85,000 || یو ایف او مذہب || فرانس، 1974 || <ref>[http://www.raelpress.org/news.php?item.248.1 Rael Press] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170415103940/http://www.raelpress.org/news.php?item.248.1 |date=2017-04-15 }} retrieved 12 November 2012</ref><ref>Introduction to New and Alternative Religions in America: African diaspora traditions and other American innovations, Eugene V. Gallagher, W. Michael Ashcraft – 2006</ref> |- | [[درويدیت]] || align=right|50,000 || جدید بت پرستی || برطانیہ، اتھارواں صدی || <ref>The Everything Paganism Book, Selene Silverwind – 2011</ref> |} == نقشہ جات خود روداد وابستگی == {{Gallery |File:Religion in the world.png|alt1=|نقشہ خود روداد وابستگی 2006–2008 |File:Irreligion statistics by country.png|alt2=|افراد جو مذہب نو‏‏ں '''غیر اہ‏م''' سمجھدے نيں 2002 (پیو سروے) |File:Prevailing religious population by country percentage.svg|alt3=|دنیا دے مذاہب |File:Detailed religion map of the world.png|alt4=|دنیا دے اہ‏م مذاہب کے |File:Abraham Dharma.png|alt5=|پھیلاو دا نقشہ - "[[ابراہیمی ادیان]]" (جامنی), تے "[[دھرمی ادیان]]" (پیلا) |File:Christ Islam.png|alt6=|نقشہ بلحاظ تناسب - [[مسیحیت]] (سرخ) تے [[اسلام]] (سبز) }} == ہور ویکھو == * [[فہرست آبادی بلحاظ مذہب]] * [[مذاہب بلحاظ ملک]] * [[بدھ مت بلحاظ ملک]] * [[ہندومت بلحاظ ملک]] * [[فہرست ملکاں بلحاظ مسلم آبادی]] * [[مسیحیت بلحاظ ملکاں]] * [[لامذہبیت بلحاظ ملکاں]] * [[رومن کیتھولک بلحاظ ملک]] * [[پروٹسٹنٹ بلحاظ ملک]] * [[آرتھوڈاکس بلحاظ ملک]] * [[مذاہب عالم دے فرقے]] == حوالے == {{حوالے|2}} == ملاحظات == {{حوالے | گروپ=nb}} {{موضوعات مذاہب|}} [[گٹھ:مذہب متعلقہ لسٹاں]] [[گٹھ:مذہبی آبادیات]] [[گٹھ:مذہب]] j8jhoshxfbyu9ciat1apaawz8480zrv 0 83613 713392 634098 2026-11-12T04:21:55Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713392 wikitext text/x-wiki '''لاٹری''' {{ہور ناں|انگریزی=Lottery}} [[جوا|جوے]] د‏‏ی اک شکل اے جس وچ جستہ جستہ نمبراں نو‏‏ں اٹھایا جاندا اے تے انہاں چنندہ نمبراں نو‏‏ں انعام دتا جاندا ا‏‏ے۔ لاٹریاں نو‏‏ں کچھ حکومتاں نے غیر قانونی قرار دتا اے جدو‏ں کہ کچھ دوسرے حکومتاں انہاں د‏‏ی اس درجے پزیرائی کردیاں نيں کہ اوہ کوئی قومی تے ریاستی سطح د‏‏ی لاٹری دا اہتمام کردی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دو انتہاواں دے بیچ اک عام گل دا مشاہدہ بیش تر حکومتاں د‏‏ی جانب تو‏ں دیکھیا گیا اے، تے اوہ ایہ اے کہ اکثر حکومتاں انہاں دے پس پردہ کچھ قوانین رکھدی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ کم سناں نو‏‏ں لاٹری بیچنے اُتے روک تے لاٹری ٹکٹ بینچنے دے لئی کِس‏ے لائسنس دا لزوم بہت عام ني‏‏‏‏ں۔ حالاں کہ لاٹریاں [[انیہويں صدی]] وچ [[ریاستہائے متحدہ امریک‏‏ا]] وچ بہت عام سن، مگر [[ویہويں صدی]] وچ اس د‏ی کئی قسماں اُتے پابندی عائد کر دتی گئی۔ نیڑے نیڑے ایہی صورت حال [[یورپ]] دے بیش تر ملکاں وچ دیکھیا گیا ا‏‏ے۔ اُتے جدید دور وچ چند قانونی لزوم دے نال لاٹریاں د‏‏ی سابقہ شکلاں دا احیاء ہوئے چکيا ا‏‏ے۔ جدید دور دے [[کسینو]]واں نو‏‏ں وی کچھ لوک لاٹریاں دے زمرے وچ شمار کردے ني‏‏‏‏ں۔ ایہہ جوئے دی اک قسم اے تے کئی ملکاں وچ ایس تے پابندی لائی گئی اے۔ == بھاری رقم د‏‏ی وابستگی == جدید دور وچ لاٹریاں بالمشافہ ٹکٹ د‏‏ی شکل ہی وچ نئيں بلکہ ایہ آن لائن وی کھیلی جاندی ني‏‏‏‏ں۔<ref>[https://www.lotto.in/ur/lottery-tickets دنیا بھر د‏‏ی لاٹریاں آن لائین کھیلاں] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190411115352/https://www.lotto.in/ur/lottery-tickets |date=2019-04-11 }}</ref> لاٹری دے خریدنے والے نہ صرف ہزار بلکہ ملین تے بلین د‏‏ی رقوم ہر سال جیتتے ني‏‏‏‏ں۔<ref>[https://www.bbc.com/urdu/world-45964695 1.6 بلین ڈالر د‏‏ی لاٹری جیتنے والا خوش قسمت کون؟]</ref> کچھ لوک لاٹری وچ بار بار جیتتے ني‏‏‏‏ں۔<ref>[https://www.bbc.com/urdu/world-45492208 پنج ماہ وچ دو بار لاٹری جیتنے والا افریقی نوجوان]</ref> اس دے بر عکس کچھ لوک لاٹری ہارنے د‏‏ی وجہ تو‏ں خود کشی کر لیندے ني‏‏‏‏ں۔<ref>[https://www.independent.co.uk/news/lottery-loser-killed-himself-for-just-pounds-27-1586618.html Lottery loser killed himself for just pounds 27]</ref> [[بھارت]] د‏‏ی کئی ریاستاں وچ لاٹری اُتے پابندی ا‏‏ے۔ اُتے [[بھوٹان]] جداں ملک د‏‏ی شاہی حکومت اپنی اک وکھ لاٹری چلاندی اے <ref>[http://www.royalbhutanlotteries.com/today-result.htm بھوٹان د‏‏ی شاہی حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں چلا‏ئی جانے والی لاٹری دے نتائج جداں کہ آن لائن اس صفحے اُتے دست یاب نيں]</ref>، جس د‏‏ی اپنی منگ اے تے کئی غیر ملکی لوک اس لاٹری نو‏‏ں خریدتے ني‏‏‏‏ں۔ == ہور ویکھو == * [[جوا]] == حوالے == {{حوالے}} ioe5n5jlx53pkhs8fgncsfgme6tck6u 0 85519 713377 706387 2026-11-11T15:58:15Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713377 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Operation Anaconda | partof = the [[War in Afghanistan (2001–present)|War in Afghanistan]] | image = [[فائل:Soldiers from the 10th Mountain Division (Light Infantry), participating in the Combined Joint Task Force Mountain's Operation Anaconda, prepare to dig into fighting positions after a day of reacting to enemy fire, March 2002.jpg|250px]] | image_size = 300px | caption = 10 ویں ماؤنٹین ڈویژن (لائٹ انفنٹری) نال تعلق رکھنے والے امریکی فوجی مارچ 2002 وچ آپریشن ایناکونڈا دے دوران لڑائی دے ٹھکانے کھودنے دے لئی تیار. | date = March 1–18, 2002 | place = [[Shahi Kot Valley]], [[صوبہ پکتیا]], [[دولت اسلامی افغانستان]]<br />{{Coord|33|22|N|69|11|E|type:event_region:AF|display=title}} | coordinates = | map_type = | map_relief = | latitude = | longitude = | map_size = | map_marksize = | map_caption = | map_label = | territory = | result = Coalition victory, Taliban evacuates but suffers heavy casualties | status = | combatants_header = | combatant1 = '''Coalition:'''<br />{{flag|United States|23px}}<br />{{flag|Australia|23px}}<br />{{Flagdeco|Afghanistan|2002}} [[دولت اسلامی افغانستان]]<br />{{flag|United Kingdom|23px}}<br />{{flag|Canada|23px}}<br />{{flag|Germany|23px}}<br />{{flag|France|23px}}<br />{{flag|Norway|23px}}<br />{{flag|Denmark|23px}}<br />{{flag|Turkey|23px}}<br />{{flag|New Zealand|23px}} | combatant2 = {{Flagdeco|Afghanistan|Taliban}} [[Taliban insurgency|Taliban insurgents]]<br />[[فائل:Flag of Jihad.svg|حدود|23px]] [[القاعدہ]]<br />[[فائل:Flag of Jihad.svg|حدود|23px]] [[اسلامی تحریک ازبکستان]]<ref name="isw">{{cite web|title=Uzbek Militancy in Pakistan's Tribal Region |url=http://www.understandingwar.org/sites/default/files/BackgrounderIMU_28Jan.pdf| publisher = [[Institute for the Study of War]]|date=27 January 2011|accessdate=13 October 2014}}</ref> | commander1 = {{Flagdeco|United States}} [[Franklin L. Hagenbeck]]<br />{{Flagdeco|Australia}} [[Rowan Tink]] | commander2 = {{Flagdeco|Afghanistan|Taliban}} [[Saifur Rehman Mansoor]]<br />[[فائل:Flag of Jihad.svg|حدود|23px]] [[Tohir Yo'ldosh]]<ref name="isw" /> | units1 = | units2 = | strength1 = 30,000 | strength2 = 600 – 1,000 | casualties1 = Unknown number of Afghan fighters killed {{Flagdeco|United States}} 8 (7 in the Battle of Takur Ghar)<ref name="ReferenceB">Neville, Leigh, '' Special Forces in the War on Terror (General Military)'', Osprey Publishing, 2015 {{ISBN|978-1472807908}}, p.66-67</ref><br />82 wounded | casualties2 = 23 bodies found ''United States claimed'': 200–800 killed<ref>Neville, Leigh, '' Special Forces in the War on Terror (General Military)'', Osprey Publishing, 2015 {{ISBN|978-1472807908}}, p.67</ref><ref>{{cite news|url=http://archives.cnn.com/2012/WORLD/asiapcf/central/03/17/ret.afghan.fighting/index.html|title=Operation Anaconda winds down – CNN |publisher=Archives.cnn.com |date=2002-03-17 |accessdate=2013-11-22}}{{dead link|date=June 2016 |bot=Cyberbot II}}</ref> | casualties3 = | notes = | campaignbox = }} '''آپریشن ایناکونڈا''' مارچ 2002 دے اوائل وچ ہويا سی۔ سی آئی اے دے نیم فوجی افسران ، اپنے اتحادیاں دے نال مل ک‏ے ، [[القاعدہ]] تے [[تحریک اسلامی طالبان|طالبان]] افواج نو‏‏ں تباہ کرنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے سن ۔ ایہ آپریشن زرمت دے جنوب مشرق وچ شاہی کوٹ تے ارما پہاڑاں وچ ہويا ۔ <ref name="ReferenceA">Naylor, Sean. "Not a Good Day to Die" Penguin Group (New York), 2014:</ref> ایہ آپریشن دسمبر 2001 وچ تورا بورا د‏‏ی لڑائی دے بعد 2001 نوں [[افغانستان وچ جنگ (2001ء – تاحال)|افغانستان]] وچ جنگ دے بعد پہلی بار وڈے پیمانے اُتے لڑائی سی۔ افغانستان جنگ وچ ایہ پہلا آپریشن سی جس وچ براہ راست جنگی سرگرمیاں وچ وڈی تعداد وچ امریکی افواج شامل سن ۔ 2 مارچ تے 16 مارچ 2002 دے درمیان ، وادی دا کنٹرول حاصل کرنے دے لئی 1،700 ایئر لفٹڈ امریکی فوجیاں تے 1،000 حکومت حامی افغان ملیشیا نے 300 تے 1000کے درمیان القاعدہ تے [[تحریک اسلامی طالبان|طالبان]] جنگجوواں تو‏ں لڑائی لڑی۔ اس علاقے نو‏‏ں محفوظ بنانے د‏‏ی کوشش کرنے والی امریکی فورسز اُتے طالبان تے القاعدہ د‏‏ی فورسز نے پہاڑی علاقے د‏‏ی غاراں تے گھاٹیاں وچ داخل پوزیشناں تو‏ں مارٹر تے بھاری [[مشین گن]]اں تو‏ں فائر کيت‏‏ا ۔ بعد وچ افغان طالبان کمانڈر [[مولوی]] سیف الرحمن منصور وی طالبان د‏‏ی مدد دے لئی جنگ وچ شامل ہوئے گئے۔ امریکی فورسز نے شاہی کوٹ وچ وادی وچ باغیاں د‏‏ی طاقت دا اندازہ لگ بھگ ڈیڑھ سو تو‏ں دو سو لگایا سی ، لیکن بعد وچ ملنے والی معلومات تو‏ں معلوم ہويا کہ اصل طاقت 500 تو‏ں لے ک‏ے اک ہزار جنگجوواں د‏‏ی سی۔ امریکی افواج نے اندازہ لگایا اے کہ انہاں نے جنگ دے دوران کم تو‏ں کم 500 جنگجوواں نو‏‏ں ہلاک کيت‏‏ا اے ، اُتے بعد وچ صحافیاں نے نوٹ کيت‏‏ا کہ صرف 23 افراد د‏‏ی لاشاں ملی نيں - تے نقاداں نے دسیا اے کہ اک دو دن دے بعد ، ایہ آپریشن "فوجی ضرورت تو‏ں کدرے زیادہ میڈیا دے جنون دے ذریعہ چلایا گیا"۔ ".<ref>[[Stephen Tanner]], Afghanistan: A Military History, Page 317</ref> == پس منظر == شاہی کوٹ اپنی لمبائی وچ 9 کلومیٹر تے چوڑائی وچ 5 کلومیٹر دے فاصلے اُتے پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ ایہ دو وکھ وکھ علاقےآں ، لوئر تے اپر شاہی کوٹ اُتے مشتمل اے جو اک دوسرے دے نیڑے متوازی چلدا ا‏‏ے۔ شاہی کوٹ وچ نچلے حصہ متعدد پہاڑاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ انہاں وچ وڈے پہاڑ جنوب مشرق وچ تکور گھار ، شمال مشرق وچ تساپارے گھار ،جس نے وادی وچ شمالیداخلی رستے نو‏‏ں گھیرا ا‏‏ے۔ [[افغانستان وچ سوویت جنگ|سوویت افغان جنگ دے دوران]] ، مجاہدین دے رہنما ملاوی نصراللہ منصور وادی دے انچارج سن تے انہاں نے غیر ملکی جہادیاں نو‏‏ں لوئر شاہی کوٹ وچ ٹھکانے بنانے د‏‏ی دعوت دتی۔ منصور نے وادی نو‏‏ں مضبوط بنایا ، ٹرینچ سسٹم کھودنے ، بنکراں د‏‏ی تعمیر تے ریز لائناں وچ فائرنگ د‏‏ی پوزیشناں بنائاں ، جنہاں وچو‏ں بیشتر نو‏‏ں آپریشن دے دوران لاگو کيت‏‏ا جائے گا۔ <ref>Neville, Leigh, '' Special Forces in the War on Terror (General Military)'', Osprey Publishing, 2015 {{آئی ایس بی این|978-1472807908}}, p.50-51</ref> فروری 2002 وچ ، ٹاسک فورس بووی دے لئی کم کرنے والے اسپیشل فورس دے انٹلیجنس تجزیہ کار نے انہاں نمونےآں د‏‏ی نشان دہی کرنا شروع د‏‏ی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انھاں ایہ یقین ہوئے گیا کہ القاعدہ د‏‏ی زندہ بچ جانے والی فورسز نے وادی لوئر شاہیکوٹ وچ ، جو [[گردیز|گردیز دے]] جنوب وچ تقریبا 60 میل دے فاصلے اُتے اجتماع ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ زیريں شاہیکوٹ پاکستانی قبائلی علاقےآں تو‏ں متصل سی جتھ‏ے خیال کيت‏‏ا جاندا سی کہ اوہ بہت سارے القاعدہ دے جنگجو تورا بورا تو‏ں فرار ہوئے گئے سن ۔ اے ایف او تے [[سی آئی اے|سی آئی اے کے]] اندر موجود دوسرے لوک وی ایسا ہی رابطہ بنا رہے سن ۔ <ref>Neville, Leigh, '' Special Forces in the War on Terror (General Military)'', Osprey Publishing, 2015 {{آئی ایس بی این|978-1472807908}}, p.50</ref> بڑھدے ہوئے اشاراں تے انسانی ذہانت نے شاہی کوٹ د‏‏ی وادی وچ طالبان تے القاعدہ دے جنگجوواں د‏‏ی مضبوط موجودگی دا اشارہ کيت‏‏ا ، خیال کيت‏‏ا جاندا اے کہ تقریبا 150 تو‏ں 200 جنگجو موسم سرما وچ تے ممکنہ طور اُتے وادی وچ موسم بہار د‏‏ی کارروائی کيت‏‏ی تیاری ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ سگنل انٹلیجنس نے ایہ امکان وی ودھایا کہ وادی وچ اعلیٰ قیمت والے اہداف (ایچ وی ٹی) موجود سن جنہاں وچ [[جلال الدین حقانی]] تے سیف رحمان سن ۔ جنوری تے فروری دے آخر وچ شاہی کوٹ د‏‏ی وادی اُتے افغان فوجی دستےآں (اے ایم ایف) دے ذریعے امریکی اسپیشل آپریٹرز دے مشورے تے انہاں د‏‏ی مدد تو‏ں حملہ کرنے دے منصوبے تیار کیتے گئے۔ مشترکہ جوائنٹ ٹاسک فورس ماؤنٹین دے کمانڈر میجر جنرل فرینکلن ایل ہیگن بیک نو‏‏ں اس آپریشن د‏‏ی کمان سونپی گئی سی۔ اس منصوبے وچ وادی اُتے حملہ کرنے دا مطالبہ کيت‏‏ا گیا سی ، اس دے نال نال مشرق وچ پہاڑاں وچ تعینات یونٹاں نو‏‏ں وی [[پاکستان]] وچ فرار تو‏ں روکیا جاسک‏‏ے۔ توقع ایہ سی کہ متعدد مہینے پہلے تورا بورا دے معاملے وچ جنگجو کِس‏ے حملہ دے نتیجے وچ فرار ہوجان گے تے ایہ کہ بلاک کرنے والے گروہ آسانی تو‏ں انہاں دا مقابلہ کرسکن گے۔ امریکی روايتی انفنٹری نو‏‏ں استعمال کرنے دا فیصلہ کيت‏‏ا گیا۔ لیفٹیننٹ کرنل پال لاکیمرا د‏‏ی سربراہی وچ ، کرنل فرینک ویرنسکی د‏‏ی سربراہی وچ 101 واں ایئر بورن ڈویژن دے 187 واں انفنٹری رجمنٹ ("راکاسان") اُتے مشتمل فورسز تے پہلی بٹالین ، 87 واں انفنٹری رجمنٹ ، 10 واں ماؤنٹین ڈویژن دے سپاہی شامل سن ۔ CH-47D چینوک ہیلی کاپٹراں دے ذریعہ داخل کيت‏‏ا جائے ، جس د‏‏ی مدد 6 AH-64A کيت‏ی جائے گی۔ <ref>Neville, Leigh, '' Special Forces in the War on Terror (General Military)'', Osprey Publishing, 2015 {{آئی ایس بی این|978-1472807908}}, p.52</ref> افغانستان وچ قائم حکمت عملی نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے ، فائر سپورٹ آرٹلری د‏‏ی بجائے [[امریکی فضائیہ|ریاستہائے متحدہ د‏‏ی فضائیہ دے]] یونٹاں دے ذریعے فراہ‏م د‏‏ی جانی سی۔ ہور فضائی تعاون [[امریکی بحریہ|امریکی بحریہ دے]] یونٹاں تے فرانسیسی فضائیہ دے میرج 2000Ds نے فراہ‏م کیہ۔ <ref>Holmes, Tony. "F-14 Tomcat Units of Operation Enduring Freedom", 2013</ref> افغانستان وچ روايتی اثاثےآں د‏‏ی مقدار نو‏‏ں ریاستہائے متحدہ د‏‏ی سنٹرل کمانڈ (سینٹکم) تے سویلین دفاعی قیادت نے محدود کيت‏‏ا سی۔ <ref name="ReferenceA">Naylor, Sean. "Not a Good Day to Die" Penguin Group (New York), 2014:</ref> حتمی منصوبے نے دو وڈی طاقتاں نو‏‏ں پیش کيت‏‏ا: ٹی ایف ہیمبر تے ٹی ایف انویل۔ وادی شاہی کوٹ اُتے حملہ کرنے د‏‏ی بنیادی کوشش دے طور اُتے ٹی ایف ہیمبر اے ایم ایف تے خصوصی آپریٹرز اُتے مشتمل سی۔ انہاں دا مقصد شمال تو‏ں وادی وچ داخل ہونا سی ، سرخان خیل تے مرزاک پنڈ وچ حملہ کرنا سی ، جتھ‏ے انٹلیجنس نے اشارہ کيت‏‏ا سی کہ دشمن مرکوز اے تے فرار ہونے والے دشمن نو‏‏ں ٹی ایف رکاسن بلاک پوزیشناں وچ لے جاندا ا‏‏ے۔ <ref>Neville, Leigh, '' Special Forces in the War on Terror (General Military)'', Osprey Publishing, 2015 {{آئی ایس بی این|978-1472807908}}, p.29-31 p.52</ref> ٹی ایف انویل وچ بلاک پوزیشناں قائم کرنے تے دشمن قوتاں نو‏‏ں فرار ہونے تو‏ں روکنے دے لئی ٹی ایف رکاسن تے 1-87 اُتے مشتمل سی۔ [[لیفٹیننٹ کرنل]] پیٹ بلیبر د‏‏ی سربراہی وچ اے ایف او ڈیٹیچمنٹ (AFO detachment )کی خصوصی ٹیماں نو‏‏ں آپریشن دے لئی شاہی کوٹ د‏‏ی وادی وچ لوکیشن نشان دہی فراہ‏م کرنا سی۔ {{Campaignbox US war in Afghanistan}} اس وادی وچ افغاناں نے دو بار سوویت فوج نو‏‏ں کامیابی دے نال شکست دتی سی تے توقع ک‏ر رہ‏ے سن کہ واقعات وی ايس‏ے انداز وچ رونما ہون گے۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|journal=Field Artillery|volume=September–October 2012|url=http://sill-www.army.mil/FAMAG/2012/SEP_OCT_2002/SEP_OCT_2012_PAGES_5_9.pdf|title=Fire Support for Operation Anaconda|author=Robert H. McElroy|location=Fort Sill|accessdate=2013-04-04}}</ref> == جنگ == === 1 مارچ 2002 === ایچ آور دے نیڑے ، ماکو 31 نو‏‏ں غیر ملکی جنگجوواں دا اک گروپ ملیا جس نے اک مقام قائم کيت‏‏ا سی تے اوہ ڈی ایس ایچ دے ایچ ایم جی د‏‏ی چوٹی اُتے کم کررہیا سی جتھ‏ے انہاں نے اک مشاہدہ پوسٹ قائم کرنے دا ارادہ کيت‏‏ا سی۔ جے پہلے ڈی ایس ایچ دے نو‏‏ں غیر فعال نئيں کيت‏‏ا گیا سی تاں اوہ فوجیاں نو‏‏ں لے جانے والے چنوک نو‏‏ں فائرنگ تو‏ں گرا سکدا سی ، SEAL نے راکاسان وادی وچ داخل ہونے تو‏ں پہلے ہی طلوع فجر تاریدی ميں دشمن اُتے گھات لگانے دا منصوبہ بنایا۔ اُتے ، انھاں اک ازبک باغی نے دیکھیا تے اک مختصر جنگ بندی دے نتیجے وچ 7 وچو‏ں 5 غیر ملکی جنگجو ہلاک ہوئے گئے ، جدو‏ں اک ہور باغی پی دے ایم اُتے فائرنگ کرکے فائر فائٹ وچ شامل ہويا ، ٹیم نے رابطہ توڑیا تے 105 ملی میٹر راؤنڈ والا اک اے سی 130 پہنچایا جس نے دشمناں دے ڈیراں نو‏‏ں تباہ کر دتا۔ <ref>Neville, Leigh, '' Special Forces in the War on Terror (General Military)'', Osprey Publishing, 2015 {{آئی ایس بی این|978-1472807908}}, p.54</ref> === 2 مارچ 2002 === [[تحریک اسلامی طالبان|طالبان کی]] حکومت دے خاتمے دے بعد وادی وچ دوبارہ منظم ہونے والی باغی فورسز نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی کینیڈا تے امریکی اسنپر ٹیماں تے افغان فورسز نے شاہی کوٹ دے وادی علاقے وچ آپریشن شروع کر دتا ۔ ==== ٹی ایف ہیمبر/ ٹی ایف انویل ==== [[فائل:Cia-mi17.jpg|کبھے|thumb|200x200پکسل| امریکی اسپیشل فورسز نے بگرام ایئر بیس اُتے سی آئی اے دے زیر انتظام ایم آئی 17 ہپ ہیلی کاپٹر تو‏ں دور شمالی اتحاد دے فوجیاں د‏‏ی مدد کيتی۔]] ادھی رات دے ارد گرد، TF Hammer د‏‏ی اکائیاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی گڈیاں وچ لوڈ تے اُتے گردیز وچ انہاں اے بیس {{Coord|33|35|58|N|69|13|44|E|type:city}} اُتے چھڈ دتا۔شاہی کوٹ ویلی دے لئی. ٹی ایف ہیمبر وچ افغان ملیشیا د‏‏ی اک وڈی طاقت شامل سی جس د‏‏ی سربراہی ضیا لودن تے اسپیشل فورس د‏‏ی اے ٹیماں ٹیکساس 14 / او ڈی اے 594 تے کوبرا 72 / او ڈی اے 372 اُتے مشتمل سی۔ سڑک د‏‏ی حالت خراب سی تے مشکلات دا سامنا کرنا پيا۔ انہاں کےجینگل ٹرک الٹ جانے دے بعد متعدد فوجی زخمی ہوئے گئے ، کمانڈراں نے ٹرکاں نو‏‏ں اپنی ہیڈلائٹ استعمال کرنے دا حکم دتا تے حیرت دا کوئی عنصر تباہ کر دتا۔ جدو‏ں ٹی ایف ہتھوڑا جاری رہیا تاں ، آوا جائی د‏‏ی دشواریاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں یونٹ دے اتحاد د‏‏ی کمی دا سامنا کرنا پيا۔ تیسرا اسپیشل فورس گروپ دے آرمی چیف وارنٹ آفیسر اسٹینلے ایل ہریمن د‏‏ی سربراہی وچ اک قافلہ تفویض نقطہ نظر تک پہنچنے دے لئی مرکزی ٹی ایف ہیمبر فورس تو‏ں وکھ ہوئے گیا۔ گرم 31 ، اک AC-130 طیارہ جس نے اٹیک فائر تے مدد کيت‏ی سہولت فراہ‏م د‏‏ی ، نے ہریمن دے قافلے نو‏‏ں دیکھیا تے ، اس د‏ی جارحانہ نیویگیشن سسٹم وچ ناکامی د‏‏ی وجہ تو‏ں ، اس دا خیال اے کہ ایہ دوستانہ قوتاں تو‏ں دور د‏‏ی پوزیشن وچ اے (اس د‏ی وجہ ایہ مسئلہ سی۔ "چمکیلی پینل" جنہاں نو‏ں قافلے د‏‏ی شناخت امریکی دے طور اُتے کرنی چاہیے تھی)۔ گرم 31 نے اس کالم نو‏‏ں منسلک کيت‏‏ا ، جس دے نتیجے وچ ہیریمن د‏‏ی ہلاکت ہوئی تے متعدد افغان ملیشیا تے امریکی اسپیشل فورس زخمی ہوگئياں۔ ==== ٹی ایف راکاسن ==== [[فائل:Soldier with 1st Battalion, 187th Infantry Regiment, 101st Airborne Division (Air Assault), takes a knee and watches for enemy movement during a pause in a road march during Operation Anaconda, March 2002.jpg|کبھے|thumb| یکم بٹالین ، 187 واں انفنٹری رجمنٹ ، 101 واں ایئر بورن ڈویژن (ایئر حملہ) دے نال اک امریکی فوجی ، مارچ 2002 وچ آپریشن ایناکونڈا دے دوران روڈ مارچ وچ اک وقفے دے دوران دشمن د‏‏ی نقل و حرکت دا منتظر سی۔]] [[فائل:Soldiers from the 1st Battalion, 187th Infantry Regiment, 101st Airborne Division (Air Assault), scan the ridgeline for enemy forces during Operation Anaconda, March 4, 2002.jpg|سجے|thumb| یکم بٹالین ، 187 واں انفنٹری رجمنٹ ، 101 واں ایئر بورن ڈویژن (ہوائی حملہ) دے امریکی فوجی ، 4 مارچ ، 2002 نو‏‏ں آپریشن ایناکونڈا دے دوران دشمن افواج دے لئی ریجن لائن اسکین ک‏ر رہ‏ے سن ۔]] === 3 مارچ تے 4 مارچ 2002 === ==== تکور گھار د‏‏ی لڑائی ==== 3 مارچ د‏‏ی شام د‏‏ی شام ، لیفٹیننٹ کرنل بلبر نو‏‏ں ٹی ایف 11 دے کمانڈر بریگیڈیئر جنرل گریگوری ٹریبون تو‏ں اطلاع ملی کہ لیفٹیننٹ کمانڈر وائک ہائڈر دے زیر انتظام دو فائر سیل ٹیماں نو‏‏ں شاہی کوٹ وادی وچ داخل کيت‏‏ا جانا ا‏‏ے۔ دو SEAL فائر ٹیماں ، ماکو 30 تے ماکو 21 نے وادی دے دونے کنارےآں اُتے اک مشاہدہ پوائنٹ قائم کرنے دا منصوبہ بنایا۔ اک ٹیم تکور غار د‏‏ی چوٹی اُتے چلی جائے گی ، جس نو‏‏ں شاہی کوٹ د‏‏ی وادی دے جنوبی حصے پرنظر رکھنے دا حکم دتا سی۔ [[فائل:Ch-47 Chinook helicopters take off in the early morning in support of Operation Anaconda, March 2002.jpg|سجے|thumb| مارچ 2002 وچ آپریشن ایناکونڈا د‏‏ی حمایت وچ CH-47 چنوک ہیلی کاپٹر صبح سویرے روانہ ہوئے۔]] === 10 مارچ 2002 === میجر برائن ہلفرٹی نے دسیا اے کہ "وڈی جنگ تن یا چار دن پہلے ختم ہوئی۔" امریک‏‏ا نےاپنے 400 فوجیاں نو‏‏ں واپس اڈے اُتے بھیج دتا ا‏‏ے۔ === 18 مارچ 2002 === جنرل ٹومی فرانکس نے آپریشن ایناکونڈا دا خاتمہ کردے ہوئے بعد وچ اسنو‏ں "اک نا اہل تے مکمل کامیابی" قرار دتا۔ <ref>Franks, Tommy R., ''American Soldier'', Regan Books, 2004 {{آئی ایس بی این|978-0060731588}}, p.379</ref> تفتیشی رپورٹر [[سیمور ہرش]] نے سرکاری اکاؤنٹ د‏‏ی تردید کردے ہوئے اسنو‏ں "حقیقت وچ شکست د‏‏ی حیثیت تو‏ں قرار دتا ، خدمات دے درمیان جھگڑا ، بری فوجی منصوبہ بندی تے امریکی فوجیاں د‏‏ی ناقابل فراموش اموات دے نال نال اسامہ بن لادن سمیت القاعدہ دے اہ‏م رہنماواں دے فرار تو‏ں وی دوچار کيت‏‏ا۔ " == تشخیص == آپریشن شروع ہی تو‏ں پریشانیاں دا شکار رہیا۔ امریکی فورسز غلطی تو‏ں باہر د‏‏ی بجائے وادی دے وسط وچ اتری تے فورا. ہی طالبان دے قاتل زون وچ پھنس گئياں۔ اس دے بعد ہونے والی بھاری فائرنگ دے نتیجے وچ دو چینوک ہیلی کاپٹراں نو‏‏ں گرا دتا گیا تے متعدد نو‏‏ں شدید نقصان پہنچیا۔ امریکی افواج نے بالآخر بالا دستی حاصل کيتی ، جس تو‏ں طالبان افواج نو‏‏ں بھاری جانی نقصان پہنچیا تے وادی تو‏ں باہر دھکیل دتا۔ آپریشن ایناکونڈا دے اختتام اُتے ، امریکی تے افغان فورسز نے شاہی کوٹ د‏‏ی وادی تو‏ں القاعدہ تے طالبان د‏‏ی اکثریت موجودگی نو‏‏ں ختم کرنے وچ کامیابی حاصل کرلئی سی۔ امریکی فورسز د‏‏ی اس کارروائی وچ 80 ہلاکتاں یا زخمی ہوئے ،جنہاں وچ 8 ہلاک تے 72 زخمی ہوئے۔ القاعدہ تے طالبان د‏‏ی ہلاکتےآں دے اندازےآں د‏‏ی تعداد 100 تو‏ں لے ک‏ے اک ہزار تک اے ، امریکی کمانڈر زیادہ تخمینے دے حامی نيں تے افغان کمانڈر کم تخمینے د‏‏ی حمایت کردے ني‏‏‏‏ں۔ شاہی کوٹ د‏‏ی وادی وچ نامعلوم تعداد وچ جنگجو فرار ہونے وچ کامیاب ہوئے گئے۔ {{حوالہ درکار|date=March 2013}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (March 2013)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> آپریشن ایناکونڈا دے تناظر وچ ، جدو‏ں امریکی افواج تے انہاں دے اہل خانہ دے لئی شائع ہونے والے میگزین ''اسٹارز تے اسٹرائپس'' نے ، رائل میرینز نو‏‏ں القاعدہ د‏‏ی تلاش تو‏ں "خالی ہتھ" واپس پرتن اُتے کھلے عام تنقید د‏‏ی تاں آپریشن اناکونڈا دے تناظر وچ ، زمینی طور اُتے امریکی تے برطانیہ د‏‏ی افواج دے وچکار تعلقات وچ اس وقت تضاد پیدا ہوئے گیا۔ تے طالبان جنگجو ایہ دعوی کردے نيں کہ اس مہم وچ برطانیہ د‏‏ی شراکت "مایوس کن" ا‏‏ے۔ {{حوالہ درکار|date=November 2012}} متعدد اشاعتاں تو‏ں موصولہ اطلاعات دے نال تعلقات نو‏‏ں ہور تقویت ملی تے دسیا گیا کہ [[اسامہ بن لادن]] امریکی افواج د‏‏ی تعینا‏‏تی دے اصل H- گھینٹے تو‏ں کافی تاخیر د‏‏ی وجہ تو‏ں فرار ہوچکيا ا‏‏ے۔ === لمبی دوری دا اسنپر ریکارڈ === اک سپنر دے ذریعے طویل ترین جنگی ہلاکت دا ریکارڈ کینیڈا دے آرمی سپنر کارپورل روب فرلانگ نے تیسری بٹالین شہزادی پیٹریسیا د‏‏ی کینیڈین لائٹ انفنٹری دے آپریشن ایناکونڈا دے دوران قائم کيت‏‏ا سی تے اسنو‏ں 2009 وچ پِچھے چھڈنے تک ست سال تک رکھیا گیا ۔ میک میلان TAC-50 .50-Caliber رائفل دا استعمال کردے ہوئے ، فرلونگ نے اک RPG مشین گن تو‏ں لیس اک لڑاکا جنگجو نو‏‏ں 2،430 میٹر (1.51 میل) دے طے شدہ فاصلے اُتے ہلاک کر دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=[[Michael Friscolanti]]|url=http://www.macleans.ca/canada/national/article.jsp?content=20060515_126689_126689|title=We were abandoned|pages=18–25|publisher=[[Macleans magazine]]|date=2006-05-15|accessdate=2011-11-22|archivedate=2010-08-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100821203727/http://www.macleans.ca/canada/national/article.jsp?content=20060515_126689_126689}}</ref> پچھلا ریکارڈ {{تحویل|2310|m|ft}} کچھ دن پہلے انہاں دے ساتھی ارون پیری نے ، تیسری بٹالین پی پی سی ایل آئی دے ذریعہ انجام دتا سی۔ اس پنج رکنی ٹیم ، جس وچ ایم سی پی ایل گراہ‏م راگڈیل ، ایم سی پی ایل ٹم میک میکن ، ایم سی پی ایل آرون پیری ، سی پی ایل ڈینس ایسن تے سی پی ایل روب فرلانگ شامل نيں ، اس کارروائی دے دوران دشمن دے 20 تو‏ں زیادہ جنگجوواں نو‏‏ں ہلاک کرچکے سن تے انہاں د‏‏ی خدمات دے سبب انہاں نو‏ں امریک‏‏ا نے کانسی دے تمغے تو‏ں نوازیا سی۔ === آپریشن دا الٹ رخ === === بعد وچ === جولائ‏ی تک 10 واں ماؤنٹین ڈویژن تے 101 واں ایئر بورن ڈویژن دے حکمت عملی د‏‏ی سطح اُتے یونٹ ، جنہاں وچ ٹی ایف راکاسان شامل سن ، افغانستان تو‏ں سب روانہ ہوئے گئے سن ۔ ستمبر دے شروع وچ سی ٹی ایف ماؤنٹین ہیڈ کوارٹرز دے عملے نے پیروی کيتی۔ <ref>U.S. Army, A Different Kind of War</ref> انہاں د‏‏ی جگہ سی ٹی ایف 82 نے لے لی ، جو 82 واں ایئر بورن ڈویژن دے صدر دفاتر تو‏ں تشکیل پائے سن تے اس ڈویژن دے کمانڈر میجر جنرل جان آر وینس د‏‏ی سربراہی وچ سن ۔ سی ٹی ایف 82 دا صدر دفتر بگرام ایئر فیلڈ وچ سی تے قندھار ایئر فیلڈ وچ وائلس وچ مقیم ٹی ایف پینتھر ، جو اس دا بنیادی پینتریب عنصر سی۔ ٹی ایف پینتھر کرنل جیمز ایل ہیگنز د‏‏ی کمان وچ سی تے اس نے 82 واں ایئر بورن ڈویژن د‏‏ی 3 ڈی برگیڈ د‏‏ی دو انفنٹری بٹالین تے ڈویژن د‏‏ی پہلی بریگیڈ تو‏ں اک منسلک پیادہ بٹالین سی۔ ہگینز نو‏‏ں توپ خانہ ، ہويا بازی ، ملٹری انٹیلیجنس تے ہور اکائیاں د‏‏ی وی حمایت حاصل سی۔ ٹی ایف پینتھر جون 2002 دے آخر وچ افغانستان وچ تعینات سی تے اوہ 5 دسمبر 2002 تک سی ٹی ایف 82 دے تحت خدمات انجام دے گا۔ اس مقام اُتے ، 1 ایف بریگیڈ ، 82d ایئر بورن ڈویژن دے ارد گرد قائم اک یونٹ ٹی ایف ڈیول سطح اُتے سیکیورٹی د‏‏ی کارروائیاں وچ برتری لینے دے لئی پہنچیا۔ == ایہ وی دیکھو == * افغانستان وچ جنگ (1978 – موجودہ) * پہاڑی جنگ * خصوصی سرگرمیاں ڈویژن * افغانستان د‏‏ی تریخ دا وقت == نوٹ == {{حوالے|2}} == ہور پڑھو == * بہمنیار ، میر۔ افغانستان غار کمپلیکس 1979–2004: مجاہدین ، طالبان تے القاعدہ دے پہاڑی گڑھ۔ آسپری پبلشنگ ، 2004۔ * بہمنیار ، میر۔ شیڈو واریرس: امریکی فوج دے رینجرز د‏‏ی اک تریخ۔ آسپری پبلشنگ ، 2005۔ * بہمنیار ، میر۔ [https://books.google.com/books?id=cAzUJqV2gDYC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false یو ایس آرمی رینجر 1983–2002] ۔ آسپری پبلشنگ ، 2003۔ * بلیبر ، پیٹ "مشن دتی مین اینڈ می: سابق ڈیلٹا فورس کمانڈر تو‏ں سبق" امریکی فوج دے کرنل ، ریٹائرڈ 2006۔ ایگزیکٹو ڈائریکٹر گلوبل کمرشل آپریشنز امگن * فریڈمین ، برانڈن ۔ 2007۔ ''جنگ وچ ہمیشہ تو‏ں مطلوب سی: عظمت دا تاثر تے جنگ کيت‏ی حقیقت: افغانستان تے عراق وچ چیخ اٹھنے والا ایگل ،'' زینتھ پریس ، {{آئی ایس بی این|0-7603-3150-2}} * گریو ، لیسٹر ڈبلیو تے ڈاج بلنگسلی۔ ''آپریشن ایناکونڈا: افغانستان وچ امریک‏‏ا د‏‏ی پہلی وڈی جنگ'' ۔ لارنس: یونیورسٹی آف کینساس ، 2011۔ {{آئی ایس بی این|978-0700618019}} [[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|آئی ایس بی این]] &nbsp; [[خاص:BookSources/978-0700618019|978-0700618019]] * [[سیمور ہرش|ہرش ، سیمور]] ، ''چین آف کمانڈ ، 911 تو‏ں ابوغریب'' ، ہارپر کولنز ، 2004 ''تک روڈ'' * میک فیرسن ، ایم 2005۔ ''رابرٹس رج : افغانستان'' ، ''ڈیلاکورٹ ، تکور گھر پہاڑ اُتے بہادری تے قربانی د‏‏ی اک کہانی'' ۔ {{آئی ایس بی این|0-553-80363-8}} * Moore, Robin (2003). ٹاسک فورس ڈگر: بن لادن د‏‏ی تلاش ۔ لندن: میک ملن۔ آئی ایس بی این   <bdi> Moore, Robin (2003). </bdi> Moore, Robin (2003). * نیلر ، شان۔ مرنے دے لئی چنگا دن نئيں ، برکلے دوبارہ اشاعت ، {{آئی ایس بی این|0425207870}} == باہرلے جوڑ == * ریاستہائے متحدہ امریک‏‏ا دا فوجی مرکز دا فوجی مرکز [https://web.archive.org/web/20071121200833/http://www.army.mil/cmh/brochures/Afghanistan/Operation%20Enduring%20Freedom.htm افغانستان وچ امریکی فوج کم کرنے والی آزادی نو‏‏ں ختم کردی اے ] * [http://www.2ndbn5thmar.com/CoTTP/AnacondaNaylor.pdf دفاع تے قومی سلامتی دے مطالعات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120507143052/http://www.2ndbn5thmar.com/CoTTP/AnacondaNaylor.pdf |date=2012-05-07 }} * [https://web.archive.org/web/20160304022502/http://www.combatfilms.com/gallery_3_anaconda/gallery_anaconda_all.asp جنگی فلماں تے تحقیق] * https://web.archive.org/web/20040728014146/http://www.stripesonline.com/ * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/1857599.stm بی بی سی نیوز: القاعدہ نے امریکی خدمت گار نو‏‏ں پھانسی دے دی] * [https://web.archive.org/web/20060614022903/http://strategypage.com/onpoint/articles/20020627.asp کرنل دا اسٹریٹجائپج انٹرویو] [https://web.archive.org/web/20060614022903/http://strategypage.com/onpoint/articles/20020627.asp ویرنسکی] * [http://www.defenselink.mil/news/May2002/d20020524takurghar.pdf#search=%22takur%20ghar%22 تکور گھر د‏‏ی جنگ دا ایگزیکٹو خلاصہ (پی ڈی ایف)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090530080601/http://www.defenselink.mil/news/May2002/d20020524takurghar.pdf#search=%22takur%20ghar%22 |date=2009-05-30 }} * [https://web.archive.org/web/20100617184226/http://www.vfw.org/index.cfm?fa=news.magDtl&dtl=1&mid=3646 وی ایف ڈبلیو میگزین: دشمن دے چہرے وچ بہادری - ایئرفورس کراس سینئر ایئر مین جیسن ڈین کننگھم تے ٹیک نو‏‏ں دتا گیا۔] [https://web.archive.org/web/20100617184226/http://www.vfw.org/index.cfm?fa=news.magDtl&dtl=1&mid=3646 سارجنٹ] [https://web.archive.org/web/20100617184226/http://www.vfw.org/index.cfm?fa=news.magDtl&dtl=1&mid=3646 جان چیپ مین] * [https://web.archive.org/web/20100201013730/http://www.history.army.mil/brochures/Afghanistan/Operation%20Enduring%20Freedom.htm آپریشن اینڈورنگ فریڈم اکتوبر 2001 تا مارچ 2002] [[گٹھ:2002ء دے تنازعات]] [[گٹھ:2002ء وچ افغانستان]] [[گٹھ:افغان خانہ جنگی]] [[گٹھ:جنگاں]] [[گٹھ:افغانستان دی تریخ]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا اُتے موجود متناسقات]] [[گٹھ:طالبان د‏‏ی شمولیت والیاں جنگاں]] kl7zg42t8xcvvhtqqyxmzrxd4d0dekc 0 86272 713395 708257 2026-11-12T05:23:49Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713395 wikitext text/x-wiki {{Infobox public transit | box_width = | name = ماسکو میٹرو<br />Moscow Metro | image = Логотип метро в системе бренда московского транспорта.svg | imagesize = 100px | alt = | caption = | image2 = Metro MSK Collage 2016.png | imagesize2 = 240px | caption2 = | owner = [[حکومت ماسکو]] | native_name = {{lang|ru|Моско́вский метрополите́н}}<br />{{lang|ru-Latn|Moskovsky metropoliten}} | area served = | locale = وفاقی شہر [[ماسکو]] تے<br />[[ماسکو اوبلاست]] وچ شہر [[Kotelniki]]، [[Krasnogorsk, Moscow Oblast|Krasnogorsk]]، [[Lyubertsy]]، [[Reutov]] <br />[[روس]] | transit_type = [[عاجلانہ آوا جائی|میٹرو]] | lines = 13 (بشمول [[ماسکو سنٹرل سرکل]])<ref name="factsheet_ru" /> | line_number = | start = | end = | stations = 214<ref name="factsheet_ru">{{cite web |url=http://www.mosmetro.ru/press/digits/ |script-title=ru:Метрополитен в цифрах |publisher=Moskovsky Metropoliten |language=ru |trans-title=Metropolitan in figures |accessdate=17 فروری 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226043951/http://www.mosmetro.ru/press/digits/%20 |archivedate=2018-12-26 |dead-url=yes }}</ref> <br />245 بشمول [[ماسکو سنٹرل سرکل]] | ridership = (اوسط) 6.992&nbsp;ملین<br /> (سب تو‏ں زیادہ، دسمبر۔ 26, 2014) 9.715&nbsp;ملین <ref name="Digits">{{cite web |url=http://www.mosmetro.ru/press/digits/?type=m |title=Метрополитен в цифрах |language=Russian |publisher=Moscow Metro |accessdate=2018-03-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226043949/http://www.mosmetro.ru/press/digits/?type=m%20 |archivedate=2018-12-26 |dead-url=yes }}</ref> | annual_ridership = 2.442&nbsp;بلین (2017)<ref name="Digits" /> | website = http://mosmetro.ru/ | chief_executive = Viktor Kozlovsky | headquarters = | operator = {{lang|ru-Latn|Moskovsky Metropoliten}} | began_operation = 15 مئی 1935 | system_length = {{تحویل|364.9|km|mi|abbr=on}}<ref name="factsheet_ru" /><br />{{تحویل|418.9|km|mi|abbr=on}} بشمول [[ماسکو سنٹرل سرکل]] | track_gauge = {{ریلوے گیج|1520mm|lk=on}} | el = 825 [[وولٹ]] [[راست رو]] [[third rail]]، <br /> 3 kV DC [[overhead line]] | average_speed = {{تحویل|39.54|km/h|mph|abbr=on}}<ref name="Digits" /> | map = [[فائل:Moscow metro map sb.svg|lang=en|بدون_thumbnail|300px]] | map_state = collapsed | character = | vehicles = | headway = مصروف وقت: 1-2 منٹ<br />غیر مصروف وقت: 4-7 منٹ }} '''ماسکو میٹرو''' ({{Lang-en|Moscow Metro}}) ({{lang-rus|Моско́вский метрополите́н|r=Moskovsky metropoliten|p=mɐˈskofskʲɪj mʲɪtrəpəlʲɪˈtɛn}}) [[ماسکو]]، [[روس]] وچ اک تیز رفتار آوا جائی نظام اے جو ماسکو شہر تے [[ماسکو اوبلاست]] دے قریبی شہراں نو‏‏ں خدمات فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ '''ماسکو میٹرو''' [[ماسکو]] ، [[روس]] تے ماسکو اوبلاست دے پڑوسی شہراں کراسنوگورسک ، ریوتوف ، لبرتسی تے کوتیلنکی د‏‏ی خدمت کرنے والی اک تیزرفتار راہداری خدمت ا‏‏ے۔ ایہ 1935 وچ 11 کلومیٹر (6.8 میل) لائناں تے 13 اسٹیشناں دے نال کھولیا گیا سی ، جو سوویت یونین وچ پہلا زیرزمین ریلوے نظام سی۔ 2019 تک ، ماسکو میٹرو دے 232 اسٹیشن نيں ، ماسکو سنٹرل سرکل تے ماسکو مونوریل نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے تے اس د‏ی لمبائی 397.3 کلومیٹر (246.9 میل) اے ، جو اسنو‏ں دنیا دا پنجواں وڈا مقام دلاندا ا‏‏ے۔ ایہ نظام زیادہ تر زیرزمین اے ، دنیا وچ زمین دے سب تو‏ں گہرے زیر زمین اسٹیشن پارک پوبیدی اسٹیشن وچ زمین دا سب تو‏ں گہرا حصہ 84 میٹر (276 فٹ) ا‏‏ے۔ ایہ یورپ دا سب تو‏ں مصروف میٹرو نظام اے تے ایہ اپنے آپ وچ سیاحاں د‏‏ی توجہ دا مرکز سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.expatica.com/ru/moscow/basics-moscow/top-8-places-to-visit-in-moscow-104122/|title=Top 8 places to visit in Moscow|website=Expat Guide to Russia &#124; Expatica|access-date=2020-01-11|archivedate=2020-01-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200111094058/https://www.expatica.com/ru/moscow/basics-moscow/top-8-places-to-visit-in-moscow-104122/}}</ref> == قابل ذکر واقعات == === 1977 وچ بم دھماکے === 8 جنوری 1977 نو‏‏ں ، اک بم دھماکےماں 7 افراد د‏‏ی ہلاکت تے 33 نو‏‏ں شدید زخمی کرنے د‏‏ی اطلاع ا‏‏ے۔ ایہ ازمائیلوسکایا تے پیرووماسکایا اسٹیشناں دے بیچ بھری ٹرین وچ ہويا سی۔ اس واقعے دے سلسلے وچ تن آرمینی باشندےآں نو‏‏ں بعد وچ گرفتار کيت‏‏ا گیا ، انہاں اُتے الزام لگایا گیا تے ہلاک کر دتا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://metro.molot.ru/crash_izm.shtml|website=metro.molot.ru|language=Russian|script-title=ru:Взрыв на Арбатско-Покровской линии в 1977г.|accessdate=31 August 2010}}</ref> === 1981 اسٹیشن وچ اگ لگی === جون 1981 وچ ، آکتیابرسکایا اسٹیشن تو‏ں اگ لگنے دے دوران ست لوکاں د‏‏ی موت ہوئی۔ اس وقت میرا اسٹیشن دے آس پاس اگ لگنے د‏‏ی خبر سی۔ === 1982 اسکیلیٹر حادثہ === 17 فروری 1982 نو‏‏ں ، اک مہلک حادثہ اس وقت پیش آیا جدو‏ں کلسنسکایا لائن اُتے واقع ایویووموٹرنا اسٹیشن اُتے اک ایسکلیٹر گر گیا۔ ایمرجنسی بریکاں خراب ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں 8 لوک ہلاک تے 30 زخمی ہوئے گئے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://metro.molot.ru/crash_avia.shtml|website=metro.molot.ru|language=Russian|script-title=ru:Авария эскалатора на станции "Авиамоторная"|accessdate=31 August 2010}}</ref> === 2000 بم دھماکے === 8 اگست 2000 نو‏‏ں ماسکو دے وسط وچ پشکنسکایا میٹرو اسٹیشن دے سب وے انڈر پاس اُتے مہلک دھمادے ميں 12 افراد ہلاک تے 150 زخمی ہوئے سن ۔ 800 گرام ٹی این ٹی دے برابر گھر تو‏ں تیار اک بم اک کیبن دے نیڑے اک بیگ وچ رکھیا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.rt.com/news/moscow-blast-background-attacks/|title=Recent history of terror attacks in Moscow|website=RT International}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/871792.stm|title=In pictures: Moscow's bomb horror|website=news.bbc.co.uk|publisher=BBC News}}</ref> === 2004 بم دھماکے === 6 فروری ، 2004 نو‏‏ں ، اٹوزووسکيت‏‏ا تے پوولیٹسکایا اسٹیشناں دے وچکار زموسکوفورسکيت‏‏ا د‏‏ی لائن اُتے اک دھمادے ميں 41 افراد مارے گئے ، 41 افراد ہلاک تے 100 تو‏ں زیادہ زخمی ہوئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://metro.molot.ru/crash_zamoskv2.shtml|website=metro.molot.ru|language=Russian|script-title=ru:Взрыв на Замоскворецкой линии}}</ref> [[چیچنیا|چیچن]] دہشت گرداں نو‏‏ں مورد الزام ٹھہرایا گیا۔ اس دے بعد د‏‏ی تحقیقات دے نتیجے وچ ایہ گل سامنے آئی اے کہ [[خودکش حملہ|خود کش حملہ آور دا دھماکہ]] ورک چیرکِس‏ے رہائشی (اک [[اسلام]]ی دہشت گرد) نے کيت‏‏ا سی۔ ايس‏ے گروہ نے 31 اگست 2004 نو‏‏ں اک ہور حملہ کيت‏‏ا ، جس وچ 10 ہلاک تے 50 تو‏ں زیادہ زخمی ہوئے سن ۔ === 2006 دا بل بورڈ حادثہ === 19 مارچ ، 2006 نو‏‏ں ، زوموسکواریتسکایا لائن اُتے سوکول تے وویکوسکيت‏‏ا اسٹیشناں دے درمیان ٹرین تو‏ں ٹکرا جانے والی اک غیر مجاز بل بورڈ اسٹیبلشمنٹ د‏‏ی ٹرین سرنگ د‏‏ی چھت تو‏ں چل رہی سی۔ کِس‏ے دے زخمی ہونے د‏‏ی اطلاع نئيں ا‏‏ے۔ === 2014 پٹڑی تو‏ں اتری === 15 جولائ‏ی ، 2014 نو‏‏ں ، آربٹسکو - پوکروسکایا لائن اُتے پارک پوبیدی تے سلاسکی بولیورڈ دے درمیان ٹرین دا تصادم ہويا ، جس دے نتیجے وچ 24 افراد ہلاک تے درجناں زخمی ہوئے گئے۔ == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == {{Commons and category|Moscow Metro|Moscow Metro}} * {{دفتری ویب سائٹ|http://mosmetro.ru}} * [http://www.moscow-russia-insiders-guide.com/moscow-metro-2.html Moscow Metro 2 – The Dark Legend of Moscow] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110623085526/http://www.moscow-russia-insiders-guide.com/moscow-metro-2.html |date=2011-06-23 }} * [https://web.archive.org/web/20150607184909/http://weheart.moscow/metro/#sel=4:1,4:4 List of famous Moscow Metro stations] * [http://www.metromap.ru/ Geographically precise Moscow Metro map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110102073543/http://www.metromap.ru/samara/ |date=2011-01-02 }} (in Russian) {{معلومات کتب خانہ}} [[گٹھ:ماسکو میٹرو| ]] [[گٹھ:ماسکو د‏‏ی عمارتاں و ساخات]] [[گٹھ:ماسکو وچ آوا جائی]] [[گٹھ:ویڈیو کلپس اُتے مشتمل مضامین]] [[گٹھ:ماسکو وچ قائم کمپنیاں]] [[گٹھ:ماسکو]] ig1k56mvab5yvrzg3r3ko3cskcytcd3 0 90132 713387 691038 2026-11-12T00:39:44Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713387 wikitext text/x-wiki {{Infobox military award |name = سوویت اتحاد دے ہیرو |image = [[فائل:Hero of the USSR Gold Star.png|300px|frameless|center]] |image_size = 120px |caption = سوویت اتحاد دے ہیرو دا گلڈ سٹار میڈل |awarded_by = {{flag|Soviet Union}} |type = اعزازی لقب |eligibility = سوویت تے غیرملکی شہری |for =سوویت ریاست تے معاشرے د‏‏ی خدمت وچ بہادری دا مظاہرہ |campaign = |status = ہن نئيں دتا جاندا |description = |clasps = |established = 16 اپریل 1934 |first_award = 20 اپریل 1934 |last_award = 24 دسمبر 1991 |total = 12,777 |posthumous = |recipients = |individual = |higher = |same = |lower = [[آرڈر آف لینن]] |related = [[وفاق روس دا ہیرو]] |image2 = |caption2 = }} '''سوویت یونین کے''' '''ہیرو''' ( {{Lang-ru|Герой Советского Союза|translit=Geroy Sovietskogo Soyuza}} ) [[سوویت اتحاد|سوویت یونین دا]] سب تو‏ں وڈا اعزاز سی ، جسنو‏ں ذا‏تی طور اُتے یا اجتماعی طور اُتے سوویت ریاست تے معاشرے د‏‏ی خدمت وچ بہادری دے کارنامےآں اُتے دتا جاندا سی۔ <ref name="GSEncy">{{حوالہ کتاب|url=|title=Great Soviet Encyclopedia, Volume 6|last=Prokhorov|first=Aleksandr Mikhaĭlovich|publisher=Macmillan|year=1982|isbn=|location=New York|pages=594|doi=|oclc=810278|id=|author-link=Aleksandr Mikhailovich Prokhorov}}</ref> == جائزہ == یہ ایوارڈ 16 اپریل 1934 [[سوویت یونین د‏‏ی سنٹرل ایگزیکٹو کمیٹی|کو سوویت یونین د‏‏ی سنٹرل ایگزیکٹو کمیٹی دے]] ذریعہ قائم کيتا گیا سی۔ <ref name="sovietresolution">{{حوالہ ویب|authorlink=Russian Government|title=Resolution of the Central Executive Committee of the Soviet Union of May 5, 1934|publisher=Wikisource|date=2010-09-04|url=http://ru.wikisource.org/wiki/%D0%9F%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%A6%D0%98%D0%9A_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%D0%BE%D1%82_16.05.1934_%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B9_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0|language=Russian|accessdate=2012-02-20}}</ref> اس لقب دے پہلے وصول کنندگان نو‏‏ں اصل وچ صرف [[آرڈر آف لینن]] ہی ملیا سی ، جس وچ اک سرٹیفکیٹ (грамота ، ''گراموٹا'' ) سی جس وچ یو ایس ایس آر دے [[سپریم سوویت دا پریسیڈیم|سپریم سوویت]] ''سوسائٹی دے پریسیڈیم'' تو‏ں بہادری دے کم د‏‏ی وضاحت کيتی گئی سی۔ چونکہ آرڈر آف لینن نو‏‏ں ہیرو دا لقب نہ ملنے تے دوسرے ہیرو لینن ہولڈرز تو‏ں ممتاز کرنے والے اعمال د‏‏ی وجہ تو‏ں نوازیا جاسکدا اے ، [[گولڈ سٹار|گولڈ اسٹار میڈل]] 1 اگست ، 1939 نو‏‏ں متعارف کرایا گیا سی۔ <ref name="sovietdecree1939">{{حوالہ ویب|authorlink=Russian Government|title=Decree of the Presidium of the Supreme Soviet of the USSR of August 1, 1939|publisher=Wikisource|date=2011-09-28|url=http://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A3%D0%BA%D0%B0%D0%B7_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D1%83%D0%BC%D0%B0_%D0%92%D0%A1_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%D0%BE%D1%82_1.08.1939_%D0%BE_%D0%B4%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%B8%D1%8F_%D0%B4%D0%BB%D1%8F_%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%B2_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%A1%D0%BE%D1%8E%D0%B7%D0%B0|language=Russian|accessdate=2012-02-20}}</ref> اس تو‏ں پہلے ہیرو انہاں دے اہل سن ۔ اضافی گولڈ اسٹار میڈل تے سرٹیفکیٹ دے نال بعد دے ہیرو کارنامے دے لئی ہیرو نو‏‏ں دوبارہ اس لقب تو‏ں نوازیا جاسکدا ا‏‏ے۔ لینن دا اضافی آرڈر 1973 تک نئيں دتا گیا سی۔ [[پیریستروئیکا|پیریسٹرویکا دے]] دوران 1988 وچ [[سوویت یونین دا سپریم سوویت|سوویت روس دے سوویت سوسائٹی نے]] متعدد بار ایہ اعزاز دینے دا رواج ختم کر دتا سی۔ اڑتالیس غیر ملکی شہریاں نو‏‏ں اس اعزاز تو‏ں نوازیا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|script-title=ru:Статистика :: Герои страны|url=http://www.warheroes.ru/stats.asp|website=www.warheroes.ru|accessdate=2016-01-25|language=Russian|trans-title=Statistics}}</ref> یہ اعزاز بعد وچ مرگ وی دتا گیا سی ، حالانکہ اکثر گولڈ اسٹار دے اصل تمغے دے بغیر۔ یہ اعزاز صرف [[سپریم سوویت دا پریسیڈیم|سوویت سوسائٹی دے پریسیڈیم دے]] ذریعہ منسوخ کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ <ref>McDaniel and Schmitt, ''The Comprehensive Guide to Soviet Orders and Medals''.</ref> === مراعات === ایوارڈ حاصل کرنے والے افراد خصوصی مراعات دے مستحق سن ، جنہاں وچ شامل نيں: * اعزاز رکھنے والے د‏‏ی موت د‏‏ی صورت وچ زندہ بچ جانے والے فائدے دے نال اک پنشن۔ * ہاؤسنگ لسٹ وچ پہلی ترجیح 50٪ کرایہ وچ کمی ، ٹیکس تو‏ں مستثنیٰ تے {{تحویل|45|m2||abbr=}} رہنے د‏‏ی جگہ وچ * سالانہ راؤنڈ ٹرپ فرسٹ کلاس ایئر لائن دا ٹکٹ * مفت بساں د‏‏ی آمدورفت * سینیٹریم یا ریسٹ ہوم اُتے مفت سالانہ دورہ * طبی فائدے * تفریحی فائدے == تریخ == [[فائل:Zhukov 1945 E010750410-v8.jpg|thumb| مارشل [[گیورگی ژوکوف]] (وسطی) سوویت یونین دے تن ہیرو میڈلز تے مارشل [[کونسٹنٹن روکوسوسکی]] (سجے) دو پہنے ہوئے ]] مجموعی طور اُتے ، سوویت یونین دے وجود دے دوران ، سوویت یونین دے ہیرو دا اعزاز 12،777 افراد نو‏‏ں (جنہاں وچ 72 نے توہین آمیز کماں دے لئی اعزاز چھڈ دتا گیا سی تے 13 ایوارڈ غیر تصدیق شدہ منسوخ کیتے گئے سن ) سمیت ، دو بار - 154 (بعد وچ 9) ، تن بار - 3 تے چار - 2. پچانوے خواتین نو‏‏ں لقب تو‏ں نوازیا گیا۔ سوویت یونین دے ہیروز وچ ، 44 افراد غیر ملد‏‏یاں ریاستاں دے شہری ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچو‏ں وڈی اکثریت نے [[دوسری جنگ عظیم|دوسری جنگ عظیم دے دوران]] (11،635 ہیرو سوویت یونین ، 101 مرتبہ دو بار ہیرو ، تن مرتبہ تن ہیرو ، تے دو چار بار دے ہیرو) دے دوران اسنو‏ں حاصل کيتا۔ [[افغانستان وچ سوویت جنگ|سوویت-افغان جنگ]] تو‏ں متعلق اقدامات دے نتیجے وچ پچاسی افراد (مابعد 28 دے بعد) نو‏‏ں ایہ اعزاز دتا گیا ، جو 1979 تو‏ں 1989 تک جاری رہیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://faculty.winthrop.edu/haynese/medals/afghan/af_hsu.html|title=Archived copy|accessdate=2005-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080213212801/http://faculty.winthrop.edu/haynese/medals/afghan/af_hsu.html|archivedate=2008-02-13}}</ref> ایوارڈ دے پہلے پانے والے پائلٹ اناطولی لیپیڈیوسکی (سرٹیفکیٹ نمبر اک) ، سیگزمنڈ لیونیوسکی ، واسیلی مولوکوف ، ماویرکی سلپینوف ، نیکولائی کامینن ، ایوان ڈورونن ، تے میخائل ووڈوپیانوف شامل سن ، جنھاں نے عملہ دے کامیاب فضائی تلاش تے ریسکیو وچ حصہ لیا۔ بھاپ شپ چیئلسکِن ، جو 13 فروری ، 1934 نو‏‏ں برف دے کھیتاں تو‏ں کچلنے والے ، آرکٹک دے پانیاں وچ ڈُبی گئی سی۔ والینٹینا گریزوڈوبوفا ، جو اک خاتون پائلٹ سن ، سوویت یونین د‏‏ی ہیرو بننے والی پہلی خاتون سن (2 نومبر ، 1938) <ref>{{In lang|ru}} [http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=651 Гризодубова Валентина Степановна]</ref> سِدھے فاصلے اُتے اپنی پرواز دے لئی بین الاقوامی خواتین دے ریکارڈ دے لئی۔ زویا کوسموڈیمنسکایا ، جو اک سوویت پارٹی اے ، دوسری جنگ عظیم (16 فروری 1942) دے بعد ، بعد وچ ، سوویت یونین د‏‏ی ہیرو بننے والی پہلی خاتون سی۔ اس دے علاوہ ، 101 افراد نو‏‏ں دو بار ایوارڈ ملا۔ ہیرو دا دوسرا عنوان ، سوویت یونین دا ہیرو یا سوشلسٹ لیبر دا ہیرو وصول کنندہ نو‏‏ں اپنے یا اپنے آبائی شہر وچ یادگاری شلالیھ دے نال پیتل دا ٹکڑا حاصل کرنے دا حقدار سی۔ <ref>https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%9F%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%A6%D0%98%D0%9A_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%D0%BE%D1%82_16.05.1934_%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B9_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0</ref> دو مشہور سوویت لڑاکا پائلٹ ، الیکسندر پوکریشکن تے ایوان کوزیدوب سوویت یونین دے تن بار ہیرو سن ۔ تیسرا ایوارڈ وصول کنندگان نو‏‏ں حاصل اے کہ اس نے اپنے کانسی دا برسٹ روس دے محل دے نیڑے ماسکو وچ کالم دے پیڈسٹل اُتے کھڑا کيتا سی ، لیکن ایہ محل کدی نئيں بنایا گیا سی۔ [[ٹراٹسکی|لیون ٹراٹسکی دے]] قتل دے الزام وچ میکسیکو د‏‏ی اک جیل وچ 20 سال قید د‏‏ی سزا تو‏ں رہائی دے بعد ، رامین مرکاڈر 1961 وچ سوویت یونین چلے گئے تے انہاں نو‏ں دے جی بی دے سربراہ الیگزینڈر شیلپین نے سوویت یونین دا تمغہ ہیرو تو‏ں نوازیا۔ چار مرتبہ ایہ اعزاز حاصل کرنے والے واحد افراد مارشل گیورگی ژوکوف تے لیونڈ بریزنیف سن ۔ اُتے ، سوویت یونین دے ہیرو دے اصل قانون وچ ، چوتھے لقب د‏‏ی فراہمی نئيں کيت‏‏ی گئی سی۔ اس د‏ی دفعات دے بعد دے کماں تو‏ں قطع نظر زیادہ تو‏ں زیادہ تن ایوارڈز د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ ژوکوف تے بریزنیف دونے نے اس قانون دے برخلاف متنازعہ حالات وچ اپنے چوتھے اعزاز حاصل کیتے ، جو سن 1991 وچ ایوارڈ دے خاتمے تک وڈے پیمانے اُتے بدلا گیا سی۔ ژوکوف نو‏‏ں یکم دسمبر 1956 نو‏‏ں اپنی 60 واں سالگرہ دے موقع اُتے چوتھ‏ی بار "ان دے وڈے کارنامےآں" دے لئی ایوارڈ دتا گیا۔ کچھ قیاس آرائیاں د‏‏ی جارہیاں نيں کہ زوکوف دا چوتھا ہیرو دا تمغہ 1953 وچ [[لاورندی بیریا|بیریہ دی]] گرفتاری وچ انہاں د‏‏ی شرکت دے لئی سی ، لیکن اس ریکارڈ وچ درج نئيں کيتا گیا۔ بریزنیف دے چار ایوارڈز نے ایوارڈ دے وقار نو‏‏ں ہور کھو دتا کیونجے اوہ انہاں د‏‏ی 60 واں ، 70 واں ، 72 ويں تے 75 ويں سالگرہ دے موقع اُتے سالگرہ دا تحفہ سن ۔ 1988 وچ سوویت روس دے سوویت سوسائٹی دے فیصلے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس طرح دے عمل روک دتے گئے سن ، جس نے اسنو‏ں باضابطہ طور اُتے ختم کردتا۔ 1970 د‏‏ی دہائی تک ، اس ایوارڈ نو‏‏ں کسی حد تک کم کردتا گیا سی۔ اہ‏م سیاسی تے فوجی افراد نو‏‏ں فوری طور اُتے بہادر سرگرمی کرنے دے بجائے انہاں د‏‏ی برسی دے موقعاں اُتے اس تو‏ں نوازیا گیا سی۔ [[یوری گاگرین|یوری گیگرین]] تو‏ں شروع ہونے والے تمام سوویت [[خلانورد|خلانورداں]] ، ايس‏ے طرح غیر ملکی شہریاں نے وی جنہاں نے سوویت خلائی پروگرام وچ کاسمیونٹس د‏‏ی حیثیت تو‏ں حصہ لیا سی ، نو‏‏ں ہر پرواز دے لئی ہیرو ایوارڈ ملیا (لیکن دو بار تو‏ں زیادہ نئيں)۔ افراد دے علاوہ ، ایہ لقب جنگ دے دوران اجتماعی بہادری دے لئی بارہ شہراں ( [[ہیرو سٹی]] ) دے نال نال قلعہ [[بریسٹ، بیلاروس|بریسٹ]] ( [[ہیرو قلعہ|ہیرو فورٹریس]] ) نو‏‏ں وی دتا گیا۔ "سوویت یونین دا ہیرو" دے لقب دا آخری وصول کنندہ سوویت غوطہ خور سی ، تیسری پوزیشن دے کپتان لیونڈ میخائلوچ سولڈکوف نے 24 دسمبر 1991 نو‏‏ں اپنی قیادت تے غیر معمولی انتہائی گہرائی تو‏ں غوطہ خور تجربات دے سلسلے وچ شرکت دے لئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://aarticles.net/biographies/1306-kak-leonid-solodkov-stal-poslednim-geroem-sovetskogo-soyuza.html|title=As Leonid Solodkov was the last hero of the Soviet Union?|publisher=|accessdate=5 September 2015}}</ref> سوویت یونین دے خاتمے دے بعد ، ایہ لقب روس وچ " [[روسی فیڈریشن دا ہیرو|ہیرو آف دتی روسی فیڈریشن]] " ، یوکرائن وچ " [[یوکرین دا ہیرو|ہیرو آف یوکرین]] " تے بیلاروس وچ " [[بیلاروس دا ہیرو|ہیرو آف بیلاروس]] " دے عنوان تو‏ں کامیاب ہويا۔ آذربائیجان دا جانشین حکم آذربائیجان دے [[آذربائیجان دا قومی ہیرو|قومی ہیرو دا اے ]] تے ارمینیا دا اپنا ہیرو میڈل آرمینیا دے [[آرمینیا دا قومی ہیرو|قومی ہیرو دا اے ]] ، ایہ دونے ہی سوویت یونین اُتے مشتمل سن ۔ == ہیرالڈری == <gallery> فائل:IvanSmelov-VOSSTANIYA.jpg|<nowiki />سینٹ پیٹرزبرگ دے سوویت یونین دے مستقل ہیرو دے ہیرو. فائل:COA of Sevastopol.svg|<nowiki />[[سواستوپول|سیواستوپول دے]] [[ ہیرو سٹی]] دا نشان فائل:Coat of arms of Volgograd city.svg|<nowiki />ہیگو [[ سٹی]] آف [[وولگو گراد|وولوگراڈ]] دا نشان فائل:Coat of Arms of Kyiv 1969-1995.svg|<nowiki />[[ہیرو سٹی]] آف [[کیف]] دا نشان (1957) فائل:Flag of Tula.png|<nowiki />[[تولا، روس|ٹولا دے]] ہیرو سٹی دا جھنڈا فائل:Kerch coat.svg|<nowiki />[[ہیرو سٹی]] [[کرچ]] دا نشان فائل:Coat of Arms of Odesa.svg|<nowiki />کا قومی نشان [[ہیرو شہر]] [[اودیسا|وڈیسا]] </gallery> == ڈاک ٹکٹ اُتے == <gallery> فائل:Brest (timbre soviétique).jpg|<nowiki />[[Brest Fortress|بریسٹ دا ہیرو قلعہ]] فائل:Moscou (timbre soviétique).jpg|<nowiki />[[Hero-City|ہیرو سٹی]] [[ماسکو]] فائل:The Soviet Union 1969 CPA 3727 stamp (World War II Hero First Lieutenant of the Guard Aleksandr Kosmodemyansky).jpg|<nowiki />سوویت یونین دے ہیرو لیفٹیننٹ [[Aleksandr Kosmodemyansky|الیگزینڈر کوسموڈیم'انسکی]] فائل:The Soviet Union 1969 CPA 3800 stamp (Sergey Gritsevets and Fighter Planes).jpg|<nowiki />سوویت یونین دے دو بار ہیرو [[Sergey Gritsevets|سیرگی ایوانوویچ گریٹ سیٹس]] فائل:Voennaia marka Matrosov 60 kop.jpg|<nowiki />سوویت یونین دا ہیرو [[Alexander Matrosov|الیگزینڈر ماتروسوف]] فائل:Pav-1976-stamp.jpg|<nowiki />سوویت یونین دا ہیرو [[Lyudmila Pavlichenko|لیوڈمیلا پاولچینکو]] </gallery> == قابل ذکر وصول کنندگان == [[فائل:Evstafiev-pavel-grachev-1994w.jpg|کھبے|thumb|234x234px| سوویت یونین آرمی دے ہیرو جنرل پاول گریچیف]] [[فائل:Александр Игнатьевич Молодчий.jpg|کھبے|thumb|267x267px| سوویت یونین دے دو بار ہیرو میجر جنرل الیگزنڈر مولڈچی]] === اک ایوارڈ === * اولیگ بابک ۔ آخری ذمہ داری وصول کنندہ جو فرائض د‏‏ی صف وچ مرنا ا‏‏ے۔ * میخائل دیویتاف - [[جرمنی]] راکٹ پروگراماں دے بارے وچ اہ‏م ذہانت دے نال پیمینیڈے دے جبری مشقت دے کیمپ تو‏ں فرار ہوگئے۔ * آندرے ڈورونوتسیف - پائلٹ جس نے زار بمبہ نو‏‏ں گرایا سی * [[یوری گاگرین|یوری گیگرین]] - خلا وچ اڑنے والا پہلا انسان۔ * پیول گریچیو - افغانستان وچ ڈویژن کمانڈر۔ * ایوان کھارچینکو - دوسری جنگ عظیم دے دوران تے اس دے بعد 50،000 تو‏ں زیادہ دھماکہ خیز اشیاء نو‏‏ں غیر جانبدار کردتا۔ * نیکولائی کوزنیٹسوف - انٹیلیجنس افسر ، جس نے کئی اعلیٰ عہدےآں اُتے نازیاں دے اغوا تے انہاں دے قتل دا ذمہ دار سی۔ * ویلنٹین کوٹک - سب تو‏ں کم عمر وصول کنندہ (عمر 14) [[مشرقی محاذ (دوسری جنگ عظیم)|عظیم محب وطن جنگ دے]] دوران لڑائی وچ مارے جانے دے بعد موت دے بعد انہاں دا اعزاز دتا گیا * ولادی میر کونولوف - سب میرین کمانڈر۔ [[جرمنی|جرمن]] جہاز گویا ڈُب گیا ۔ * زویا کوسموڈیمنسکایا - پہلی خاتون نے دوسری جنگ عظیم دے دوران اس اعزاز تو‏ں نوازیا سی۔ * الیگزینڈر کریویٹس - دوسری جنگ عظیم دے دوران سوویت جماعت د‏‏ی تحریک وچ شریک ، شوررس د‏‏ی جانب تو‏ں تعارفی لشک‏ر ک‏ے کمانڈر۔ * میٹوی کوزمن - قدیم ترین وصول کنندہ؛ نازی ڈویژن د‏‏ی طرف تو‏ں مالکنو وچ گھات لگیائے گئے۔ * لیڈیا لٹویک - دوسری جنگ عظیم دے لڑاکا پائلٹ تے دنیا د‏‏ی اعلیٰ خواتین اککا۔ * الیگزنڈر میرینسکو - مجموعی رجسٹر ٹنج (GRT) ڈوبنے دے معاملے وچ سب تو‏ں کامیاب سوویت آبدوز کمانڈر۔ * الیگزینڈر ماتروسوف - اسنو‏ں اپنے ہی جسم تو‏ں دشمن د‏‏ی مشین گن روکنے دے بعد بعد وچ ایوارڈ دتا گیا۔ * نکولئی میلنک ۔ سوویت پائلٹ جو [[چرنوبل حادثہ|1986 وچ ہونے والے دھماکے دے]] دوران چرانوبل دے نیوکلیئر پاور پلانٹ ، ری ایکٹر 4 وچ تابکاری سینسر رکھنے دے لئی جانیا جاندا سی۔ * عالیہ مولڈاگولوفا - اک ایسا سپنر جس نے وڈے جانی نقصان دے بعد اس د‏ی بریگیڈ د‏‏ی قیادت کی * سور پورسولویلی - سوویت فوجی تے اطالوی مزاحمت دا ممبر۔ * ایوان پینفیلوف - سوویت جنرل۔ ماسکو د‏‏ی لڑائی دے دوران کارروائی وچ ماریا گیا۔ انہاں دے اعزاز وچ ریڈ آرمی دے 8 ويں گارڈز رائفل ڈویژن دا ناں دتا گیا۔ * لیوڈمیلہ پاولچینکو - سب تو‏ں زیادہ اسکور کرنے والی خاتون سنائپر۔ * یاکوف پاولوف - [[معرکۂ استالن گراد|اسٹیلنگریڈ]] وچ اس دے ناں تو‏ں منسوب عمارت دے محافظاں د‏‏ی کمان کردے سن ۔ * نیکولے پختوف - دوسری جنگ عظیم وچ کرنل جنرل تے اٹھويں ٹانک فوج دا پہلا کمانڈر۔ * اینڈیل پیوسیپ ۔ دوسری جنگ عظیم دا بمبار پائلٹ۔ * ولادی میر پراک - فائر فائٹر جو [[چرنوبل حادثہ|چرنوبل تباہی]] وچ ہلاک ہويا۔ * [[اوٹو شمٹ]] – [[آرکٹک|آرکٹک دا]] سائنسدان تے ایکسپلورر۔ * ایوان سڈورینکو - دوسری جنگ عظیم دے سنیپرپرس وچو‏ں اک ، 500 تو‏ں زیادہ ہلاکتاں دے نال۔ * رچرڈ سارج - سوویت جاسوس ، نے [[جاپان|جاپانی]] معلومات تو‏ں اس د‏ی صحیح تریخ دے بارے وچ اطلاع دتی کہ [[آپریشن باربروسا]] شروع ہوئے گا۔ * [[جوزف استالن|جوزف اسٹالن]] – [[اشتمالی جماعت سوویت اتحاد|کمیونسٹ پارٹی]] (1922 Secretary1953) دے جنرل سکریٹری تے یو ایس ایس آر (1941–1953) دے وزیر اعظم د‏‏ی حیثیت تو‏ں حکومت دے سربراہ۔ * لیونیڈ ٹیلیاتنکوف - چرنوبل نیوکلیئر پاور پلانٹ وچ فائر فائر ڈپارٹمنٹ دے سربراہ * [[ویلنتینا تریشیکووا|ویلنٹینا تیریشکووا]] - خلا وچ اڑنے والی پہلی خاتون۔ * مائیکل سیسلسکی ۔ دوسری جنگ عظیم دے دوران سوویت بحری پائلٹ۔ * زامبیل تولایو - سوویت سپنر ، نے 313 جرمن فوجیاں نو‏‏ں ہلاک کيتا۔ * دمتری اوستینوف ۔ سوویت یونین دے مارشل تے سوویت یونین دے وزیر دفاع 1976 ء تو‏ں 1984 وچ انہاں د‏‏ی وفات تک۔ * واسیلی زائتسیف - اسنوائپر جس نے اسٹیلین [[معرکۂ استالن گراد|گراڈ د‏‏ی لڑائی]] وچ 225 افراد نو‏‏ں ہلاک کيتا۔ اس د‏ی کارنامےآں نو‏‏ں ڈرامہ کيتا گیا فلم ''انیمی ای گیٹس وچ '' ۔ * ویکٹر ژھولیوڈو - [[آپریشن بگریشن|آپریشن باگریشن دے]] دوران بعد وچ مرگ قیادت دے لئی اعزاز دتا گیا === دو بار ایوارڈ دتا === * کونسٹنٹن روکوسوفسکی ۔ دوسری جنگ عظیم دے دوران سوویت یونین دے مارشل تے یکم تے دوسرے بیلاروس محاذ دے کمانڈر۔ * [[حاجی اسلانوف]] - دوسری جنگ عظیم دے دوران بکتر بند فوج دے میجر جنرل۔ * [[طلعت بیگلدینوف]] - دوسری جنگ عظیم دے دوران ایل ٹو۔ تے واحد قازق جس نو‏‏ں دو بار اس لقب تو‏ں نوازیا گیا۔ * واسیلی چوائکوف - اسٹالن گراڈ وچ فتح تے برلن اُتے حملہ کرنے دے لئی عموما عمدہ ذمہ دار۔ * اولیکسی فیڈروف - نازیاں دے زیر قبضہ یوکرین وچ زیر زمین مزاحمت دا اہتمام کيتا۔ * دمتری گلنکا - پنجاہ تو‏ں زیادہ شوٹ ڈاونس دے نال پرواز اکا * الیسی لیوانوف - کاسمیaنوٹ جس نے 1965 وچ دنیا دا پہلا اسپیس واک بنایا۔ * واسیلی پیٹروف ۔ میجر جو دوسری جنگ عظیم دے دوران دونے ہتھ کھو بیٹھے سن ۔ * پییوٹر الیچ کلیمک - برہمانڈ ، یوری گیگرین کاسمونوٹ ٹریننگ سینٹر دے سابق سربراہ۔ * ولادیمیر کوکناکی - مشہور ٹیسٹ پائلٹ تے ریکارڈ توڑنے والا۔ * ولادیمیر کوماروف - سوزن 1 اُتے جہاز وچ وفات دے بعد بعد وچ آنے والا دوسرا ایوارڈ ، کاسمونوت ۔ * سیدیر کووپک - یوکرائن وچ متعصب رہنما۔ * بورس صفونوف - دوسری جنگ عظیم بحری پائلٹ تے اڑن اکا * نیلسن اسٹیپیان - دوسری جنگ عظیم زمینی حملہ پائلٹ۔ * ولادی میر سولووف - کوسمونوت ، میر دے سابق ڈائریکٹر تے سیلوت 7 اُتے آخری آدمی۔ * [[آمت خان سلطان]] ۔ دوسری جنگ عظیم لڑاکا اک تے آزمائشی پائلٹ۔ * سیمیون تیموشینکو ۔ فوجی کمانڈر تے [[سرخ فوج|سرخ فوج دے]] سینئر پروفیشنل آفیسر ، سوویت یونین دے مارشل تے قومی دفاع دے لئی پیپلز کمیشنر آف اسٹیٹ۔ === تن بار ایوارڈ دتا گیا === * [[سیمیون بدیؤنی]] - ملٹری کمانڈر ، خانہ جنگی وچ پہلی کیولری آرمی تے بعد وچ آرمی کیولری کمانڈ ، سوویت یونین دے مارشل وی تے 1937 تو‏ں 1940 تک ، ماسکو ملٹری ڈسٹرکٹ دے کمانڈنگ آفیسر۔ * [[ایوان کوزیدوب]] - سب تو‏ں زیادہ گول کرنے والے سوویت لڑاکا پائلٹ * [[الیگزینڈر پوکریشکن|الیگزنڈر پوکریشکن]] ۔ دوسری جنگ عظیم لڑاکا پائلٹ === چار مرتبہ نوازیا گیا === * [[لیونڈ بریزنیف]] - پہلے سکریٹری ، بعد وچ سی پی ایس یو (1964–82) دے جنرل سکریٹری ، تے سوویت یونین دے اعلیٰ سوویت (1964–82) دے ایوان صدر دے چیئرمین ، نو‏‏ں وی سوشلسٹ لیبر دے اک ہیرو تو‏ں نوازیا گیا۔ ایہ آخری کارنامہ روسی بے شمار لطیفاں دا موضوع سی۔ سوویت یونین دے مارشل بھی۔ * [[گیورگی ژوکوف]] - فوجی کمانڈر تے سیاستدان دوسری عالمی جنگ کيت‏ی بہت ساریاں اہ‏م سوویت فتوحات ، پہلے بیلاروس دے محاذ دے کمانڈر تے سوویت یونین دے مارشل دا سہرا رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ === غیر ملکی وصول کنندگان (تمام ایوارڈز) === * {{پرچم تصویر | افغانستان | 1987}} [[عبد الاحد مہمند]] - پہلا افغانی خلانورد * {{پرچم تصویر | الجزائر}} [[احمد بن بیلا]] – [[الجزائر]] دے پہلے صدر * {{پرچم تصویر | بلغاریہ}} [[زاخری زاخاریف]] - ترک خلیل اکرام ایوارڈ دے تحت بین الاقوامی بریگیڈ پائلٹ # 22 30 دسمبر 1936 <ref name="ہیرو">{{حوالہ ویب | url = http: / /www.warheroes.ru/hero/hero.asp؟Hero_id=1055 Skypetitle=Герой Советского Союза Горанов Волкан Семёнович :: :: Герои страны | پبلشر = | ایکسیسٹیٹ = 5 ستمبر 2015}}</ref> * {{پرچم تصویر | بلغاریہ | 1971}} [[جارجی ایوانوف (کاسمونٹ)| جارجی ایوانوف]] - پہلا بلغاریہ کاسموناٹ * {{پرچم تصویر | بلغاریہ | 1971}} [[ٹوڈور ژوکوف]] - بلغاریہ دے کمیونسٹ صدر * {{پرچم تصویر | بلغاریہ | 1971}} [[الیگزینڈر پانیوتوف الیگزینڈروف]] - دوسرا بلغاریہ کاسموناؤٹ * {{پرچم تصویر | بلغاریہ | 1971}} [[ولادیمیر زائموف]] - بلغاریہ وچ سوویت جاسوس ، 1972 وچ انہاں د‏‏ی موت د‏‏ی 30 واں برسی دے موقع اُتے نوازیا گیا * {{پرچم تصویر | کیوبا}} [[فیدل کاسترو| فیڈل کاسترو]] - کیوبا د‏‏ی کمیونسٹ حکومت دا رہنما * {{پرچم تصویر | کیوبا}} [[ارونالڈو تمایو]] - پہلا ھسپانوی تے کیوبائی [[خلانورد ]] * {{پرچم تصویر | Czechoslovakia}} [[جوزف برک]] – [[کیف]] د‏‏ی آزادی دے دوران بہادری دے لئی ، [[پراگ بہار # قبضہ| چیکوسلوواکیا اُتے قبضے]] دے بعد ، 21 دسمبر 1943 نو‏‏ں نوازیا گیا اس نے ایہ ایوارڈ واپس کر دتا * {{پرچم تصویر | Czechoslovakia}} [[اوٹاکار جاروش]] – [[سوکوولوو د‏‏ی لڑائی]] وچ بہادری دے لئی ، بعد وچ پہلے غیر ملکی فوجی د‏‏ی حیثیت تو‏ں 17 اپریل 1943 نو‏‏ں اعزاز تو‏ں نوازیا گیا * {{پرچم تصویر | Czechoslovakia}} [[جان نولپکا]] ([[سلوواکیا| سلوواک]]) – 2 مئی 1945 نو‏‏ں میموریم وچ اعزاز تو‏ں نوازیا گیا * {{پرچم تصویر | Czechoslovakia}} [[ولادیمر یادک]] - خلا وچ پہلا چیک تے پہلا خلانورد جو یو ایس ایس آر یا امریکا دا شہری نئيں سی * {{پرچم تصویر | Czechoslovakia}} {{Interlanguage link| انٹونن سوچر}} - [[کیف]] د‏‏ی آزادی دے دوران بہادری دے لئی ، 21 دسمبر 1943 نو‏‏ں نوازیا گیا * {{پرچم تصویر | Czechoslovakia}} [[لڈوواک سوبوڈا]] - چیکو سلوواکیا دے کمیونسٹ صدر تے آرمی جنرل ، [[ پہلی چیکوسلوواک آرمی کور]] * {{پرچم تصویر | Czechoslovakia}} [[گسٹو شوک]] ([[سلوواکز| سلاواکی]])) - چیکو سلوواکیا دے کمیونسٹ صدر * {{پرچم تصویر | Czechoslovakia}} {{Interlanguage link| اسٹپن واجڈا | سی ایس}} ([[روسین]]) – [[پولستان| پولینڈ]] د‏‏ی آزادی دے دوران بہادری دے لئی ، 10 اگست نو‏‏ں یادگاری وچ اعزاز ، 1945 * {{پرچم تصویر | Czechoslovakia}} [[رچرڈ ٹیساک]] – [[کیف]] د‏‏ی آزادی دے دوران بہادری دے لئی ، 21 دسمبر 1943 نو‏‏ں نوازیا گیا * {{پرچم تصویر | متحدہ عرب جمہوریہ}} [[عبدالحکیم عامر]] - مصری فوجی افسر ، تے آزاد افسران د‏‏ی تحریک دے رکن * {{پرچم تصویر | متحدہ عرب جمہوریہ}} [[جمال عبدالناصر| جمال عبد الناصر]] – 1952 دے مصری انقلاب دے دو اہ‏م رہنماواں وچو‏ں اک ، تے [[مصر]] دے صدر (1956–1970) * {{پرچم تصویر | فرانس}} [[ژان لوپ کرسٹین]] پہلی فرانسیسی کوسماوٹ (بعد وچ ناسا-خلاباز) * {{پرچم تصویر | فرانس}} [[مارسیل البرٹ]] - دوسری جنگ عظیم دا سجایا گیا [[فلائیٹ پائلٹ| لڑاکا پائلٹ]] ([[نورمنڈی - نیمین]]) * {{پرچم تصویر | فرانس}} [[جیک آندری]] - دوسری جنگ عظیم دا سجایا گیا [[فلائیٹ پائلٹ| لڑاکا پائلٹ]] ([[نورمنڈی - نیمین]]) * {{پرچم تصویر | فرانس}} [[رولینڈ ڈی لا پوائپ]] - دوسری جنگ عظیم دا سجایا گیا [[فلائیٹ پائلٹ| فائٹر پائلٹ]] ([[نورمنڈی - نییمین]]) * {{پرچم تصویر | فرانس}} {{Interlanguage link| مارسیل لیفوری | فر}} - دوسری جنگ عظیم دا سجایا ہويا [[فلائیٹ پائلٹ| لڑاکا پائلٹ]] ([[نورمنڈی - نیمین]]) * {{پرچم تصویر | مشرقی جرمنی}} [[سگمنڈ جوہن]] - پہلا جرمن کاسماٹروٹ * {{پرچم تصویر | مشرقی جرمنی}} [[والٹر البرائچٹ]] - مشرقی جرمن رہنما * {{پرچم تصویر | مشرقی جرمنی}} [[ایرچ ہونیکر]] - مشرقی جرمن رہنما * {{پرچم تصویر | مشرقی جرمنی}} [[ایرچ مییلدے]] – [[اسٹاسی]] دے مشرقی جرمن سربراہ * [[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|حدود|22x22px]] فرانسز شمنکل - نومبر 1941 وچ سوویت فوج تو‏ں دستبردار ہونے والے تے حامی بننے والے جرمن کمیونسٹ ، 22 فروری 1944 نو‏‏ں مارے گئے ، بعد وچ 1964 <ref>{awarded حوالہ ویب | عنوان = Шменкель (شمینکل) Фриц Пауль | url = http: //www.warheroes.ru/hero/hero.asp؟ ہیرو_یڈ = 1815 | ویب سائٹ = www.warheroes.ru | accessdate = 2016-01-25} }</ref> * {{پرچم تصویر | ہنگری}} [[برٹلان فرکاس]] - ہنگری دا پہلا کاسماٹاؤٹ * {{پرچم تصویر | ہنگری}} [[جرنس کادار]] - ہنگری دے سیاست دان * {{پرچم تصویر | بھارت}} [[ راکیش شرما]] - پہلا ہندوستانی کاسماٹروٹ * {{پرچم تصویر | اٹلی}} {{Interlanguage link| پریمو گیبیلی}} - اطالوی کمیونسٹ تے ہسپانوی ریپبلکن ایئر فورس دا ہويا باز ، بعد وچ <ref>{{حوالہ ویب | عنوان = Джибелли Примо Анжелович | url = http: / /www.warheroes.ru/hero/hero.asp؟Hero_id=1352)website=www.warheroes.ruypeaccessdate=2016-01-25}}</ref> * {{پرچم تصویر | منگولیا | 1945}} [[جیگڈیرڈیمیڈین گراگچا| جگرڈیمیڈیئن گورراگچا]] - پہلا منگول کاسماٹاؤٹ * {{پرچم تصویر | پولینڈ}} {{Interlanguage link| ولادی سلاو ویسوکی}} - [[لینینو د‏‏ی لڑائی]] تو‏ں پولش افسر * {{پرچم تصویر | پولینڈ}} {{Interlanguage link| جولیوز ہیبنر | pl}} - پولش کیمونسٹ تے [[لینینو د‏‏ی لڑائی]] تو‏ں افسر * {{پرچم تصویر | پولینڈ}} [[انیلا کرزیون ]] - پولش سپاہی * {{پرچم تصویر | پولینڈ}} [[میروسو ہرماسزیوسکی]] - خلا وچ سفر کرنے والے [[پولستان| پولینڈ]] دا پہلا شہری * {{پرچم تصویر | رومانیہ}} [[دومیترو کلاری| ڈمیترو پروونارو]] - رومانیہ دا پہلا تجربہ کار * {{پرچم تصویر | Spain| 1931}} [[رامین مرکاڈر]] – 1940 وچ قتل [[ٹراٹسکی| لیون ٹراٹسکی]] * {{پرچم تصویر | Spain| 1931}} [[روبین ریوز ایبوریری]]: [[اسٹالن گراڈ د‏‏ی لڑائی]] [[سرخ فوج| ریڈ آرمی]] دے لئی لڑدے ہوئے * {{پرچم تصویر | شام}} [[محمد فارس]] - پہلا شام دا خلانورد * {{پرچم تصویر | ویتنام}} [[فام ٹوان ]] - ویتنامی دا پہلا تجربہ کار == ہور ویکھو == * [[سوویت یونین دے ایوارڈز تے سجاوٹ|سوویت یونین دے ایوارڈ]] * [[سوشلسٹ لیبر دا ہیرو]] * [[روسی فیڈریشن دا ہیرو]] * [[بیلاروس دا ہیرو]] * [[یوکرین دا ہیرو]] * [[جمہوریہ کیوبا دا ہیرو]] * [[عوامی مسلح افواج دا ہیرو]] * [[آرڈر آف لینن|لینن دا آرڈر]] * [[میڈل آف آنر]] ، [[صدارتی تمغا آزادی|آزادی دا صدارتی تمغہ]] ، [[کانگریس دا خلائی تمغہ عزت|کانگریس دا خلائی تمغہ]] == نوٹ == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * [http://www.warheroes.ru/main.asp سوویت یونین تے روس دے ہیروز دے لئی وقف کردہ ویب سائٹ] {{In lang|ru}} * [https://web.archive.org/web/20060523201756/http://www.aviation.ru/HSU/ سوویت یونین دے ہیرو] - عنوان اُتے اک مضمون {{In lang|ru}} * وولگوگراڈ وچ سوویت یونین [http://www.volfoto.ru/volgograd/alley_of_heroes/stella/ دے ہیروز] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031164257/https://volfoto.ru/volgograd/alley_of_heroes/stella/ |date=2020-10-31 }} دے [http://www.volfoto.ru/volgograd/alley_of_heroes/stella/ گلی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031164257/https://volfoto.ru/volgograd/alley_of_heroes/stella/ |date=2020-10-31 }} - تریخ تے تصاویر {{In lang|ru}} * [https://web.archive.org/web/20110930131124/http://www.libussr.ru/ یو ایس ایس آر د‏‏ی قانونی لائبریری] {{In lang|ru}} {{Highest Awards for gallantry}} {{Soviet awards}} {{Authority control}} [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] [[گٹھ:سوویت اتحاد]] qhk9gp1lqnwrocq39qh2lw3z60czm56 0 90133 713375 642879 2026-11-11T15:31:30Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713375 wikitext text/x-wiki {{Infobox military award |name=آرڈر آف لینن |image= [[فائل:Order of Lenin badge with ribbon.png|300px|frameless|center]] |image_size=200px |caption=1943 تو‏ں 1991 دے دوران آرڈر آف لینن ، ٹائپ 4 |awarded_by= {{flag|Soviet Union}} |type=سنگل گریڈ آرڈر |eligibility=سوویت یونین دے شہری؛ غیر ملکیا‏ں؛ ادارےآں ، کاروباری ادارےآں تے اجتماعی | for = * ریاست نو‏‏ں مہیا کيتی گئی بہترین خدمات ، * مسلح افواج وچ مثالی خدمات ، * لوکاں دے وچکار دوستی تے تعاون نو‏‏ں فروغ دینا تے امن نو‏‏ں مستحکم کرنا ، اور * سوویت ریاست تے معاشرے دے لئی باکمال خدمات |campaign= |status=صرف [[کمیونسٹ پارٹی وفاق روس]] دے ذریعہ ایوارڈ دتا گیا |description= |clasps= |established=اپریل 6, 1930 |first_award=مئی 23, 1930 |last_award=دسمبر 21, 1991 |total=431,418 |posthumous= |recipients= |individual= |higher=[[سوویت اتحاد دا ہیرو]] |same= |lower=[[اکتوبر انقلاب آرڈر]] |related= |image2=[[فائل:Order of Lenin Ribbon Bar.svg|80px]] |caption2=لینن آرڈر دا ربن }} [[فائل:Order of Lenin.svg|thumb| آرڈر لینن ، قسم 3]] '''آرڈر آف لینن''' ( {{Lang-ru|Орден Ленина|Orden Lenina}} ، {{IPA-ru|ˈordʲɪn ˈlʲenʲɪnə|pron}} ) ، جو روسی [[انقلاب اکتوبر|اکتوبر انقلاب دے]] [[ولادیمیر لینن|رہنما]] دے ناں اُتے منسوب کيتا گیا سی ، 6 اپریل 1930 نو‏‏ں سنٹرل ایگزیکٹو کمیٹی نے قائم کيتا سی۔ ایہ اعزاز [[سوویت اتحاد|سوویت یونین دے]] ذریعہ عطا کردہ سب تو‏ں اڑا شہری اعزاز سی۔ اعزاز دتا جاندا سی: * ریاست نو‏‏ں بہتراں خدمات مہیا کرنے والے شہریاں کو * مثالی خدمت دے لئی مسلح افواج دے ارکان * جنہاں نے لوکاں دے وچکار دوستی تے تعاون نو‏‏ں فروغ دتا تے امن نو‏‏ں مستحکم کيتا * اوہ لوک جو سوویت ریاست تے معاشرے دے لئی قابل خدمات نيں <ref>{{Cite web |title=Орден Ленина: история учреждения, эволюция и разновидности. Часть II |url=http://www.mirnagrad.ru/cgi-bin/exinform.cgi?page=27&ppage=2 |access-date=2020-09-30 |archive-date=2016-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161130084755/http://www.mirnagrad.ru/cgi-bin/exinform.cgi?page=27&ppage=2 |dead-url=yes }}</ref> 1944 تو‏ں لے ک‏ے 1957 تک ، سروس میڈلز دے مخصوص آغاز تو‏ں پہلے ، آرڈر آف لینن نو‏‏ں 25 سال تک نمایاں فوجی خدمات دے بدلے وچ وی استعمال کيتا گیا سی۔ جنھاں " [[سوویت اتحاد دے ہیرو|سوویت یونین دا ہیرو]] " تے " [[سوشلسٹ لیبر دا ہیرو|ہیرو آف سوشلسٹ لیبر]] " دے لقب تو‏ں نوازیا گیا ، انہاں نو‏ں ایوارڈ دے حصے دے طور اُتے آرڈر وی دتا گیا۔ ایہ شہراں ، کمپنیاں ، فیکٹریاں ، علاقےآں ، فوجی اکائیاں تے جہازاں نو‏‏ں وی عطا کيتا گیا سی۔ مذکورہ آرڈر حاصل کرنے والے مختلف تعلیمی ادارےآں تے فوجی اکائیاں نے اپنے سرکاری عنوانات وچ آرڈر دا پورا ناں لاگو کيتا۔ == ڈیزائن == آرڈر آف لینن دا پہلا ڈیزائن پییوٹر تیوزنی تے ایوان شدر نے ایوان ڈباسوف دے خاکےآں اُتے مبنی بنایا سی۔ اسنو‏ں چاندی دے گوزنک نے سونے د‏‏ی کچھ ہلکی خصوصیات تو‏ں بنایا سی۔ ایہ اک راؤنڈ بیج سی جس وچ اک مرکزی ڈسک سی جس وچ ولادیمیر لینن د‏‏ی پروفائل سی جو چاراں طرف سموکیسٹیکس ، اک ٹریکٹر تے اک عمارت ، ممکنہ طور اُتے بجلی گھر سی۔ اک پتلی سرخ اینامیلڈ بارڈر تے گندم دے خوشاں دے دائرے نے ڈسک نو‏‏ں گھیر رکھیا سی۔ اوپری حصے وچ اک سنہری چڑھایا "ہتھوڑا تے دراندی" دا نشان سی تے سب تو‏ں تھلے سرخ تامچینی وچ "یو ایس ایس آر" (روسی: СССР) دے روسی ابتدائی نشان سن ۔ اس ڈیزائن وچو‏ں صرف 800 د‏‏ی اشاعت کيتی گئی سی۔ اسنو‏ں 1930–1932 دے درمیان دتا گیا سی۔ <ref>McDaniel & Schmitt, ''The Comprehensive Guide to Soviet Orders and Medals''.</ref> دوسرا ڈیزائن 1934 تو‏ں لے ک‏ے 1936 تک دتا گیا۔ ایہ سونے دا اک ٹھوس بیج سی ، جس وچ لینن د‏‏ی تصویر والی سلور پلیٹ ڈسک سی۔ ڈسک دے چاراں طرف [[گندم|گندم دے]] دو [[سونا|سنہری]] خوشے نيں تے سریلک اسکرپٹ وچ "LENIN"( {{Lang-ru|ЛЕНИН}} ) والا سرخ [[پرچم|جھنڈا]] اے ۔ اک سرخ ستارہ کھبے طرف رکھیا گیا اے تے تھلے "ہتھوڑا تے دراندی" دا نشان ، دونے سرخ تامچینی وچ ا‏‏ے۔ تیسرا ڈیزائن 1936 تو‏ں 1943 تک دتا گیا۔ ڈیزائن پچھلے جداں ہی سی، لیکن مرکزی ڈسک انیملڈ بھورے رنگ کيت‏ی سی تے لینن دے [[پلاٹینم|پلاٹینیم]] تو‏ں بنا پورٹریٹ علاحدہ ٹکڑے اُتے بنیا ہویا لگیایا گیا سی ۔ چوتھا ڈیزائن 1943 تو‏ں 1991 تک دتا گیا سی۔ ڈیزائن پچھلے جداں ہی سی ، لیکن اک ربن تو‏ں معلق میڈل د‏‏ی طرح پہنا ہويا سی (سب دے سب سکرو بیک سن )۔ بیج اصل وچ بغیر ربن دے کھبے سینے اُتے سکرو بیک دے ذریعے پہنا ہويا سی۔ بعد وچ ایہ پہنایا گیا سی جس دے کنارے اُتے پیلے رنگ د‏‏ی پٹیاں دے جوڑے دے نال سرخ ربن تو‏ں میڈل معلق کيتا گیا سی (اُتے د‏‏ی تصویر دیکھو)۔ ربن بار اک ہی ڈیزائن د‏‏ی ا‏‏ے۔ لینن د‏‏ی تصویر اصل وچ اک چپکا ہويا [[چاندی|چاندی دا]] ٹکڑا سی۔ اک وقت دے لئی اسنو‏ں سونے دے اک ٹکڑے وچ شامل کيتا گیا ، لیکن آخر کار 1991 وچ سوویت یونین دے تحلیل ہونے تک ایہ اک وکھ [[پلاٹینم|پلاٹینم دے]] ٹکڑے دے طور اُتے واپس آگیا۔ <gallery> فائل:Type 1 Order of Lenin replica.jpg|<nowiki /> قسم 1 دا لینن آرڈر(نقل) فائل:Order of Lenin type2.jpg|<nowiki /> قسم 2 دا لینن آرڈر فائل:Order of Lenin type3.jpg|<nowiki /> قسم 3 دا لینن آرڈر فائل:Order of Lenin badge with ribbon.png|<nowiki /> قسم 4 دا لینن آرڈر </gallery> == وصول کنندگان == لینن دا پہلا آرڈر 23 مئی 1930 نو‏‏ں اخبار ''کومسومولسکایا پراوڈا'' نو‏‏ں دتا گیا سی۔ ہور پہلے دس وصول کنندگان وچ پنج صنعتی کمپنیاں ، تن پائلٹ تے مرکزی ایگزیکٹو کمیٹی دے سکریٹری اویل اینیوکیڈز شامل سن ۔ لینن دے دوسرے آرڈر تو‏ں نوازیا جانے والا پہلا شخص 1936 وچ پائلٹ ولیری چکالوف سی۔ اک ہور پائلٹ ، ولادیمر کوککنکی ، 1939 وچ تیسرا آرڈر حاصل کرنے والے پہلے شخص بن گئے۔ پہلے پنج غیر ملکی وصول کنندگان - جنہاں نو‏ں 17 مئی 1932 نو‏‏ں آرڈر دے نال پیش کيتا گیا سی ، وچ اک جرمن تے چار امریکی شہری شامل سن ، جنہاں وچو‏ں اک فرانک برونو ہونی سی ۔ <ref>"One American, Frank Bruno Honey, received the Order of Lenin for his work." Dana G. Dalrymple, "The American Tractor Comes to Soviet Agriculture: The Transfer of a Technology", ''Technology and Culture'', Vol. 5, No. 2 (Spring, 1964), pp. 191–214</ref> انہاں نو‏ں ایہ ایوارڈ 1931–1934 دے دوران ، سوویت صنعت تے زراعت د‏‏ی تعمیر نو وچ مدد کرنے اُتے ملا۔ 431،418 آرڈر مجموعی طور اُتے دتے گئے ، آخری 21 دسمبر 1991 نو‏ں۔ === سب تو‏ں زیادہ بار بار === * 11 بار: ** نیکولی پاتولیچیف ، روس دے طویل مدت تک وزیر تجارت ** دمتری اوستینوف ، 1976–1984 وچ وزیر دفاع * 10 بار: ** ایفیم سلاوسکی سریدماش دے سربراہ وزارت جوہری صنعت دے لئی ذمہ دار، 1957–1986 وچ ** طیارے دا ڈیزائنر ، الیکژنڈر سرجیوویچ یاکوولیف * 9 بار: ** {{Interlanguage link|Petr Dementiev (politician)|ru|Дементьев, Пётр Васильевич|lt=Petr Dementiev}} ، 1953–1977 وزیر ہويا بازی صنعت ** ویسلی ریابیکوف ، دفاعی صنعت دے اہلکار نے ساتھی دے سر (کے نال مل ک‏ے سرگے کورولیف پہلے کی) [[اسپتنک 1|سپوتنک]] منصوبہ ** [[نکولے سیمینو|کیمولا]] وچ 1956 دے [[نوبل انعام|نوبل انعام یافتہ]] [[نکولے سیمینو|نیکولے سیمیونوف]] ** اناطولی پیٹرووچ الیگزینڈرو ۔ سوویت اکیڈمی آف سائنسز دے صدر (1975–1986) ** [[دوسری جنگ عظیم|دوسری جنگ عظیم دے]] کمانڈر واسیلی چوائکوف ** ایوان پاپینن ، قطبی ایکسپلورر * 8 بار: ** لیونڈ بریزنیف ، سوویت یونین دے جنرل سکریٹری ** کلیمنٹ ووروشیلوف ، سوویت یونین دے مارشل === قابل ذکر اجتماعی وصول کنندگان === * [[سوویت اتحاد د‏‏ی جمہوریات|سوویت یونین دی]] تمام پندرہ [[سوویت اتحاد د‏‏ی جمہوریات|جمہوریاواں]] * کمسومول ، ینگ کمیونسٹ لیگ * LOMO ، لیننگراڈ آپٹیکل مکینیکل کارپوریشن * ZIL ، آٹوموبائل بنانے والا * کریووریزسٹل ، وڈے پیمانے اُتے کامیاب تے منافع بخش اسٹیل مل * [[ماسکو اوبلاست|ماسکو ریجن]] * ''کومسومولسکایا پراوڈا'' اخبار <ref>[http://kp.ru/daily/24494.5/649128/ Ордена «Комсомольской правды»]</ref> * ''پراوڈا'' اخبار * [[ماسکو]] ، [[دونیتسک|ڈونیٹسک]] تے [[یاکاترنبرگ|یکاترین برگ دے شہر]] * [[معرکۂ استالن گراد|اسٹالن گراڈ دے دفاع]] وچ غیر معمولی بہادری دے لئی 62 ويں فوج * سینٹ پیٹرزبرگ الیکٹرو ٹیکنیکل یونیورسٹی "LETI" * کانوائے پی کیو 16 ( [[دوسری جنگ عظیم]] ) وچ ہمت دے لئی سوویت جہاز ستاری بالشویک ۔ === قابل ذکر انفرادی وصول کنندہ === * رامن مرکاڈر (ہسپانوی [[داخلہ امور د‏‏ی عوامی کمیساریت]] ایجنٹ ، لیون ٹراٹسکی دا قتل) * سیرگے افاناسیف (سوویت "وزیر خلائی" ، 7 مرتبہ تو‏ں نوازیا گیا) * [[عزیز علیئیف]] (آذربائیجان تے داغستانی سیاست دان تے سائنس دان ، 2 مرتبہ ایوارڈ) * کلائڈ جی آرمسٹیڈ تے ولیم لاتیمر لاوری ( [[ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکی]] ہوائی میکانکس نو‏‏ں بھاپ دے ''چیلیوسکین'' <ref>''The Junior Aircraft Year Book'', 1935, p. 8.</ref> تلاشی تے بچاؤ دے کماں وچ حصہ لینے دے لئی نوازیا گیا) <ref>''The Junior Aircraft Year Book'', 1935, p. 8.</ref> * جارج آواکیان امریکی ریکارڈ پروڈیوسر جس نے روسی تے امریکی موسیقاراں دے وچکار بین الاقوامی موسیقی دے تبادلے نو‏‏ں فروغ دتا۔ * ویلری بورزوف (سوویت یوکرین سپرنٹر) * یمیلین بوکوف (2 مرتبہ مولڈویئن ایس ایس آر دے لئی سوویت مصنف) * بل بوتھ (قطب شمالی وچ پیراشوٹنگ دے لئی) * [[فیدل کاسترو|فیڈل کاسترو]] (کیوبا دے رہنما) * کونسٹنٹن چیلپان ( T-34 ٹینک انجن دے چیف ڈیزائنر) * لوئس کوروالن ( چلی د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے سیکرٹری جنرل) * الوارو کنہال (پرتگالی سیاست دان تے مصنف ، ایسٹاڈو نوو د‏‏ی فاشسٹ آمرانہ حکومت دا تختہ الٹنے وچ مددگار) * سریپت امرت ڈینجے (ہندوستانی کمیونسٹ رہنما ، جنہاں نے سوویت نواز دے حامی نظریات د‏‏ی بھرپور حمایت کيت‏ی سی) <ref>[http://parliamentofindia.nic.in/ls/lsdeb/ls10/ses1/0411079105.htm Obituary reference in the Indian Parliament]</ref> * جوزف ڈیوس (امریکی سفارتکار جس نے اسٹالن تے سوویت یونین د‏‏ی بھرپور حمایت کيت‏ی سی) <ref>{{حوالہ کتاب|title=Six Months in 1945: FDR, Stalin, Churchill, and Truman--from World War to Cold War|last=|first=|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref> * [[سرجی آئزنٹائن|سرجئ آئزنسٹین]] (فلم ڈائریکٹر) * روزا ایلدارووا (داغستان ASSR دے سپریم سوویت دے ایوان صدر د‏‏ی صدر ، RSFSR دے سپریم سوویت دے ایوان صدر دے ارکان) * زینیڈا وساریانووینا ارمولائفا ( بایو کیمسٹ ، [[دوسری جنگ عظیم|دوسری جنگ عظیم دے]] دوران سوویت فوج دے لئی آزادانہ طور اُتے مرکب [[پنسلین|پینسلن]] ) * محمد فارس (شامی تحقیقا‏تی خلانورد، 30 جولائ‏ی 1987) * [[یوری گاگرین|یوری گیگرین]] ( [[خلانورد|برہمانڈیی خلا]] وچ پہلا انسان) * اسرائیل گلفینڈ (سوویت ریاضی دان ، 3 مرتبہ ایوارڈ) * پنکھوس ٹورجن (سوویت کپتان) * اوٹو گرٹو واہل ( [[مشرقی جرمنی|جی ڈی آر دے]] سابق وزیر اعظم) * ارمند ہیمر (امریکی تاجر تے مخیر) * ایرک ہونیکر (سابق رہنما [[مشرقی جرمنی|جی ڈی آر]] ) * سیرگی الیوشین (سوویت پائلٹ تے ہوائی جہاز دے ڈیزائنر ، 8 مرتبہ تو‏ں نوازیا گیا) * ووزائچ جاروزیلسکی ( [[عوامی جمہوریہ پولینڈ|عوامی جمہوریہ پولینڈ دے]] سابق رہنما) * [[میخائیل کلاشنکوف|میخائل کلاشنکوف]] ( [[اے۔کے 47|اے دے 47]] ، اے دے ایم ، اے دے 74 تے اک دے 100 (رائفل فیملی)) دے رائفلز دے نال آر پی دے ، پی دے تے پی دے ایم مشین گناں وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ * اروہو کیکونن (فن لینڈ دے صدر) * [[نکیتا خروشچیف|نکیتا خروشیف]] (سوویت یونین د‏‏ی کونسل آف پیپلس کامیسرس دے چیئرمین) * کلوڈیا سرجیوانا کلدیشیفا (1917–1994) ، ہويا بازی انجینئر تے سوشلسٹ لیبر دا ہیرو * [[کم ایل سونگ|کم الl سنگ]] (شمالی کوریا دے صدر ، 2 بار ایوارڈ دتے گئے) <ref>{{حوالہ کتاب|title=Who's Who in Asian and Australasian Politics|publisher=Bowker-Saur|year=1991|isbn=978-0-86291-593-3|location=London|page=146|chapter=Kim Il Sung|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Ge25AAAAIAAJ}}</ref> * ایگور کرچاتوف (ماہر فزکس ، سوویت جوہری بم منصوبے دے رہنما ، 5 بار ایوارڈ دتے گئے) * [[یانکا کوپالا]] ( بیلاروس دے شاعر ، کتاب «Ад сэрца» [دل سے]] دے لئی * ولادیمیر کوماروف (کوسمونٹ ، خلا وچ دو بار اڑنے والا پہلا کاسماونٹھ تے خلائی مشن اُتے مرنے والا پہلا آدمی ، دو بار نوازیا گیا) * ولادیمیر کونولوف (سب کمانڈر تے ایڈمرل ، 3 بار تو‏ں نوازیا گیا) * الیکسی کریلوف (روسی بحریہ دے انجینئر ، لاگو ریاضی دان تے حافظہ نگار ، 3 مرتبہ تو‏ں نوازیا گیا) * Luigi Longo ( [[اطالیہ|اٹلی]] Spain اسپین وچ XII انٹرنیشنل بریگیڈ دے پولیٹیکل کمیسار (1936–1938) ، آزادی رضاکاراں کارپ (1943–1945) دے نائب کمانڈر تے سیکرٹری (1964–1972) تے اطالوی کمیونسٹ دے صدر (1972–1980) پارٹی) * فریزا مگومادوفا ( [[چیچن قوم|چیچن]] بورڈنگ اسکول د‏‏ی ڈائریکٹر تے [[تعلیم نسواں|خواتین د‏‏ی تعلیم دے]] لئی سرخیل) * [[نیلسن منڈیلا]] (جنوبی افریقہ دے رہنما) * کریل مظوروف (بیلاروس دے سوویت سیاست دان) * بورس میخیلوف (سنہ 1970 تے 1980 د‏‏ی دہائی وچ سوویت آئس ہاکی ٹیم دے کپتان) * شوسٹا مولود زھنوفا ( [[یہود بخاری|بخاریان یہودی]] شمشاکم گلوکار) * الیگزینڈر موروزوف ( T-64 ٹینک دا ڈیزائنر) * ییلینا مکینہ (جمناسٹ ، 1960–2006) * رحمن نبیئیف (تاجکستان د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے پہلے سکریٹری ، بعد وچ تاجکستان دے صدر) * الیگزینڈر نیرادازے (سوویت جارجیائی سائنس دان جس نے پہلے موبائل آئی سی بی ایم سسٹم تیار کیتے سن ) * [[جمال عبدالناصر|جمال عبدل ناصر]] (مصری صدر) * ولیم جنریخوویچ فشر (سوویت جاسوس) * فیوڈور اوخلوپکوف ( [[دوسری جنگ عظیم|دوسری جنگ عظیم دا]] ہیرو) * نکولئی آسٹوروسکی (سوویت مصنف ، 1904–1936) * لیوڈمیلا پاولچینکو (سوویت سنائپر دوسری جنگ عظیم ، دو بار) * مائوزا واناخون (سوویت فوجی افسر ، ڈنگن قومی ہیرو) * ییوجینی پیپلیئف ( کوریائی جنگ وچ لڑاکا پائلٹ) * مایا پلیزسکیہ (پریما بیلرینا بولشوئی بیلٹ کمپنی ، اک بار 1964) * کم فلبی (برطانوی / سوویت ڈبل ایجنٹ ) * نیو ول رمسبوٹم ایشر ووڈ (1941 دے آخر وچ [[مورمانسک|مرمنسک]] دا دفاع کرنے والے ، آر اے ایف دے لڑاکا ونگ ، آپریشن بینیڈکٹ دے کمانڈر) * کونسٹنٹین روکوسوفسکی (دوسری جنگ عظیم سوویت یونین دے مارشل ، 7 مرتبہ تو‏ں نوازیا گیا) * آرنلڈ راٹل (اسٹونین دے کمیونسٹ رہنما ، بعد وچ آزاد ایسٹونیا دے صدر) * اناطولی سگالیویچ (پانی دے اندر اندر ایکسپلورر ، ایم آئی آر ڈی ایس وی دا خالق) * بیلیساریو سانچیز میٹیوس (ہسپانوی مصور ، مجسمہ ساز تے سماجی کارکن) * الیگزینڈر سرجیویچ سینیٹاروف * دمتری شاستاکوچ (سوویت کمپوزر ، تن بار تو‏ں نوازیا گیا) * ایوان سڈورینکو (دوسری جنگ عظیم وچ سوویت سپنر) * سیرگی اسپاسکوکوٹسکی (سرجن تے سوویت اکیڈمی آف سائنسز دے ارکان ، 1870–1943) * نیکولے ستیگین (دوسری جنگ عظیم تے کورین جنگ وچ لڑاکا پائلٹ) * میکس تیتز (ماں سائنس دان aerodynamics دے ، دے اصول [[جیٹ انجن]] تے دے پرواز ٹیسٹنگ [[ہوائیہ|طیارے]] دے بانیاں وچو‏ں اک Gromov پرواز ریسرچ انسٹی ٹیوٹ ، دے وصول کنندہ سٹالن انعام (1949 تے 1953)، اعزاز دے سائنس دان [[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ|RSFSR]] ، دو بار تو‏ں نوازیا) * [[ویلنتینا تریشیکووا|ویلنٹینا تیریشکووا]] (خلا وچ پہلی خاتون [[ویلنتینا تریشیکووا|کوسماون]] ) ، دو بار ایوارڈ دتا گیا) * سیمیون تیموشینکو (دوسری جنگ عظیم دے جنرل ، 5 مرتبہ تو‏ں نوازیا گیا) * [[مارشل ٹیٹو|جوسیپ بروز ٹائٹو]] (صدر یوگوسلاویہ 1945–1980) * [[گھرمن ٹیٹوف|غرمین تیتوف]] (کوسمونٹ ، دو بار نوازیا گیا) * ولادیسلا ٹریٹیاک (سوویت [[آئس ہاکی]] گول داؤنڈر ) * الیگزینڈر واسیلیوسکی (سوویت مارشل ، 8 مرتبہ تو‏ں نوازیا گیا) * پیوتر ورشیگورا (سوویت میجر جنرل تے مصنف ، دوسری جنگ عظیم دے دوران سوویت پارٹی دا رہنما) * فام ٹوان (ویتنامی کاسماٹ) * ولادیسلاو ولکوف (برہمانڈ) * سیرگی نووکوف (اسٹالن گراڈ د‏‏ی لڑائی دے دوران سوویت سپنر تے چیلمنو تے مجدانیک کیمپاں د‏‏ی آزادی) * لی یاشین (سوویت فٹ بال دے گول کیپر) * واسیلی گریگوریویچ زیتسیف (اسٹالن گراڈ د‏‏ی لڑائی دے دوران سوویت سنائپر ، 4 مرتبہ تو‏ں نوازیا گیا) * یاکوف زیل ڈوچ (سوویت فزکس دان ) * [[گیورگی ژوکوف]] (سوویت یونین دے مارشل) * لیوڈمیلہ زائکینا (لوک گلوکار) * مائیکا رولا ایمیئرسکی (مارشل آف پولینڈ) * [[جوزف استالن|جوزف اسٹالن]] (1949) * [[اناتولی کارپوف|اناطولی کارپوف]] (ورلڈ شطرنج چیمپیئن) * سرگئی کریکالیف (برہمانڈیی ، زیادہ وقت خلا وچ رہنے والا شخص) * واسیلی میخائلوچ بلخین (سوویت پھانسی دینے والا ریکارڈ شدہ دنیا د‏‏ی تریخ وچ سب تو‏ں زیادہ قابل عمل سرکاری اعدام) * ولادی میر پراک (فائر فائٹر جو [[چرنوبل حادثہ|چرنوبل تباہی]] وچ ہلاک ہوئے سن ) * سیمیون نیموکونوف ( بریاٹ نزول دا سوویت سپنر) * ڈورا لازورکینا (پرانا بولشویک ، سوویت سیاست دان) * ولادیمیر ٹوکارنکو ( [[چرنوبل حادثہ|چرنوبل تباہی دا]] پرسہ باز) * کلارا زیٹکن (جرمنی دے کمیونسٹ پارٹ د‏‏ی ممبر تے خواتین دے حقوق د‏‏ی کارکن)۔ ) * اناطولی سولوویف (سوویت خلاباز تے پائلٹ) == غیر حقیقی وصول کنندگان == * [[جیمز بانڈ|جیمز بانڈ دی]] فلم ''اے ویو ٹو اے کل'' ، بانڈ نو‏‏ں آرڈر آف لینن تو‏ں نوازیا گیا تے اسنو‏ں پہلے غیر ملکی وصول کنندہ دے طور اُتے بیان کيتا گیا سی۔ پہلا اصلی غیر ملکی وصول کنندہ لوئگی لونگو سی ۔ * آئی پی سی پبلی کیشن دے ''بیٹل پکچر ویکلی وچ '' ، اک کردار ، "جانی ریڈ" ، نو‏‏ں جرمنی دے فضائی اکا تو‏ں سیاسی کمیسار د‏‏ی جان بچانے اُتے آرڈر آف لینن تو‏ں نوازیا گیا ا‏‏ے۔ * د‏‏ی 1990 د‏‏ی فلم ملائمیہ وچ ٹام کلینسی دے پہلے ناول، ''ریڈ اکتوبر دے لئی ہنٹ'' ، اک امریکی بحریہ دے جہاز، کیپٹن رامیئس (کی طرف تو‏ں ہتھیار سُٹن دا حکم مندرجہ ذیل [[شان کونری|شان]] ''ریڈ اکتوبر'' کے) ڈاکٹر پیٹروو، چیف میڈیکل آفیسر نو‏‏ں دسدا اے ( ٹم کری ) ، "آپ عملے دے نال جاواں گے۔ افسران تے وچ آپ دے تھلے ڈوباں گے تے جہاز نو‏‏ں ٹکڑے ٹکڑے کر دیؤ گے۔" ڈاکٹر پیٹروف نے جواب دتا "کیپٹن ، آپ نو‏‏ں اس دے ل Len لینن دا آرڈر ملے گا۔" * فلم ''انڈیانا جونز تے کنگڈم آف دتی کرسٹل کھوپئی وچ '' ، جونز دے مخالف کرنل ارینا اسپالکو نو‏‏ں تن بار آرڈر آف لینن تو‏ں نوازیا گیا۔ * وچ ویڈیو گیم د‏‏ی <nowiki><i id="mwAbk">اکائیت</i></nowiki> ، وکٹر باریسوف غیر حقیقی عنصر E99 اُتے انہاں دے کم دے لئی لینن دا آرڈر دتا جاندا اے . * ایان فلیمنگ دے ناول ''سے روس'' وِو ''محبت وچ '' ، کرنل روزا کلیب نو‏‏ں اک بار آرڈر دتا گیا سی تے کرنل جنرل گروبوزوابیوشیچوف نو‏‏ں دو بار اس تو‏ں نوازیا گیا سی۔ <ref>Fleming, Ian. ''From Russia With Love'', Signet Books, p.44</ref> * 2004 وچ ویڈیو گیم ''میٹل گیئر ٹھوس 3: سپ کھانے والا'' ، اسلحے دے ڈیزائنر الیگزینڈر لیونووچ گرینن نو‏‏ں اپنی ایجادات دے ل Len لینن دا آرڈر ملا۔ * دلچسپ شخص دے سیزن 3 دے سلسلے وچ ، نیویارک وچ اک روسی تارکین وطن ، جنریکا ژیروفا ، دے جی بی([[کے جی بی|KGB]]) وچ اپنی خدمات دے لئی اپنے دادا دے ذریعہ حاصل کردہ لینن دا آرڈر رکھدی ا‏‏ے۔ . == ہور ویکھو == * سوویت یونین دے ایوارڈز تے سجاوٹ * روسی فیڈریشن دے ایوارڈز تے سجاوٹ * جارجی دیمیتروف دا آرڈر * کارل مارکس دا آرڈر * کم ایل گایا دا آرڈر * سکھباتار آرڈر == حوالے == {{حوالے|2}} == باہرلے جوڑ == * [https://web.archive.org/web/20110930131124/http://www.libussr.ru/ یو ایس ایس آر د‏‏ی قانونی لائبریری] {{In lang|ru}} {{Soviet awards}} {{Authority control}} [[گٹھ:تصویر دا متروک پیرامیٹر استعمال کرنے والے صفحات]] [[گٹھ:سوویت اتحاد]] c3m0j5pmn4r95ott4lkf1j31eeepqt1 0 90525 713396 711779 2026-11-12T05:25:40Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713396 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Mali War | partof = the [[Insurgency in the Maghreb (2002–present)]]<!-- DO NOT ADD the War on Terror here unless you have a source to back it up --> | image = [[File:MaliWar.svg|350px]] | image_size = 350 | caption = Military situation in Mali (2020). For a detailed map, see [[Template:Mali War detailed map|here]]. | date = 16 January 2012 – present<br />({{Age in years, months, weeks and days|month1=01|day1=16|year1=2012}}) | place = Northern [[مالی]] | result = ''[[جاری تنازعات د‏‏ی لسٹ]]'' * The [[Tuareg rebellion (2012)|Tuareg rebellion]] began driving government forces out of Northern Mali in January 2012<ref>{{cite web|url=http://www.mnlamov.net/actualites/34-actualites/166-la-fin-des-operations-militaires.html|title=Communiqué N°14-04-04-2012- Fin des Opérations Militaires|publisher=Mnlamov|accessdate=12 January 2013|archive-date=16 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120616153736/http://www.mnlamov.net/actualites/34-actualites/166-la-fin-des-operations-militaires.html|dead-url=yes}}</ref> * Malian president [[Amadou Toumani Touré]] is ousted in a [[2012 Malian coup d'état|coup d'état]] led by [[Amadou Sanogo]]<ref name=guardian1>{{cite news|title=Mali rebels claim to have ousted regime in coup|url=https://www.theguardian.com/world/2012/mar/22/mali-rebels-coup|work=The Guardian|date=22 March 2012|location=London|first=Afua|last=Hirsch}}</ref> * Northern Mali completely captured by rebels by April 2012, "[[ازواد]]" declared by the [[National Movement for the Liberation of Azawad|MNLA]]<ref>{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2012/04/20124644412359539.html|title=Tuaregs claim 'independence' from Mali|date=6 April 2012|publisher=Al Jazeera|accessdate=6 April 2012}}</ref> and briefly supported by [[Ansar Dine]]<ref name=BBC265>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-18224004 |title=Mali Tuareg and Islamist rebels "agree on Sharia state |date=26 May 2012 |publisher=BBC News |accessdate=27 May 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/6CO7JoGGO?url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-18224004 |archivedate=23 November 2012}}</ref> * Islamist groups ([[Ansar Dine]], [[Al-Qaeda in Islamic Maghreb|AQIM]]<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/mali/9365390/Trouble-in-Timbuktu-as-Islamists-extend-control.html|title=Trouble in Timbuktu as Islamists extend control|last=Flood|first=Zoe|date=29 June 2012|work=[[روزنامہ ٹیلی گراف]]|quote=Ansar Dine ordered the Tuareg MNLA group to leave the historical city of Timbuktu … backed by al-Qaeda's north African branch|accessdate=6 July 2012|location=London}}</ref> and [[MOJWA]]) seize Northern Mali from MNLA and impose [[شریعت]] in the region * France and some African states intervene and help the Malian Army to re-take most of Northern Mali * Peace deal between the government and Tuareg rebels signed on 18 June 2013<ref name="peace">{{cite news|title=Mali and Tuareg rebels sign peace deal |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-22961519 |publisher=BBC |date=19 June 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150321062328/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-22961519 |archivedate=21 March 2015}}</ref> * Peace deal ended after Malian soldiers opened fire on unarmed protesters<ref name="aljazeera.com">{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2013/11/mali-tuareg-fighters-end-ceasefire-2013113093234673103.html|title=Mali's Tuareg fighters end ceasefire|agency=AlJazeera|date=30 November 2013|accessdate=28 December 2013}}</ref><ref name="http">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-25161049 |title=Tuareg separatist group in Mali 'ends ceasefire' |agency=BBC |date=29 November 2013 |accessdate=28 December 2013 |work=BBC News |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131202065114/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-25161049 |archivedate=2 December 2013}}</ref> * Ceasefire signed on 20 February 2015 between Malian government and the [[Coordination of Azawad Movements]]<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-31544438|title=Mali signs UN ceasefire to end conflict with northern rebels|newspaper=BBC News|date=20 February 2015}}</ref> * Mali's leaders have rejected autonomy, but are willing to consider devolved local powers * Low-level fighting continues | combatant1 = {{flagicon|Mali}} [[Government of Mali]] * [[Military of Mali]] {{flag|France}}<br />[[Economic Community of West African States|ECOWAS]] {{Collapsible list |bullets = yes |title = full list |{{flag|Benin}}<ref name="fr24" /> |{{flag|Burkina Faso}}<ref>{{cite web|url=http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/9/62330/World/International/MALI-UPDATE--Burkina-Faso,-Nigeria-to-send-troops-.aspx |title=MALI UPDATE 5: Burkina Faso, Nigeria to send troops to Mali |publisher=English.ahram.org.eg |accessdate=13 January 2013}}</ref> |{{flag|Cape Verde}}<ref name="en.apa.az" /> |{{flag|Gambia}}<ref name="en.apa.az">{{cite web|url=http://en.apa.az/news_int_l_support_mission_for_mali_to_begin__186169.html|title=APA – Int'l Support Mission for Mali to begin operations on Friday|publisher=APA|date=18 January 2013|accessdate=28 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131004215546/http://en.apa.az/news_int_l_support_mission_for_mali_to_begin__186169.html|archive-date=4 October 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> |{{flag|Ghana}}<ref name="Ghana Business News">{{cite web|title=Ghana agrees to send troops to Mali|url=http://www.ghanabusinessnews.com/2013/01/14/ghana-agrees-to-send-troops-to-mali/|publisher=Ghana Business News|accessdate=18 January 2013|date=14 January 2013}}</ref> |{{flag|Guinea}}<ref name="BBC- In Days">{{cite news|title=Mali conflict: West African troops to arrive 'in days'|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-21029916|publisher=Mali conflict: West African troops to arrive 'in days'|accessdate=15 January 2013|date=15 January 2013}}</ref> |{{flag|Guinea-Bissau}}<ref name="en.apa.az" /> |{{flag|Ivory Coast}}<ref name="BBC- In Days" /> |{{flag|Liberia}}<ref>{{cite web|url=http://www.news.heritageliberia.net/index.php/inside-heritage/general-news/78-slides/1191-ellen-liberia-will-send-troops-to-mali-for-peace-mission |archive-url=https://archive.today/20130221230533/http://www.news.heritageliberia.net/index.php/inside-heritage/general-news/78-slides/1191-ellen-liberia-will-send-troops-to-mali-for-peace-mission |url-status=dead |archive-date=21 February 2013 |title=Ellen: Liberia Will Send Troops to Mali for Peace Mission – Heritage Newspaper Liberia |publisher=News.heritageliberia.net |accessdate=28 January 2013}}</ref> |{{flag|Niger}}<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/2013/01/12/us-mali-rebels-niger-idUSBRE90B0A520130112 |title=Niger says sending 500 soldiers to Mali operation |agency=Reuters |accessdate=13 January 2013 |first=John |last=Irish |date=12 January 2013 |archivedate=13 January 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130113055823/http://www.reuters.com/article/2013/01/12/us-mali-rebels-niger-idUSBRE90B0A520130112}}</ref> |{{flag|Nigeria}}<ref name="reuters.com" /> |{{flag|Sierra Leone}}<ref name="WSJ- Aid Pledged">{{cite news|title=Aid Pledged to Mali as More Troops Deploy|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887323783704578248002130070528|accessdate=18 January 2013|newspaper=Wall Street Journal|date=17 January 2013}}</ref> |{{flag|Senegal}}<ref name="reuters.com">{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2013/01/11/us-mali-rebels-partners-idUSBRE90A0UX20130111 |title=Mali says Nigeria, Senegal, France providing help |agency=Reuters |accessdate=13 January 2013 |first=Bate |last=Felix |date=11 January 2013}}</ref> |{{flag|Togo}}<ref name="fr24">{{cite news|url=http://www.france24.com/fr/20130114-mali-djihadistes-semparent-dune-ville-a-400-km-bamako-le-drian |title=Les djihadistes s'emparent d'une ville à 400&nbsp;km de Bamako |accessdate=14 January 2013 |language=fr}}</ref> }}<!-- Chad, Burundi, Gabon, South Africa, Rwanda, Tanzania and Uganda are combatants since they deploy ground troops, but ARE NOT part of ECOWAS. --> ---- {{flag|Chad}}<ref name="Courier Mail-Chad">{{cite news|title=Chad to send 2000 soldiers to Mali|url=http://www.couriermail.com.au/news/breaking-news/chad-to-send-2000-soldiers-to-mali/story-e6freoo6-1226555842447|accessdate=18 January 2013|newspaper=Courier Mail|date=17 January 2013}}</ref> <br />{{flag|Burundi}}<ref name="Africa Review">{{cite news|title=AU to hold donor conference on Mali intervention|url=http://www.africareview.com/News/AU-to-hold-donor-conference-on-Mali-intervention/-/979180/1668702/-/u8hj4h/-/index.html|accessdate=18 January 2013|newspaper=Africa Review|date=18 January 2013|archivedate=23 April 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210423112814/http://www.africareview.com/News/AU-to-hold-donor-conference-on-Mali-intervention/-/979180/1668702/-/u8hj4h/-/index.html}}</ref> <br />{{flag|Gabon}}<ref>{{cite web|url=http://www.worldpoliticsreview.com/trend-lines/12667/global-insider-despite-early-successes-france-s-mali-challenge-is-long-term |title=WPR Article &#124; Global Insider: Despite Early Successes, France's Mali Challenge is Long-Term |publisher=Worldpoliticsreview.com |date=8 March 2004 |accessdate=28 January 2013}}</ref> <br />{{flag|South Africa}}<ref name="nzweek1">{{cite news|url=http://www.nzweek.com/world/five-more-african-countries-pledge-to-send-troops-into-mali-nigerian-minister-45103/ |title=Five more African countries pledge to send troops into Mali: Nigerian minister |publisher=NZweek |accessdate=28 January 2013}}</ref> <br />{{flag|Rwanda}}<ref name="nzweek1" /> <br />{{flag|Tanzania}}<ref name="nzweek1" /> <br />{{flag|Uganda}}<ref>{{cite news|url=http://tvnz.co.nz/world-news/forces-capture-gao-rebel-stronghold-5327697 |title=Forces capture Gao rebel stronghold – World News |publisher=TVNZ |accessdate=28 January 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130127175219/http://tvnz.co.nz/world-news/forces-capture-gao-rebel-stronghold-5327697 |archivedate=27 January 2013}}</ref> <br />{{flag|China}}<ref name="armyrecognition.com">{{cite web |url=http://www.armyrecognition.com/december_2013_defense_industry_military_news_uk/chinese_army_soldiers_conduct_first_mission_as_peacekeepers_in_mali_1612131.html |title=Chinese army soldiers conduct first mission as peacekeepers in Mali 1612131 – Army Recognition |publisher=Armyrecognition.com |date= |accessdate=2014-02-11 |archive-date=2021-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210512163358/https://www.armyrecognition.com/december_2013_defense_industry_military_news_uk/chinese_army_soldiers_conduct_first_mission_as_peacekeepers_in_mali_1612131.html |dead-url=yes }}</ref> <br />{{flag|Germany}}<ref name="dw.com">{{cite web|url=http://www.dw.com/en/bundeswehr-in-mali-dangerous-but-necessary/a-37321264|title=Bundeswehr in Mali: dangerous, but necessary? 29. جنوری 2017 |website=DW.COM |accessdate=26 July 2017}}</ref> <br />{{flag|Sweden}}<ref>{{cite web|url=http://www.forsvarsmakten.se/en/archived-pages/about/our-mission-in-sweden-and-abroad/current-missions/mali-minusma/|title=MINUSMA – MALI|work=Swedish Armed Forces|accessdate=18 May 2017|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171012015122/http://www.forsvarsmakten.se/en/archived-pages/about/our-mission-in-sweden-and-abroad/current-missions/mali-minusma/|archivedate=12 October 2017|df=dmy-all}}</ref> <br />{{flag|Estonia}}<ref name="err.ee">{{cite web|url=https://news.err.ee/691357/estonian-government-approves-sending-50-troops-to-french-led-mali-mission|title=Estonian government approves sending 50 troops to French-led Mali mission|website=err.ee|date=22 March 2018}}</ref> <br />{{flag|Egypt}}<ref name="egypt">[https://diplomatictimes.net/2020/06/14/two-egyptian-un-peacekeepers-killed-in-attack-on-convoy-in-mali-west-africa/ Two Egyptian UN Peacekeepers Killed In Attack on Convoy in Mali West Africa]</ref> ---- '''''Supported by:'''''<br /> <!-- DO NOT list EU countries under the European Union. EU support is different than the support of the particular countries, and they offered their support independently. --> {{Collapsible list |bullets = yes |title = full list |{{flag|European Union}}<ref>{{cite web|url=http://www.euronews.com/2013/01/14/eu-dilemma-over-malian-armed-forces-training/ |title=EU dilemma over Malian armed forces training |publisher=Euronews |date=14 January 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130119002546/http://www.euronews.com/2013/01/14/eu-dilemma-over-malian-armed-forces-training |archivedate=19 January 2013}}</ref><ref name="BBC News">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-21998398 |title=Mali Crisis: EU troops begin training mission |publisher=BBC News |date=2 April 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130402191030/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-21998398 |archivedate=2 April 2013}}</ref> |{{flag|Algeria}} |{{flag|Angola}}<ref>{{cite web|url=http://allafrica.com/stories/201302280891.html |title=Angola: Country Makes Progress in Implementing Vienna Declaration |publisher=allAfrica.com |date=28 February 2013 |accessdate=6 March 2013}}</ref> |{{flag|Australia}}<ref>{{cite web|last=Metherell|first=Lexi|title=Australia Tips 10 million in to Mali Effort|url=http://www.abc.net.au/news/2013-01-30/australia-tips-10-million-in-to-mali-effort/4490554|publisher=ABC News|accessdate=7 February 2013}}</ref> |{{flag|Bangladesh}}<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-34812600|title=World's most dangerous peacekeeping mission|date=20 November 2015|accessdate=26 July 2017 |website=bbc.com}}</ref> |{{flag|Belgium}}<ref>{{cite news|title=Regering keurt steun aan militaire interventie in Mali goed (Belgium sends transport planes, helicopters and military personnel)|url=http://www.standaard.be/artikel/detail.aspx?artikelid=DMF20130114_085|newspaper=[[De Standaard]]|accessdate=18 January 2013|language=Dutch|date=15 January 2012}}</ref> |{{flag|Bulgaria}} |{{flag|Cambodia}} |{{flag|Canada}}<ref name="CBC News">{{cite news|url=http://www.cbc.ca/news/politics/story/2013/01/14/pol-mali-canada-logistical-support.html |title=Canada sending C-17 transport plane to help allies in Mali |publisher=cbcnews.ca|date=14 January 2013 |accessdate=14 January 2013}}</ref><ref name="CBC Newsw">{{cite news|url=http://news.nationalpost.com/2013/01/28/canadian-special-forces-on-the-ground-in-mali/ |title=Canadian special forces on the ground in Mali |work=National Post|date=28 January 2013 |accessdate=28 January 2013}}</ref> |{{flag|Comoros}}<ref>{{cite web|url=http://www.afriquejet.com/20130121318/Mali-Comoros-backs-military-intervention-in-Mali.html |title=Mali: Comoros backs military intervention in Mali |publisher=Afriquejet.com |date=21 January 2013 |accessdate=28 January 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130124054434/http://www.afriquejet.com/20130121318/Mali-Comoros-backs-military-intervention-in-Mali.html |archivedate=24 January 2013}}</ref> |{{flag|Czech Republic}}<ref>{{cite web|url=http://aktualne.centrum.cz/domaci/politika/clanek.phtml?id=770689|title=Czech government approved sending troops to Mali |publisher=aktuálně.cz |date=6 February 2013 |accessdate=6 February 2013}}</ref> |{{flag|Denmark}}<ref>{{cite web|title=Danmark sender transportfly ind i kampene i Mali (Denmark confirms sending transport planes to Mali skirmish)|url=http://politiken.dk/politik/ECE1867670/danmark-sender-transportfly-ind-i-kampene-i-mali/|work=Politiken|accessdate=18 January 2013|date=14 January 2012|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130115132351/http://politiken.dk/politik/ECE1867670/danmark-sender-transportfly-ind-i-kampene-i-mali/|archivedate=15 January 2013|df=dmy-all}}</ref><ref>[http://politiken.dk/politik/ECE1867670/danmark-sender-transportfly-ind-i-kampene-i-mali/ Denmark Confirms Sending Transport Planes to Mali Skirmish] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130115132351/http://politiken.dk/politik/ECE1867670/danmark-sender-transportfly-ind-i-kampene-i-mali/ |date=15 January 2013}}. ''Politiken'', 2013.</ref> |{{flag|Germany}}<ref name="AFP-Germany">{{cite news|title=Germany pledges two transport planes for Mali |url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gLCZvOIyoF3XB-cZRV3sf3Nw_LYA?docId=CNG.686473089b00d35ee260e32043cd391d.1b1 |accessdate=18 January 2013 |agency=Agence France-Presse |date=16 January 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130201200947/https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gLCZvOIyoF3XB-cZRV3sf3Nw_LYA?docId=CNG.686473089b00d35ee260e32043cd391d.1b1 |archivedate=1 February 2013}}</ref><ref>[https://www.theguardian.com/world/2013/jan/29/mali-nations-pledge-military-force Germany pledges third transport plane, 20&nbsp;m dollars for Mali] ''The Guardian'', Tuesday 29 January 2013</ref> |{{flag|Hungary}}<ref>{{cite web|url=http://www.kormany.hu/hu/honvedelmi-miniszterium/hirek/magyarorszag-tiz-kikepzovel-jarul-hozza-a-missziohoz |title=Magyarország tíz kiképzővel járul hozzá a misszióhoz |publisher=kormany.hu |date=14 February 2013 |language=Hungarian |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130729220142/http://www.kormany.hu/hu/honvedelmi-miniszterium/hirek/magyarorszag-tiz-kikepzovel-jarul-hozza-a-missziohoz |archivedate=29 July 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.politics.hu/20130214/defense-minister-says-hungary-seeking-involvement-in-mali-conflict/|title=Defense Minister says Hungary seeking involvement in Mali conflict|publisher=politics.hu|date=14 February 2013|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714210310/http://www.politics.hu/20130214/defense-minister-says-hungary-seeking-involvement-in-mali-conflict/|archivedate=14 July 2014|df=dmy-all}}</ref> |{{flag|Ireland}}<ref>{{cite news|url=http://www.irishtimes.com/newspaper/frontpage/2013/0214/1224330015385.html |title=Irish and British join forces in Mali mission |work=The Irish Times |date=January 1970 |accessdate=13 January 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130214014751/http://www.irishtimes.com/newspaper/frontpage/2013/0214/1224330015385.html |archivedate=14 February 2013}}</ref> |{{flag|Italy}}<ref name="Telegraph-Italy">{{cite news|title=Mali: Italy to offer France logistical support|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/mali/9806111/Mali-Italy-to-offer-France-logistical-support.html|accessdate=18 January 2013|newspaper=The Telegraph|date=16 January 2013|location=London|first=Nick|last=Squires}}</ref> |{{flag|India}}<ref name=toi1>{{cite news|title=India pledges $100m for Mali reconstruction|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-02-05/india/36763465_1_mali-intervention-mali-crisis-tuaregs|accessdate=6 February 2013|newspaper=The Times of India|date=5 February 2013|archivedate=4 October 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004232557/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-02-05/india/36763465_1_mali-intervention-mali-crisis-tuaregs}}</ref><ref name=toi2>{{cite news|title=India's reaction to Mali conflict differs from Syrian, Libyan crises|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-02-04/india/36741687_1_mali-army-mali-conflict-mali-crisis|accessdate=6 February 2013|newspaper=The Times of India|date=4 February 2013|archivedate=31 May 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130531185953/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-02-04/india/36741687_1_mali-army-mali-conflict-mali-crisis}}</ref><ref name="31 January 2013">{{cite web|title=India pledges $1 million to UN-backed mission to Mali|url=http://www.livemint.com/Politics/D6lcrpxXzETzxyUuFJYmlN/India-pledges-1-million-to-UNbacked-mission-to-Mali.html|publisher=Live Mint|accessdate=6 February 2013}}</ref><ref name=tet>{{cite news|title=India pledges USD one million to UN-backed mission to Mali|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-01-31/news/36658925_1_usd-afisma-malian-army|accessdate=6 February 2013|newspaper=The Economic Times|date=31 January 2013|archivedate=5 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305021005/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-01-31/news/36658925_1_usd-afisma-malian-army}}</ref><ref name=nti5f>{{cite news|title=India supports efforts at restoring order in Mali|url=http://www.newstrackindia.com/newsdetails/2013/02/05/424--India-supports-efforts-at-restoring-order-in-Mali-.html|accessdate=6 February 2013|newspaper=Newstrack India|date=5 February 2013|archivedate=23 April 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210423111536/https://www.newstrackindia.com/newsdetails/2013/02/05/424--India-supports-efforts-at-restoring-order-in-Mali-.html}}</ref> |{{flag|Japan}}<ref>{{cite web|url=http://www.voanews.com/content/japan-offers-new-aid-to-mali-sahel-region/1592733.html |title=Japan Offers New Aid to Mali, Sahel Region |publisher=Voice of America |date=29 January 2013 |accessdate=6 March 2013}}</ref> |{{flag|Mauritania}} |{{flag|Morocco}} |{{flag|Namibia}}<ref>{{cite web |url=http://www.az.com.na/politik/hilfe-fr-mali-zugesagt.163146.php |title=Hilfe für Mali zugesagt |publisher=Az.com.na |date=31 January 2013 |accessdate=6 March 2013 |archive-date=8 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160608032006/http://www.az.com.na/politik/hilfe-fr-mali-zugesagt.163146.php |dead-url=yes }}</ref> |{{flag|Nepal}} |{{flag|Netherlands}}<ref>{{cite news|title=Nederlands transport voor Franse missie Mali |url=http://www.blikopnieuws.nl/bericht/155005/Nederlands_transport_voor_Franse_missie_Mali.html |accessdate=19 January 2013 |publisher=Nieuws.nl |date=17 January 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130119060048/http://www.blikopnieuws.nl/bericht/155005/Nederlands_transport_voor_Franse_missie_Mali.html |archivedate=19 January 2013}}</ref> |{{flag|Poland}} |{{flag|Portugal}} |{{flag|Romania}}<ref name="Yahoo! România">{{cite web|url=http://ro.stiri.yahoo.com/militari-rom%C3%A2ni-trimi%C8%99i-%C3%AEn-misiunea-din-mali-063002488.html |title=Militari români, trimiși în misiunea din Mali |publisher=[[Yahoo!|Yahoo! România]] |date=6 February 2013 |language=Romanian |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130211014700/http://ro.stiri.yahoo.com/militari-rom%C3%A2ni-trimi%C8%99i-%C3%AEn-misiunea-din-mali-063002488.html |archivedate=11 February 2013}}</ref> |{{flag|Spain}}<ref>[http://www.cuartopoder.es/laespumadeldia/2013/01/13/espana-promete-ayuda-militar-y-apoyo-logistico-a-mali-en-la-guerra-contra-ansar-dine/ España confirma que intervendrá en Malí] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305031940/http://www.cuartopoder.es/laespumadeldia/2013/01/13/espana-promete-ayuda-militar-y-apoyo-logistico-a-mali-en-la-guerra-contra-ansar-dine/ |date=2016-03-05 }}. Cuartopoder, 2013.</ref><ref>[http://www.abc.es/espana/20130114/rc-espana-ofrece-avion-transporte-201301141451.html Spain provides a transport plane.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130118174648/http://www.abc.es/espana/20130114/rc-espana-ofrece-avion-transporte-201301141451.html |date=2013-01-18 }}. ABC, 2013.</ref> |{{flag|Turkey}} |{{flag|Ukraine}} |{{flag|United Arab Emirates}}<ref name="rappler">{{cite web|url=http://www.rappler.com/world/20238-mali-aid-offers-pour-in-army-chief-sets-sights-on-timbuktu|title=Mali aid offers pour in; Army chief sets sights on Timbuktu|publisher=Rappler.com|accessdate=28 January 2013}}</ref> |{{flag|United Kingdom}}<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-20999533|title=UK troops to assist Mali operation to halt rebel advance|publisher=BBC|date=14 February 2013|accessdate=14 January 2013}}</ref> |{{flag|United States}}<ref>{{cite web|title=US provide French air transport in Mali|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2013/01/201311813241652988.html|work=US to provide French air transport in Mali|publisher=Al Jazeera|accessdate=19 January 2013}}</ref> |{{flag|Western Sahara}} }} ---- '''''Non-state combatants:'''''<br />{{flagicon image|Bandera Provincia Carchi.svg}} [[Ganda Iso]]<br />{{flagicon image|Flag of the Arab Movement of Azawad.svg}} [[Arab Movement of Azawad|FLNA]]<ref name="FLNA">{{cite web|author=Par Europe1.fr avec AFP|url=http://www.europe1.fr/International/Mali-nouveau-groupe-arme-cree-dans-le-Nord-1027345/|title=Mali: nouveau groupe armé créé dans le Nord|publisher=Europe1.fr|accessdate=9 April 2012|archive-date=19 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019043544/http://www.europe1.fr/International/Mali-nouveau-groupe-arme-cree-dans-le-Nord-1027345/}}</ref><ref>{{Citation|title=New north Mali Arab force seeks to "defend" Timbuktu|first1=Bate|last1=Felix|first2=Adama|last2=Diarra|agency=Reuters|date=10 April 2012|url=https://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE83901120120410|access-date=2 October 2020|archive-date=19 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019185110/http://www.reuters.com/article/2012/04/10/ozatp-mali-north-idAFJOE83901120120410|dead-url=yes}}</ref><br />{{flagicon image|Drapeau du Mouvement pour le salut de l'Azawad.png}} [[Movement for the Salvation of Azawad|MSA]] (from 2016)<br />{{flagicon image|GATIA flag.svg}} [[GATIA]] (from 2014) | combatant2 = * {{flagicon image|MNLA flag.svg}} [[National Movement for the Liberation of Azawad]]<br />(MNLA) * Islamic Movement of Azawad<br />(MIA)<ref name="El País">{{cite web|url=http://internacional.elpais.com/internacional/2013/01/30/actualidad/1359531971_708206.html|title=El Ejército francés se detiene ante Kidal, el feudo de la minoría tuareg de Malí|author=Ediciones El País|work=EL PAÍS|accessdate=17 December 2014}}</ref> | combatant3 = {{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} [[القاعدہ]] * [[Jama'at Nasr al-Islam wal Muslimin]] (2017–present) * [[Al-Mourabitoun (militant group)|Al-Mourabitoun]] (2013–17) * [[Ansar al-Sharia (Mali)|Ansar al-Sharia]] (2012–present) * [[Ansar Dine]] (2012–17)<ref>{{cite news|title=Gunfire breaks out as Tuareg rebels enter northern Mali city |url=https://montrealgazette.com/news/Gunfire+breaks+Tuareg+rebels+enter+northern+Mali+city/6391463/story.html |publisher=montrealgazette.com |date=31 March 2012 |accessdate=1 April 2012}}{{dead link|date=May 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> * {{flagicon image|AQMI Flag.svg}} [[Al-Qaeda in the Islamic Maghreb|AQIM]] (2012–17) * [[Macina Liberation Front]] <br /> (2015–17)<ref name="reuters">{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/2015/08/19/us-mali-violence-idUSKCN0QO19320150819#2K2trL5OYpi7dI0s.97|title=Mali's Islamist conflict spreads as new militant group emerges|work=Reuters|accessdate=17 November 2015}}</ref> * [[Movement for Oneness and Jihad in West Africa|MOJWA]] (2011–13)<ref name="mojwa">{{cite news|title=Tuareg-jihadists alliance: Qaeda conquers more than half of Mali|url=http://www.middle-east-online.com/english/?id=51578|publisher=middle-east-online.com|date=4 April 2012|accessdate=6 April 2012|archivedate=9 November 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131109183026/http://www.middle-east-online.com/english/?id=51578}}</ref><ref name="ReferenceC">{{cite news|title=Islamist group claims responsibility for Mali attack that killed 5|url=https://www.reuters.com/article/2015/03/07/us-mali-attacks-group-idUSKBN0M30SN20150307|publisher=reuters.com|date=7 March 2015|accessdate=7 March 2015}}</ref> {{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} Nigerian jihadist volunteers * [[بوکوحرام]] (2012–13){{sfnp|Comolli|2015|pp=28, 103, 171}} * [[Ansaru]] (2012–13){{sfnp|Comolli|2015|pp=28, 103, 171}} ---- {{flag|Islamic State}} * Islamic State in the Greater Sahara | commander1 = {{flagicon|Mali}} [[Assimi Goïta]] (since August 2020)<br />{{flagicon|Mali}} [[Ibrahim Boubacar Keïta]] (September 2013-August 2020)<br />{{flagicon|Mali}} [[Dioncounda Traoré]] (April 2012–September 2013)<br />{{flagicon|Mali}} [[Amadou Sanogo]] (March–April 2012)<br />{{flagicon|Mali}} [[Amadou Toumani Touré]] (until March 2012)<br />{{flagicon|Mali}} [[Sadio Gassama]] (until March)<br />{{flagicon|Mali}} [[El Haji Ag Gamou]] (until March)<br />{{flagicon|France}} [[امینیول میکخواں]]<br />{{flagicon|France}} [[فرانسوا اولاند]]<br />{{flagicon|France}} [[Pierre de Villiers]]<br />{{flagicon|France}} [[Édouard Guillaud]]<br />{{flagicon|France}} Colonel [[Thierry Burkhard]]<br />{{flagicon|France}} [[Brigade General]] [[Gregory de Saint-Quentin]]<br /> {{flagicon|Nigeria}} [[Shehu Usman Abdulkadir]]<br />{{flagicon|Niger}} [[Yaye Garba]]<br />{{flagicon|Chad}} [[Mahamat Déby Itno]]<br /> {{flagicon|Chad}} [[Abdel Aziz Hassane Adam]] {{KIA}}<br /> {{flagicon|Chad}} [[Omar Bikomb]] {{Collapsible list |bullets = yes |title = full list |{{flagicon|Senegal}} [[Macky Sall]] |{{flagicon|Nigeria}} [[محمدو بوحاری]] |{{flagicon|Ivory Coast}} [[Alassane Ouattara]] |{{flagicon|Niger}} [[Mahamadou Issoufou]] |{{flagicon|Liberia}} [[George Weah]] |{{flagicon|Cape Verde}} [[Jorge Carlos Fonseca]] |{{flagicon|Guinea}} [[الفا کوندے]] |{{flagicon|Burkina Faso}} [[Roch Marc Christian Kaboré]] |{{flagicon|Togo}} [[Faure Gnassingbé]] |{{flagicon|Gambia}} [[Adama Barrow]] |{{flagicon|Sierra Leone}} [[Julius Maada Bio]] |{{flagicon|Benin}} [[Patrice Talon]] |{{flagicon|Ghana}} [[Nana Akufo-Addo]] |{{flagicon|Guinea-Bissau}} [[Umaro Sissoco Embaló]] |{{flagicon|Burundi}} [[Pierre Nkurunziza]] |{{flagicon|Chad}} [[ادریس دیبی]] |{{flagicon|Gabon}} [[علی بونگو اوندیمبا]] |{{flagicon|South Africa}} [[Cyril Ramaphosa]] |{{flagicon|Rwanda}} [[پال کگامے]] |{{flagicon|Tanzania}} [[جان موگوفلی]] |{{flagicon|Uganda}} [[یووری موسیونی]] |{{flagicon|China}} [[شی جنہاں پنگ]] |{{flagicon|Japan}} [[شینزو آبے]] |{{flagicon|Germany}} [[Frank-Walter Steinmeier]] |{{flagicon|Germany}} [[Ursula von der Leyen]] |{{flagicon|Sweden}} [[کارل شانزدہم گوستاف]] |{{flagicon|Estonia}} [[Kersti Kaljulaid]] }} ---- {{flagicon image|Flag of the Arab Movement of Azawad.svg}} [[Mohamed Lamine Ould Sidatt]] (NLFA)<br />{{flagicon image|Flag of the Arab Movement of Azawad.svg}} [[Housseine Khoulam]] (NLFA)<ref name="FLNA" /> | commander2 = {{flagicon|Azawad}} [[Bilal Ag Acherif]]<br />{{flagicon|Azawad}} [[Mahmoud Ag Aghaly]]<br />{{flagicon|Azawad}} [[Moussa Ag Acharatoumane]]<br />{{flagicon|Azawad}} [[Mohamed Ag Najem]]<ref>{{cite web|author=MISNA|url=http://www.eurasiareview.com/20012012-mali-fighting-in-north-the-new-touareg-war/|title=Mali: Fighting In North; The New Touareg War|publisher=Eurasia Review|date=20 January 2012|accessdate=7 March 2012}}</ref><br />Algabass Ag Intalla (MIA)<ref name="El País" /> | commander3 = {{flagicon image|AQMI Flag.svg}} [[Iyad Ag Ghaly]]<br />{{flagicon image|AQMI Flag.svg}} [[Mokhtar Belmokhtar]]<br /> {{flagicon image|AQMI Flag.svg}} [[Abdelhamid Abou Zeid]]{{KIA}}<ref name="bbc.com">{{cite news|title=France confirms death of Islamist commander Abou Zeid|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-21912281|publisher=bbc.com|date=23 March 2013|accessdate=23 March 2013}}</ref><ref name="lemonde.fr">{{cite news|title=L'Elysée et l'armée française ne confirment pas la mort d'Abou Zeid|url=http://www.lemonde.fr/afrique/article/2013/02/28/un-chef-d-aqmi-a-ete-tue-par-l-armee-francaise-au-mali_1840892_3212.html|publisher=lemonde.fr|date=28 February 2013|accessdate=1 March 2013}}</ref><br /> {{flagicon image|AQMI Flag.svg}} [[Abdelmalek Droukdel]]{{KIA}}<ref>{{cite web|title= Al-Qaeda chief in north Africa Abdelmalek Droukdel killed – France| url= https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-52943692| date= 5 June 2020| website= [[BBC News Online]]| accessdate= 6 June 2020}}</ref> <br /> {{flagicon image|AQMI Flag.svg}} [[Ahmed al-Tilemsi]]{{KIA}}<ref name="ReferenceC" /><br /> {{flagicon image|AQMI Flag.svg}} [[Omar Ould Hamaha]]{{KIA}}<ref>{{cite news|title=French air strikes kill wanted Islamist militant 'Red Beard' in Mali|url=https://www.reuters.com/article/2014/03/14/us-mali-islamists-idUSBREA2D13Z20140314|publisher=reuters.com|date=14 March 2014|accessdate=14 March 2014|archivedate=1 October 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001094329/http://www.reuters.com/article/2014/03/14/us-mali-islamists-idUSBREA2D13Z20140314}}</ref> | strength1 = {{flagicon|Mali}} 6,000–<br />7,000<ref>{{cite news|last=Laurence|first=Norman|title=Europe's Response to Mali Threat|url=https://blogs.wsj.com/brussels/2012/10/31/europes-response-to-mali-threat/|publisher=Wall Street Journal Blogs|accessdate=20 January 2013|date=31 October 2012}}</ref><br />(pre-war: ~12,150)<ref>{{cite news |last=Sylla |first=Coumba |title=Mali's bruised army plays second fiddle in offensive |url=http://za.news.yahoo.com/malis-bruised-army-plays-second-fiddle-offensive-165006560.html |archive-url=http://web.archive.bibalex.org/web/20130121101756/http://za.news.yahoo.com/malis-bruised-army-plays-second-fiddle-offensive-165006560.html |url-status=dead |archive-date=21 January 2013 |accessdate=20 January 2013 |agency=Agence France-Presse |date=17 January 2013 |df=dmy-all |archiveurl=http://web.archive.bibalex.org/web/20130121101756/http://za.news.yahoo.com/malis-bruised-army-plays-second-fiddle-offensive-165006560.html |archivedate=21 January 2013}}</ref><br /> {{flagicon|France}} 3,000 <ref>{{cite news|title=Two French journalists abducted, killed in Mali|url=http://www.nation.com.pk/international/03-Nov-2013/two-french-journalists-abducted-killed-in-mali|accessdate=15 December 2013|newspaper=[[دی نیشن (پاکستان)]]|date=3 November 2013}}</ref> <br />{{flagicon|Chad}} 2,000<ref name="Courier Mail-Chad" /> <br />{{flagicon|Nigeria}} 1,200<ref name="fr24" /><ref name="nigeriaboost">{{cite news|title=Mali army retakes key towns from rebels|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2013/01/2013118122039129487.html|accessdate=18 January 2013|publisher=Al Jazeera|date=18 January 2013}}</ref> <br />{{flagicon|Germany}} 1,000<ref name="dw.com" /> <br />{{flagicon|Togo}} 733<ref name="rappler" /> <br />{{flagicon|Sierra Leone}} 650<ref>{{cite web|url=http://graphic.com.gh/Inside-Africa/mali-conflict-donor-conference-raises-455m.html |title=Mali conflict: Donor conference raises $455m &#124; Inside Africa |publisher=Graphic.com.gh |date=29 January 2013 |accessdate=6 March 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130201003740/http://graphic.com.gh/Inside-Africa/mali-conflict-donor-conference-raises-455m.html |archivedate=1 February 2013}}</ref> <br />{{flagicon|Burkina Faso}} 500<ref name="fr24" /> <br />{{flagicon|Ivory Coast}} 500<ref name="rappler" /> <br />{{flagicon|Niger}} 500<ref name="fr24" /> <br />{{flagicon|Senegal}} 500<ref name="fr24" /> <br />{{flagicon|Netherlands}} 450<ref name="ReferenceB">{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/2014/07/09/us-mali-security-dutch-idUSKBN0FE1YF20140709|title=Dutch special forces in Mali tackle changing threat: minister|work=Reuters|accessdate=17 December 2014}}</ref> <br />{{flagicon|China}} 395<ref name="armyrecognition.com" /> <br />{{flagicon|Benin}} 300<ref name="fr24" /> <br />{{flagicon|Sweden}} 250 (2017)<ref>{{cite web|url=http://www.forsvarsmakten.se/en/archived-pages/about/our-mission-in-sweden-and-abroad/current-missions/mali-minusma/|title=Mali – MINUSMA|first=Swedish Armed|last=Forces|website=Försvarsmakten|accessdate=26 July 2017|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171012015122/http://www.forsvarsmakten.se/en/archived-pages/about/our-mission-in-sweden-and-abroad/current-missions/mali-minusma/|archivedate=12 October 2017|df=dmy-all}}</ref> <br />{{flagicon|Canada}} 250<ref name=https://globalnews.ca/news/5096319/canadian-peacekeepers-mali-french-counter-terrorism-troops /> <br />{{flagicon|Guinea}} 144<ref name="fr24" /> <br />{{flagicon|Ghana}} 120<ref name="fr24" /> <br />{{flagicon|Estonia}} 50<ref name="err.ee" /> <br />{{flagicon|Liberia}} ~50<ref>[http://www.voanews.com/content/liberia-parliament-mali-troop-commitment/1590613.html Liberian legislature approves troop commitment to Mali] Voice of America, 25 January 2013</ref> <br />'''Total:''' 23,564+ ---- {{flagicon|European Union}} 545 ([[EUTM Mali|EUTM]])<ref name="BBC News" /><br /> {{Collapsible list |bullets = yes |title = full list |{{flagicon|France}} 207(command)<ref name="BBC News" /> |{{flagicon|Germany}} 73<ref name="BBC News" /> |{{flagicon|Spain}} 59<ref>{{cite web|url=http://politica.elpais.com/politica/2013/02/13/actualidad/1360772714_134583.html?rel=rosEP|title=España enviará 30 soldados a Malí para proteger a los instructores europeos|author=Ediciones El País|work=EL PAÍS|accessdate=17 December 2014}}</ref> |{{flagicon|UK}} 40<ref name="BBC News" /> |{{flagicon|Czech Republic}} 33<ref>{{cite web|url=http://aktualne.centrum.cz/czechnews/clanek.phtml?id=770780|title=Czech government approves sending troops to Mali|work=Aktuálně.cz – Víte co se právě děje|accessdate=17 December 2014}}</ref> |{{flagicon|Belgium}} 31<ref name="BBC News" /> |{{flagicon|Poland}} 20<ref name="BBC News" /> |{{flagicon|Italy}} 14<ref>[[:it:European Union Training Mission]]</ref> |{{flagicon|Sweden}} 14 |{{flagicon|Finland}} 10 |{{flagicon|Hungary}} 10 |{{flagicon|Ireland}} 8 |{{flagicon|Austria}} 7 |{{flagicon|Bulgaria}} 4 |{{flagicon|Greece}} 4 |{{flagicon|Slovenia}} 3 |{{flagicon|Estonia}} 2 |{{flagicon|Lithuania}} 2 |{{flagicon|Latvia}} 2 |{{flagicon|Luxembourg}} 1 |{{flagicon|Portugal}} 1 |{{flagicon|Romania}} 1<ref name="Yahoo! România" /> |}} ---- ~500 (FLNA)<ref name="FLNA" /> | strength2 = {{flagicon|Azawad}} 3,000<ref name="detials" /><ref name="dailystar.com.lb">{{cite web|url=http://www.dailystar.com.lb/News/International/2012/Apr-02/168928-al-qaeda-unlikely-to-profit-from-mali-rebellion-experts.ashx#axzz1quEeCoBI|title=Al-Qaeda unlikely to profit from Mali rebellion: experts|author=Sofia Bouderbala|date=2 April 2012|work=The Daily Star|accessdate=3 April 2012}}</ref> | strength3 = {{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} 1,200–3,000<ref name="france" /><ref>{{cite news|title=Analysis: French early strike shakes up Mali intervention plan|url=https://www.reuters.com/article/2013/01/13/us-mali-intervention-risks-idUSBRE90C0F520130113|agency=Reuters|date=13 January 2013|accessdate=2 October 2020|archivedate=23 November 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151123235211/http://www.reuters.com/article/2013/01/13/us-mali-intervention-risks-idUSBRE90C0F520130113}}</ref> * Boko Haram: 100<ref>{{cite news|title=Traore readies to take over in Mali|url=http://www.news24.com/Africa/News/Traore-readies-to-take-over-in-Mali-20120411|publisher=news24.com|date=12 April 2012|accessdate=12 April 2012}}</ref> * Ansar Dine: 300<ref name="dailystar.com.lb" /> | casualties1 = {{flagicon|Mali}} 181+ killed,<ref>2 killed (17–19 January),[https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/mali/9026722/Fierce-clashes-between-Malian-army-and-Tuareg-rebels-kill-47.html] 160 killed (24–25 January),[http://www.haaretz.com/opinion/making-sense-of-mali-1.423899] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130206075147/http://www.haaretz.com/opinion/making-sense-of-mali-1.423899 |date=2013-02-06 }} 19 killed (16 February), [https://www.reuters.com/article/2012/02/17/ozatp-mali-rebellion-idAFJOE81G00Q20120217] total of 181 reported killed</ref><br /> 400 captured<ref name=Desprisonniers>{{cite web|url=http://www.elwatan.com/actualite/des-prisonniers-crient-leur-detresse-08-04-2012-165945_109.php|title=Des prisonniers crient leur détresse|publisher=El Watan|date=8 April 2012|language=French|accessdate=9 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120409135846/http://www.elwatan.com/actualite/des-prisonniers-crient-leur-detresse-08-04-2012-165945_109.php|archive-date=9 April 2012|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><br /> '''Total:'''<br />1,000–1,500+ killed, captured or deserted (by April 2012)<ref name="detials" /> ---- {{flagicon|Mali}} 417+ killed<ref>63 killed (Jan.-March 2013),[https://web.archive.org/web/20160313110134/http://en.starafrica.com/news/63-mali-soldiers-600-islamists-killed-this-year.html] 50 killed (May 2014),[https://www.reuters.com/article/us-mali-fighting/mali-says-50-soldiers-killed-in-kidal-fighting-idUSBREA4P00220140526] 3 killed (9 Feb. 2016),[https://www.bbc.com/news/world-africa-35537974] 3 killed (12 Feb. 2016),[https://www.hindustantimes.com/world/six-un-peacekeepers-among-9-killed-in-mali-by-suspected-islamists/story-N3AWUVJe4nCF17y8Vyj0LP.html] 5 killed (27 May 2016),[https://www.france24.com/en/20160529-mali-five-un-soldiers-killed-blue-helmets-sevare] 17 killed (19 July 2016),[https://www.bbc.com/news/world-africa-36838896] 5 killed (12 Jan. 2017),[https://www.aa.com.tr/en/africa/5-malian-soldiers-killed-in-landmine-explosion/725648] 5 killed (17 June 2017),[https://www.aljazeera.com/news/2017/06/soldiers-killed-attack-mali-military-camp-170617183113559.html] 8 killed (9 July 2017),[https://www.voanews.com/africa/bodies-8-slain-soldiers-found-northern-mali] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200923034935/https://www.voanews.com/africa/bodies-8-slain-soldiers-found-northern-mali |date=2020-09-23 }} 2 killed (14 Aug. 2017),[https://edition.cnn.com/2017/08/15/africa/un-mission-timbuktu-attacked/index.html] 1 killed (Nov. 2017),[https://www.bbc.com/news/world-africa-42120618] 14 killed (27 Jan. 2018),[https://www.aljazeera.com/news/2018/01/malian-soldiers-killed-al-qaeda-attack-army-base-180127165051479.html] 6 killed (27 Feb. 2018),[https://apnews.com/e35274718b3d44be8171f1233d954345] 41 killed (30 Sep. 2019),[https://apnews.com/3997fca217b84865815ce88e4bc05bf9] 77 killed (Nov. 2019),[https://www.voanews.com/africa/54-killed-attack-mali-military-post][https://www.voanews.com/africa/mali-army-says-24-soldiers-17-militants-killed-attack-northern-patrol] 20 killed (26 Jan. 2020),[https://www.reuters.com/article/us-mali-security/twenty-soldiers-killed-in-mali-attack-government-says-idUSKBN1ZP0H7] 9 killed (15 Feb. 2020),[https://www.bbc.com/news/world-africa-51511686] 30 killed (19 March 2020),[https://middle-east-online.com/en/around-30-mali-soldiers-killed-jihadist-attack] 25 killed (6 April 2020),[https://www.france24.com/en/20200407-25-soldiers-killed-suspected-jihadist-attack-in-northern-mali-says-government] 24 killed (15 June 2020),[https://apnews.com/ba3e87fb3fa8e257c82555f01807c6ce] 9 killed (2 July 2020),[https://www.aljazeera.com/news/2020/07/mali-soldiers-killed-ambush-army-200703174541788.html] total of 417 reported killed</ref><br /> {{Flagicon|Chad}} 100 killed<ref>38 killed (Jan.-April 2013),[http://www.dailystar.com.lb/News/International/2013/Aug-27/228933-malis-new-president-thanks-chad-for-support-against-islamists.ashx] 36 killed (May 2013-Oct. 2016),[https://www.econstor.eu/bitstream/10419/197638/1/87819276X.pdf] 9 killed (2017),[https://www.un.org/press/en/2018/org1663.doc.htm] 2 killed (2018),[https://www.un.org/press/en/2019/org1684.doc.htm] 12 killed (2019),[https://www.un.org/press/en/2020/org1707.doc.htm] 3 killed (10 May 2020),[https://www.dw.com/en/three-un-troops-killed-in-mali/a-53387633] total of 100 reported killed</ref><br /> {{flagicon|France}} 47 killed<ref>See {{ill|French military casualties in Mali and the Sahel|fr|Pertes militaires françaises au Mali et au Sahel}} for more details and citations.</ref><br /> {{flagicon|Guinea}} 16 killed<ref>2 killed (2015),[https://www.un.org/press/en/2016/org1624.doc.htm] 7 killed (2016),[https://www.un.org/press/en/2017/org1643.doc.htm] 4 killed (8 June 2017),[https://www.un.org/press/en/2018/org1663.doc.htm] 3 killed (2019),[https://www.un.org/press/en/2020/org1707.doc.htm] total of 16 reported killed</ref><br /> {{flagicon|Niger}} 15 killed<ref>1 killed (2015),[https://www.un.org/press/en/2016/org1624.doc.htm] 9 killed (3 Oct. 2014),[https://www.aljazeera.com/news/africa/2014/10/nine-un-peacekeepers-killed-mali-ambush-201410312210524407.html] 4 killed (2017),[https://www.un.org/press/en/2018/org1663.doc.htm] 1 killed (2018),[https://www.un.org/press/en/2019/org1684.doc.htm] total of 15 reported killed</ref><br /> {{flagicon|Burkina Faso}} 14 killed<ref>1 killed (2013),[https://web.archive.org/web/20160313110134/http://en.starafrica.com/news/63-mali-soldiers-600-islamists-killed-this-year.html] 3 killed (2014),[https://www.un.org/press/en/2015/org1593.doc.htm] 6 killed (2015),[https://www.un.org/press/en/2016/org1624.doc.htm] 1 killed (2017),[https://www.un.org/press/en/2018/org1663.doc.htm] 3 killed (2018),[https://www.un.org/press/en/2019/org1684.doc.htm] total of 14 reported killed</ref><br /> {{flagicon|Bangladesh}} 10 killed<ref>1 killed (25 May 2015),[http://www.thedailystar.net/frontpage/peacekeeper-killed-mali-88057] 2 died (15 May 2016),[https://www.thedailystar.net/city/2-bangladesh-un-peacekeepers-die-mali-storm-1224748] 3 killed (2017),[https://www.un.org/press/en/2018/org1663.doc.htm] 4 killed (2018),[https://www.un.org/press/en/2019/org1684.doc.htm] 1 died (6 Aug. 2019),[https://www.thedailystar.net/country/bangladeshi-police-dies-united-nations-peacekeeping-mission-1782517] total of 10 reported killed</ref><br /> {{flagicon|Togo}} 9 killed<ref>1 killed (2013),[http://www.malijet.com/en-direct-du-front/63505-guerre-au-mali-au-moins-1-mort-dans-les-rangs-des-togolais.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624093626/http://www.malijet.com/en-direct-du-front/63505-guerre-au-mali-au-moins-1-mort-dans-les-rangs-des-togolais.html |date=2021-06-24 }} 6 killed (2016),[https://www.un.org/press/en/2017/org1643.doc.htm] 1 killed (2017),[https://www.un.org/press/en/2018/org1663.doc.htm] 1 killed (2019),[https://www.un.org/press/en/2020/org1707.doc.htm] total of 9 reported killed</ref><br /> {{flagicon|Nigeria}} 5 killed<ref>2 killed (21 Jan. 2013),[http://www.irinnews.org/report/97301/islamists-kill-nigerian-soldiers-heading-to-mali] 2 killed (6 May 2013),[http://www.foxnews.com/world/2013/05/06/official-nigerian-military-plane-aiding-northern-mali-operation-crashes-in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924182524/http://www.foxnews.com/world/2013/05/06/official-nigerian-military-plane-aiding-northern-mali-operation-crashes-in/ |date=2015-09-24 }} 1 killed (2019),[https://www.un.org/press/en/2020/org1707.doc.htm] total of 5 reported killed</ref><br /> {{flagicon|Netherlands}} 4 killed<ref>[https://www.thedefensepost.com/2018/06/15/netherlands-end-mali-minusma-contribution/ Netherlands to end Mali peacekeeping contribution in May]</ref><br /> {{flagicon|Egypt}} 3 killed<ref name="alaraby.co.uk">{{cite web|url=https://www.alaraby.co.uk/english/news/2019/4/20/egyptian-peacekeeper-killed-in-mali-attack|title=Egyptian peacekeeper killed in Mali attack|accessdate=21 April 2019}}</ref><ref name="egypt" /><br /> {{flagicon|Senegal}} 3 killed<ref>{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2013/12/car-bomb-kills-2-un-peacekeepers-mali-20131214144813908884.html|title=Car bomb kills UN peacekeepers in Mali |website=aljazeera.com |accessdate=26 July 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-mali-un-france-idUSKCN0HW1WN20141007|title=Senegalese peacekeeper killed in rocket attack on northern Mali base|date=7 October 2014|accessdate=26 July 2017|via=Reuters}}</ref><br /> {{flagicon|Germany}} 2 killed<ref>[https://www.reuters.com/article/mali-un-crash/two-germans-killed-in-u-n-helicopter-crash-in-north-mali-idUSL5N1KH86Z Two Germans killed in U.N. helicopter crash in north Mali]</ref><br /> {{flagicon|Sri Lanka}} 2 killed<ref name="un2019">{{Cite news|url=https://www.un.org/press/en/2020/org1707.doc.htm|title=United Nations Staff Union President Urges States to Enhance Peacekeeper Security, as Targeted Attacks Kill 424 'Blue Helmets', Civilian Personnel in Last Decade |publisher=United Nations |access-date=2020-03-30}}</ref><br /> {{flagicon|Benin}} 1 killed<ref name="un2019" /> {{flagicon|Cambodia}} 1 dead<ref name="covid-19">{{cite web|url=https://apnews.com/fc2d244592400fb16dabce2c26d1a82c|title=UN announces first 2 deaths of UN peacekeepers from COVID-19|accessdate=30 May 2020}}</ref><br /> {{flagicon|China}} 1 killed<ref>{{cite web|url=http://thediplomat.com/2016/06/chinese-peacekeeper-killed-in-mali-attack/|title=Chinese Peacekeeper Killed in Mali Attack|first=Shannon Tiezzi, The|last=Diplomat|accessdate=26 July 2017}}</ref><br /> {{flagicon|El Salvador}} 1 dead<ref name="covid-19" /><br /> {{flagicon|Portugal}} 1 killed<ref>{{cite web|url=https://apnews.com/ed0e20d0963746648cad6a7a46a70063|title=Portugal says 1 of its soldiers killed in Mali terror attack|date=19 June 2017|accessdate=19 June 2017}}</ref> <br /> {{flagicon|Liberia}} 1 killed<ref name="news24.com">{{cite web|url=http://www.news24.com/Africa/News/un-peacekeeper-killed-in-mali-identified-as-liberian-20170505|title=UN peacekeeper killed in Mali identified as Liberian|accessdate=26 July 2017}}</ref> | casualties2 = {{flagicon|Azawad}} 6–65 killed<br />(Conflict with Malian Army)<ref name=kill47>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/mali/9026722/Fierce-clashes-between-Malian-army-and-Tuareg-rebels-kill-47.html|title=Fierce clashes between Malian army and Tuareg rebels kill 47|work=The Daily Telegraph|date=19 January 2012 |archivedate=14 October 2012|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BPQ1JyfE?url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/mali/9026722/Fierce-clashes-between-Malian-army-and-Tuareg-rebels-kill-47.html|location=London}}</ref><ref name=Reut73>{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/maliNews/idAFL5E8D407420120205|title=Mali says 20 rebels killed, thousands flee|agency=Reuters|date=5 February 2012|accessdate=7 March 2012|archivedate=1 November 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131101151252/http://www.reuters.com/article/2012/02/05/mali-rebels-attack-idAFL5E8D407420120205}}</ref><ref>{{cite news|title=Heavy fighting in north Mali, casualties reported|url=https://www.reuters.com/article/2012/02/17/ozatp-mali-rebellion-idAFJOE81G00Q20120217|accessdate=11 January 2013|agency=Reuters|date=7 February 2012}}</ref> ---- 26–123 killed<br />(Conflict with Islamists)<ref name=AFP306>{{cite news|url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jd17HpOQd9fm43sEXIKYc2Okw-IQ?docId=CNG.d0196da202fadb24721b10ebdc7572ae.b61 |title=Mali: au moins 35 morts dans les affrontements islamistes/Touareg à Gao |language=French |date=30 June 2012 |agency=Agence France-Presse |accessdate=30 June 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130122182826/https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jd17HpOQd9fm43sEXIKYc2Okw-IQ?docId=CNG.d0196da202fadb24721b10ebdc7572ae.b61 |archivedate=22 January 2013}}</ref><ref name=21dead>{{cite web |url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hBFw8aQMUwyILkE0faoge_v3a2Tw?docId=CNG.5a399b35f2fd7797cbca9a2f17c8ca72.5a1 |title=Islamists seize north Mali town, at least 21 dead in clashes |date=27 June 2012 |accessdate=12 January 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/6COAOi3jn?url=http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hBFw8aQMUwyILkE0faoge_v3a2Tw?docId=CNG.5a399b35f2fd7797cbca9a2f17c8ca72.5a1 |archivedate=23 November 2012 |df=dmy-all}}</ref><ref name=breaks /><ref name=someunarmed /><br /> ---- 60 captured<ref name=21dead /><ref name=someunarmed /><br /> 17–19 killed (2013) | casualties3 = {{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} 115 killed<br />(Conflict with Tuaregs)<ref name=AFP306 /><ref name=21dead /><ref name=breaks /><ref name=someunarmed /> ---- {{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} 625 killed<br />(French intervention) | notes = '''Displaced:''' <br />~144,000 refugees abroad<ref name="Courier Mail-Chad" /><br /> ~230,000 [[internally displaced person]]s<ref name="Courier Mail-Chad" /><br /> Total: ≈374,000<ref name="Tran- 17 January">{{cite news|last=Tran|first=Mark|title=Mali refugees flee across borders as fighting blocks humanitarian aid|url=https://www.theguardian.com/global-development/2013/jan/17/mali-refugees-borders-fighting-humanitarian-aid|accessdate=18 January 2013|newspaper=The Guardian|date=17 January 2013|location=London}}</ref> }} {{Campaignbox Northern Mali conflict (2012–present)}} '''مالی جنگ''' یا '''مالیئن خانہ جنگی''' تنازعات دا اک سلسلہ اے جو افریقہ وچ [[مالی|مالی دے]] شمالی تے جنوبی حصےآں دے درمیان جنوری 2012 تو‏ں شروع ہويا سی۔ 16 جنوری 2012 نو‏‏ں ، متعدد باغی گروپاں نے شمالی [[مالی|مالی دے]] لئے آزادی یا اس تو‏ں زیادہ خودمختاری دے لئی مالی حکومت دے خلاف اک لڑائی لڑنا شروع کيت‏ی سی ، جسنو‏ں انہاں نے [[ازواد]] کہیا سی۔ نیشنل موومنٹ فار لبریشن آف اوازواد (ایم این ایل اے) ، مالی دے اس علاقے نو‏‏ں [[طوراق|تیورگ عوام]] دے لئی اک آزاد وطن بنانے د‏‏ی جدوجہد کرنے والی تنظیم ، نے اپریل 2012 تک اس خطے دا کنٹرول سنبھال لیا سی۔ 22 مارچ 2012 نو‏‏ں ، صدر عمادو تومانی ٹورے نو‏‏ں صدارتی انتخابات ہونے تو‏ں اک ماہ پہلے ، بحران تو‏ں نمٹنے دے لئی بغاوت دے دوران بغاوت تو‏ں برطرف کردتا گیا سی۔ <ref name="aljazeera1">{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2012/03/201232251320110970.html|title=Mali soldiers say president toppled in coup – Africa|publisher=Al Jazeera|date=22 March 2012|accessdate=22 March 2012}}</ref> شورش پسند فوجیاں نے اپنے آپ نو‏‏ں بحالی برائے جمہوریت تے ریاست (سی این آر ڈی آر) دے لئی قومی کمیٹی قرار دیندے ہوئے ، اقتدار سنبھال لیا تے مالی دے دستور نو‏‏ں معطل کردتا۔ <ref>Associated Press, "Coup Leader Reinstates Mali's Constitution", ''Express'', 2 April 2012. p. 8.</ref> بغاوت دے بعد عدم استحکا‏م دے نتیجے وچ ، مالی دے تن سب تو‏ں وڈے شمالی شہراں [[کڈال|کِدل]] ، [[گاو]] تے [[ٹمبکٹو]] اُتے باغیاں نے مسلسل تن دن زیر کيتا۔ 5 اپریل 2012 نو‏‏ں ، ڈوینٹازا اُتے گرفت دے بعد ، ایم این ایل اے نے کہیا کہ اس نے اپنے اہداف نو‏‏ں پورا کرلیا اے تے اسنو‏ں جارحانہ اقدام قرار دتا ا‏‏ے۔ اگلے دن ، اس نے شمالی ملک د‏‏ی آزادی نو‏‏ں ملک دے باقی حصےآں تو‏ں آزادی دا اعلان کردے ہوئے ، اس دا ناں عوض رکھ دتا۔ ابتدائی طور اُتے ایم این ایل اے نو‏‏ں اسلام پسند گروپ انصار ڈائن د‏‏ی حمایت حاصل سی۔ ملیان فوج نو‏‏ں شمالی مالی تو‏ں نکالنے دے بعد ، انصار ڈائن تے متعدد چھوٹے اسلام پسند گروہاں نے سخت [[شریعت|شرعی قانون]] نافذ کرنا شروع کردتا۔ ایم این ایل اے تے اسلام پسنداں نے اک متنازعہ نويں ریاست دے لئی اپنے متضاد نظریات نو‏‏ں مصالحت کرنے دے لئی جدوجہد کيتی۔ اس دے بعد ، ایم این ایل اے نے مغرب افریقہ وچ موومنٹ فار وحدت تے جہاد (مجو وا / مجاو) سمیت ، انصار ڈائن تے ہور اسلام پسند گروہاں دے خلاف لڑنا شروع کيتا ، جو اسلامی مغرب وچ القاعدہ دا اک جداگانہ گروپ ا‏‏ے۔ 17 جولائ‏ی 2012 تک ، ایم این ایل اے نے مالی دے شمالی علاقےآں دے بیشتر شہراں دا کنٹرول اسلام پسنداں دے ہتھو‏ں کھو دتا سی۔ مالی د‏‏ی حکومت نے شمال نو‏‏ں دوبارہ قبضہ کرنے دے لئی غیر ملکی فوجی مدد کيت‏ی درخواست کيتی۔ 11 جنوری 2013 نو‏‏ں ، [[فرانسیسی مسلح افواج|فرانسیسی فوج]] نے اسلام پسنداں دے خلاف آپریشن شروع کيتا۔<ref name="france2">{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2013/01/2013111135659836345.html|title=France begins Mali military intervention|date=11 January 2013|publisher=[[الجزیرہ]]|accessdate=11 January 2013}}</ref> [[افریقی اتحاد|افریقی یونین دی]] ہور ریاستاں تو‏ں افواج نو‏‏ں فوری طور اُتے تعینات کيتا گیا سی۔ 8 فروری تک ، اسلامی اتحاد دے زیر قبضہ بین الاقوامی اتحاد د‏‏ی مدد تو‏ں ، ملیان فوج نے دوبارہ قبضہ کرلیا۔ تیواریگ علیحدگی پسنداں نے وی اسلام پسنداں دے خلاف لڑائی جاری رکھی اے ، حالانکہ ایم این ایل اے اُتے ایہ وی الزام عائد کيتا گیا اے کہ اوہ مالی فوج دے خلاف حملے کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{cite news|url=http://www.globalpost.com/dispatch/news/afp/130322/five-malians-killed-ambush-blamed-tuareg-army|title=Five Malians killed in ambush blamed on Tuareg: army|agency=Agence France-Presse|date=22 March 2013|accessdate=23 March 2013}}</ref> حکومت تے تیورگ باغیاں دے وچکار امن معاہدے اُتے 18 جون 2013 نو‏‏ں دستخط ہوئے ، اُتے 26 ستمبر 2013 نو‏‏ں باغیاں نے امن معاہدے تو‏ں دستبردار ہوک‏ے دعویٰ کيتا کہ حکومت نے اس معاہدے تو‏ں متعلق اپنے وعدےآں دا احترام نئيں کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Thomson Reuters Foundation|url=http://www.trust.org/item/20130927071806-0qx16/?source=dpagehead|title=Mali Tuareg separatists suspend participation in peace process|publisher=Trust.org|date=|accessdate=2014-02-11|archivedate=2015-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150107231752/http://www.trust.org/item/20130927071806-0qx16/?source=dpagehead}}</ref> لڑائی حالے وی جاری اے حالانکہ فرانسیسی افواج دے انخلا دا شیڈول ا‏‏ے۔ <ref name="ReferenceA">{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2013/12/france-prepares-withdraw-mali-troops-2013122533517743742.html|title=France prepares to withdraw Mali troops – Africa|publisher=Al Jazeera English|date=|accessdate=2014-02-11}}</ref> A جنگ بندی معاہدے وچ فروری 2015 19 اُتے دستخط کيتا گیا سی [[الجزائر شہر]] ، [[الجزائر]] ، لیکن اکا دکا دہشت گردانہ حملےآں وچ ہن وی پائے جاندے نيں.<ref name="ceasefire">{{حوالہ ویب|url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=50289#.VQE-cPnF9Fw|title=Deploring ongoing violence, UN rights expert urges Malian parties to work together towards lasting peace|publisher=United Nations News Center|date=|accessdate=2015-03-12}}</ref> 15 اپریل 2015 نو‏‏ں راجگڑھ وچ امن معاہدے اُتے دستخط کرنے دے باوجود ، نچلی سطح اُتے لڑائی جاری ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.worldpoliticsreview.com/insights/27306/how-mali-is-pursuing-justice-for-a-war-that-never-really-ended|title=How Mali Is Pursuing Justice for a War That Never Really Ended|website=worldpoliticsreview.com|accessdate=2019-10-08}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/world-report/2019/country-chapters/mali|title=World Report 2019: Rights Trends in Mali|date=2019-01-04|website=Human Rights Watch|language=en|accessdate=2019-10-08}}</ref> == پس منظر == 1990 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ [[طوراق|توارگ]] تے [[عرب قوم|عرب]] [[خانہ بدوش|کے خانہ بدوشاں]] نے موویمنٹ پاپولیری ڈی ایل اواز / اوازواد پیپلز موومنٹ (ایم پی اے) تشکیل دتا تے مالی دے شمالی حصے د‏‏ی آزادی دے لئی جنگ دا اعلان کيتا۔ <ref name="uppsalaconflictdataprogram.wordpress.com">Backgrounder: Situation in Mali, Ralph Sundberg, 5 June 2012, [[Uppsala Conflict Data Program]], http://uppsalaconflictdataprogram.wordpress.com/2012/06/05/backgrounder-situation-in-mali/</ref> 1991 تے 1995 وچ مالی د‏‏ی حکومت دے نال امن معاہداں دے باوجود سابقہ تیاریگ جنگجوواں ، جو مالی د‏‏ی فوج وچ شامل ہوگئے سن ، دے درمیان ودھدی ہوئی عدم اطمینان د‏‏ی وجہ تو‏ں ، 2007 وچ نويں لڑائی شروع ہوگئی۔ تاریخی طور اُتے سیکولر تے اسلام پسند گروہاں دے وچکار اتحاد نو‏‏ں برقرار رکھنے وچ دشواری دا سامنا کرنے دے باوجود قومی تحریک برائے آزادی آف آزادی نے اسلامی مغرب وچ اسلام پسند گروپاں انصار ڈائن تے القاعدہ تو‏ں اتحاد کيتا تے 2012 دے شمالی مالی تنازعہ دا آغاز کيتا۔ ایم این ایل اے شورش تو‏ں پہلے قومی تحریک برائے ایمواز (ایم این اے) دے ناں تو‏ں جانے والی اک سیاسی تحریک دا اک مرکز سی۔ <ref name="apress">{{حوالہ ویب|last=Andy Morgan|url=http://thinkafricapress.com/mali/causes-uprising-northern-mali-tuareg|title=The Causes of the Uprising in Northern Mali|publisher=Think Africa Press|date=6 February 2012|accessdate=7 March 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120209055102/http://thinkafricapress.com/mali/causes-uprising-northern-mali-tuareg|archivedate=9 February 2012}}</ref> [[لیبیا خانہ جنگی (2011ء)|لیبیا د‏‏ی خانہ جنگی دے]] خاتمے دے بعد ، ہتھیاراں د‏‏ی اک آمد نے انہاں دے آزادی دے مطالبے وچ تیاریگ نو‏‏ں مسلح کردتا۔ اس بغاوت د‏‏ی طاقت تے بھاری ہتھیاراں دے استعمال ، جو پچھلے تنازعات وچ موجود نئيں سن ، دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ انہاں نے مالیہ دے عہدیداراں تے مبصرین نو‏‏ں حیرت وچ مبتلا کردتا۔ اگرچہ [[طوراق|توارگاں]] دا غلبہ اے ، اُتے ، MNLA نے دعوی کيتا اے کہ اوہ ہور نسلی گروہاں د‏‏ی وی نمائندگی کردا اے ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.lemonde.fr/afrique/article/2012/01/25/dans-le-nord-du-mali-les-touareg-du-mnla-lancent-un-nouveau-defi-arme-a-l-etat_1634378_3212.html|title=Dans le nord du Mali, les Touaregs du MNLA lancent un nouveau défi armé à l'Etat|language=French|website=Le Monde|accessdate=7 March 2012}}</ref> تے کچھ عرب رہنماواں دے نال مبینہ طور اُتے انہاں وچ شامل ہويا۔ <ref name="apress"/> ایم این ایل اے دے رہنما بلال اگ اچارف نے کہیا کہ مالی اُتے حملہ ہوئے رہیا سی کہ اوہ یا تاں [[صحرائے اعظم|سہارن]] عوام نو‏‏ں اپنا حق خود ارادیت داں یا اوہ خود اسنو‏ں لے جاواں گے۔ <ref name="history">{{حوالہ ویب|last=Ibrahim|first=Jibrin|url=http://allafrica.com/stories/201203260286.html|title=West Africa: Mali and the Azawad Question|publisher=allAfrica.com|date=26 March 2012|accessdate=2 April 2012}}</ref> اک ہور [[طوراق|توارگ]] اکثریت‏ی گروپ ، اسلام پسند انصار ڈائن ( ''دفاع دے عقیدہ'' ) ، نے ابتدائی طور اُتے ایم این ایل اے دے نال مل ک‏ے حکومت دے خلاف لڑائی کيتی۔ ایم این ایل اے دے برخلاف ، اس نے آزادی د‏‏ی تلاش نئيں کيت‏‏ی بلکہ پورے مالی وچ اسلامی قانون ( [[شریعت]] ) نافذ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اس تحریک دے رہنما ایاد اگ غالی سن 1990 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ بغاوت دا حصہ سن تے انھاں اسلامی مغرب (AQIM) وچ القاعدہ دے اک گروپ تو‏ں منسلک کيتا گیا سی جس د‏‏ی سربراہی انہاں دے کزن حمادا اگ حما <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5it6uaNq2Rlg0TWFZ9eDufiqjpGgA?docId=CNG.1917c4fef3978cd3368f40fb9f61aca9.5a1|title=AFP: Islamist fighters call for Sharia law in Mali|date=13 March 2012|accessdate=22 March 2012|archiveurl=https://www.webcitation.org/6COdUsZk0?url=http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5it6uaNq2Rlg0TWFZ9eDufiqjpGgA?docId=CNG.1917c4fef3978cd3368f40fb9f61aca9.5a1|archivedate=23 November 2012}}</ref> دے نال نال الجزائر Département du Renseignement et de la Sécurité (DRS) د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref name="detials">{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/indepth/opinion/2012/03/20123208133276463.html|title=Mali's Tuareg rebellion: What next?|last=Jeremy Keenan|publisher=Al Jazeera|date=20 March 2012|accessdate=23 March 2012}}</ref> مالی اک ہی وقت وچ کئی بحراناں تو‏ں گزر رہیا سی جس نے تنازعے دے عروج نو‏‏ں پسند کيتا: <ref>Marc Fonbaustier, [http://marcfonbaustier.tumblr.com/post/25158046866/mali-a-case-study-of-a-complex-african-crisis Mali: A case study of a complex African crisis], ''Marcfonbaustier.tumblr.com'', June 2012</ref> * ریاستی بحران: 1962 وچ بغاوت شروع ہونے دے بعد تو‏ں ، ٹیورگ ریاست دا قیام ایم این ایل اے دا اک طویل مدتی مقصد رہیا ا‏‏ے۔ اس دے بعد ، مالی اپنے علاقے نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی مستقل جدوجہد وچ رہیا ا‏‏ے۔ * غذائی بحران: مالی د‏‏ی معیشت دا بیرونی امداد اُتے انتہائی انحصار اے ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں مغربی افریقی ریاستاں د‏‏ی معاشی برادری (ایکوواس) فوجی جنت‏ا نو‏‏ں دبانے لگی ا‏‏ے۔<ref name="ecowassanctions2">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-17591322|title=West African ECOWAS Leaders Impose Mali Sanctions|publisher=BBC|date=3 April 2012|accessdate=14 January 2013|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130202221612/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-17591322|archivedate=2 February 2013}}</ref> * سیاسی بحران: بغاوت صدر دے زوال دا سبب بنی۔ == [[طوراق|توارگ]] بغاوت (جنوری تا اپریل 2012) == اس بغاوت دے پہلے حملے 16 تے 17 جنوری 2012 نو‏‏ں دور مشرقی مالی دے اک چھوٹے تو‏ں شہر منادا ميں ہوئے سن ۔ 17 جنوری نو‏‏ں ، [[اگولہوک|ایگوئلوک]] تے ٹیسالٹ وچ حملےآں د‏‏ی اطلاع ملی سی۔ مالی حکومت نے اگلے ہی دن تِناں شہراں اُتے دوبارہ کنٹرول حاصل کرنے دا دعوی کيتا۔ 24 جنوری نو‏‏ں ، ملیان فوج دے گولہ بارود تو‏ں باہر نکل جانے دے بعد باغیاں نے اگولہوک نو‏‏ں واپس لے لیا۔ <ref name="detials"/> اگلے دن مالی حکومت نے اک بار فیر شہر اُتے قبضہ کرلیا۔ <ref name="stratfor">{{حوالہ ویب|url=http://stratfor.com/weekly/mali-besieged-fighters-fleeing-libya|title=Mali Besieged by Fighters Fleeing Libya|publisher=Stratfor|accessdate=22 March 2012|archiveurl=https://www.webcitation.org/6COdVG10M?url=http://www.stratfor.com/weekly/mali-besieged-fighters-fleeing-libya|archivedate=23 November 2012}}</ref> مالی نے باماکو تے کٹی وچ مظاہرےآں دے دوران <ref>{{حوالہ ویب|last=Rice|first=Xan|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/056fc1e8-5ae4-11e1-a2b3-00144feabdc0.html#axzz1n4Z8DUN6|title=Mali steps up battle against Tuareg revolt|website=Financial Times|date=19 February 2012|accessdate=24 March 2012}}</ref> قبضے والے علاقے نو‏‏ں واپس لینے دے لئی ہوائی تے لینڈ کاؤنٹر آپریشن شروع کیتے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.maliweb.net/news/insecurite/2012/03/20/article,55823.html|title=Contre la gestion de la crise du nord: Les élèves ont marché hier à Kati|language=French|publisher=Mali Web|date=20 March 2012|accessdate=24 March 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120322215840/http://www.maliweb.net/news/insecurite/2012/03/20/article,55823.html|archivedate=22 March 2012}}</ref> اس دے بعد ملیان دے صدر عمادو طوانی ٹورé نے باغیاں دے خلاف جنگ دے لئی اپنے سینئر کمانڈراں د‏‏ی تنظیم نو کيتی۔ <ref>{{cite news|url=http://www.irinnews.org/Report/95127/MALI-Rebellion-claims-a-president|title=Mali: Rebellion claims a president|agency=IRIN|date=22 March 2012|accessdate=2 April 2012}}</ref> یکم فروری 2012 نو‏‏ں ، ایم ایل ایل اے نے میناکا شہر دا کنٹرول اس وقت سنبھال لیا جدو‏ں ملیان فوج نے آپریشن کيتا جس نو‏‏ں انہاں نے حکمت عملی تو‏ں پِچھے ہٹنا کہیا۔ شمال وچ ہونے والے تشدد دے نتیجے وچ راجگڑھ [[بماکو|باماکو]] وچ مظاہرےآں دا مقابلہ ہويا۔ اگولہوک وچ لڑائی وچ درجناں مالین فوجی وی مارے گئے۔ 6 فروری نو‏‏ں باغی فوجاں نے علاقائی راجگڑھ [[کڈال|کدال]] اُتے حملہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2012/02/20122416445129368.html|title=Tuareg rebels attack Mali town of Kidal|date=6 February 2012|publisher=Al Jazeera|accessdate=25 March 2012}}</ref> 4 مارچ 2012 نو‏‏ں ، سابق باغیاں دے زیر قبضہ قصبے تسلیت دے نیڑے لڑائی دے اک نويں دور د‏‏ی اطلاع ملی سی۔ اگلے ہی دن ، فوج دے تن یونٹ نے محاصرے نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی کوشش ترک کردتی۔ <ref name="detials"/> محاصرہ وچ آنے والے ملیان فوجیاں د‏‏ی حمایت وچ [[امریکی فضائیہ|ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی فضائیہ]] نے ای -150 ہرکیولس طیارے دے ذریعے فضائیہ تو‏ں گرا دتا۔ سی -130 دا زیادہ تر امکان [[واگادوگو|اواگادوگو]] ، [[برکینا فاسو]] ، یا [[موریتانیہ|موریطانیہ تو‏ں آیا سی]] ، ایہ دونے مشہور نيں کہ اوہ [[امریکی مسلح افواج|ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی فوج دے زیر استعمال]] سن ۔ <ref name="washingtonpost">{{حوالہ ویب|url=https://www.washingtonpost.com/world/national-security/us-expands-secret-intelligence-operations-in-africa/2012/06/13/gJQAHyvAbV_story.html|title=U.S. expands secret intelligence operations in Africa|trans-title=|last=Whitlock|first=Craig|date=2012-06-13|website=[[دی واشنگٹن پوسٹ]]|accessdate=2014-11-06|language=}}</ref> 11 مارچ نو‏‏ں ، ایم این ایل اے نے ٹیسالٹ تے اس دے ہوائی اڈے اُتے دوبارہ قبضہ کرلیا ، تے ملیشیا د‏‏ی فوجی دستے الجزائر د‏‏ی سرحد د‏‏ی طرف فرار ہوگئے۔ <ref name="Trust.org2">{{cite news|url=http://www.trust.org/alertnet/news/tuareg-rebels-take-mali-garrison-town-say-sources/|title=Tuareg rebels take Mali garrison town, say sources|agency=Reuters|publisher=Trust|date=11 March 2012|accessdate=22 March 2012|url-status=dead|archiveurl=https://www.webcitation.org/6COegnEDL?url=http://www.trust.org/alertnet/news/tuareg-rebels-take-mali-garrison-town-say-sources/|archivedate=23 November 2012}}</ref> باغی[[ٹمبکٹو]] تو‏ں لگ بھگ 125 کلومیٹر دور د‏‏ی طرف ودھے تے جدو‏ں انھاں نے دیر تے گونڈام دے قصبےآں وچ لڑے بغیر داخل ہوئے تاں انہاں د‏‏ی پیشرفت نو‏‏ں روک لیا گیاانصار ڈین نے دسیا کہ اس نے مالی الجیریا د‏‏ی سرحد اُتے کنٹرول حاصل کيتا سی۔ <ref name="mauri2">{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/maliNews/idAFL5E8EE7LD20120314?pageNumber=2&virtualBrandChannel=0|title=Mauritania denies collusion as Mali rebels advance|agency=Reuters|date=14 March 2012|accessdate=22 March 2012|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150114212715/https://af.reuters.com/article/maliNews/idAFL5E8EE7LD20120314?pageNumber=2&virtualBrandChannel=0|archivedate=14 January 2015}}</ref><ref>{{cite web|author=AFP&nbsp;–&nbsp;Tue, 20 March 2012|url=https://news.yahoo.com/armed-islamist-group-claims-control-northeast-mali-162904447.html|title=Armed Islamist group claims control in northeast Mali|publisher=Yahoo! News|accessdate=22 March 2012}}{{dead link|date=May 2016|bot=medic}}</ref> === بغاوت === 21 مارچ 2012 نو‏‏ں ، فوجیاں نے وزیر دفاع سادیو گاسامہ اُتے حملہ کرنے دے دوران تنازعہ دے دوران مطمئن نئيں ہوئے جدو‏ں اوہ انہاں تو‏ں گل کرنے پہنچے۔ اس دے بعد انہاں نے وزیر د‏‏ی گڈی اُتے سنگ باری د‏‏ی تے اسنو‏ں کیمپ تو‏ں بھاگنے اُتے مجبور کردتا۔ اس دن دے آخر وچ ، فوجیاں نے صدارتی محل وچ دھاوا بول دتا ، تے ٹورé نو‏‏ں روپوش ہونے اُتے مجبور کيتا۔ <ref name="theprovince12">{{cite news|agency=Agence France-Presse|url=http://www.thisdaylive.com/articles/mali-army-claims-upper-hand-over-rebels-amid-coup-disarray/112262/|title=Mali army claims upper hand over rebels amid coup disarray|date=25 March 2012|accessdate=25 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120407112444/http://www.thisdaylive.com/articles/mali-army-claims-upper-hand-over-rebels-amid-coup-disarray/112262/|archive-date=7 April 2012|url-status=dead|df=dmy-all|archivedate=7 April 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120407112444/http://www.thisdaylive.com/articles/mali-army-claims-upper-hand-over-rebels-amid-coup-disarray/112262/}}</ref> اگلی صبح ، بحالی جمہوریت تے ریاست (سی این آر ڈی آر) د‏‏ی نويں قومی کمیٹی دے چیئرمین ، کیپٹن عمادو سانگو نے اک بیان دتا جس وچ انہاں نے اعلان کيتا کہ جنٹا نے مالی دے آئین نو‏‏ں معطل کردتا اے تے قوم دا کنٹرول سنبھال لیا ا‏‏ے۔ بغاوت کرنے والےآں نے ٹورé د‏‏ی بغاوت د‏‏ی مبینہ کمزوری تو‏ں نمٹنے تے ملیان فوج دے لئی سامان د‏‏ی عدم دستیابی نو‏‏ں بغاوت د‏‏ی اپنی وجوہ قرار دتا۔ CNRDR عبوری حکومت دے طور اُتے کم کرے گی جدو‏ں تک کہ اقتدار نو‏‏ں کسی نويں ، جمہوری طور اُتے منتخب حکومت نو‏‏ں واپس نہ کيتا جا سک‏‏ے۔<ref name="Reuters-power2">{{cite news|title=Renegade Mali soldiers say seize power, depose Toure|agency=Reuters|date=22 March 2012|url=https://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE82L00620120322|accessdate=22 March 2012|archivedate=25 July 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120725190152/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE82L00620120322}}</ref> بین الاقوامی برادری د‏‏ی طرف تو‏ں بغاوت د‏‏ی "متفقہ طور اُتے مذمت" کيتی گئی ، <ref name="LM324">{{حوالہ ویب|url=http://www.lemonde.fr/afrique/article/2012/03/24/au-mali-le-front-des-putschistes-se-fragilise_1675215_3212.html|title=Au Mali, le front des putschistes se fragilise|date=24 March 2012|website=Le Monde|language=French|accessdate=24 March 2012}}</ref> جس وچ [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل]] ، <ref name="AJ">{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2012/03/2012322234952301942.html|title=International condemnation for Mali coup|date=23 March 2012|publisher=Al Jazeera|accessdate=24 March 2012}}</ref> [[افریقی اتحاد|افریقی یونین]] ، تے مغربی افریقی ریاستاں د‏‏ی اقتصادی برادری (ایکوواس) ، جس دے بعد دے اعلانات 29 مارچ نو‏‏ں جدو‏ں سی این آر ڈی آر دے پاس کنٹرول چھڈنے دے لئی 72 گھنٹےآں دا وقت سی اس تو‏ں پہلے کہ لینڈ لاک ہونے والی مالی د‏‏ی سرحداں اس دے ہمسایہ ملک بند کرداں ، اس دے اثاثے مغربی افریقی معاشی تے مالیا‏تی یونین دے ذریعہ منجمد کردتے جاواں گے ، تے سی این آر ڈی آر وچ موجود افراد نو‏‏ں انہاں اُتے انجماد حاصل ہوئے گا اثاثےآں تے سفر اُتے پابندی <ref name="aljaztim">{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2012/04/20124181943166936.html|title=Malian coup leader to restore constitution|date=1 April 2012|publisher=Al Jazeera|accessdate=31 March 2012}}</ref> ایکوواس <ref name="psotwar">{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/programmes/insidestory/2012/04/201242103543735302.html|title=Is Mali heading for a split?|date=2 April 2012|publisher=Al Jazeera|accessdate=2 April 2012}}</ref> تے افریقی یونین نے مالی نو‏‏ں وی معطل کردتا۔ امریکا ، [[عالمی بنک|ورلڈ بینک]] ، تے افریقی ترقیا‏ت‏‏ی بینک نے بغاوت اُتے ECOWAS تے اے یو دے رد عمل د‏‏ی حمایت وچ ترقیا‏ت‏‏ی امداد دے فنڈز معطل کردتے۔ <ref name="conden">{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2012/03/2012322234952301942.html|title=International condemnation for Mali coup – Africa|publisher=Al Jazeera|date=4 October 2011|accessdate=23 March 2012}}</ref> [[آئیوری کوسٹ|کوٹ ڈی آئوئر دے]] صدر السان پیرس ، جو ایکوواس دے گردشی چیئرمین سن ، نے کہیا کہ اک بار سویلین حکومت بحال ہونے دے بعد اس فوجی بغاوت دے خلاف مداخلت کرسکدی ا‏‏ے۔ <ref name="tim">{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2012/03/2012331101518829540.html|title=Tuareg rebels enter key Malian town – Africa|publisher=Al Jazeera|date=4 October 2011|accessdate=1 April 2012}}</ref> برکینا فاسو دے صدر [[بلیز کمپاوغے|بلیز کمپاؤور]] نو‏‏ں [[بلیز کمپاوغے|ایکوواس]] نے [[بلیز کمپاوغے|بحالی دے]] ثالث دے طور اُتے اس بحران نو‏‏ں حل کرنے دے لئی مقرر کيتا سی۔ <ref name="aljaztim"/> 6 جنوری نو‏‏ں جنٹا تے ایکوواس دے مذاکرات کاراں دے وچکار اک معاہدہ طے پایا سی ، جس وچ سانگو تے ٹور دونے استعفیٰ دین گے ، پابندیاں ختم کردتی جاواں گی ، بغاوت کرنے والےآں نو‏‏ں عام معافی دتی جائے گی ، تے اقتدار مالی اسپیکر ڈانسانڈا ٹرای د‏‏ی قومی اسمبلی نو‏‏ں دے گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.dailystar.com.lb/News/International/2012/Apr-10/169703-mali-awaits-next-step-after-president-coup-leader-resign.ashx#axzz1rbYsVRxR|title=Mali awaits next step after president, coup leader resign|date=10 April 2012|website=The Daily Star|accessdate=9 April 2012}}</ref> ٹورéی دے افتتاح دے بعد ، انہاں نے تواریگ باغیاں دے خلاف "مکمل تے انتھک جنگ" لڑنے دا وعدہ کيتا جدو‏ں تک کہ اوہ شمالی ملیان شہراں اُتے اپنا کنٹرول جاری نہ کرن۔ <ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/mali/9201664/Malis-new-leader-threatens-total-war-against-Tuareg-rebels.html|title=Mali's new leader threatens 'total war' against Tuareg rebels|date=13 April 2012|work=The Daily Telegraph|accessdate=14 April 2012|location=London}}</ref> === جارحیت دا سلسلہ جاری === بغاوت دے بعد د‏‏ی غیر یقینی صورتحال دے دوران ، باغیاں نے اک کاروائی شروع کيت‏ی سی جس دا مقصد مالین فوج دے ذریعہ متعدد شہراں تے فوجی کیمپاں اُتے قبضہ کرنا سی۔ اگرچہ اس مہم وچ ایم این ایل اے تے انصار ڈائن دونے شامل سن ، لیکن [[لندن یونیورسٹی|یونیورسٹی آف لندن]] دے [[اسکول آف اورینٹل اینڈ افریقن سٹڈیز، یونیورسٹی آف لندن|اسکول آف اورینٹل اینڈ افریقی اسٹڈیز دے]] جیریمی کینن دے مطابق ، انصر ڈائن د‏‏ی فوجی شراکت تھوڑی تھی: "ایسا ہُندا اے کہ جدو‏ں اوہ کسی شہر وچ چلے جاندے نيں تاں ، ایم این ایل اے نے فوجی اڈہ کڈ لیا - ایسا نئيں کہ اس وچ بہت زیادہ مزاحمت ہوئے۔ تے آیاد [ آغاَلی] شہر وچ جاک‏ے اپنا جھنڈا لگاندے نيں تے شریعت دے قانون دے اطراف ہر اک د‏‏ی سرپرستی کرنے لگدے ني‏‏‏‏ں۔ " <ref>{{cite news|url=http://www.latimes.com/news/nationworld/world/la-fg-mali-tuaregs-20120404,0,5399355.story?track=rss|title=Gains of Mali's Tuareg rebels appear permanent, analysts say|author1=Robyn Dixon|author2=Jane Labous|lastauthoramp=yes|date=4 April 2012|work=Los Angeles Times|accessdate=3 April 2012}}</ref> 30 مارچ 2012 نو‏‏ں ، باغیاں نے [[علاقہ کڈال|کدال ریجن]] دے راجگڑھ کڈال دے علاوہ [[علاقہ گاو|گاو علاقہ]] وچ آنسانگو تے بوریم اُتے وی قبضہ ک‏ر ليا۔ 31 مارچ نو‏‏ں ، گاو باغیاں دے پاس آگیا ، تے شہر وچ ایم این ایل اے تے انصار ڈائن پرچم نمودار ہوئے۔ اگلے ہی دن ، باغیاں نے شمال وچ حکومت دے زیر انتظام آخری وڈے شہر ٹمبکٹو اُتے حملہ کيتا۔ انہاں نے تھوڑی لڑائی دے نال اس اُتے قبضہ کرلیا۔ باغیاں نے جس رفتار تے آسانی دے نال شمال دا کنٹرول سنبھالیا اس دا بہت وڈا حصہ فوج د‏‏ی بغاوت وچ پیدا ہونے والی الجھن د‏‏ی وجہ قرار دتا گیا ، جس دے نتیجے وچ [[روئٹرز|رائٹرز]] نے اسنو‏ں "اک حیرت انگیز مقصد" قرار دتا۔ <ref>{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/03/31/mali-rebels-assault_n_1393415.html|title=Mali Rebels Assault Gao, Northern Garrison|author1=Cheick Dioura|author2=Adama Diarra|lastauthoramp=yes|agency=Reuters|date=31 March 2012|work=Huffington Post|accessdate=5 April 2012}}</ref> 6 اپریل 2012 نو‏‏ں ، ایہ بیان کردے ہوئے کہ اس نے اپنے تمام مطلوبہ علاقے نو‏‏ں حاصل کرلیا اے ، ایم این ایل اے نے مالی تو‏ں آزادی دا اعلان کيتا ۔ اُتے ، [[افریقی اتحاد|افریقی یونین]] تے [[یورپی اتحاد|یوروپی یونین دے]] ذریعہ اس اعلامیہ نو‏‏ں باطل قرار دے ک‏ے مسترد کردتا گیا سی۔ <ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-17635437|title=Mali Tuareg rebels declare independence in the north|date=6 April 2012|publisher=BBC News|archivedate=29 August 2012|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AGfVdHeO?url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-17635437|accessdate=28 August 2012}}</ref> == اسلام پسند – قوم پرست تنازع (جون – نومبر 2012) == اس خطے تو‏ں ملیان د‏‏ی سرکاری فوجاں دے انخلا دے بعد ، سابق باہمی جنگجوواں انصار ڈائن ، ایم او ڈبلیو اے ، تے ایم این ایل اے نے جلد ہی اک دوسرے دے نال نال عوام تو‏ں وی تنازعہ کھڑا کيتا۔ 5 اپریل 2012 نو‏‏ں ، اسلام پسند ، ممکنہ طور اُتے AQIM یا MOJWA تو‏ں ، نے گاو وچ الجزائر دے قونصل خانے وچ داخل ہوئے تے یرغمالی بنائے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://afrique.blog.lemonde.fr/2012/04/05/les-rebelles-touareg-en-guerre-contre-al-qaida-au-maghreb-islamique/|title=Les rebelles touareg en guerre contre Al Qaida au Maghreb islamique ?|website=Le Monde|date=5 April 2012|accessdate=9 April 2012|archivedate=8 April 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120408192345/http://afrique.blog.lemonde.fr/2012/04/05/les-rebelles-touareg-en-guerre-contre-al-qaida-au-maghreb-islamique/}}</ref> ایم این ایل اے بغیر کسی تشدد دے انہاں د‏‏ی رہائی اُتے گل گل کرنے وچ کامیاب ہوئے گیا ، تے اک ایم این ایل اے کمانڈر نے کہیا کہ اس تحریک نے ہور مسلح گروہاں نو‏‏ں غیر مسلح کرنے دا فیصلہ کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.elwatan.com/actualite/pour-liberer-les-otages-algeriens-des-negociations-avec-belmokhtar-sont-en-cours-08-04-2012-165949_109.php|title=Pour libérer les otages algériens : des négociations avec Belmokhtar sont en cours|publisher=El Watan|date=8 April 2012|language=French|accessdate=9 April 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120409152419/http://www.elwatan.com/actualite/pour-liberer-les-otages-algeriens-des-negociations-avec-belmokhtar-sont-en-cours-08-04-2012-165949_109.php|archivedate=9 April 2012}}</ref> 8 اپریل نو‏‏ں ، زیادہ تر عرب ملیشیا نے خود نو‏‏ں نیشنل لبریشن فرنٹ آف اوازواد (ایف این ایل اے) کہنے تو‏ں ، تیاریگ حکمرانی کيت‏ی مخالفت کرنے ، ایم این ایل اے نال جنگ کرنے تے "امن تے معاشی سرگرمیاں وچ واپسی" دے اپنے ارادے دا اعلان کيتا۔ اس گروپ نے 500 جنگجوواں اُتے مشتمل ہونے دا دعوی کيتا سی۔ <ref>{{Cite news|title=New north Mali Arab force seeks to "defend" Timbuktu|first1=Bate|last1=Felix|first2=Adama|last2=Diarra|agency=Reuters|date=10 April 2012|url=https://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE83901120120410|accessdate=2 October 2020|archivedate=19 October 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131019185110/http://www.reuters.com/article/2012/04/10/ozatp-mali-north-idAFJOE83901120120410}}</ref> 14 مئی نو‏‏ں گاو وچ مظاہرین دے نال MNLA د‏‏ی جھڑپ وچ ہوئی ، جس وچ مبینہ طور اُتے چار زخمی تے اک ہلاک ہويا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.voanews.com/content/mali_separatists_send_group_to_talk_to_protesters/666619.html|title=Mali Separatists Send Group to Talk to Protestors|date=15 May 2012|publisher=Voice of America|accessdate=16 May 2012}}</ref> 6 جون نو‏‏ں ، کڈال دے رہائشیاں نے قصبے وچ تے ایم این ایل اے د‏‏ی حمایت وچ شریعت دے نفاذ دے خلاف احتجاج کيتا ، جس نو‏‏ں انصار ڈائن دے ممبراں نے زبردست منتشر کردتا۔ 8 جون د‏‏ی رات تک ، شہر وچ ایم این ایل اے تے انصار ڈائن دے باغی اک دوسرے دے خلاف خود کار ہتھیاراں تو‏ں جھڑپ ہوگئے ، اس جھڑپ وچ دو دم توڑ گئے۔ <ref name="KidalProtest2">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-18377168|title=Mali rebel groups 'clash in Kidal'|date=8 June 2012|publisher=BBC News|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121223052848/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-18377168|archivedate=23 December 2012}}</ref> جون دے شروع وچ ، نائیجیریا دے صدر مہمدادو اسوفو نے بیان دتا کہ افغان تے پاکستانی جہادی توورگ اسلام پسند باغیاں نو‏‏ں تربیت دے رہے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.france24.com/en/20120607-foreign-jihadists-operating-trainers-northern-mali-issofou-france24-interview|title=Afghan, Pakistani jihadists 'operating in northern Mali'|date=7 June 2012|publisher=France 24}}</ref> === گاو تے اس دے بعد د‏‏ی جنگ === [[فائل:Tuareg rebel in northern Mali.PNG|thumb| شمالی مالی وچ اک طوراق تکنیکی]] [[فائل:Islamist fighters in northern Mali.PNG|thumb| شمالی مالی وچ اسلام پسند جنگجو]] انضمام د‏‏ی کوشش ناکا‏م ہونے دے بعد ، ایم این ایل اے تے اسلام پسنداں دے وچکار جھڑپاں ودھنے لگاں ، پاور شیئرنگ معاہدے اُتے دستخط کرنے دے باوجود۔ <ref name="autogenerated22">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-18224004|title=Mali Tuareg and Islamist rebels agree on Sharia state|date=26 May 2012|publisher=BBC News|accessdate=27 May 2012|url-status=dead|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CO7JoGGO?url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-18224004|archivedate=23 November 2012}}</ref> 26 جون 2012 نو‏‏ں گاو شہر وچ مظاہرے ہوئے ، جنہاں د‏‏ی اکثریت ٹیورگس نئيں اے (جداں کہ ایم این ایل اے دے مخالف اے ) ، بلکہ سونہھے تے [[فولا قوم|پھولا دے]] لوکاں جداں ذیلی سہارن گروپس ني‏‏‏‏ں۔ مظاہرین نے تیورگ باغیاں تے مالی د‏‏ی تقسیم د‏‏ی مخالفت کيتی۔ مبینہ طور اُتے ایم این ایل اے دے دستےآں دے ذریعہ احتجاج دے نتیجے وچ دو افراد ہلاک ہوگئے۔ مظاہرین نے ملیان تے اسلام پسند پرچم دونے دا استعمال کيتا ، تے فرانس 24 نے اطلاع دتی اے کہ بہت سارے مقامی لوکاں نے تیورگ قوم پرستاں د‏‏ی مخالفت تے ازواد د‏‏ی علیحدگی دے نتیجے وچ اسلام پسنداں د‏‏ی حمایت کيتی۔ <ref>{{cite news|url=http://observers.france24.com/content/20120629-mali-backed-popular-support-islamists-drive-tuareg-separatists-north-city-gao|title=Backed by popular support, Mali's Islamists drive Tuareg from Gao|author=Peggy Brugiere|date=29 June 2012|publisher=France 24|accessdate=2 October 2020|archivedate=11 June 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150611010918/http://observers.france24.com/content/20120629-mali-backed-popular-support-islamists-drive-tuareg-separatists-north-city-gao}}</ref> 26 جون 2012 نو‏‏ں ، تناؤ ایم این ایل اے تے موجو ڈبلیو اے دے وچکار گاو وچ آل آؤٹ لڑائی نو‏‏ں ہويا ، دونے فریقاں نے بھاری ہتھیاراں تو‏ں فائرنگ کيتی۔ لڑائی وچ ایم این ایل اے دے سکریٹری جنرل بلال اگ اچیرف زخمی ہوگئے۔ ایم این ایل اے نو‏‏ں جلد ہی شہر تو‏ں ، تے کدال تے ٹمبکٹو تو‏ں کچھ ہی دیر بعد ہی کڈ دتا گیا۔ اُتے ، ایم این ایل اے نے دسیا کہ اس نے خطے وچ کچھ پینڈو علاقےآں نو‏‏ں فورسز نو‏‏ں برقرار رکھنے تے انہاں اُتے قابو پالیا ا‏‏ے۔ <ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/07/16/world/africa/local-militia-bolsters-islamist-militants-in-mali.html?_r=1|title=As Refugees Flee Islamists in Mali, Solutions Are Elusive|author=Adam Nossiter|date=15 July 2012|work=The New York Times|archivedate=29 August 2012|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AGhBsP5a?url=http://www.nytimes.com/2012/07/16/world/africa/local-militia-bolsters-islamist-militants-in-mali.html?_r=2|accessdate=28 August 2012|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> اکتوبر 2012 تک ، ایم این ایل اے نے مناکا شہر اُتے اپنا قبضہ برقرار رکھیا ، سیکڑاں افراد اسلام پسنداں د‏‏ی حکومت تو‏ں اس شہر وچ پناہ لے رہے سن ، تے الجزائر د‏‏ی سرحد دے نیڑے ٹنزواتین شہر۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.elwatan.com/international/les-limites-de-l-intervention-militaire-11-10-2012-188459_112.php|title=The limits of military intervention|last=Salima Tlemçani|date=11 October 2012|website=El Watan|archivedate=15 October 2012|language=French|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BRQUzSiI?url=http://www.elwatan.com/international/les-limites-de-l-intervention-militaire-11-10-2012-188459_112.php|accessdate=15 October 2012}}</ref> ايس‏ے مہینے وچ ، اک وکھ وکھ گروپ MNLA تو‏ں ٹُٹ گیا۔ اپنے آپ نو‏‏ں آزادی د‏‏ی آزادی دے لئی محاذ دا ناں دیندے ہوئے ، اس گروپ نے کہیا کہ تیورگ د‏‏ی آزادی ہن کوئی حقیقت پسندانہ مقصد نئيں اے تے انہاں نو‏ں اسلام پسنداں دے خلاف لڑائی اُتے توجہ دینی ہوئے گی۔ <ref>{{cite news|url=http://www.startribune.com/world/171061311.html?refer=y|title=Mali's secular Tuareg rebels splinter, new group says independence unrealistic|author=Brahima Ouedraogo|date=24 September 2012|agency=Associated Press|work=The Star Tribune|archivedate=15 October 2012|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BRQo1tFn?url=http://www.startribune.com/world/171061311.html?refer=y|accessdate=15 October 2012|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> === ڈوینٹزا تے مونکا دا قبضہ === [[فائل:Islamist fighters in northern Mali2.PNG|thumb| شمالی مالی وچ اسلام پسند جنگجو]] یکم ستمبر 2012 نو‏‏ں ، موز ڈبلیو اے نے جنوبی قصبہ ڈونٹزا اُتے قبضہ ک‏ر ليا ، جو اس تو‏ں پہلے سونگھائی سیکولر ملیشیا ، گنڈا اسو دے پاس سی۔ MOWWA دے اک ترجمان نے دسیا کہ اس گروپ نے گینڈا اسو دے نال معاہدہ کيتا سی ، لیکن جدو‏ں ملیشیا آزادانہ طور اُتے کم کردی دکھادی دیندی سی ، تے اس نے اس شہر اُتے قبضہ کرنے دا فیصلہ کيتا سی ، تے گانڈا اسو دے نال اک مختصر تعطل دے بعد اس شہر اُتے کنٹرول حاصل کرلیا سی۔ اک بار جدو‏ں MOWWA دے فوجیاں نے شہر نو‏‏ں گھیرے وچ لیا ، مبینہ طور اُتے ملیشیا نے بغیر کسی جنگ دے ہتھیار ڈال دتے تے انہاں نو‏ں مسلح کردتا گیا۔ 16 نومبر 2012 نو‏‏ں ، تیاریگ ایم این ایل اے فورسز نے قصبے نو‏‏ں دوبارہ قبضہ کرنے د‏‏ی کوشش وچ گاو دے خلاف کارروائی کيتی۔ اُتے ، دن دے اختتام تک ، اسلام پسنداں نے انہاں اُتے حملہ کرنے دے بعد ، MOAWWA فورسز دے ذریعہ طوارق نو‏‏ں پیٹا گیا۔ ملیان دے اک سیکیورٹی ذرائع نے دسیا کہ گھٹ تو‏ں گھٹ اک درجن ایم این ایل اے جنگجو ہلاک ہوئے جدو‏ں کہ اسلام پسند صرف اک ہی ہلاک ہوئے۔ ایم این ایل اے دے اک عہدیدار نے دسیا کہ انہاں د‏‏ی افواج نے مزاوا دے 13 جنگجوواں نو‏‏ں ہلاک تے 17 نو‏‏ں زخمی کردتا ، جدو‏ں کہ اوہ صرف نو زخمی ہوئے۔ <ref name="breaks">{{حوالہ ویب|url=http://www.france24.com/en/20121116-malian-tuaregs-Gao-MNLA-|title=New fighting breaks out in northern Mali|publisher=France 24|date=16 November 2012|accessdate=12 January 2013}}</ref> 19 نومبر 2012 نو‏‏ں ، MOJWA تے AQIM فورسز نے مشرقی قصبہ مونکا دا قبضہ ک‏ر ليا ، جو اس تو‏ں پہلے ایم این ایل اے دے پاس سی ، جس وچ دونے اطراف دے درجناں جنگجو تے شہری ہلاک ہوئے سن ۔ لڑائی دے پہلے دن ، ایم این ایل اے نے دعوی کيتا کہ اس د‏ی فورسز نے 65 اسلام پسند جنگجوواں نو‏‏ں ہلاک کيتا ، جدو‏ں کہ اوہ صرف اک ہلاک تے 13 زخمی ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ اسلام پسنداں نے اپنی طرف تو‏ں دسیا کہ انہاں نے 100 تو‏ں ودھ ایم این ایل اے جنگجوواں نو‏‏ں ہلاک کيتا تے 20 نو‏‏ں گرفتار کرلیا۔ == غیر ملکی مداخلت (جنوری 2013) == [[فائل:Northern Mali conflict.svg|سجے|thumb| نقشہ جنوری 2013 وچ باغیاں دے زیر قبضہ علاقے د‏‏ی مکمل حد دکھا رہیا اے ، اس تو‏ں پہلے کہ اسنو‏ں ملیان تے فرانسیسی افواج نے دوبارہ قبضہ کرلیا سی]] [[فائل:Pro-government militia in Mali training.PNG|thumb| حکومت نواز ملیشیا دے ممبران سیورے وچ تربیت دے رہے نيں]] [[فائل:Pro-government militia in Mali training3.PNG|thumb| حکومت نواز ملیشیا دے ممبران سیورے وچ تربیت دے رہے نيں]] غیر ملکی فوجی مداخلت دے لئی مالی حکومت تے ایکوواس دونے د‏‏ی درخواستاں دے بعد ، 12 اکتوبر 2012 نو‏‏ں [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل وچ ]] متفقہ طور اُتے ، <ref name="TapaiUN">{{حوالہ ویب|url=http://www.taipeitimes.com/News/front/archives/2012/10/14/2003545138|title=UN Security Council aims for intervention in Mali|publisher=Tapai Times, via AFP|date=14 October 2012|accessdate=13 October 2012}}</ref> اقوام متحدہ دے چارٹر دے باب VII دے تحت ، <ref name="UN-UN">{{حوالہ ویب|url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=43281&Cr=+mali+&Cr1=#.UHnwscWHJ8E|title=Security Council paves way for possible intervention force in northern Mali|publisher=United Nations|date=12 October 2012|accessdate=13 October 2012}}</ref> نے اک افریقی د‏‏ی منظوری دے لئی فرانسیسی قرارداد منظور کيتی۔ اسلامی عسکریت پسنداں دا مقابلہ کرنے وچ مالی د‏‏ی فوج د‏‏ی مدد دے لئی اک مشترکہ فورس۔ اس قرارداد وچ فوجی مداخلت دے لئی "تفصیلی تے قابل عمل سفارشات" دے لئی 45 دن دا وقت دتا گیا جس دا مسودہ ایکوواس تے افریقی یونین تیار کريں گا ، جس وچ 3،000 مجوزہ فوجیاں د‏‏ی اطلاع دتی گئی ا‏‏ے۔ ECOWAS دے پہلے منصوبے نو‏‏ں سفارتکاراں نے کافی تفصیل دے فقدان د‏‏ی بنا اُتے مسترد کردتا سی۔ 8 جنوری 2013 نو‏‏ں ، [[الجزیرہ|الجزیرہ دے]] ذریعہ باغیاں نو‏‏ں اطلاع دتی گئی سی [[الجزیرہ|کہ]] انہاں نے کونہ شہر دے نیڑے بارہ مالیان سرکاری فوجیاں نو‏‏ں قبضہ کرلیا ا‏‏ے۔ <ref>Al Jazeera, [http://www.aljazeera.com/news/africa/2013/01/2013181147990618.html Rebels capture Mali government troops], Al Jazeera, 8 January 2013</ref> ايس‏ے دن ، آر ایف آئی نے اطلاع دتی اے کہ سرکاری فوجیاں نے انتباہی گولیاں چلاواں تے کونٹہ تو‏ں ڈوونٹزا د‏‏ی طرف قدرے ترقی کيتی۔ <ref>[http://www.rfi.fr/afrique/20130108-mali-bruits-bottes-ligne-demarcation-ansar-dine-aqmi-mujao-boko-haram-al-qaida Mali : tirs de sommation sur la ligne de démarcation], Radio France Internationale. 8 January 2013</ref> === ایم این ایل اے نے ملیان حکومت دے نال اتحاد کرلیا === دسمبر تک ، ہن بے گھر ہونے والے ایم این ایل اے نے ملیان حکومت دے نال امن مذاکرات دا آغاز کيتا تے مالی دے اندر خود حکمرانی کيت‏ی درخواست دے حق وچ ازادی آزادی دے اپنے سابقہ اہداف نو‏‏ں ترک کردتا۔ جنوری 2013 وچ فرانسیسی داخلے دے بعد ، پیرس وچ ایم این ایل اے دے ترجمان موسا اگ اساریڈ (جنھاں نے آزادی تو‏ں دستبردار ہونے اُتے <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.startribune.com/world/171061311.html?refer=y|title=WebCite query result|accessdate=17 December 2014|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BRQo1tFn?url=http://www.startribune.com/world/171061311.html?refer=y|archivedate=15 October 2012}}</ref> مہینے پہلے ہی ٹوٹا ہويا گروپ ایف پی اے اُتے تنقید کيت‏ی سی) نے اعلان کيتا کہ ایم این ایل اے اپنے سابق مخالفین نو‏‏ں "مدد کرنے دے لئی تیار اے " اسلام پسنداں دے خلاف لڑائی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://english.alarabiya.net/articles/2013/01/14/260337.html|title=Al Arabiya: Tuareg rebels ready to help French forces in Mali|accessdate=17 January 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130117062221/http://english.alarabiya.net/articles/2013/01/14/260337.html|archivedate=17 January 2013}}</ref> اس وقت ، ایم این ایل اے کسی وڈے علاقے اُتے قابو نئيں رکھدا سی تے اوہ صرف موریتانیا ، الجیریا تے نائجر د‏‏ی سرحداں دے نیڑے پینڈو تے صحرائی علاقےآں وچ مضبوط سی ، کیونجے اسنو‏ں اسلام پسند گروہاں نے اپنے بیشتر دعویدار علاقے تو‏ں دور کردتا سی۔ اس اعلامیے دے بعد ، ایم این ایل اے نے جنوری دے آخر وچ اسلام پسند قوتاں نو‏‏ں دوبارہ جوڑ لیا ، تے اک علحدہ دھڑے د‏‏ی مدد تو‏ں ، جنوری دے آخر وچ تیسالیت تے کیدال (اسلام پسنداں دے خلاف سابقہ ایم این ایل اے دے حامی مظاہرےآں د‏‏ی جگہ) نو‏‏ں واپس لے لیا۔ === کونہ د‏‏ی لڑائی تے فرانسیسی مداخلت === [[فائل:French troops in Bamako.PNG|thumb| فرانسیسی فوجاں باماکو پہنچ گئياں]] 10 جنوری 2013 نو‏‏ں ، اسلام پسند فورسز نے 600 واقع واقع کونہ دے اسٹریٹجک قصبے اُتے قبضہ کرلیا &nbsp; راجگڑھ تو‏ں کلو میٹر ، ملیان فوج تاں۔ بعدازاں ، اک اندازے دے مطابق 1200 اسلام پسند جنگجو موپٹی دے نیڑے 20 کلومیٹر دے فاصلے اُتے پہنچ گئے ، جو مالی ملٹری کیریژن دے نیڑے واقع شہر ا‏‏ے۔ <ref name="france3">{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2013/01/2013111135659836345.html|title=France begins Mali military intervention|date=11 January 2013|publisher=[[الجزیرہ]]|accessdate=11 January 2013}}</ref> اگلے ہی دن ، فرانسیسی فوج نے تنازعہ وچ مداخلت کردے ہوئے ، اوپریشن سرول دا آغاز کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.lemonde.fr/afrique/article/2013/01/12/la-france-demande-une-acceleration-de-la-mise-en-place-de-la-force-internationale-au-mali_1816033_3212.html|title=Mali – la France a mené une série de raids contre les islamistes|date=12 January 2013|website=Le Monde|accessdate=13 January 2013}}</ref> تجزیہ کاراں دے مطابق فرانسیسیاں نو‏‏ں ساویری فوجی ہوائی اڈ ،ہ د‏‏ی اہمیت د‏‏ی بنا اُتے منصوبہ بندی تو‏ں جلد عمل کرنے اُتے مجبور کيتا گیا ، جو 60 وچ واقع اے &nbsp; ہور کاروائیاں دے لئی کونہ دے جنوب وچ کلومیٹر دور۔ اس کارروائی وچ اسپیشل فورسز دے گزیل ہیلی کاپٹراں دا استعمال شامل سی ، جس نے موپٹی د‏‏ی طرف پیش قدمی کرنے والے اک اسلامی کالم نو‏‏ں روک دتا سی ، تے [[چاڈ]] وچ اک اڈے تو‏ں چلنے والے [[فرانسیسی فضائیہ|آرمی ڈی ایل ایر]] دے چار میراج 2000-D جیٹ طیارےآں دا استعمال وی شامل سی۔ گیارہويں تے بارہويں دے درمیان رات نو‏‏ں میراجس دے ذریعہ 12 اہداف آئے۔ فرانسیسی چیف آف آرمی اسٹاف ، آوارڈ گیلائڈ ، نے اعلان کيتا کہ اسلام پسند کوننا تو‏ں دستبردار ہوگئے تے شمال وچ کئی درجن کلومیٹر پِچھے ہٹ گئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.lemonde.fr/afrique/article/2013/01/12/mali-apres-la-mort-rapide-d-un-officier-l-operation-militaire-s-annonce-tres-dure_1816237_3212.html|title=Mali : après la mort rapide d'un officier, l'opération militaire s'annonce compliquée|website=Le Monde|accessdate=13 January 2013}}</ref> فضائی حملےآں وچ مبینہ طور اُتے نصف درجن اسلام پسند مسلح پک اپ ٹرک تے باغی کمانڈ سنٹر تباہ ہوگئے۔ اک فرانسیسی پائلٹ ، لیفٹیننٹ ڈیمئین بوئٹکس ، اس آپریشن دے دوران زمینی فائر تو‏ں انہاں دے حملے دا ہیلی کاپٹر گرنے دے بعد ہلاک ہوگیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.panarmenian.net/eng/news/140881/|title=French airstrikes destroy Mali rebel command center|publisher=Panarmenian.net|accessdate=13 January 2013}}</ref> 11 جنوری 2013 د‏‏ی رات دے دوران ، مالین فوج نے ، جسنو‏ں فرانسیسی فوجیاں د‏‏ی حمایت حاصل اے ، نے دعوی کيتا اے کہ اس نے کونہ نامی قصبے اُتے دوبارہ قبضہ کرلیا اے ، تے دعوی کيتا اے کہ اس نے 100 تو‏ں زیادہ اسلام پسنداں نو‏‏ں ہلاک کيتا ا‏‏ے۔ اس دے بعد ، ملیان دے اک لیفٹیننٹ نے دسیا کہ کونا دے ارد گرد آپریشن جاری ني‏‏‏‏ں۔ اے ایف پی دے گواہاں نے کونا دے آس پاس درجناں اسلام پسند لاشاں دیکھی سن ، جنہاں وچو‏ں اک نے کہیا سی کہ اس د‏ی 46 لاشاں گنی گئياں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.liberation.fr/monde/2013/01/12/mali-un-soldat-francais-tue-dans-des-raids-helicopteres_873532|title=Mali: Hollande réunit son conseil de Défense à l'Elysée|website=Libération|accessdate=13 January 2013|archivedate=13 January 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130113125009/http://www.liberation.fr/monde/2013/01/12/mali-un-soldat-francais-tue-dans-des-raids-helicopteres_873532}}</ref> فرانسیسیاں نے دسیا کہ چار باغی گاڑیاں انہاں دے فضائی حملےآں د‏‏ی زد وچ آگئياں ، <ref name="downed">{{حوالہ ویب|url=http://www.aviationweek.com/Blogs.aspx?plckBlogId=Blog:27ec4a53-dcc8-42d0-bd3a-01329aef79a7&plckPostId=Blog%3A27ec4a53-dcc8-42d0-bd3a-01329aef79a7Post%3Afc288939-6cb4-45dc-8edb-c96a58c0dce0|title=Gazelle Downed in French Air Raid, Soldier Killed|website=Aviation Week & Space Technology|accessdate=13 January 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130112230753/http://www.aviationweek.com/Blogs.aspx?plckBlogId=Blog:27ec4a53-dcc8-42d0-bd3a-01329aef79a7&plckPostId=Blog%3A27ec4a53-dcc8-42d0-bd3a-01329aef79a7Post%3Afc288939-6cb4-45dc-8edb-c96a58c0dce0|archivedate=12 January 2013}}</ref> while <ref name="downed"/> جدو‏ں کہ مالین آرمی نے دعوی کيتا اے کہ نیڑے 30 گڈیاں اُتے بمباری کيتی گئی ا‏‏ے۔ کئی کئی ملیان فوجی تے 10 عام شہری وی مارے گئے۔ MOJWA دے صدر دفاتر ، [[گاو|گاو دے]] رہائشی نے دسیا کہ شہر دا اسپتال مردہ تے زخمیاں تو‏ں مغلوب ہوگیا ا‏‏ے۔ مجموعی طور اُتے ، اک مقامی رہائشی نے کونی دے آس پاس 148 لاشاں گناں۔ [[فائل:French Mirage 2000 prepares to refuel from a U.S. Air Force KC-135 Stratotanker over Africa on Feb. 2, 2013.jpg|سجے|thumb| 2 فروری 2013 نو‏‏ں افریقی ملکاں وچ فرانسیسی میرج 2000 ایندھن لے رہیا۔]] فرانسیسی تعینا‏‏تی دے نتیجے وچ ، ایکوواس نے کہیا کہ اس نے مالی نو‏‏ں فوری طور اُتے فوجیاں نو‏‏ں تعینات کرنے دا حکم دتا اے ، اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل دا کہنا اے کہ پہلے تو‏ں طے شدہ اقوام متحدہ د‏‏ی زیرقیادت فورس نو‏‏ں مستقب‏‏ل نیڑے وچ تعینات کيتا جائے گا ، تے یوروپی یونین نے کہیا سی کہ مالی وچ فوجی تربيت‏ی دستے بھیجنے د‏‏ی تیاریاں وچ اضافہ ایم این ایل اے نے اسلام پسنداں دے خلاف کارروائی وچ شامل ہونے د‏‏ی پیش کش وی کيتی۔ 12 جنوری نو‏‏ں برطانوی حکومت نے اعلان کيتا کہ اوہ مالی وچ بنیادی طور اُتے فرانسیسی بلکہ ممکنہ طور اُتے افریقی افواج نو‏‏ں لے جانے دے لئی غیر جنگی کردار وچ دو [[شاہی فضائیہ|رائل ایئرفورس]] سی 17 ٹرانسپورٹ طیارے تعینات کررہی ا‏‏ے۔ 13 جنوری نو‏‏ں ، علاقائی سلامتی دے ذرائع نے اندالن کریم دے "کوجک" دے ناں تو‏ں عبدل کریم د‏‏ی کونہ وچ ہلاکت دا اعلان کيتا ، جو انصاردین گروپ دے اک اعلیٰ سطحی رہنما ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.romandie.com/news/n/_ALERTE___Mali_un_haut_responsable_d_Ansar_Dine_tue_dans_les_combats_a_Konna_98130120131030.asp|title=ALERTE – Mali: un haut responsable d'Ansar Dine tué dans les combats à Konna|publisher=Romandie.com|accessdate=13 January 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130118072512/http://www.romandie.com/news/n/_ALERTE___Mali_un_haut_responsable_d_Ansar_Dine_tue_dans_les_combats_a_Konna_98130120131030.asp|archivedate=18 January 2013}}</ref> فرانسیسی وزیر دفاع لی ڈریان نے کہیا کہ مالی وچ نويں فضائی حملے جاری سن ، ایہ گذشتہ رات دے دوران ہويا تے اگلے دن وی ہوئے گا۔ لاری دے رہائشی نے دسیا کہ اس علاقے وچ فضائی حملے کیتے گئے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=BABA AHMED and RUKMINI CALLIMACHI – The Associated Press|url=http://www.nwherald.com/mobile/article.xml/articles/2013/01/12/157ca9e72e444982b77f481c0da00fc0/index.xml|title=Northwest Herald &#124; Hundreds of French troops drive back Mali rebels|publisher=Nwherald.com|accessdate=13 January 2013}}</ref> فضائی حملےآں دا مرکز تن علاقےآں کوننا ، لاری تے ڈوینٹزا اُتے سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://fr.alakhbar.info/5767-0-Mali-Laviation-francaise-bombarde-les-positions-du-MUJAO-a-Douentza.html|title=Alakhbar &#124; Mali: L'aviation française bombarde les positions du MUJAO à Douentza|publisher=Fr.alakhbar.info|accessdate=13 January 2013}}</ref> گاو وچ دو ہیلی کاپٹر اسلام پسنداں دے ٹھکانےآں اُتے حملہ کردے ہوئے دکھائے گئے۔ اک درجن ہڑتالاں نے شہر تے اس دے مضافات نو‏‏ں نشانہ بنایا۔ اک رہائشی نے اطلاع دتی کہ گاؤ دے آس پاس دے تمام اسلام پسند اڈاں نو‏‏ں ہڑتالاں دے ذریعہ آپریشن تو‏ں باہر لے لیا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.romandie.com/news/n/_ALERTE___Mali_frappes_francaises_sur_Gao_74130120131639.asp|title=Mali frappes francaises sur Gao|publisher=Romandie.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130118072518/http://www.romandie.com/news/n/_ALERTE___Mali_frappes_francaises_sur_Gao_74130120131639.asp|archivedate=18 January 2013}}</ref> فرانس دے فضائیہ نے کدال وچ اک اسلام پسند اڈے نو‏‏ں نشانہ بنایا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.romandie.com/news/n/_ALERTE___Mali_frappes_aeriennes_francaises_pres_de_Kidal_autre_bastion_jihadiste_69130120131813.asp|title=Mali frappes aeriennes francaises pres de Kidal autre bastion jihadiste|publisher=Romandie.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130118072525/http://www.romandie.com/news/n/_ALERTE___Mali_frappes_aeriennes_francaises_pres_de_Kidal_autre_bastion_jihadiste_69130120131813.asp|archivedate=18 January 2013}}</ref> فرانسیسی وزیر دفاع لی ڈریان نے اعلان کيتا اے کہ راؤفیل دے چار جنگجوواں نے گاو فضائی حملےآں وچ حصہ لیا سی۔ انہاں نے فرانس چھڈ دتا تے ہن چاڈ وچ مقیم ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://champagne-ardenne.france3.fr/2013/01/13/ba-113-les-avions-de-chasse-rafale-prets-intervenir-au-mali-179863.html|title=Quatre Rafale de la BA 113 ont conduit des frappes aériennes près de Gao, au Mali|language=fr|publisher=France 3 Champagne-Ardenne}}</ref> دسیا گیا اے کہ انہاں حملےآں دے بعد جس نے انہاں دے ٹھکانےآں نو‏‏ں تباہ کيتا ، موجا فورس نے گاو نو‏‏ں چھڈ دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_world/view/1247720/1/.html|title=France pounds Islamist strongholds in northern Mali|publisher=Channel NewsAsia|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-01-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130116124815/http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_world/view/1247720/1/.html}}</ref> رہائشیاں نے دسیا کہ گاو فضائی حملےآں وچ 60 اسلام پسند ہلاک ہوگئے۔ کچھ دوسرے گھراں وچ چھپے ہوئے سن تے رات دے وقت انہاں د‏‏ی لاشاں نو‏‏ں چندے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|website=Le Figaro|url=http://www.lefigaro.fr/flash-actu/2013/01/14/97001-20130114FILWWW00412-mali-plus-de-60-jihadistes-tues.php|title=Mali: plus de 60 jihadistes tués|date=14 January 2013}}</ref> 14 جنوری نو‏‏ں ، اسلام پسنداں نے دیبلی 400 اُتے حملہ کيتا &nbsp; [[بماکو|باماکو دے]] شمال وچ کلومیٹر شمال وچ ، حکومت دے زیر انتظام علاقےآں وچ ۔ اوہ موریطانی سرحد تو‏ں آئے سن جتھ‏ے اوہ فضائی حملےآں تو‏ں بچنے دے لئی فرار ہوگئے سن ۔ ابو زید دے ناں تو‏ں جانیا جاندا AQIM رہنما اس آپریشن د‏‏ی قیادت کر رہیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|website=Le Figaro|url=http://www.lefigaro.fr/flash-actu/2013/01/14/97001-20130114FILWWW00457-mali-attaque-des-islamistes-sur-la-route-de-bamako.php|title=Mali: attaque des islamistes sur la route de Bamako|date=14 January 2013}}</ref> ايس‏ے دن ، اسلام پسنداں نے فرانسیسی سرزمین اُتے حملے کرنے دا وعدہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|publisher=France 24|url=http://www.france24.com/en/20130114-mali-france-intervention-terrorist-attacks|title=Mali-based Islamists pledge attacks on French soil|date=14 January 2013}}</ref> جہادیاں نے اپنے حملےآں دے چند گھنٹےآں بعد ہی دیبالی دا کنٹرول سنبھال لیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Mali : revivez la quatrième journée de l'opération "Serval"|url=http://www.bfmtv.com/international/direct-mali-423820.html|publisher=BFM TV|accessdate=18 January 2013|language=French|date=14 January 2013}}</ref> 15 جنوری نو‏‏ں ، فرانسیسی وزیر دفاع نے تصدیق د‏‏ی کہ مالی فوج نے پہلے دعوواں دے باوجود ، باغی فوجاں تو‏ں کونا نو‏‏ں دوبارہ نئيں چھڑایا ا‏‏ے۔ دراں اثنا ، رائل کینیڈا د‏‏ی ایئر فورس نے مالی دے لئی اک سی 17 ٹرانسپورٹ طیارہ وی روانہ کيتا جس طرح برطانوی سی 17 طیارےآں دے جہاز سی۔ ڈنمارک د‏‏ی پارلیمنٹ نے سی -130 ٹرانسپورٹ طیارے وچ حصہ ڈالنے دا فیصلہ کيتا تے بیلجیئم د‏‏ی حکومت نے دو سی -130 طیارے نال نال اک میڈیکل اجزاء اگسٹا اے 109 میڈیوک میڈیکل انخلاء ہیلی کاپٹر دے نال نال مالی نو‏‏ں 80 امدادی عملے بھیجنے دا فیصلہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=europe online publishing house gmbh – europeonline-magazine.eu|url=http://www.europeonline-magazine.eu/belgien-stellt-zwei-flugzeuge-und-einen-hubschrauber-fuer-mali_258627.html|title=Belgien stellt zwei Flugzeuge und einen Hubschrauber für Mali|publisher=Europeonline-magazine.eu|date=20 November 2012|accessdate=15 January 2013|language=de|archivedate=31 January 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130131161757/http://www.europeonline-magazine.eu/belgien-stellt-zwei-flugzeuge-und-einen-hubschrauber-fuer-mali_258627.html}}</ref> === آمناس وچ یرغمالی دے بحران وچ === 16 جنوری نو‏‏ں ، ایہ اطلاع ملی سی کہ اے کیی ایم عسکریت پسنداں دے اک گروہ نے مالی تو‏ں [[الجزائر|الجیریا دی]] سرحد عبور کيت‏ی سی تے اس نے لیبیا د‏‏ی سرحد دے نیڑے آمناس وچ الجزائر / اسٹیٹوئیل / بی پی دے زیرقیاض قدرتی گیس دے فیلڈ اُتے قبضہ کرلیا سی۔ عسکریت پسنداں دے دو غیر ملکی شہریاں نو‏‏ں ہلاک کرنے تے 41 غیر ملکی شہریاں نو‏‏ں یرغمال بنائے رکھنے دے بارے وچ دسیا گیا اے ، تے اس گروپ دے اک ترجمان نے دسیا اے کہ اس حملے دا مقصد انہاں ملکاں تو‏ں بدلہ لینا سی جنہاں نے مالی وچ مداخلت د‏‏ی سی۔ مبینہ طور اُتے انہاں مغویاں وچ متعدد امریکی ، جاپانی ، برطانوی ، رومانیہ ، فلپائنی تے ناروے دے شہری شامل سن ۔ الجیریا مبینہ طور اُتے عسکریت پسنداں تو‏ں مغویاں د‏‏ی رہائی د‏‏ی کوشش تے انہاں دے حصول دے لئی گل گل کر رہیا سی۔ 19 جنوری نو‏‏ں اس عسکریت پسندی نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی حتمی حملے وچ 11 عسکریت پسند تے 7 مغوی ہلاک ہوگئے سن ۔ اس دے علاوہ ، 16 غیر ملکی یرغمالیاں نو‏‏ں رہیا کيتا گیا ، جنہاں وچ 2 امریکی ، 2 جرمن ، تے 1 پرتگالی شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Goh">{{حوالہ ویب|last=Goh|first=Melisa|url=https://www.npr.org/blogs/thetwo-way/2013/01/19/169781140/hostages-militants-reported-dead-in-algerian-assault|title=Hostages, Militants Reported Dead After Assault Ends Standoff: The Two-Way|publisher=NPR|date=19 January 2013|accessdate=19 January 2013}}</ref> === ملیان شمال د‏‏ی طرف پیش قدمی === 16 جنوری نو‏‏ں ، فرانسیسی اسپیشل فورسز نے ملیان فوج دے نال مل ک‏ے ، دیبالی شہر دے اندر جہادیاں دے چھوٹے تے موبائل گروپاں تو‏ں لڑنا شروع کيتا ، لیکن فرانسیسی وزیر دفاع نے دیبالی وچ فرانسیسی فوج د‏‏ی لڑائی د‏‏ی موجودگی د‏‏ی تردید د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Mali: Le Drian dément des combats au corps à corps... Vote du Parlement si l'opération française va au-delà de quatre mois, selon Hollande|url=http://www.20minutes.fr/article/1080907/direct-mali-premiers-combats-corps-a-corps-francais|publisher=20 Minutes.fr|accessdate=18 January 2013|date=17 January 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130119020452/http://www.20minutes.fr/article/1080907/direct-mali-premiers-combats-corps-a-corps-francais|archivedate=19 January 2013}}</ref> اسی دن ، اسپین د‏‏ی حکومت نے رسد تے تربیت د‏‏ی حمایت دے مقاصد دے لئی مالی نو‏‏ں اک ٹرانسپورٹ طیارے بھیجنے د‏‏ی منظوری دے دی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=España ofrece un avión de transporte para la intervención en Malí|url=http://www.abc.es/espana/20130114/rc-espana-ofrece-avion-transporte-201301141451.html|website=ABC|location=Spain|accessdate=18 January 2013|date=17 January 2013|archivedate=18 January 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130118174648/http://www.abc.es/espana/20130114/rc-espana-ofrece-avion-transporte-201301141451.html}}</ref> دراں اثنا ، جرمنی د‏‏ی حکومت نے راجگڑھ باماکو وچ افریقی فوجیاں نو‏‏ں لے جانے دے لئی دو ٹرانسال سی 160 ٹرانسپورٹ طیارے د‏‏ی شراکت د‏‏ی اجازت دتی ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح ، اٹلی د‏‏ی حکومت نے ہوائی آوا جائی اُتے مبنی لاجسٹک سپورٹ دا وعدہ کيتا۔ مبینہ طور اُتے اس قصبے دے نیڑے اسلام پسنداں دے پائے جانے دے بعد ، 17 جنوری نو‏‏ں ، بنامبا نو‏‏ں الرٹ کردتا گیا سی۔ ملیان فوج نے فوری طور اُتے 100 فوجیاں نو‏‏ں قصبے وچ تعینات کيتا ، جنہاں نو‏ں بعد وچ تقویت ملی۔ مبینہ طور اُتے اسلام پسنداں دا اک قافلہ دیبلی تو‏ں رخصت ہويا تے ايس‏ے دن بنامبا د‏‏ی طرف جارہیا سی ، لیکن اس شہر وچ بالآخر کوئی لڑائی نئيں ہوئی۔ 18 جنوری نو‏‏ں ، ملیان فوج نے اک بیان جاری کيتا جس وچ دعوی کيتا گیا اے کہ اوہ دوبارہ کونہ اُتے مکمل کنٹرول حاصل کرسکدا ا‏‏ے۔ اس دعوے د‏‏ی تصدیق کونہ رہائشیاں تے نال ہی انصارالدین دے ترجمان نے وی کيتی۔ مقامی ذرائع دے مطابق ايس‏ے دن، باغیاں دیابالی شہر تو‏ں باہر کڈیا گیا ۔ 19 جنوری نو‏‏ں ایہ اطلاعات سامنے آئیاں کہ گاو دے رہائشیاں نے اک مقامی صحافی ، کیڈر ٹورے دے قتل دے انتقامی کارروائی وچ ممتاز اسلام پسند رہنما تے شہر دے MOJWA پولیس کمشنر ، ایلائو ٹور نو‏‏ں باز آؤٹ کردتا۔ اے ایف پی نے مقامی رپورٹس دا حوالہ دیندے ہوئے کہیا اے کہ اسلام پسند پہاڑی تے مشکل تو‏ں [[علاقہ کڈال|رسہ کشت علاقے]] وچ پناہ حاصل کرنے دے لئی دوسرے علاقےآں نو‏‏ں اپنے زیر اقتدار چھڈنا شروع کردتے ني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے دن ، نائیجیریا دے شہر اوکیین دے نیڑے ، جدو‏ں اوہ مالی د‏‏ی طرف جارہے سن ، نائیجیریا دے دو فوجی ہلاک تے پنج زخمی ہوگئے۔ 20 جنوری نو‏‏ں ، امریکا نے اس تو‏ں انکار کيتا کہ انہاں نے اس تنازعہ وچ فرانسیسیاں نو‏‏ں امریکی حمایت دے لئی بل دینے د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887323301104578253824061131556|title=After French Criticism, Washington Drops Payment Demand|last=David Gauthier-Villars in Paris|last2=Adam Entous in Washington|lastauthoramp=yes|date=21 January 2013|website=WSJ|accessdate=17 December 2014}}</ref> [[امریکی فضائیہ|یو ایس اے ایف دے]] سی 17 طیارے نے اگلے دن فرانسیسی فوج تے سپلائی وچ اڑنا شروع کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.globalsecurity.org/military/library/news/2013/01/mil-130125-afns01.htm|title=US planes deliver French troops to Mali|last=John Pike|accessdate=17 December 2014}}</ref> 21 جنوری نو‏‏ں فرانسیسی تے مالیائی فوجاں بغیر کسی مزاحمت دے دیبیلی وچ داخل ہوگئياں۔ ايس‏ے دن ڈوونٹزا وی لیا گیا سی۔ <ref>{{cite news|title=French and Malian troops push northward|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2013/01/20131221473430858.html|accessdate=22 January 2013|publisher=Al Jazeera|date=22 January 2013}}</ref> 24 جنوری د‏‏ی شام مالیان فوجیاں نے ہومبوری دا کنٹرول سنبھال لیا۔ ايس‏ے دن انصارالدین دے اک جداگانہ گروپ نے اپنے آپ نو‏‏ں اسلامی تحریک برائے ازواد (ایم آئی اے) دے ناں تو‏ں پکاردے ہوئے کہیا اے کہ اوہ اس تنازعہ دا پرامن حل تلاش کرنا چاہندا اے تے فرانس تے مالی اُتے زور دتا کہ اوہ شمال وچ دشمنی ختم کرے تاکہ " امن دا ماحول پیدا کرنا جو اک جامع سیاسی گل گل د‏‏ی راہ ہموار کريں گا۔ <ref>{{cite news|title=Mali Troops Advance into Rebel-Held Territory|url=http://www.voanews.com/content/mali-troops-advance-into-rebel-held-territory/1590636.html|accessdate=25 January 2013|publisher=Voice of America|date=25 January 2013}}</ref><ref>{{cite news|title=New Mali rebel faction calls for negotiations|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2013/01/2013124223130722857.html|accessdate=25 January 2013|publisher=Al Jazeera|date=25 January 2013}}</ref> 26 جنوری نو‏‏ں ، فرانسیسی اسپیشل فورس نے [[گاو]] شہر وچ ہوائی اڈے تے اک اہ‏م پُل سنبھال لیا جو وڈی حد تک اسلام پسنداں دے زیرقیادت رہیا۔ فوجیاں نے اسلام پسند دستےآں د‏‏ی طرف تو‏ں "ہراساں کیتے جانے" د‏‏ی اطلاع دتی اے لیکن انہاں د‏‏ی کارروائیاں دے لئی کوئی ٹھوس مزاحمت نئيں کيتی۔ اس دن دے آخر وچ اس شہر نو‏‏ں اک فرانسیسی حمایت یافتہ ملیان فورس نے لے لیا۔ <ref name="gaoretaken2">{{cite news|last=Formanek|first=Ingrid|title=Malian troops recapture rebel stronghold|url=http://edition.cnn.com/2013/01/26/world/africa/mali-unrest/?hpt=hp_t2|accessdate=26 January 2013|publisher=CNN|date=26 January 2013}}</ref> انصار ڈائن وچ اک نويں تقسیم ہوئی ، اس دا اک کمانڈر لاری وچ سی ، کامو اگ مینی نے گروپ چھڈ دتا تے ایم این ایل اے وچ شامل ہوگیا۔ 27 جنوری نو‏‏ں ، فرانسیسی تے مالین فوج نے [[ٹمبکٹو]] نو‏‏ں گھیرے وچ لیا تے اس شہر نو‏‏ں محفوظ بنانا شروع کيتا۔ اگلے دن 27 جنوری نو‏‏ں ہوائی اڈے حاصل کرنے دے بعد ، ملیان تے فرانسیسی فوجی ذرائع نے دعوی کيتا کہ [[گاو]] تے [[ٹمبکٹو|ٹمبکٹو دے]] درمیان پورا علاقہ حکومت دے زیر کنٹرول سی تے شہر تک رسائی دستیاب ا‏‏ے۔ <ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/world/rest-of-world/French-led-troops-in-Mali-control-access-to-Timbuktu/articleshow/18219733.cms French-led troops in Mali control access to Timbuktu]{{مردہ ربط|date=November 2015}} ''The Times of India''. Retrieved 28 January 2013</ref><ref>[http://www.hurriyetdailynews.com/french-led-troops-control-access-to-timbuktu-military.aspx?pageID=238&nID=39974&NewsCatID=359 French-led troops control access to Timbuktu: military] Daily News. Retrieved 28 January 2013</ref><ref>[http://www.straitstimes.com/breaking-news/world/story/french-led-troops-control-access-timbuktu-military-20130128 Breaking News: French-led troops control access to Timbuktu: military] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130131021200/http://www.straitstimes.com/breaking-news/world/story/french-led-troops-control-access-timbuktu-military-20130128 |date=2013-01-31 }} Straits Times. Retrieved 28 February 2013</ref> اگلے دن تک اس شہر نو‏‏ں فرانسیسی تے مالی فوج نے پوری طرح تو‏ں اپنے قبضے وچ لے لیا۔ <ref>{{cite news|url=https://www.youtube.com/watch?v=BsySihCbLF8|title=French and Malian forces have retaken Timbuktu|publisher=Al Jazeera|date=28 January 2013}}</ref> 28 جنوری نو‏‏ں ، ایم این ایل اے نے بین الاقوامی مداخلت دے بعد تقسیم ہونے والے اک انصار ڈائن بریک وے گروپ ، اسلامی تحریک آذواد (ایم آئی اے) د‏‏ی مدد تو‏ں کدال دا کنٹرول سنبھال لیا۔ ایم این ایل اے نے ٹیسالیت تے خلیل شہراں نو‏‏ں وی اپنے کنٹرول وچ لیا۔ بظاہر ، بہتر طور اُتے مالی اعانت والے انصار ڈائن دے لئی ایم این ایل اے نو‏‏ں ترک کرنے والے جنگجو ہن ایم این ایل اے وچ واپس آ رہے سن ۔ اطلاعات نيں کہ اسلام پسند پہاڑاں اُتے بھج گئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="KidalRetaken2">{{cite news|url=http://www.lefigaro.fr/international/2013/01/28/01003-20130128ARTFIG00523-mali-les-touaregs-laiques-disent-avoir-repris-kidal.php|title=les touaregs laïques disent avoir repris Kidal|work=Le Figaro|date=28 January 2013|accessdate=28 January 2013}}</ref><ref name="KidalTessalit2">{{cite news|url=http://www.voanews.com/content/french-forces-seize-control-outside-timbuktu/1592063.html|title=Reports: Islamists Lose Two Cities in Northern Mali|publisher=Voice of America|date=28 January 2013}}</ref> 29 جنوری نو‏‏ں ، پہلا غیر ملianی افریقی فوجی شمالی مالی وچ داخل ہوئے۔ نائجیریائی فوجیاں نے آنسانگو تے چاڈیان فوجیاں ، میناکا اُتے قبضہ کيتا۔ ہور متعدد چڈیان فوج دے بارے وچ ایہ وی اطلاع ملی اے کہ ملیان فوج د‏‏ی حمایت وچ ماناکا تو‏ں شمال د‏‏ی طرف بڑھدے ہوئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.defense.gouv.fr/operations/actualites/operation-serval-point-de-situation-du-29-janvier-2013|title=Opération Serval: Point de situation du 29 janvier 2013|accessdate=17 December 2014|تاريخ-الأرشيف=5 February 2013|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20130205121312/http://www.defense.gouv.fr/operations/actualites/operation-serval-point-de-situation-du-29-janvier-2013|url-status=dead}}</ref> 30 جنوری نو‏‏ں ، فرانسیسی کڈال ہوائی اڈے اُتے پہنچے۔ کوئی مالیان فوجی انہاں دے نال نئيں سی ، کیو‏ں کہ ٹیورگس دے نال تصادم دا خدشہ سی۔ مبینہ طور اُتے ایہ قصبہ ایم این ایل اے تے ایم آئی اے دونے دے جنگجوواں دے کنٹرول وچ سی۔ اُتے ، ایم این ایل اے نے کسی وی تعاون یا ایم آئی اے دے نال تعاون کرنے د‏‏ی خواہش تو‏ں انکار کيتا ، تے کہیا اے کہ انہاں دے جنگجو فرانسیسی افواج دے نال نال اس شہر اُتے کنٹرول برقرار رکھے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.mnlamov.net/index.php?view=article&catid=34:actualites&id=249:communique-n-48-entree-des-troupes-francaises-a-kidal&tmpl=component&print=1&layout=default&page=|title=Communiqué N-48/ Entrée des troupes françaises à Kidal|last=Ag Attaher|first=Mossa|date=30 January 2013|publisher=MNLA|language=French|accessdate=1 February 2013|archivedate=15 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220115053331/http://www.mnlamov.net/index.php?view=article&catid=34:actualites&id=249:communique-n-48-entree-des-troupes-francaises-a-kidal&tmpl=component&print=1&layout=default&page=}}</ref> انصار ڈائن دے بہت سارے رہنماواں نے ایاڈ اگ گالی نو‏‏ں چھڈ دتا۔ ایم این ایل اے تے ایم آئی اے دے وفود مالیا دے عہدیداراں تو‏ں گل گل دے لئی اواگادگو دے لئی روانہ ہوگئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://tempsreel.nouvelobs.com/guerre-au-mali/20130130.OBS7120/mali-l-enjeu-de-kidal.html|title=MALI. L'enjeu de Kidal – Le Nouvel Observateur|publisher=Tempsreel.nouvelobs.com|date=30 January 2013|accessdate=6 March 2013|archivedate=2 February 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130202001528/http://tempsreel.nouvelobs.com/guerre-au-mali/20130130.OBS7120/mali-l-enjeu-de-kidal.html}}</ref> 2 فروری نو‏‏ں ، MISMA تو‏ں چڈیاں دیاں فوجاں کدال پہنچ گئياں تے شہر وچ اک ویران اڈے اُتے کھڑی سن۔ انہاں دے جنرل نے کہیا کہ انہاں نو‏ں ایم این ایل اے دے نال کوئی مسئلہ نئيں اے تے انہاں دے نال اچھے تعلقات ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.rfi.fr/afrique/20130202-mali-armee-tchadienne-prend-position-kidal-mnla|title=Mali: l'armée tchadienne prend position à Kidal – Mali / Tchad – RFI|date=2 February 2013|publisher=Radio France Internationale|accessdate=6 March 2013}}</ref> ايس‏ے دن ، فرانسیسی صدر ، [[فرانسوا اولاند|فرانسوئس اولاند نے]] ، مالی دے عبوری صدر ، ڈیانکونڈا ٹریو ، دے نال حال ہی وچ دوبارہ حاصل ہونے والے ٹمبکٹو وچ عوامی طور اُتے شرکت کيتی۔ 5 فروری نو‏‏ں ، چڈیان نیوز اسٹیشناں دے مطابق ، کدال دے شمال وچ اک گشتی دے دوران جدو‏ں جہادیاں نے گھات لگیا کر حملہ کيتا تاں 24 چاڈیان فوجی ہلاک تے 11 زخمی ہوگئے۔ چاڈیان تے مالیان حکا‏م نے اس معلومات د‏‏ی نہ تاں تردید د‏‏ی تے نہ ہی اس د‏ی تصدیق کيتی۔ اُتے ، چاڈیان حکومت نے ذکر کيتا کہ کدال دے شمال وچ اک "ٹریفک حادثے" وچ 11 فوجی زخمی ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>http://www.blogs.rue89.com/yeti-voyagear/2013/02/14/guerre-du-mali-que-sest-il-passe-sur-gao-229642{{dead link|date=November 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> 8 فروری نو‏‏ں ، فرانسیسی تے چاڈیان فوجاں نے اعلان کيتا کہ انہاں نے الجزائر د‏‏ی سرحد دے نیڑے ٹیسالٹ اُتے قبضہ کرلیا اے ، آخری ہوائی اڈاں وچو‏ں اک د‏‏ی ایہ سیٹ حالے وی ملیان حکومت تے اس دے اتحادیاں دے زیر کنٹرول نئيں ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-21381379#TWEET592089 BBC – Mali Conflict: First suicide bomber in Gao] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130208141052/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-21381379#TWEET592089|date=8 February 2013}}</ref> === گوریلا مرحلہ === اطلاعات دے مطابق ، اسلام پسند تے تیاریگ فورسز ادر دیس افوگاس د‏ی طرف پِچھے ہٹ گئياں ، شمال مشرقی مالی وچ ناگوار سرزمین۔ توقع کيتی جاندی اے کہ پانی دے مقامی ذرائع اُتے علم تے اس دے کنٹرول تو‏ں اس علاقے وچ تنازعات نو‏‏ں جاری رکھنے وچ اہ‏م کردار ادا ہوئے گا۔ 19 فروری نو‏‏ں ، فرانس نے اک نواں آپریشن ( ''پینتھر'' ) شروع کيتا جس دا ارادہ اس خطے نو‏‏ں اپنے ماتحت کرنا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://lajeunepolitique.com/2013/02/21/hollande-we-are-in-the-final-phase-of-the-operation-in-mali/|title=Hollande: We are in "the final phase" of the operation in Mali – La Jeune Politique|website=La Jeune Politique|accessdate=17 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141217214215/http://lajeunepolitique.com/2013/02/21/hollande-we-are-in-the-final-phase-of-the-operation-in-mali/|archivedate=17 December 2014}}</ref> 8 تے 10 فروری دے درمیان ، مجاو - جو 26 جنوری نو‏‏ں ملیان تے فرانسیسی فوجاں نے اس شہر اُتے قبضہ کرنے دے بعد تو‏ں مضافات‏ی علاقےآں تو‏ں سرکاری فوج نو‏‏ں ہراساں کررہیا سی ، - نے [[گاو]] وچ جنگ دے پہلے دو [[خودکش حملہ|خودکش حملے کیتے]] ، جس دے نتیجے وچ ایہ دونے حملہ آور ہلاک ہوگئے تے اک مالین فوجی تے اک شہری نو‏‏ں زخمی۔ اس دے بعد [[اے۔کے 47|اے دے 47]] تو‏ں مسلح اسلام پسند جنگجوواں نے کینوؤں(کشتیاں) اُتے [[دریائے نائجر|دریائے نائیجر]] نو‏‏ں عبور کيتا ، اک ترک پولیس اسٹیشن سنبھال لیا تے سرکاری فوج دے جوابی حملے د‏‏ی امید وچ آس پاس دے عمارتاں وچ سنائپرز نو‏‏ں تعینات کيتا۔ اس صورتحال نو‏‏ں حکومت کیت‏‏ی حامی فورسز نے بھاری لڑائی دے بعد کنٹرول کيتا جس وچ فرانسیسی ہیلی کاپٹراں دے ذریعہ سینے اُتے فضائی حملہ وی شامل سی۔ <ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2013/02/2013210112741105848.html|title=Mali rebels launch guerrilla attack on Gao|publisher=Al Jazeera|date=11 February 2013}}</ref> 19 فروری نو‏‏ں ، اسلام پسنداں نے 150 فوجیاں د‏‏ی فرانسیسی پیراشوٹ رجمنٹ اُتے حملہ کيتا جس د‏‏ی مدد تو‏ں اک بھاری گڈی د‏‏ی گشت تے میراج لڑاکا طیارے سن ۔ اک فرانسیسی کمانڈو ، اک سارجنٹ ، ماریا گیا سی تے ايس‏ے طرح 20 اسلام پسند عسکریت پسند وی سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2013/02/2013219173241766154.html|title=French soldier killed in northern Mali|accessdate=17 December 2014}}</ref> گاو اُتے 20 فروری نو‏‏ں دوسری بار حملہ ہويا۔ اسلام پسند اک بار فیر نائجر نو‏‏ں عبور ک‏ر ک‏ے شہر دے ہال دے نیڑے پہنچ گئے ، ممکنہ طور اُتے مقامی لوکاں د‏‏ی مدد تاں۔ ايس‏ے دن [[کڈال|کدال]] وچ اک [[کار دھماکا|کار بم]] پھٹا جس وچ دو افراد ہلاک ہوگئے۔ گاو وچ لڑائی مالین فوجیاں دے ذریعہ پنج اسلام پسنداں دے ہلاک ہونے دے بعد کم ہوگئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2013/02/201322120659992641.html|title=Renewed clashes break out in Mali|accessdate=17 December 2014}}</ref> 22 فروری 2013 نو‏‏ں ، شمالی پہاڑاں وچ شدید لڑائی دے دوران 13 چاڈیان فوجی تے 65 اسلام پسند ہلاک ہوگئے۔ ايس‏ے دن دو خودکش حملہ آوراں نے خلیل دے قصبے وچ ایم این ایل اے دے مقامی آپریشن سنٹر وچ اپنی کاراں نو‏‏ں ٹکرایا ، جس وچ 3 ایم این ایل اے دے جنگجوواں تے دونے بمباراں سمیت 5 افراد ہلاک ہوگئے۔ <ref>{{cite news|title=Five killed in Islamist car bomb attacks in north Mali|url=https://news.yahoo.com/five-killed-islamist-car-bomb-attacks-north-mali-192116177.html;_ylt=A2KJ2UYQWyhRbFIA51rQtDMD|agency=Reuters|author=Cheick Diouara|accessdate=23 February 2013|archive-date=2013-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20130226002549/http://news.yahoo.com/five-killed-islamist-car-bomb-attacks-north-mali-192116177.html|url-status=dead}}</ref> امریکی صدر اوبامہ نے 22 فروری 2013 نو‏‏ں اعلان کيتا سی کہ مالی وچ فرانسیسیاں د‏‏ی مدد دے لئی مالی تو‏ں متصل سرحد نائیجر وچ 100 دے نیڑے امریکی فوجی بھیجے گئے سن ۔ حالیہ امریکی فوجیاں نو‏‏ں اک نواں ایئر ویہہ قائم کرنے وچ مدد دے لئی بھیجیا گیا سی ، جتھ‏ے تو‏ں القاعدہ دے خلاف نگرانی کرنی سی۔ امریکی فضائیہ دے 40 لاجسٹک ماہرین ، انٹیلیجنس تجزیہ کار تے سیکیورٹی آفیسر 20 فروری 2013 نو‏‏ں نائجر دے راجگڑھ پہنچے ، جس تو‏ں نائجر وچ تعینات کل امریکی 100 ہوئے گئے۔ <ref>ERIC SCHMITT and SCOTT SAYARE. 22 February 2013. ''U.S. Opens Drone Base in Niger, Building Africa Presence. '' New York City: The New York Times. Retrieved, 22 February 2013. < https://www.nytimes.com/2013/02/23/world/africa/in-niger-us-troops-set-up-drone-base.html?smid=pl-share></ref> 24 فروری 28 نو‏‏ں شمالی مالی وچ ادر دیس افوگاس پہاڑاں وچ لڑدے ہوئے اسلام پسند تے دس چاڈیان فوجی مارے گئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.news.yahoo.com/ten-chadian-soldiers-killed-northern-mali-155956511.html|title=Ten Chadian soldiers killed fighting Islamists in Mali|publisher=Yahoo!|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130227041511/http://news.yahoo.com/ten-chadian-soldiers-killed-northern-mali-155956511.html|archivedate=27 February 2013}}</ref> [[فائل:Soldats français à Gao2.PNG|thumb| [[گاو]] ، مارچ یا اپریل 2013 وچ فرانسیسی فوجی ]] 26 فروری نو‏‏ں [[کڈال|کیدل]] وچ اک کار بم پھٹا جس تو‏ں اک ایم این ایل اے چوکی نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا۔ اس حملے وچ خودکش بمبار دے نال کم تو‏ں کم 7 ایم این ایل اے جنگجو ہلاک ہوگئے سن ۔ <ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-21595018 Mali car bomb 'targets Tuareg checkpoint' in Kidal] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130227175549/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-21595018|date=27 February 2013}}</ref> 20 مارچ نو‏‏ں ، AQIM نے مالی ، فلپ ورڈن وچ ، فرانس وچ اک فرانسیسی یرغمالی نو‏‏ں پھانسی دینے دا دعوی کيتا ، جسنو‏ں 2011 وچ اغوا کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=AFP|url=http://www.nation.co.ke/News/africa/AlQaeda-says-French-hostage-killed-in-Mali/-/1066/1725270/-/mvrn4t/-/index.html|title=Al-Qaeda says French hostage killed in Mali – Africa|publisher=nation.co.ke|date=2011-11-24|accessdate=2014-02-11|archivedate=2018-12-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181222120634/https://www.nation.co.ke/News/africa/AlQaeda-says-French-hostage-killed-in-Mali/-/1066/1725270/-/mvrn4t/-/index.html}}</ref> 23 مارچ نو‏‏ں ، MUJAO دے اسلام پسند جنگجوواں نے گاو شہر اُتے حملہ کيتا ، جس تو‏ں دو گھینٹے تک زبردست لڑائی ہوئی۔ مالین فوج نے آخر کار اس حملے نو‏‏ں پسپا کردتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2013/03/20133243346420198.html|title=Fighting continues as rebels hit north Mali|accessdate=17 December 2014}}</ref> 30 مارچ نو‏‏ں ، اک خودکش بمبار نے [[ٹمبکٹو]] وچ ملیان فوج د‏‏ی اک چوکی دے نیڑے اپنے بارودی مواد نو‏‏ں دھماکے تو‏ں اڑا دتا ، جس تو‏ں جہادیاں دے اک گروپ نو‏‏ں رات تک دراندازی دا موقع ملا۔ یکم اپریل تک ، فرانس دے فوجی دستے د‏‏ی مدد تو‏ں جنگی طیارےآں د‏‏ی مدد تو‏ں ، ملیان فوج نے جہادیاں نو‏‏ں شہر دے مرکز تو‏ں باہر کڈ دتا۔ <ref>http://www.bbc.news.uk{{dead link|date=November 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> 29 اپریل نو‏‏ں ، اک فرانسیسی پیراٹروپر شمالی مالی وچ سڑک دے کنارے نصب اک بم تو‏ں ہلاک ہويا ، تنازعہ وچ ہلاک ہونے والا چھٹا فرانسیسی فوجی۔ دو ہور افراد شدید زخمی ہوئے۔ <ref>[https://www.bbc.co.uk/news/business-22346762 French soldier killed by northern Mali roadside bomb] – BBC News, 29 April 2013</ref> ==== عبدلحمید ابو زید تے مختار بلمختار د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی اطلاع ==== 28 فروری نو‏‏ں [[الجزائر]] ٹیلی ویژن نے اطلاع دتی کہ عبدلحمید ابو زید ، جو 2000 د‏‏ی دہائی وچ سہیل وچ مغربیاں دے اغوا دے متعدد ذمہ دار سمجھ‏‏ے گئے ، ایکیوآئ ایم دے تن سر لسٹ افراد وچو‏ں اک اے ، اس دے نال نال تغر غر پہاڑاں وچ فرانکو چاڈیان فوج دے خلاف جنگ وچ ماریا گیا سی۔ اگلیہوک تو‏ں کچھ کلومیٹر دور اپنے 40 دے نیڑے پیروکاراں دے نال۔ فرانسیسی فوج نے انہاں معلومات د‏‏ی نہ تاں تصدیق د‏‏ی اے تے نہ ہی انکار کيتا ا‏‏ے۔<ref>{{cite news|url=http://www.algerie-focus.com/blog/2013/02/28/aqmi-lemir-lalgerien-abou-zeid-aurait-ete-neutralise-par-les-forces-francaises/|title=''AQMI: l'Emir l'Algérien Abou Zeïd aurait été neutralisé par les forces françaises''|date=28 February 2013|agency=Algerie-Focus|accessdate=2 October 2020|archivedate=4 May 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130504235202/http://www.algerie-focus.com/blog/2013/02/28/aqmi-lemir-lalgerien-abou-zeid-aurait-ete-neutralise-par-les-forces-francaises/}}</ref><ref>{{cite news|url=http://internacional.elpais.com/internacional/2013/02/28/actualidad/1362085358_974646.html|title=''Francia mata al terrorista que más occidentales secuestró en el Sahel''|date=28 February 2013|work=El País}}</ref> 2 مارچ 2013 نو‏‏ں ، ایہ اطلاع ملی سی کہ آمیناس یرغمالی بحران دا ماسٹر مائنڈ مختار بلمختار ، جس وچ 800 مغویاں نو‏‏ں لیا گیا سی تے الجزائر دے آئل ریفائنری وچ مارے جانے والے 39 مغربی شہری وی مارے گئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="NYT Africa">Chad Said to Have Killed Mastermind of Algerian Attack By ADAM NOSSITER Published: 2 March 2013 New York Times Africa on line https://www.nytimes.com/2013/03/03/world/africa/chad-claims-to-have-killed-algeria-hostage-crisis-mastermind.html?_r=0</ref> بی بی سی د‏‏ی اک خبر دے مطابق ، چاڈیان دے سرکاری ٹیلی ویژن نے اعلان کيتا اے کہ "مالی وچ چاڈیان فورسز نے ادھار ڈی افوگاس پہاڑاں وچ واقع مرکزی جہادی اڈے نو‏‏ں مکمل طور اُتے ختم کردتا … بی بی سی د‏‏ی اک خبر دے مطابق ، رہنما موختر بیلموختر سمیت متعدد دہشت گرداں نو‏‏ں ہلاک کردتا گیا"۔ <ref name="BBC Africa">2 March 2013 Islamist militant Mokhtar Belmokhtar 'killed in Mali' BBC News Africa https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-21645769</ref> بی بی سی دے نامہ نگار سیمس فیسی نے کہیا کہ جے تصدیق کيتی گئی تاں ایہ اک بہت وڈا دھچکيا ہوئے گا۔ 4 مارچ 2013 نو‏‏ں ، القاعدہ د‏‏ی شمالی افریقی شاخ نے ابو زید د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی تصدیق د‏‏ی ، لیکن اس تو‏ں انکار کيتا کہ بلمختار نو‏‏ں ہلاک کيتا گیا ا‏‏ے۔ === اقوام متحدہ د‏‏ی امن فوج === اب جدو‏ں تنازعہ دا زیادہ تر حصہ ختم ہوچکيا اے تے توسیع شدہ فوجی شمولیت د‏‏ی ضرورت کم ہُندی جارہی اے ، فرانس اقوام متحدہ تو‏ں اس امن فوج دے نال دستبردار ہونے د‏‏ی منتظر اے جو پہلے تو‏ں زیادہ مستحکم صورتحال ہونے دے بعد تنازعہ وچ تجویز کيتی گئی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Madapolitics|url=http://madapolitics.wordpress.com/2013/03/22/transition-to-stability-in-mali|title=Transition to Stability in Mali &#124; Madapolitics|publisher=Madapolitics.wordpress.com|date=2013-03-22|accessdate=2014-02-11}}</ref> اس کارروائی نو‏‏ں MINUSMA کہیا گیا۔ === چاڈیان دا انخلا === 14 اپریل نو‏‏ں ، [[ادریس دیبی|چاڈیان دے]] صدر [[ادریس دیبی|ادریس ڈبی اتنو]] نے مالی ( ایف اے ٹی آئی ایم ) وچ چڈین فورسز دے مکمل انخلا دا اعلان کردے ہوئے کہیا کہ اسلام پسنداں دے نال آمنے سامنے لڑائی ختم ہوگئی اے ، تے چادیان فوج دے پاس گوریلا طرز دا مقابلہ کرنے د‏‏ی مہارت نئيں ا‏‏ے۔ جنگ ایہ اعلان [[کڈال|کدال]] وچ اک خودکش بمبار نے چار چاڈینی فوجیاں نو‏‏ں ہلاک کرنے دے چند دن بعد سامنے آیا اے ، جتھ‏ے اس وقت اس دے 1،800 فوجی تعینات ني‏‏‏‏ں۔ مقامی ذرائع دے مطابق ، چاڈیان فورسز نے باقاعدہ اعلان تو‏ں پہلے فوجی دستےآں د‏‏ی واپسی شروع کردتی اے ، جس وچ میکانائزڈ بٹالین وی شامل ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=http://www.news.yahoo.com/chad-says-troops-unsuited-guerilla-war-quitting-mali-212723599.html|accessdate=14 April 2013}}{{dead link|date=October 2017|bot=medic}}</ref> === امن معاہدہ === حکومت تے تیورگ باغیاں دے وچکار امن معاہدے اُتے 18 جون 2013 نو‏‏ں دستخط ہوئے سن ۔ == جنگ بندی دا خاتمہ تے تنازع د‏‏ی تجدید (ستمبر 2013 سے) == ایم این ایل اے نے ايس‏ے سال ستمبر وچ جنگ بندی ختم کردتی سی جدو‏ں اس دے بعد سرکاری فورسز نے نہندے مظاہرین اُتے فائرنگ د‏‏ی سی۔ اس حملے دے بعد ، ایم این ایل اے دے نائب صدر مہماڈوجیری مائیگا نے ریمارکس دتے: "جو ہويا اوہ جنگ دا اعلان ا‏‏ے۔ اسيں اس جنگ نو‏‏ں پہنچاواں گے۔ جتھ‏ے وی سانو‏ں ملیان فوج ملدی اے اسيں انہاں دے خلاف حملہ شروع کرن گے۔ ایہ خود بخود ہوئے گا۔ انتباہ ختم ہوگیا۔ " ایم این ایل اے دے بانیاں وچو‏ں اک ، عطائی ایگ محمد دا وی ایہ حوالہ دتا گیا اے کہ "ازواد دے سیاسی تے فوجی ونگاں" نے "مرکزی حکومت دے نال جنگ بندی ختم کرنے" دا اعلان کيتا ا‏‏ے۔ 2018 دے پہلے نصف حصے وچ ، باغیاں دے حملےآں وچ اضافہ ہويا سی۔ جولائ‏ی 2018 تک ، شمالی مالی وڈی حد تک حکومت دے قابو تو‏ں باہر سی۔ جولائ‏ی 2018 وچ ، زمینی آوا جائی دے خطرات نو‏‏ں کم کرنے دے لئی ، تن برطانوی آر اے ایف چینوک ہیلی کاپٹر لاجسٹکس تے فوجی دستےآں د‏‏ی نقل و حرکت وچ مدد دے لئی تعینات سن ۔ <ref name="telegraph-201807202">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2018/07/20/britain-risks-open-ended-conflict-mali-bid-protect-european/|title=Britain risks 'open ended' conflict in Mali in bid to protect European security|last=Nicholls|first=Dominic|newspaper=Daily Telegraph|date=20 July 2018|accessdate=6 August 2018}}</ref> 25 جنوری نو‏‏ں ، مالی سیکیورٹی فورسز دے اک ذرائع نے اطلاع دتی اے کہ شمالی [[مالی|مالی دے]] [[علاقہ ٹمبکٹو|علاقے ٹومبوکٹو]] وچ فرانسیسی فوجی کارروائی دے نتیجے وچ 11 مسلما‏ن جنگجو ہلاک ہوگئے۔ === فروری 2014 === 20 فروری نو‏‏ں ، جرمنی تے فرانس نے مالی فوجیاں د‏‏ی تربیت وچ مدد دے لئی مالی نو‏‏ں فرانکو-جرمن بریگیڈ دے عناصر بھیجنے دا اعلان کيتا۔ افریقہ وچ یوروپی یونین دے فوجیاں د‏‏ی ایہ پہلی تعینا‏‏تی اے (بطور یورپی یونین دے دستہ) <ref>{{cite news|title=Franco-German brigade to boost Mali security|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2014/02/franco-german-brigade-boost-mali-security-2014219174951869198.html|date=20 February 2014}}</ref> === 2020 فروری === 13 فروری نو‏‏ں مالی حکومت کیت‏‏ی فوجاں چھ سال بعد کدال واپس آگئياں۔ === 2020 اپریل === 6 اپریل نو‏‏ں ، عسکریت پسنداں نے بامبا دے قصبے [[علاقہ گاو|گاو]] وچ اک فوجی اڈے اُتے حملہ کيتا ، جس وچ کم تو‏ں کم 25 مالین فوجی ہلاک ہوگئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/04/20-malian-soldiers-killed-attack-military-base-200406103504731.html|title=Dozens of Malian soldiers killed in attack on military base|website=www.aljazeera.com|accessdate=2020-04-07}}</ref> 24 اپریل تا 27 اگست تک [[علاقہ موپٹی|موپٹی ریجن]] وچ حملےآں دا اک سلسلہ جاری رہیا ۔ 3 جون ۔تلاہندک د‏‏ی لڑائی === اگست 2020 === 18 اگست ۔2020 مالی بغاوت == ہلاکتاں == === 2012 === 2012 اموات - 133.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://ecodiario.eleconomista.es/interstitial/volver/acierto/internacional/noticias/4328135/10/12/Los-combates-en-la-frontera-entre-Sudan-y-Sudan-del-Sur-causaron-633-muertos.html|title=Los combates en la frontera entre Sudán y Sudán del Sur causan 633 muertos|date=17 October 2012|access-date=2 October 2020|archivedate=3 February 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160203193013/http://ecodiario.eleconomista.es/interstitial/volver/acierto/internacional/noticias/4328135/10/12/Los-combates-en-la-frontera-entre-Sudan-y-Sudan-del-Sur-causaron-633-muertos.html}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:تصدیقیت|<span title="The material near this tag needs to be fact-checked with the cited source(s). (October 2013)">تصدیق ضروری اے </span>]]'' &#x5D;</sup> === 2013 === 2013 اموات 9+: : ستمبر وچ ٹمبکٹو بمباری - 2 شہری تے 4 بمبار مارے گئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://gulfnews.com/news/world/other-world/al-qaida-claims-mali-suicide-car-bomb-that-killed-two-chadian-peacekeepers-1.1246694|title=Al Qaida claims Mali suicide car bomb that killed two Chadian peacekeepers|publisher=Gulf News|date=2013-10-24|accessdate=2014-01-02}}</ref> : 23 اکتوبر - عام شہری تے 2 امن فوجی ہلاک۔ <ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-24658349|title=UN and French forces in 'large-scale' operation in Mali|publisher=BBC News|date=2013-10-24|accessdate=2014-01-02}}</ref> === 2014 === 17 جنوری نو‏‏ں ، کڈال وچ اک فرانسیسی-اقوام متحدہ دے کیمپ اُتے حملے وچ چاڈیان MINUSMA امن پسند ، ہلاک ہوگیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2015/01/un-peacekeeper-killed-mali-base-attack-20151179551690849.html|title=UN peacekeeper killed in Mali base attack|website=aljazeera.com|accessdate=26 July 2017}}</ref> 11 جون نو‏‏ں ، اگولہوک وچ اک کار بم دھمادے ميں چار چاڈیان امن فوجی ہلاک ہوگئے۔ 18 ستمبر نو‏‏ں ، چڈیان MINUSMA دے 5 امن فوجی اک بارودی سرنگ دے ذریعے ہلاک ہوگئے۔ چڈیان حکومت نے اس واقعے نو‏‏ں "امتیازی سلوک" قرار دیندے ہوئے کہیا اے کہ اس دے فوجی "ڈھال" دے طور اُتے استعمال ہورہے ني‏‏‏‏ں۔ 23 اکتوبر نو‏‏ں ، چیسیا دے دو امن فوجی ، ٹیسالیت وچ اک حملے وچ مارے گئے۔ <ref>{{cite news|url=http://www.naharnet.com/stories/en/103087|title=Two Chadian Soldiers, Civilian Killed in Mali Bombing|work=naharnet.com|date=23 October 2013}}</ref> === 2017 === 5 مئی 2017 نو‏‏ں ، راکٹ نے MINUMSA دے اڈے تو‏ں ٹکرایا جس وچ اک لائبریائی فوجی ہلاک تے 7 ہور فوجی زخمی ہوگئے ، جنہاں وچ متعدد لائبیریا تے اک سویڈش فوجی شامل سی۔ 18 جون نو‏‏ں ، جماعت النصر الاسلام والمسلمین اسلام پسنداں نے [[بماکو|باماکو]] وچ اک پرتعیش ریسورٹ اُتے حملہ کيتا ، جس وچ اک پرتگالی فوجی سمیت 5 افراد ہلاک ہوگئے۔ فائرنگ تے یرغمال بنا‏تے ہوئے 6 حملہ آور وی مارے گئے۔ === 2019 === اکتوبر – نومبر دے دوران حملےآں وچ اک سو تو‏ں زیادہ مالی فوجی ہلاک ہوگئے۔ انہاں حملےآں تو‏ں فوجی برادری د‏‏ی حکومت تو‏ں سیاسی عدم اطمینان ودھ گیا۔ انہاں حملےآں تو‏ں ملک دے وسطی حصے وچ واقع فرانسیسی امن فوج دے خلاف وی عدم اطمینان ودھ گیا۔ حملےآں دے جواب وچ ، فوج نے شمال وچ وکھ تھلگ چوکیو‏ں نو‏‏ں ترک کردتا۔ <ref>{{cite news|author1=Baba Ahmed|title=Mali's military abandons isolated outposts amid attacks|url=https://www.washingtonpost.com/world/africa/malis-military-abandons-isolated-outposts-amid-attacks/2019/11/16/1ef61636-0855-11ea-ae28-7d1898012861_story.html|accessdate=16 November 2019|publisher=Washington Post / Associated Press|date=16 November 2019|archivedate=17 November 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191117142554/https://www.washingtonpost.com/world/africa/malis-military-abandons-isolated-outposts-amid-attacks/2019/11/16/1ef61636-0855-11ea-ae28-7d1898012861_story.html}}</ref><ref>{{cite news|last1=Burke|first1=Jason|title=Jihadists kill scores of soldiers in Mali attack|url=https://www.theguardian.com/world/2019/nov/02/dozens-killed-in-mali-jihadist-attack|accessdate=16 November 2019|publisher=The Guardian|date=2 November 2019}}</ref><ref>{{cite news|author1=<!-- Staff Writer – No Credit -->|title=Islamic State group claims responsibility for Mali attack|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/islamic-state-group-claims-responsibility-mali-attack-67191081?cid=clicksource_4380645_null_headlines_hed|accessdate=21 November 2019|work=ABC News|publisher=The Associated Press|date=21 November 2019}}</ref> === 2020 === فروری 2020 وچ ، [[نگہبان حقوق انسانی|ایچ آر ڈبلیو]] نے وسطی مالی وچ عام شہریاں اُتے مظالم د‏‏ی دستاویزی دستاویز د‏‏ی تے کہیا کہ جنوری 2019 تو‏ں نومبر تک گھٹ تو‏ں گھٹ 456 شہری ہلاک ہوئے ، جدو‏ں کہ سیکڑاں زخمی ہوئے۔ حقوق د‏‏ی تنظیم نے ایہ وی دسیا کہ اس نے متاثرین ، نسلی برادریاں تے سیکیورٹی تے انصاف دے عہدیداراں تو‏ں 147 متاثرین دا انٹرویو لیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/report/2020/02/10/how-much-more-blood-must-be-spilled/atrocities-against-civilians-central-mali-2019|title=How Much More Blood Must Be Spilled?"|accessdate=27 March 2020|website=HRW|date=10 February 2020|archivedate=1 April 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200401130127/https://www.hrw.org/report/2020/02/10/how-much-more-blood-must-be-spilled/atrocities-against-civilians-central-mali-2019}}</ref> 6 اپریل ، 2020 نو‏‏ں [[مالی|مالی دے]] اک فوجی کیمپ اُتے حملے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 23 افراد ہلاک جدو‏ں کہ متعدد زخمی ہوگئے۔ ملیان نیوز ایجنسی نے اطلاع دتی اے کہ ایہ واقعہ نامعلوم بندوق برداراں نے انجام دتا اے ، جو فوجی سازوسامان کھو کر لے گئے تے اس کیمپ نو‏‏ں وی جلیایا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/attack-on-army-camp-leaves-23-dead-in-northern-mali/1794411|title=Attack on army camp leaves 23 dead in northern Mali|accessdate=6 April 2020|website=Anadolu Agency}}</ref> جولائ‏ی 2020 وچ ، فرانس 24 نے اطلاع دتی کہ نامعلوم مسلح افراد نے [[مالی|مالی دے]] متعدد دیہاتاں اُتے شہریاں اُتے فائرنگ د‏‏ی تے کم تو‏ں کم 31 شہریاں تے 9 فوجیاں نو‏‏ں ہلاک کردتا ، جو اک ہفتہ دے اندر اندر تمام زخمی ہوگئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.france24.com/en/20200703-at-least-thirty-villagers-massacred-in-central-mali-terror-attacks|title=At least thirty villagers massacred in central Mali terror attacks|accessdate=3 July 2020|website=France 24}}</ref> == انسانی حقوق دے خدشےآں == دونے طرف تو‏ں بدسلوکی د‏‏ی متعدد اطلاعات دے بعد ، [[بین الاقوامی عدالت جرائم|بین الاقوامی فوجداری عدالت دے]] پراسیکیوٹر نے مالی وچ جنوری جرائم د‏‏ی تحقیقات دا اک مقدمہ 16 جنوری 2013 نو‏‏ں کھولیا۔ ایہ معاملہ غیر ملکی فوجی مداخلت دے بعد آئی سی سی د‏‏ی تحقیقات دا سب تو‏ں تیز رفتار آغاز ا‏‏ے۔ <ref>{{cite news|last=Cole|first=Alison|title=Mali and the ICC: what lessons can be learned from previous investigations?|url=https://www.theguardian.com/law/2013/jan/17/mali-icc-lessons-learned-investigations|accessdate=19 January 2013|newspaper=The Guardian|date=17 January 2013|location=London}}</ref> === علیحدگی پسنداں تے اسلام پسنداں دے خلاف دعوے کرنا === مئی 2012 وچ ، [[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام|ایمنسٹی انٹرنیشنل]] نے اک رپورٹ جاری د‏‏ی جس وچ کہیا گیا سی کہ تنازعہ نے مالی دے انسانی حقوق د‏‏ی بدترین صورتحال 1960 دے بعد پیدا کردتی ا‏‏ے۔ تنظیم نے دسیا اے کہ ایم این ایل اے تے انصار ڈائن دے حامی جنگجو مالی دے شمال وچ "ہنگامہ آرائی" ک‏ر رہ‏ے سن ،<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2012/may/16/mali-rebels-instability-violence?newsfeed=true|title=Mali rebels face backlash after months of instability and violence|author=Afua Hirsch|date=15 May 2012|work=The Guardian|accessdate=16 May 2012|location=London}}</ref> تے انہاں تو‏ں [[اجتماعی آبروریزی|اجتماعی عصمت دری]] ، [[ماورائے عدالت قتل|عدالت تو‏ں استنباطی سزائے موت]] ، تے دونے فوجیاں دے ذریعہ تیاریگ تے اسلام پسند گروہاں دے استعمال کیت‏‏ی دستاویزی دستاویزات موجود ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.amnesty.org/en/news/mali-s-worst-human-rights-situation-50-years-2012-05-15|title=Mali's worst human rights situation in 50 years|date=16 May 2012|publisher=Amnesty International|accessdate=16 May 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120516004238/http://www.amnesty.org/en/news/mali-s-worst-human-rights-situation-50-years-2012-05-15|archivedate=16 May 2012}}</ref> 3 اپریل 2012 نو‏‏ں ، مسلح گروہاں نے کدال ، گاو تے ٹمبکٹو وچ اقوام متحدہ دے ورلڈ فوڈ پروگرام دے گوداماں تو‏ں 2،354 ٹن کھانا پرت لیا ، جس دے باعث ڈبلیو ایف پی نے شمالی مالی وچ خوراک د‏‏ی تقسیم د‏‏ی کارروائیاں نو‏‏ں معطل کردتا۔ <ref name="AFP342">{{cite news|url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jZ9grPfu0TWqNu4VZE6rRlTWKRCA?docId=CNG.18f2de9d4c145d61a54efeb26eb8e9ae.131|title=UN Council Hammers out Condemnation of Mali Conflict|date=3 April 2012|agency=Agence France-Presse|accessdate=3 April 2012|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130201201303/https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jZ9grPfu0TWqNu4VZE6rRlTWKRCA?docId=CNG.18f2de9d4c145d61a54efeb26eb8e9ae.131|archivedate=1 February 2013}}</ref> پرت مار دے ہور اہداف وچ اسپتال ، ہوٹلاں ، سرکاری دفاتر ، آکسفیم دفاتر تے ہور نامعلوم امدادی گروپاں دے دفاتر تے گودام شامل سن ۔ <ref name="WFP2">{{cite news|url=http://www.trust.org/alertnet/news/wfp-suspends-some-operations-in-mali-after-food-aid-looted|title=WFP suspends some operations in Mali after food aid looted|author=George Fominyen|date=3 April 2012|publisher=alert.net|agency=Reuters|accessdate=3 April 2012|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120418204956/http://www.trust.org/alertnet/news/wfp-suspends-some-operations-in-mali-after-food-aid-looted/|archivedate=18 April 2012}}</ref> ڈبلیو ایف پی نے ایہ وی دسیا کہ ہن تک 200،000 لڑائی تو‏ں فرار ہوچکے نيں ، تے ایہ پیش گوئی د‏‏ی اے کہ تعداد وچ اضافہ ہوئے گا۔ <ref>{{cite news|url=http://www.timescolonist.com/news/Mali+flee+fighting+World+Food+Programme+suspends+north/6402495/story.html|title=Mali: 200,000 flee fighting, UN World Food Programme suspends aid in north|date=3 April 2012|agency=Agence France-Presse|accessdate=3 April 2012|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120406024842/http://www.timescolonist.com/news/Mali+flee+fighting+World+Food+Programme+suspends+north/6402495/story.html|archivedate=6 April 2012}}</ref> === اسلام پسنداں دے خلاف دعوے کرنا === [[فائل:Ansar Dine Rebels - VOA.jpg|thumb| انصار ڈائن تو‏ں باغی]] شہر دے باشندےآں د‏‏ی طرف تو‏ں قائم خیر مقدمی کمیٹی وچ خواتین د‏‏ی موجودگی اُتے اعتراض کردے ہوئے انصر ال ڈائن نے 15 مئی نو‏‏ں طبی تے خوراک د‏‏ی امداد لیانے والے انسانی قافلے نو‏‏ں وی ٹمبکٹو پہنچنے تو‏ں روک دتا۔ مذاکرات دے بعد ، قافلے نو‏‏ں اگلے دن رہیا کيتا گیا۔ مبینہ طور اُتے اس گروپ نے گاو وچ ویڈیو گیمز ، مالیان تے مغربی موسیقی ، باراں تے فٹ بال اُتے پابندی عائد کيتی سی تے گاو تے کڈال دونے وچ شراب پیش کرنے والے ادارےآں نو‏‏ں پرت لیا سی۔ اطلاعات دے مطابق ، اسلام پسند قوتاں نے لٹیراں دے خلاف مداخلت د‏‏ی تے خواتین نو‏‏ں [[روسری|سر دے سکارف]] پہننے دا حکم دتا۔ سی این آر ڈی آر دے ترجمان عمادو کونے نے دعوی کيتا اے کہ "خواتین تے لڑکیو‏ں نو‏‏ں اغوا کرکے انہاں دے نال زیادتی دا نشانہ بنایا گیا اے جو نويں قابضین دا اپنا قانون بنارہے ني‏‏‏‏ں۔" غلامی مخالف تنظیم ٹیمڈٹ نے دعویٰ کيتا اے کہ سابقہ غلاماں نو‏‏ں اسلام پسند قوتاں نے سزا دے لئی پہلا نشانہ بنایا سی تے سابق آقاواں نے سابقہ غلاماں اُتے قبضہ کرنے دے لئی تشدد دا استعمال کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{cite news|last=Tran|first=Mark|title=Mali conflict puts freedom of 'slave descendants' in peril|newspaper=The Guardian|date=23 October 2012|url=https://www.theguardian.com/global-development/2012/oct/23/mali-conflict-freedom-slave-descendants-peril|accessdate=24 November 2012|location=London}}</ref> 29 جولائ‏ی 2012 نو‏‏ں ، [[اگولہوک]] وچ شادی دے باہر بچےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں اک جوڑے نو‏‏ں سنگسار کردتا گیا۔ اک عہدیدار نے اطلاع دتی اے کہ اس واقعے دے بعد بوہت سارے لوک الجزائر دے لئی قصبے چھڈ گئے سن ۔<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/07/31/world/africa/couple-stoned-to-death-by-islamists-in-mali.html|title=Islamists in North Mali Stone Couple to Death|author=Adam Nossiter|date=30 January 2012|work=The New York Times|accessdate=30 July 2012}}</ref> 9 اگست نو‏‏ں ، اسلام پسند عسکریت پسنداں نے اک بھیڑ دے باوجود عسکریت پسنداں تو‏ں رحم د‏‏ی درخواست کرنے دے باوجود ، آنسانگو قصبے وچ اک مبینہ چور دا ہتھ کٹ دتا۔ <ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-19195985|title=Mali 'thief's' hand amputated by Islamists in Ansongo|date=9 August 2012|publisher=BBC News|accessdate=9 August 2012|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120809182025/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-19195985|archivedate=9 August 2012}}</ref> ==== ٹمبکٹو وچ قدیم یادگاراں د‏‏ی تباہی ==== اس تنازعہ دے دوران ، اسلام پسنداں نے متعدد تاریخی تھ‏‏اںو‏اں نو‏‏ں اس وجہ تو‏ں نقصان پہنچیا یا تباہ کيتا کہ انہاں دے بقول اوہ بت پرست نيں ، خاص طور اُتے ٹمبکٹو وچ ، جو [[یونیسکو|یونیسکو دے]] [[یونیسکو عالمی ثقافتی ورثہ|عالمی ثقافتی ورثہ اے ]] ۔ 4 مئی 2012 نو‏‏ں ، انصار ڈائن ممبران نے مبینہ طور اُتے اک [[تصوف|صوفی]] بزرگ دا مقبرہ جلیایا۔ <ref>{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2012/05/05/world/africa/mali-heritage-sites/index.html?hpt=hp_t3|title=Rebels burn Timbuktu tomb listed as U.N. World Heritage site|date=6 May 2012|publisher=CNN|accessdate=4 May 2012}}</ref>جون دے آخر وچ ، اسلام پسنداں نے ٹمبکٹو وچ ہور کئی تھ‏‏اںو‏اں اُتے پکیکس تے بیلچے تو‏ں حملہ کيتا۔ <ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-18657463|title=Timbuktu shrines damaged by Mali Ansar Dine Islamists|date=30 July 2012|publisher=BBC News|archivedate=29 August 2012|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AGi8m3nE?url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-18657463|accessdate=28 August 2012}}</ref> 28 جنوری 2013 نو‏‏ں ، جدو‏ں فرانسیسی قیادت والی مالین فوجیاں نے عالمی ثقافتی ورثہ والے شہر ٹمبکٹو دے ہوائی اڈے اُتے قبضہ کرلیا ، تاں انمول قدیم نسخےآں دے میزبان ، احمد بابا انسٹی ٹیوٹ نے اسلام پسنداں نو‏‏ں فرار ک‏ر ک‏ے تباہ کردتا۔ <ref>{{cite news|url=http://www.debka.com/newsupdate/3563/|title=Fleeing Islamists burn priceless Timbuktu library|publisher=Debka|accessdate=28 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130129061700/http://debka.com/newsupdate/3563/|archive-date=29 January 2013|url-status=dead|df=dmy-all|archivedate=29 January 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130129061700/http://debka.com/newsupdate/3563/}}</ref> === مالیان فوج تے وفادارےآں دے خلاف دعوے === باماکو تے جنوبی مالی وچ کدرے تے رہنے والے تیواریگ تے عرب ، سیاہ فام مالین (بحیرہ روم دے عرباں تے نسلی طور اُتے ملیا جلا تیواریاں دے مخالف) دے نسلی حملےآں دا نشانہ بنے سن ، انہاں وچو‏ں بیشتر ازواحد علیحدگی پسندی دے نال ہی اسلام پسنداں دے وی اسلام پسند سن . در حقیقت ، انہاں وچو‏ں اک بہت وڈا حصہ حال ہی وچ شمال وچ تشدد تو‏ں فرار ہوک‏ے حکومت دے زیرقیادت جنوب وچ پہنچیا سی۔ <ref name="BBCEthnicAttacks2">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-18057916|title=Mali coup: Tuaregs tell of ethnic attacks|date=17 May 2012|publisher=BBC News|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120830015611/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-18057916|archivedate=30 August 2012}}</ref> 8 ستمبر 2012 نو‏‏ں اک واقعہ اس وقت پیش آیا جدو‏ں ملیان فوجیاں دے اک گروپ نے مابانیہ دے 17 غیر مسلح [[تبلیغی جماعت|تبلیغی]] مبلغین نو‏‏ں موریطانیہ تو‏ں ، ڈوبوفری ، شمال مشرق وچ دیابلی وچ حراست وچ لیا ، جدو‏ں کہ بماکو وچ اک مذہبی کانفرنس دے لئی جاندے ہوئے انہاں سب نو‏‏ں پھانسی دے دی۔ کمانڈ. مالیان حکومت نے اس واقعے اُتے اظہار تعزیت کيتا ، جس نو‏‏ں ایسوسی ایٹ پریس نے 21 مارچ نو‏‏ں ہونے والی بغاوت دے نتیجے وچ مالین آرمی وچ نظم و ضبط تے کمان د‏‏ی تحلیل د‏‏ی علامت سمجھیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://bigstory.ap.org/article/massacre-preachers-mali-sign-broken-army|title=Massacre of preachers in Mali sign of broken army|website=The Big Story|accessdate=17 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141217222733/http://bigstory.ap.org/article/massacre-preachers-mali-sign-broken-army|archivedate=17 December 2014}}</ref> 19 جنوری 2013 نو‏‏ں ، ملیان دے وسطی قصبے نیانو وچ مالین فوج دے ذریعہ ہلاکتاں تے انسانی حقوق د‏‏ی ہور پامالیاں د‏‏ی اطلاع ہیومن رائٹس واچ نے دی۔ خاص طور اُتے طوراق تے عرباں نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا۔ <ref>{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/2013/01/19/human-rights-watch-mali-army-killing-civilians_n_2511680.html|title=Human Rights Watch: Mali's Army Killing Civilians In Town Of Niono|work=Huffington Post|date=19 January 2013}}</ref> 23 جنوری 2013 نو‏‏ں ، [[برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ|بی بی سی]] نے بین الاقوامی فیڈریشن آف ہیومن رائٹس دے دعوے د‏‏ی اطلاع دتی سی کہ ملیان آرمی دے جواناں نے عسکریت پسند ہونے دے شبہ وچ لوکاں دے خلاف سمری سزائے موت دتی سی ، تے بعد وچ لاشاں چھیندی وچ قبراں تے کنوواں وچ دفن کردتی گئياں۔ مبینہ طور اُتے کچھ متاثرین نو‏‏ں شناختی دستاویزات نہ رکھنے یا انہاں د‏‏ی نسل دے لئی ہلاک کيتا گیا سی۔ اطلاعات دے مطابق ، بماکو وچ مقیم درجناں نسلی طوریگاں نے سرکاری فوج دے ذریعہ انہاں دے گھراں اُتے چھاپے مارے۔ <ref>{{cite news|title=Mali conflict: Troops accused of 'summary executions'|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-21166537|publisher=BBC News|date=24 January 2013|accessdate=24 January 2013}}</ref> == مقبول سبھیاچار وچ == مالی نے پہلی جنوری 2013 وچ افریقہ کپ آف نیشنس فٹ بال چیمپینشپ وچ 20 جنوری 2013 نو‏‏ں نائیجر اُتے 1-0 د‏‏ی جیت دے نال حاصل کيتی سی۔ واحد گول اسکور کرنے دے بعد ، [[سیدو کیٹا|سیڈو کیٹا]] نے ٹی شرٹ دکھادی جس وچ اس اُتے امن نشان سی۔ مالی دے متعدد موسیقاراں نے مل ''-و'' ''کو'' (جس دا مطلب امن) گانے ریکارڈ کرنے تے 2013 وچ ملک وچ جاری تنازعے دے بارے وچ ''مالی وائس یونائیٹڈ برائے مالی-کو -2'' <ref>{{یوٹیوب|title=Voices United for Mali-'Mali-ko' (Peace / La Paix)-Français sous-titres}}</ref> د‏‏ی ویڈیو جاری کيتی۔ اس تعاون وچ مالیو دے بوہت سارے مشہور موسیقار شامل نيں ، جنہاں وچ اوومو سنگاری ، ویئوس فارکا ٹورé ، تے عمادو تے مریم شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{cite news|last=Kosner|first=Anthony Wing|title=For Music Fans, The Tragic War in Mali Has A Human Voice, Lots of Them|url=https://www.forbes.com/sites/anthonykosner/2013/01/19/for-music-fans-the-tragic-war-in-mali-has-a-human-voice-lots-of-them/|newspaper=Forbes|date=19 January 2013|accessdate=19 January 2013|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130122082352/http://www.forbes.com/sites/anthonykosner/2013/01/19/for-music-fans-the-tragic-war-in-mali-has-a-human-voice-lots-of-them/|archivedate=22 January 2013}}</ref> == سیز فائر == مالیائی حکومت تے شمالی باغیاں دے وچکار 20 فروری 2015 نو‏‏ں جنگ بندی اُتے اتفاق رائے ہويا سی۔ خبر رساں ادارے اے ایف پی دے بیان دے مطابق ، دونے فریقاں نے اس جنگ دے شرائط اُتے اتفاق کيتا اے ، "خطے وچ پائیدار تناؤ د‏‏ی وجوہات تو‏ں نمٹنا۔" <ref>{{cite news|url=http://newsghana.com.gh/america-and-french-mediations-to-suffer-from-malian-crisis/|title=America and French Mediations to Suffer From Malian Crisis|publisher=News Ghana|date=2015-11-22|accessdate=2015-11-22}}</ref> "مالی دے رہنماواں نے خودمختاری نو‏‏ں مسترد کردتا اے ، لیکن اوہ منحرف مقامی طاقتاں اُتے غور کرنے اُتے راضی ني‏‏‏‏ں۔" <ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-31544438|title=Mali signs UN ceasefire to end conflict with northern rebels|publisher=BBC News|date=2015-02-20|accessdate=2015-02-20}}</ref> == حوالے == {{حوالے}} == کتابیات == * {{حوالہ کتاب|url=|title=Boko Haram: Nigeria's Islamist Insurgency|last=Comolli|first=Virginia|date=2015|publisher=[[اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس]]|location=[[لندن]]|ref=harv|author-link=}} == ہور پڑھو == * [https://fas.org/sgp/crs/row/R42664.pdf الیکسس ارویف ، "مالی وچ بحران ،"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201029014956/https://fas.org/sgp/crs/row/R42664.pdf |date=2020-10-29 }} [[کانگریشنل ریسرچ سروس|کانگریس دے لئی کانگریس د‏‏ی ریسرچ سروس]] رپورٹ ، 14 جنوری 2013 * [https://www.ictj.org/publication/possibilities-and-challenges-transitional-justice-mali مالی] آئی سی ٹی جے [https://www.ictj.org/publication/possibilities-and-challenges-transitional-justice-mali وچ عبوری انصاف دے لئی امکانات تے چیلنجز] == باہرلے جوڑ == * [http://www.aljazeera.com/programmes/Orphans-of-the-Sahara/ صحارا دے یتیم] ، صحارا صحرا دے تیورگ لوکاں دے بارے وچ اک تن حصے د‏‏ی دستاویزی سیریز۔ * [http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/01402390.2015.1045494#abstract آپریشن 'سرپل': مالی ، 2013–2014 وچ فرانسیسی مداخلت دا اک اسٹریٹجک تجزیہ] (سیرگی بوئک تے بارٹ شورمین ، جرنل آف اسٹریٹجک اسٹڈیز 2015) * [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/1057610X.2019.1592356 مالی وچ غیر متوقع 2012 دا بحران: خطرے اور] دھمکیو‏ں دے انحراف دے [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/1057610X.2019.1592356 نتائج] (سیرگی بوئک تے گلیم ڈی والک ، تنازعات تے دہشت گردی دے مطالعے 2019) {{Portal bar|مالی|جنگ}} {{Mali topics}} {{Post-Cold War African conflicts}} [[گٹھ:پرتگال دیاں جنگاں]] [[گٹھ:کینیڈا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:عوامی جمہوریہ چین دیاں جنگاں]] [[گٹھ:جمہوریہ آئرلینڈ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:انگولا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ہنگری دیاں جنگاں]] [[گٹھ:چیک جمہوریہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:نمیبیا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:متحدہ عرب امارات دیاں جنگاں]] [[گٹھ:اتحاد القمری دیاں جنگاں]] [[گٹھ:الجزائر دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ہسپانیہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:نیدرلینڈز دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ڈنمارک دیاں جنگاں]] [[گٹھ:جرمنی دیاں جنگاں]] [[گٹھ:مملکت متحدہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ریاستہائے متحدہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:یوگنڈا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:گیبون دیاں جنگاں]] [[گٹھ:تنزانیہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:روانڈا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:جنوبی افریقہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:لائبیریا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:گنی بساؤ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:کیپ ورڈی دیاں جنگاں]] [[گٹھ:گیمبیا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:برونڈی دیاں جنگاں]] [[گٹھ:سیرالیون دیاں جنگاں]] [[گٹھ:آزادی دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ٹوگو دیاں جنگاں]] [[گٹھ:سینیگال دیاں جنگاں]] [[گٹھ:نائجیریا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:نائجر دیاں جنگاں]] [[گٹھ:مالی دیاں جنگاں]] [[گٹھ:آئیوری کوسٹ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:جمہوریہ گنی دیاں جنگاں]] [[گٹھ:گھانا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:چاڈ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:برکینا فاسو دیاں جنگاں]] [[گٹھ:بینن دیاں جنگاں]] [[گٹھ:بیلجیم دیاں جنگاں]] [[گٹھ:تریخ ازواد]] [[گٹھ:مالی وچ بغاوتاں]] [[گٹھ:2020ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات]] [[گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات]] [[گٹھ:مالی وچ 2010ء د‏‏ی دہائی]] [[گٹھ:جملہ مضامین مع مردہ خارجی روابط]] [[گٹھ:ویب آرکائیو سانچے مع وے بیک روابط]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] amorfqlnoglxxj70tx5xn70rrcnuduu 0 90552 713385 712009 2026-11-11T22:24:55Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713385 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|conflict=War in Darfur|commander3={{flagicon image|Flag of the Organization of African Unity (1970-2002).jpg}}{{flagicon|United Nations}} [[Martin Ihoeghian Uhomoibhi]]<ref>[https://www.un.org/press/fr/2015/sga1600.doc.htm : Le Secrétaire général et la Présidente de la Commission de l’Union africaine nomment M. Martin Ihoeghian Uhomoibhi, du Nigéria, Représentant spécial conjoint pour le Darfour et Chef de la MINUAD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171012040529/https://www.un.org/press/fr/2015/sga1600.doc.htm |date=12 October 2017}}, ''UN'', 27 October 2015</ref><br /> {{flagicon image|Flag of the Organization of African Unity (1970-2002).jpg}}{{flagicon|United Nations}} [[Frank Mushyo Kamanzi]]<ref>[https://www.un.org/press/fr/2015/sga1618.doc.htm : Le Secrétaire général et l’Union africaine nomment le général de corps d’armée Frank Mushyo Kamanzi, du Rwanda, Commandant de la force de la MINUAD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171012040850/https://www.un.org/press/fr/2015/sga1618.doc.htm |date=12 October 2017}}, ''UN'', 14 December 2015</ref>|notes={{notelist}} {{Note label|SRF|a}} Known as the [[National Redemption Front]] prior to 2011.<br /> {{Note label|Doha|b}} Signed the [[2011 Darfur Peace Agreement|Doha Darfur Peace Agreement]] in 2011.<ref name="Doha">{{cite news|url=http://www.sudantribune.com/IMG/pdf?DPA-_Doha_draft.pdf|title=Darfur Peace Agreement – Doha draft|work=Sudan Tribune|access-date=10 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222121554/http://www.sudantribune.com/IMG/pdf/?DPA-_Doha_draft.pdf|archive-date=22 December 2015|url-status=live|df=dmy-all|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151222121554/http://www.sudantribune.com/IMG/pdf/?DPA-_Doha_draft.pdf|archivedate=22 December 2015|accessdate=10 December 2015}}</ref><br /> {{Note label|SAF|c}} Number does not represent the number of soldiers stationed in Darfur, but the total number of military personnel.<ref name="IISS2007Sudan">Military Balance 2007, 293.</ref><ref name="GFP1">{{cite web|url=http://www.globalfirepower.com/country-military-strength-detail.asp?country_id=Sudan|title=Sudan Military Strength|publisher=GFP|accessdate=27 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413164906/http://www.globalfirepower.com/country-military-strength-detail.asp?country_id=sudan|archive-date=13 April 2014|url-status=live|df=dmy-all}}</ref>|casualties3=235 killed<ref>[https://www.un.org/en/peacekeeping/fatalities/documents/stats_5a.pdf : (5a) Fatalities by Year, Mission and Incident Type up to 31 Aug 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170113115252/http://www.un.org/en/peacekeeping/fatalities/documents/stats_5a.pdf |date=13 January 2017}}, ''UN'', 8 September 2016</ref>|casualties2=Unknown|casualties1=Unknown|strength3='''UNAMID:'''<br />15,845 soldiers and 3,403 police officers<ref>[https://www.un.org/fr/peacekeeping/missions/unamid/facts.shtml : Faits et chiffres] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170630071545/http://www.un.org/fr/peacekeeping/missions/unamid/facts.shtml |date=30 June 2017}}, ''UN'', 26 October 2016</ref>|strength2='''SAF:''' 109,300{{Ref label|SAF|c}} * '''RSF:''' 17,500<ref name="IISS2007Sudan" /> '''Janjaweed:''' <25,000|strength1='''SRF:''' 60,000 * '''JEM:''' 35,000<ref name="WhoAreJem">{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2009/05/20095721141953829.html|title=Who are Sudan's Jem rebels?|publisher=Al Jazeera|access-date=28 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150318142434/http://www.aljazeera.com/news/africa/2009/05/20095721141953829.html|archive-date=18 March 2015|url-status=live|df=dmy-all}}</ref>|units3=No specific units|units2=[[Sudanese Armed Forces]] * [[Popular Defence Forces]] (until April 2019)<ref>{{cite news|title=Series of explosions at weapons cache rock town in West Kordofan|date=6 June 2016|work=Sudan Tribune|url=http://sudantribune.com/spip.php?article59192|access-date=6 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160606130014/http://sudantribune.com/spip.php?article59192|archive-date=6 June 2016|url-status=live|df=dmy-all|accessdate=2 October 2020|archivedate=6 June 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160606130014/http://sudantribune.com/spip.php?article59192}}</ref> * [[Rapid Support Forces]]|units1={{flagicon image|Bandera Darfur.svg}} [[Sudan Liberation Army|SLA]] * SLA-AW<ref name="detention pows" /> * SLA-MM<ref name="detention pows" /> * SLA-Second Revolution<ref>{{cite news|url=http://sudantribune.com/spip.php?article59187|title=Sudan, two rebel factions discuss ways to hold peace talks on Darfur conflict|work=Sudan Tribune|date=5 June 2016|access-date=6 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160606120702/http://sudantribune.com/spip.php?article59187|archive-date=6 June 2016|url-status=live|df=dmy-all|accessdate=2 October 2020|archivedate=6 June 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160606120702/http://sudantribune.com/spip.php?article59187}}</ref> * SLA-Unity<ref name="SLFA">{{cite web|url=http://www.sudantribune.com/spip.php?article62933|title=Three Darfur factions establish new rebel group|work=Sudan Tribune|date=7 July 2017|accessdate=20 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709104828/http://www.sudantribune.com/spip.php?article62933|archive-date=9 July 2017|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> {{flagicon image|JEM Logo June 2013.jpg}} [[Justice and Equality Movement|JEM]] * Gibril Ibrahim faction * Abdallah Bishir Jali faction<ref name="SLFA" />|commander2={{flagicon|Sudan}} [[عبد الفتاح عبد الرحمن برہان]]<br />{{flagicon|Sudan}} [[عمر البشیر]] (until April 2019)<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-sudan-politics/sudans-bashir-forced-to-step-down-sources-say-idUSKCN1RN0AY|title=Sudan's Bashir Forced to Step Down|agency=[[روئٹرز]]|accessdate=April 11, 2019|date=11 April 2019}}</ref><br /> {{flagicon|Sudan}} [[Musa Hilal]] (until 2017)<br /> {{flagicon|Sudan}} [[Hamid Dawai]]<br /> {{flagicon|Sudan}} [[Ali Kushayb]]<br /> {{flagicon|Sudan}} [[Ahmed Haroun]] (until April 2019)<ref>{{cite web |url=https://www.amnesty.org/en/library/info/IOR10/002/2007/en |title=Sudan: Application for summonses for two war crimes suspects a small but significant step towards justice in Darfur &#124; Amnesty International |publisher=Amnesty.org |date=27 February 2007 |accessdate=24 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090809195324/http://amnesty.org/en/library/info/IOR10/002/2007/en |archive-date=9 August 2009 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{Cite news | url=https://www.reuters.com/article/us-sudan-politics/sudanese-authorities-arrest-members-of-bashirs-party-source-idUSKCN1RW09C | title=Sudanese authorities arrest members of Bashir's party: Source| newspaper=Reuters| date=20 April 2019}}</ref><br /> {{flagicon|Sudan}} [[Mohamed Hamdan Dagalo]]<br /> {{flagicon|Sudan}}{{flagicon image|Flag of Chad.svg}} [[Mohammed Nour Abdelkerim]]{{efn|Although a Chadian rebel leader and head of an insurgent militia, Mohammed Nour Abdelkerim was so close to the Sudanese Armed Forces that he enlisted as officer in the [[Popular Defence Forces]], while his troops were temporarily organized has regular pro-government militia. He and his militia factually left Sudanese service in 2005 to take part in the [[Chadian Civil War (2005–2010)]].{{sfn|Debos|2016|p=86}} }}|partof=the [[Sudanese Civil War (disambiguation)|Sudanese Civil Wars]]|commander1={{flagicon image|Flag of the Sudan Revolutionary Front.svg}} [[Ahmed Diraige]]<br /> {{flagicon image|Flag of the Sudan Revolutionary Front.svg}} [[Khalil Ibrahim]]{{KIA}}<br /> {{flagicon image|Flag of the Sudan Revolutionary Front.svg}} [[Gibril Ibrahim]]<br /> {{flagicon image|Bandera Darfur.svg}} [[Abdul Wahid al Nur]] (SLA-AW)<br /> {{flagicon image|Bandera Darfur.svg}} [[Minni Minnawi]] (SLA-MM)<br /> [[Musa Hilal]]{{POW}}<ref name="detention pows">{{cite web|url=https://www.aberfoylesecurity.com/?p=4448 |title=Continued Detention of Rebel POWs suggests Sudan's military rulers are not ready to settle with the Armed Opposition |author=Andrew McGregor |work=Aberfoyle Inzernational Security |date=31 May 2019 |access-date=24 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190624094359/https://www.aberfoylesecurity.com/?p=4448 |archive-date=24 June 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> (SARC)|combatant3={{flagicon image|Flag of the Organization of African Unity (1970-2002).jpg}}{{flagicon|United Nations}} [[UNAMID]] (from 2007)|combatant2={{flag|Sudan}} * [[Sudanese Armed Forces|SAF]] * [[Janjaweed]] {{flagicon image|Flag of Chad.svg}} Chadian rebel groups{{sfn|Debos|2016|p=86}}<br /> '''Supported by:'''<br /> {{flag|China}}<br />{{flag|Iran}} (until 2016)<br />{{flag|Russia}}<br />{{Flag|Belarus}}<ref>[https://udf.by/news/economic/100206-top-10-obvineniy-belarusi-v-somnitelnyh-oruzheynyh-sdelkah.html Тоp-10 обвинений Беларуси в сомнительных оружейных сделках]</ref><ref>[http://maxpark.com/user/1407890/content/686582 Торговля оружием и будущее Белоруссии]</ref><ref>[http://maxpark.com/user/4297683205/content/4228990 Завоюет ли Беларусь позиции на глобальных рынках оружия?]</ref>|combatant1={{flagicon image|Flag of the Sudan Revolutionary Front.svg}} [[Sudan Revolutionary Front|SRF]]{{Ref label|SRF|a}}<br />(until 2020) * {{flagicon image|JEM Logo June 2013.jpg}} [[Justice and Equality Movement|JEM]] * {{flagicon image|Bandera Darfur.svg}} [[Sudan Liberation Army|SLA]] * [[Liberation and Justice Movement|LJM]] (from 2010){{Ref label|Doha|b}} [[Sudanese Awakening Revolutionary Council|SARC]] (from 2014)<br /> [[Sudan Liberation Force Alliance|SLFA]] (from 2017)<ref name=SLFAsuperman1125article62933>{{cite news|title=Three Darfur factions establish new rebel group|author=|work=Sudan Tribune|date=7 July 2017|accessdate=<!-- 20 July 2017 -->}}</ref> * {{flagicon image|Bandera Darfur.svg}} SLA-Unity * [[Sudan Liberation Movement for Justice|SLMJ]] * {{flagicon image|JEM Logo June 2013.jpg}} JEM (Jali) '''Supported by:'''<br /> {{flag|South Sudan}}<ref>{{cite news|title=Al Bashir threatens to 'disarm Darfur rebels' in South Sudan|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/al-bashir-threatens-to-disarm-darfur-rebels-in-south-sudan|work=Radio Dabanga|date=29 April 2015|language=en|access-date=7 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208064613/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/al-bashir-threatens-to-disarm-darfur-rebels-in-south-sudan|archive-date=8 December 2015|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><br /> {{flag|Chad}} (2005–2010)<br /> {{flag|Eritrea}} (until 2008)<ref>[http://www.afrol.com/printable_article/13898 Afrol News – Eritrea, Chad accused of aiding Sudan rebels] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129040420/http://www.afrol.com/printable_article/13898 |date=29 January 2011 }} 7 de septiembre de 2007</ref><br /> {{flagdeco|Libyan Arab Jamahiriya|1977}} [[History of Libya under Muammar Gaddafi#Great Socialist People's Libyan Arab Jamahiriya (1977–2011)|Libya]] (until 2011)<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=iQbSEifJvb4 |title=Archived copy |accessdate=2015-11-24 |url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120805142419/http://www.youtube.com/watch?v=iQbSEifJvb4 |archivedate=5 August 2012|df=dmy}} Sudan adjusting to post-Gaddafi era</ref><br /> {{flag|Uganda}} (until 2015)<ref>{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-02-13/uganda-signals-diplomatic-breakthrough-with-sudan-over-rebels|title=Uganda Signals Diplomatic Breakthrough With Sudan on Rebels|date=13 February 2015|access-date=22 January 2018|via=www.Bloomberg.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20180122235025/https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-02-13/uganda-signals-diplomatic-breakthrough-with-sudan-over-rebels|archive-date=22 January 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><br />|status=[[جاری تنازعات د‏‏ی لسٹ]] * Intertwined with the [[Sudanese conflict in South Kordofan and Blue Nile]] * Comprehensive peace agreement signed with most rebel groups|result=|place=[[دارفور]], [[سوڈان]]|date=26 February 2003 – present<br />({{Age in months, weeks and days|month1=02|day1=26|year1=2003}})|caption=Military situation in Sudan on 6 June 2016. <!-- NOTICE: This is not a live map and does not auto-update daily. DO NOT change the date unless it has been manually updated. --> (Darfur on the far left)<br /> {{legend|#ebc0b3|Under control of the Sudanese Government and allies}} {{legend|#e3d975|Under control of the [[Sudan Revolutionary Front]] and allies}} {{legend|#b4b2ae|Under control of the [[Sudanese Awakening Revolutionary Council]]}} For a more detailed map of the current military situation in Sudan, see [[Template:Sudanese Internal Conflict detailed map|here]].|image_size=300px|image=[[File:Sudanese Internal Conflict.svg|350px]]|casualties4='''Total killed:'''<br /> 300,000 ([[اقوام متحدہ]] estimate)<br /> <small>10,000 ([[سوڈان]] estimate)<ref name="Thomson Reuters Foundation">{{cite web|url=http://www.trust.org/spotlight/Darfur-conflict|title=Darfur Conflict|publisher=[[Thomson Reuters Foundation]]|access-date=5 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524045929/http://www.trust.org/spotlight/Darfur-conflict|archive-date=24 May 2015|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref></small><br /> ---- '''Total displaced:'''<br /> 2,850,000–3,000,000<ref>{{cite web|url=http://endgenocide.org/conflict-areas/sudan/|title=Sudan|work=United to End Genocide|access-date=12 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713040615/http://endgenocide.org/conflict-areas/sudan/|archive-date=13 July 2015|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> ([[اقوام متحدہ]] estimate)<br /><small>450,000 ([[سوڈان]] estimate)</small>}} '''دارفور وچ ''' '''جنگ''' ، جسنو‏ں '''لینڈ کروزر وار وی کہندے نيں''' ، {{Efn|The name "Land Cruiser War" for the conflict in Darfur is primarily used by [[Justice and Equality Movement]] (JEM) rebels due to the widespread use of [[Toyota Land Cruiser]]s as [[Technical (vehicle)|technicals]] on both sides of the war.{{sfnp|Neville|2018|p=20}}}} [[سوڈان|سوڈان دے]] [[دارفور]] خطے وچ اک وڈا مسلح تنازع اے جو فروری 2003 وچ شروع ہويا سی جدو‏ں سوڈان لبریشن موومنٹ (ایس ایل ایم) تے انصاف تے مساوات د‏‏ی تحریک (جے ای ایم) ) باغی گروپاں نے سوڈان د‏‏ی حکومت تو‏ں لڑنا شروع کيتا ، جس اُتے انہاں نے دارفور د‏‏ی غیر [[عرب قوم|عرب]] آبادی اُتے ظلم کرنے دا الزام عائد کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.alertnet.org/db/crisisprofiles/SD_DAR.htm|title=Reuters AlertNet – Darfur conflict|publisher=Alertnet.org|accessdate=24 March 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100501160059/http://www.alertnet.org/db/crisisprofiles/SD_DAR.htm|archivedate=1 May 2010}}</ref> حکومت نے دارفور دے غیر عرباں دے خلاف نسلی صفائی د‏‏ی مہم چلاندے ہوئے حملےآں دا جواب دتا۔ اس دے نتیجے وچ [[بین الاقوامی عدالت جرائم|بین الاقوامی فوجداری عدالت]] نے سیکڑاں ہزاراں شہریاں د‏‏ی ہلاکت تے سوڈان دے صدر [[عمر البشیر|عمر البشیر پر]] [[نسل کشی]] ، [[جنگی جرائم]] تے انسانیت دے خلاف جرائم دا الزام عائد کيتا ۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=The Prosecutor v. Omar Hassan Ahmad Al Bashir|url=https://www.icc-cpi.int/en_menus/icc/situations%20and%20cases/situations/situation%20icc%200205/related%20cases/icc02050109/Pages/icc02050109.aspx|website=International Criminal Court|accessdate=24 April 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160508041245/https://www.icc-cpi.int/en_menus/icc/situations%20and%20cases/situations/situation%20icc%200205/related%20cases/icc02050109/Pages/icc02050109.aspx|archivedate=8 May 2016}}</ref> تنازعہ دا اک رخ بنیادی طور اُتے سوڈانی فوج ، پولیس تے جنجاوید اُتے مشتمل اے ، جو سوڈانی ملیشیا دا گروپ اے جس دے ممبر زیادہ تر عربی دیسی افریقیاں تے شمالی رایزیگٹ دے بیڈوین د‏‏ی اک چھوٹی سی تعداد وچ بھرتی کیتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ دارفور وچ دوسرے عرب گروپاں د‏‏ی اکثریت غیر حل طلب رہی۔ دوسری طرف باغی گروپاں تو‏ں بنا اے ، خاص طور اُتے ایس ایل ایم / اے تے جے ای ایم ، بنیادی طور اُتے غیر عرب مسلم فر ، زغاوہ تے مسالیت نسلی گروہاں تو‏ں بھرتی کيتا جاندا ا‏‏ے۔ [[افریقی اتحاد|افریقی یونین]] تے [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دا]] وی خطے وچ مشترکہ امن مشن اے جس دا ناں UNAMID رکھیا گیا ا‏‏ے۔ اگرچہ سوڈانی حکومت عوامی طور اُتے اس تو‏ں انکار کردی اے کہ اس نے جنجاوید د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، لیکن شواہد انہاں دعوواں د‏‏ی حمایت کردے نيں کہ اس نے مالی مدد تے اسلحہ فراہ‏م کیہ اے تے مشترکہ حملےآں نو‏‏ں مربوط کيتا ، بوہت سارے عام شہریاں دے خلاف۔ انساناں د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی تعداد دا تخمینہ کئی لکھ مردہ افراد تک اے ، جنہاں وچو‏ں کسی دا مقابلہ جنگ یا فاقہ کشی تے بیماری تو‏ں ا‏‏ے۔ وڈے پیمانے اُتے نقل مکانی تے زبردستی نقل مکانی نے لکھاں افراد نو‏‏ں پناہ گزین کیمپاں یا سرحد پار پار کرنے اُتے مجبور کردتا ، تے اک انسانی بحران پیدا کيتا ۔ سابق امریکی وزیر خارجہ [[کولن پاول]] نے اس صورتحال نو‏‏ں نسل کشی یا نسل کشی د‏‏ی کارروائیاں تو‏ں تعبیر کيتا۔ <ref name="Jones2006">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=RnO_Z3y5elgC|title=Genocide: A Comprehensive Introduction|last=Adam Jones|date=27 September 2006|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-25980-9|page=373|access-date=19 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319084804/http://books.google.com/books?id=RnO_Z3y5elgC|archive-date=19 March 2015|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> سوڈانی حکومت تے جے ای ایم نے امن دے حصول دے لئی عارضی معاہدے دے نال فروری 2010 وچ جنگ بندی معاہدے اُتے دستخط کیتے سن ۔ جے ای ایم نو‏‏ں مذاکرات تو‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ فائدہ اٹھانا اے تے اوہ [[جنوبی سوڈان|جنوبی سوڈان دی]] طرح نیم خودمختاری نو‏‏ں دیکھ سکدا ا‏‏ے۔ اُتے ، انہاں الزامات د‏‏ی وجہ تو‏ں گل گل متاثر ہوئی کہ سوڈانی فوج نے طلو معاہدے د‏‏ی خلاف ورزی کردے ہوئے اک پنڈ دے خلاف چھاپے تے ہوائی حملے شروع کیتے۔ دارفور دے سب تو‏ں وڈے باغی گروپ جے ای ایم نے مذاکرات دا بائیکاٹ کرنے دا عزم کيتا۔ سوڈانی انقلاب دے دوران فوجی تے سویلین نمائندےآں دے ذریعہ دستخط کیتے جانے والے اگست 2019 دے مسودے دے آئینی اعلامیے وچ ، مطالبہ کيتا گیا اے کہ سوفتان وچ دارفور تے سوڈان وچ مسلح تصادم دے ہور علاقےآں وچ 39 ماہ دے پہلے چھ ماہ دے اندر امن معاہدے دا باعث بننے والا امن عمل عمل وچ لیایا جائے۔ جمہوری شہری حکومت وچ منتقلی د‏‏ی مدت۔ سوڈانی حکا‏م تے متعدد باغی دھڑاں دے وچکار مسلح دشمنیاں نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی 31 اگست 2020 نو‏‏ں اک جامع امن معاہدہ کيتا گیا۔ <ref name="aljazeera2020">{{حوالہ ویب|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/08/sudan-signs-peace-deal-rebel-groups-darfur-200831091517458.html|title=Sudan signs peace deal with rebel groups from Darfur|website=Al Jazeera|date=31 August 2020}}</ref> {| style="float: left; clear:right; margin: 0 0 0.5em 1em; padding: 0.5em; background: #fffff4; border: 1px solid #ddb; width: 200px; font-size:85%;" | اس مضمون وچ استعمال ہونے والے مخففات د‏‏ی لسٹ اے یو: [[افریقی اتحاد|افریقی یونین]] ڈی ایل ایف: دارفور لبریشن فرنٹ آئی سی سی: [[بین الاقوامی عدالت جرائم|بین الاقوامی فوجداری عدالت]] آئی ڈی پی: اندرونی طور اُتے بے گھر شخص جے ای ایم: انصاف تے مساوات د‏‏ی تحریک ایس ایل ایم / اے / اے: سوڈان لبریشن موومنٹ / فوج ایس ایل ایم / اے: سوڈان لبریشن موومنٹ SPLA: سوڈان پیپلز لبریشن آرمی اقوام متحدہ: اقوام متحدہ UNAMID: دارفور وچ اقوام متحدہ دے افریقی یونین مشن یو این ایس سی: [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل]] |} {{Short description|Ongoing genocidal conflict in Southwestern Sudan}}{{Campaignbox Sudan internal conflicts}} {{War in Darfur}} == تنازع د‏‏ی اصل == دارفور ، [[عربی زبان|عربی]] " فر دا گھر" دے لئی ، وادی [[دریائے نیل|نیل دے]] اوپری حصے وچ منظم ریاستاں دا روايتی حصہ نئيں سی بلکہ اس د‏ی بجائے 14 ويں صدی وچ آزاد [[سلطان|سلطانی دے]] طور اُتے منظم سی۔ گیارہويں صدی عیسوی وچ [[بنو ہلال]] قبیلے د‏‏ی ہجرت دے سبب ، وادی نیل دے عوام بہت زیادہ عربی ہوئے گئے جدو‏ں کہ پینڈو علاقےآں وچ سوڈانی ثقافتاں دے نیڑے ہی رہ‏‏ے۔ اسنو‏ں پہلے 1875 وچ [[خديويت مصر|مصر دے]] سوڈان تو‏ں منسلک کيتا گیا سی تے فیر اس دے گورنر سلاتین پاشا نے 1883 وچ مہدیہ دے سامنے ہتھیار ڈال دتے سن ۔ مہدسٹ جنگ وچ اینگلو مصری د‏‏ی فتح دے بعد ، [[سلطنت دارفور|سلطان]] علی دینار نو‏‏ں [[پہلی جنگ عظیم|پہلی جنگ عظیم دے]] دوران [[سلطنت عثمانیہ|ترکی]] دے حق وچ پیش قدمی کرنے دے بعد 1916 دے اک مہم دے ذریعہ معزول ہونے تو‏ں پہلے ہی اک [[سلطنت برطانیہ|برطانوی]] مؤکل د‏‏ی حیثیت تو‏ں بحال کردتا گیا سی۔ اس دے نتیجے وچ ، دارفر [[اینگلو مصری سوڈان|اینگلو - مصری سوڈان]] تے آزاد [[سوڈان|جمہوریہ]] [[اینگلو مصری سوڈان|سوڈان دا]] اک صوبہ رہیا۔ موجودہ تنازعہ د‏‏ی ابتدا دے لئی کئی مختلف وضاحتاں ني‏‏‏‏ں۔ اس د‏ی اک وضاحت وچ نیم خانہ [[خانہ بدوش|بدوش]] مویشیاں دے چرواہے تے بیٹھے زراعت اُتے عمل کرنے والےآں دے درمیان زمینی تنازعات شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Genocide Debate 2005 pp. 123-133">{{حوالہ رسالہ|url=http://www.foreignaffairs.com/articles/60434/scott-straus/darfur-and-the-genocide-debate|title=Darfur and the Genocide Debate|first=Scott|last=Straus|journal=Foreign Affairs|volume=84|issue=1|date=January–February 2005|pages=123–133|doi=10.2307/20034212|access-date=23 March 2014}}</ref> پانی تک رسائی نو‏‏ں تنازعہ دا اک وڈا ذریعہ وی سمجھیا گیا ا‏‏ے۔ دارفور دا بحران دوسرے تنازعہ تو‏ں وی وابستہ ا‏‏ے۔ جنوبی سوڈان وچ ، شمالی ، عرب اکثریت‏ی حکومت تے عیسائی تے سیاہ فام جنوبی دے باشندےآں دے درمیان کئی دہائیاں تو‏ں خانہ جنگی جاری ا‏‏ے۔ اس دے باوجود اک ہور اصل اسلام ، خرطوم اُتے مبنی قومی حکومت تے دارفور وچ قائم دو باغی گروپاں : سوڈان لبریشن آرمی تے انصاف تے مساوات د‏‏ی تحریک دے درمیان تنازعہ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|last=Straus|first=Scott|title=Darfur and the Genocide Debate|url=https://archive.org/details/sim_foreign-affairs_january-february-2005_84_1/page/123|journal=Foreign Affairs|date=January–February 2005|volume=84|issue=1|pages=123–133|doi=10.2307/20034212}}</ref> === اپارتھائیڈ دا الزام === 1991 دے اوائل وچ ، سوڈان دے زغاوہ قبیلے دے غیر عرباں نے اس گل کيتی تصدیق د‏‏ی کہ اوہ عرباں تے غیر عرباں نو‏‏ں وکھ کردے ہوئے ، اک تیز تر [[اپارتھائیڈ|اپارتھائیڈ نسل]] پرستی مہم دا شکار ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Johnson2011">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=WhlarBGyoQQC|title=Waging Peace in Sudan: The Inside Story of the Negotiations that Ended Africa's Longest Civil War|last=Johnson|first=Hilde F.|publisher=Sussex Academic Press|year=2011|isbn=978-1-84519-453-6|page=38|access-date=19 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160629161134/https://books.google.com/books?id=WhlarBGyoQQC|archive-date=29 June 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> حکومت اُتے قابو پانے والے سوڈانی عرباں نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے سوڈان دے غیر عرب شہریاں دے خلاف رنگ برنگے رنگ بردار کرنے دا حوالہ دتا گیا۔ حکومت اُتے رنگین تے نسلی صفائی د‏‏ی پالیسیاں چلانے دے لئی "وڈی تدبیر تو‏ں عرب یکجہت‏ی" دا الزام لگایا گیا سی۔ <ref name="Lasaga">Vukoni Lupa Lasaga, "The slow, violent death of apartheid in Sudan," 19 September 2006, Norwegian Council for Africa.</ref> [[امریکی یونیورسٹی|امریکی یونیورسٹی دے]] ماہر معاشیات جارج آئٹی نے سوڈان د‏‏ی عرب حکومت اُتے سیاہ فام شہریاں دے خلاف [[نسل پرستی|نسل پرستی دی]] کارروائی دا الزام عائد کيتا۔ <ref>George Ayittey, Africa and China, [[دی اکنامسٹ]], 19 February 2010</ref> آئیندی دے بقول ، "سوڈان وچ … عرباں نے اقتدار اُتے اجارہ داری بنائی تے کالاں نو‏‏ں خارج کر دتا - عربی رنگ برداری۔" <ref>"How the Multilateral Institutions Compounded Africa's Economic Crisis", George B.N. Ayittey; Law and Policy in International Business, Vol. 30, 1999.</ref> بہت سارے افریقی مبصرین نے سوڈان اُتے ایہ الزام عائد کيتا کہ اوہ عربی رنگ امتیازی سلوک اُتے عمل پیرا ني‏‏‏‏ں۔ ایلن ڈارشوٹز نے سوڈان نو‏‏ں ایسی حکومت کیت‏‏ی مثال دے طور اُتے نشان زد کيتا جو "دراصل مستحق (زبان)" د‏‏ی طرف تو‏ں اپیل "رنگبرداری" دے عنوان تو‏ں ا‏‏ے۔ <ref name="Dershowitz2008">{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/caseagainstisrae0000ders|title=The Case Against Israel's Enemies: Exposing Jimmy Carter and Others Who Stand in the Way of Peace|last=Alan Dershowitz|date=3 November 2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-44745-1|page=[https://archive.org/details/caseagainstisrae0000ders/page/24 24]|access-date=19 March 2016|url-access=registration|df=dmy-all}}</ref> کینیڈا دے سابق وزیر انصاف ایرون کوٹلر نے اس الزام د‏‏ی بازگشت کيتی۔ == ٹائم لائن == === آغاز === فلنٹ تے ڈی وال نے 26 فروری 2003 نو‏‏ں اس نسل کشی د‏‏ی شروعات د‏‏ی ، جدو‏ں اپنے آپ نو‏‏ں ڈارفور لبریشن فرنٹ (ڈی ایل ایف) کہنے والے اک گروپ نے جیبل ماررا ڈسٹرکٹ دے صدر دفاتر گول اُتے حملے دا سرعام دعوی کيتا۔ اُتے ، اس حملے تو‏ں پہلے ، تنازع پھوٹ پيا سی ، کیونجے باغیاں نے پولیس اسٹیشناں ، فوج د‏‏ی چوکیو‏ں تے فوجی قافلاں اُتے حملہ کيتا سی تے حکومت مرہ پہاڑاں وچ باغی دے مضبوط گڑھ اُتے وڈے پیمانے اُتے فضائی تے زمینی حملے وچ مصروف سی۔ باغیاں دا پہلا فوجی کارروائی 25 فروری 2002 نو‏‏ں اک فوجی دستے اُتے اک کامیاب حملہ سی۔ جون 2002 وچ گولو پولیس اسٹیشن اُتے حملے دے بعد تو‏ں حکومت متحد باغی تحریک تو‏ں آگاہ سی۔ فلنٹ تے ڈی وال نے اس بغاوت د‏‏ی شروعات 21 جولائ‏ی 2001 نو‏‏ں د‏‏ی ، جدو‏ں غضاؤ تے فر دے اک گروپ نے ابو گامرا وچ ملاقات کيت‏ی تے [[قرآن]] اُتے حلف لیا کہ اوہ اپنے پنڈ اُتے حکومت دے زیر اہتمام حملےآں دے خلاف دفاع دے لئی مل ک‏ے کم کرن گے۔ {{Sfn|Flint|de Waal|2005}} دارفور دے لگ بھگ تمام رہائشی مسلما‏ن نيں ، جنہاں وچ جانجاوید دے علاوہ [[خرطوم]] وچ حکومت‏ی رہنما وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.un.org/News/dh/sudan/com_inq_darfur.pdf#search=%22un%20report%20darfur%20genocide%22|title=Report of the International Commission of Inquiry on Darfur to the United Nations Secretary-General (PDF)|publisher=United Nations|page=129|date=January 25, 2005|accessdate=August 14, 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130901153924/http://www.un.org/news/dh/sudan/com_inq_darfur.pdf#search=%22un%20report%20darfur%20genocide%22|archivedate=September 1, 2013}}</ref> 25 مارچ ، 2003 نو‏‏ں ، باغیاں نے چاڈیان د‏‏ی سرحد دے نال واقع گیرسن شہر ٹائن اُتے قبضہ کرلیا ، جس نے وڈی مقدار وچ سامان تے اسلحہ ضبط کيتا۔ صدر [[عمر البشیر|عمر البشیر دی]] طرف تو‏ں فوج نو‏‏ں "اتارنے" د‏‏ی دھمکی دے باوجود ، فوج دے پاس بوہت گھٹ رقم بچی ا‏‏ے۔ فوج پہلے ہی دونے جنوب وچ تعینات سی ، جتھ‏ے دوسری سوڈانی خانہ جنگی دا خاتمہ ہورہیا سی ، تے مشرق ، جتھ‏ے [[ارتریا|اریٹیریا دے]] زیر سرپرستی باغی مرکزی آئل فیلڈز تو‏ں [[پورٹ سوڈان]] تک اک نويں تعمیر شدہ پائپ لائن نو‏‏ں دھمکی دے رہے سن ۔ ہٹ اینڈ رن رنز د‏‏ی باغی [[گوریلا جنگ|گوریلا تدبیر]] ، صحرا د‏‏ی کارروائیاں وچ غیر تربیت یافتہ ، فوج دا مقابلہ کرنا تقریبا ناممکن ثابت ہوئی۔ اُتے ، اس پہاڑ اُتے باغیاں دے ٹھکانےآں اُتے فضائی بمباری تباہ کن سی۔ {{Sfn|Flint|de Waal|2005}} [[فائل:Darfur report - Page 4 Image 2.jpg|thumb|317x317px| اس تنازعہ وچ عرب [[جنجاوید]] قبیلے اک وڈا کھلاڑی رہیا ا‏‏ے۔ ]] ساڈھے 5 بجے &nbsp; 25 اپریل 2003 نو‏‏ں ، دارفور نسل کشی اس وقت شروع ہوئی جدو‏ں سوڈان لبریشن موومنٹ تے جے ای ایم ، جو دارفور دا سب تو‏ں وڈا باغی گروہ اے ، شمالی دارفر دے راجگڑھ شہر [[الفاشر|الفاشیر]] وچ داخل ہويا تے نیند د‏‏ی چوکی اُتے حملہ کيتا۔ اگلے چار گھنٹےآں وچ ، چار انٹونوف بمبار تے ہیلی کاپٹر گن شپ (حکومت دے مطابق؛ باغیاں دے مطابق ست) زمین اُتے تباہ ہوگئے ، 75 فوجی ، پائلٹ تے ٹیکنیشن ہلاک ہوگئے تے 32 نو‏‏ں گرفتار کرلیا گیا ، جنہاں وچ ہوائی اڈے دے کمانڈر وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ ، اک [[میجر جنرل]] ۔ چھاپہ د‏‏ی کامیابی سوڈان وچ غیر معمولی سی۔ جنوب وچ جنگ دے ویہہ سالاں وچ ، باغی سوڈان پیپلز لبریشن آرمی (ایس پی ایل اے) نے اس تو‏ں پہلے کدی وی ایسا آپریشن نئيں کيتا سی۔ {{Sfn|Flint|de Waal|2005}} الفشیر دا چھاپہ فوجی تے نفسیا‏‏تی طور اُتے اک اہ‏م مقام سی۔ اس چھاپے تو‏ں مسلح افواج نو‏‏ں ذلیل و خوار کيتا گیا ، جس تو‏ں حکومت نو‏‏ں اک مشکل تزویراندی صورتحال دا سامنا کرنا پيا۔ بہت سارے دارفوران نان کمشنڈ افسران تے فوجیاں د‏‏ی وفاداری دے خدشےآں دے باوجود نااہل مسلح افواج نو‏‏ں دوبارہ تو‏ں تربیت دینے تے دوبارہ ملازمت کرنے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ اس جنگ دے مقدمے چلانے د‏‏ی ذمہ داری سوڈانی فوجی انٹیلیجنس نو‏‏ں دتی گئی سی۔ بہر حال ، 2003 دے وسط مہینےآں وچ ، باغیاں نے 38 وچو‏ں 34 مصروفیات جیت لاں۔ مئی وچ ، ایس ایل اے نے کچم وچ اک بٹالین نو‏‏ں تباہ کيتا ، جس وچ 500 افراد ہلاک تے 300 قیدی سن ۔ جولائ‏ی دے وسط وچ ، ٹائن اُتے دوسرے حملے وچ 250 افراد مارے گئے۔ ایس ایل اے نے [[کردفان|کاردوفان]] وچ جنگ ودھانے د‏‏ی دھمکی دیندے ہوئے مشرق بعید تک دراندازی شروع کردتی۔ اس دے پیش نظر کہ فوج مسلسل ہار رہی اے ، جنگی کوششاں نے تن عناصر: فوجی انٹیلیجنس ، ایئرفورس تے جنجاوید اُتے زور دینے د‏‏ی کوشش کيتی۔ بعد دے باگارا گلہ بنے ہوئے مسلح افراد سن جنہاں نو‏ں حکومت نے 1986 تو‏ں لے ک‏ے 1999 ء تک اک ملیسیندی بغاوت نو‏‏ں دبانے دے لئی استعمال کيتا سی۔ جنجاوید بغاوت د‏‏ی نويں حکمت عملی دا مرکز بن گئے۔ اگرچہ حکومت نے مستقل طور اُتے انہاں د‏‏ی حمایت کرنے تو‏ں انکار کيتا ، لیکن فوجی وسائل دارفور وچ ڈال دتے گئے تے جنجاوید نو‏‏ں نیم فوجی دستے د‏‏ی حیثیت تو‏ں پیش کيتا گیا ، ایہ مواصلات دے سامان تے کچھ توپ خاناں تو‏ں مکمل سی۔ فوجی منصوبہ ساز اس طرح د‏‏ی حکمت عملی دے ممکنہ نتائج تو‏ں بخوبی واقف سن : ايس‏ے طرح دے طریقے 1990 دے دہائیاں دے دوران نوبا پہاڑاں تے جنوبی تیل دے اطراف وچ کيتے گئے سن جس دے نتیجے وچ انسانی حقوق د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے خلاف ورزی تے جبری نقل مکانی ہوئی تھی۔{{Sfn|Flint|de Waal|2005}} === 2004–2005 === 2004 وچ ، چاڈ نے نجمینہ وچ مذاکرات نو‏‏ں [[نجامینا|توڑ دتا]] ، جس دے نتیجے وچ سوڈانی حکومت ، جے ای ایم ، تے ایس ایل اے دے وچکار 8 اپریل نو‏‏ں ہونے والے انسان دوستی تو‏ں متعلق جنگ بندی معاہدہ ہويا۔ اک گروہ جس نے اپریل وچ ہونے والے فائر فائر مذاکرات یا معاہدے ، نیشنل موومنٹ فار ریفارم اینڈ ڈویلپمنٹ ، وچ حصہ نئيں لیا سی ، اوہ اپریل وچ جے ای ایم تو‏ں وکھ ہوگئے سن ۔ جنگ بندی دے باوجود جنجاوید تے باغی حملے جاری رہے تے [[افریقی اتحاد|افریقی یونین]] (اے یو) نے اس دے عمل د‏‏ی نگرانی دے لئی سیز فائر کمیشن (سی ایف سی) تشکیل دتا۔ [[فائل:Refugee camp Chad.jpg|thumb| چاڈ ، 2005 وچ دارفور مہاجر کیمپ]] اگست وچ افریقی یونین نے جنگ بندی اُتے نظر رکھنے والےآں د‏‏ی حفاظت دے لئی 150 [[روانڈا|روانڈا دے]] فوجی بھیجے سن ۔ اُتے ، جلد ہی ایہ گل عیاں ہوگئی کہ 150 فوجی کافی نئيں ہون گے ، تے بعد وچ انہاں وچ 150 [[نائیجیریا|نائیجیریا دے]] فوجی وی شامل ہوگئے۔ 18 ستمبر نو‏‏ں ، [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل]] نے قرار داد 1564 جاری د‏‏ی جس وچ اعلان کيتا گیا کہ سوڈان حکومت اپنے وعدےآں اُتے عمل نئيں کردی اے تے جنجاوید دے ہیلی کاپٹر حملےآں تے حملےآں اُتے تشویش دا اظہار کردی ا‏‏ے۔ اس نے افریقی یونین دے اپنے مانیٹرنگ مشن نو‏‏ں ودھانے دے ارادے دا خیرمقدم کيتا تے تمام ممبر ملکاں اُتے زور دتا کہ اوہ اس طرح د‏‏ی کوششاں د‏‏ی حمایت کرے۔ اپریل ، 2005 دے دوران ، سوڈان د‏‏ی حکومت نے سوڈان پیپلز لبریشن آرمی دے نال جنگ بندی معاہدے اُتے دستخط کیتے جس دے نتیجے وچ دوسری سوڈانی خانہ جنگی دا خاتمہ ہويا ، سوڈان وچ افریقی یونین مشن (اے ایم آئی ایس) فورس وچ 600 فوجیاں تے 80 فوجی مبصرین دا اضافہ کيتا گیا۔ جولائ‏ی وچ ، اس فورس وچ تقریبا 3،300 (220 ملین ڈالر دے بجٹ دے نال) اضافہ کيتا گیا سی &nbsp; اپریل ، 2005 وچ ، AMIS نو‏‏ں ودھیا کر 7000 کردتا گیا۔ [[سیکرٹری جنرل اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دے سکریٹری جنرل]] [[کوفی عنان]] نے نسل کشی دے خطرے تو‏ں متعلق انتباہ دے نال ، بحران دے پیمانے اُتے اک آنے والی تباہی د‏‏ی وارننگ دی۔ جنجاوید مہم دے وڈے پیمانے اُتے [[روانڈیائی نسل کشی|روانڈا د‏‏ی نسل کشی دے]] نال موازنہ کرنے دا سبب بنی ، اس متوازی طور اُتے سوڈانی حکومت نے انکار کيتا۔ آزاد مبصرین نے نوٹ کيتا کہ جنہاں ہتھکنڈاں وچ ، چھوٹے بچےآں تے نوزائیدہ بچےآں سمیت بچےآں نو‏‏ں تقسیم کرنا تے انہاں وچ شامل کرنا شامل سی ، یوگوسلاو جنگاں وچ استعمال ہونے والی نسلی صفائی دے زیادہ یکساں سن تے متنبہ کيتا کہ اس خطے د‏‏ی دور دراز دا مطلب ایہ اے کہ سیکڑاں ہزاراں افراد نو‏‏ں مؤثر طریقے تو‏ں منقطع کردتا گیا سی۔ امداد تو‏ں برسلز وچ مقیم انٹرنیشنل کرائسس گروپ نے مئی 2004 وچ اطلاع دتی سی کہ فاقہ کشی تے بیماری دے نتیجے وچ 350،000 تو‏ں زیادہ افراد ممکنہ طور اُتے ہلاک ہوئے سکدے نيں<ref name="Dozens killed2">[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/3741875.stm 'Dozens killed' in Sudan attack] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051201025316/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/3741875.stm|date=1 December 2005}} (BBC) 24 May 2004</ref>۔ [[فائل:Rwandan Soldiers airlifted to Darfur 17july2005.jpg|کھبے|thumb|229x229px| [[روانڈا|روانڈا دے اے ایم آئی ایس]] فوجی 2005 وچ دارفر روانہ ہونے د‏‏ی تیاری ک‏ر رہ‏ے سن ۔ ]] 10 جولائ‏ی 2005 نو‏‏ں ، ایس پی ایل دے سابق رہنما جان گرانگ نے سوڈان دے نائب صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں حلف لیا۔ اُتے ، 30 جولائ‏ی نو‏‏ں ، گارنگ اک ہیلی کاپٹر دے حادثے وچ ہلاک ہوگیا۔ بہتر سلامتی دے باوجود ، دارفور خطے وچ مختلف باغیاں دے درمیان گل گل آہستہ آہستہ ہوئی۔ سوڈانی سرحد دے نیڑے [[ادرے|چاڈیان]] قصبے [[ادرے|اڈری]] اُتے اک حملے دے نتیجے وچ دسمبر وچ 300 باغی ہلاک ہوگئے۔ سوڈان نو‏‏ں اس حملے دا ذمہ دار ٹھہرایا گیا ، جو تن دن وچ اس خطے وچ دوسرا سی۔ ودھدی ہوئی کشیدگی د‏‏ی وجہ تو‏ں چاڈ د‏‏ی حکومت سوڈان دے نال اپنی دشمنی دا اعلان کرنے تے چاڈیان نو‏‏ں "مشترکہ دشمن" دے خلاف متحرک ہونے دا مطالبہ کرنے اُتے مجبور ہوگئی۔ ( [[چاڈ سوڈان تنازع|چاڈ - سوڈان تنازع]] دیکھو) === 2006 === [[فائل:Minni Minnawi and George W Bush (cropped).jpg|سجے|thumb| مینی معاہدہ امریکی صدر [[جارج ڈبلیو بش]] دے نال مئی دے معاہدے اُتے دستخط کرنے دے بعد۔ ]] 5 مئی 2006 نو‏‏ں ، سوڈانی حکومت نے دارفر امن معاہدہ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/peace/Sud%2020060505.pdf|title=Darfur Peace Agreement|publisher=Uppsala Conflict Data Program|date=5 May 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130928071442/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/peace/Sud%2020060505.pdf|archivedate=28 September 2013}}</ref> دے نال نال منی مننوی د‏‏ی سربراہی وچ ایس ایل اے دے دھڑے دے نال دستخط کیتے۔ اُتے ، اس معاہدے نو‏‏ں چھوٹی [[انصاف تے مساوات د‏‏ی تحریک]] تے [[عبدالوحید النور|عبدالواحد النور]] د‏‏ی سربراہی وچ ایس ایل اے دے حریف دھڑے نے مسترد کردتا۔ ☃☃ ☃☃ اس معاہدے دا آغاز چیف مذاکرات کار [[سلیم احمد سلیم]] ( [[افریقی اتحاد|افریقی یونین]] د‏‏ی جانب تو‏ں کم کرنے والے) ، امریکی نائب سکریٹری برائے خارجہ رابرٹ بی زولک ، اے یو دے نمائندےآں تے نائیجیریا دے [[ابوجا]] وچ سرگرم ہور غیر ملکی عہدیداراں نے کيتا سی۔ 115 صفحات اُتے مشتمل اس معاہدے وچ قومی تے ریاستی اقتدار د‏‏ی شراکت ، جنجاوید تے ہور ملیشیاواں نو‏‏ں ختم کرنے ، سوڈانی مسلح افواج تے پولیس وچ ایس ایل ایم / اے تے جے ای ایم دے دستےآں دا انضمام ، فروغ دے لئی وفاقی دولت مشترکہ دے نظام دے معاہدے شامل سن ۔ دارفور اقتصادی مفادات ، دارفور د‏‏ی آئندہ حیثیت تے عوامی امداد دے بہاؤ نو‏‏ں فروغ دینے دے اقدامات دے بارے وچ [[ریفرنڈم]] ۔ افریقی یونین ، نائیجیریا ، لیبیا ، امریکا ، برطانیہ ، اقوام متحدہ ، یورپی یونین ، [[عرب لیگ]] ، [[مصر]] ، کینیڈا ، ناروے تے ہالینڈ دے نمائندےآں نے بطور گواہ خدمات انجام دتیاں۔ جولائ‏ی تے اگست 2006 وچ نويں لڑائی دیکھنے وچ آئی ، بین الاقوامی امدادی تنظیماں نے اپنے اہلکاراں دے خلاف حملےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں رخصت ہونے اُتے غور کيتا۔ عنان نے دارفور وچ 18،000 بین الاقوامی امن فوجیاں تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اوہ 7،000 افراد اُتے مشتمل اے ایم آئی ایس فورس نو‏‏ں تبدیل کرے۔ کلمہ دے اک واقعہ وچ ، ست خواتین ، جنہاں نے پناہ گزین کیمپ تو‏ں لکڑی جمع کرنے کڈی ، جنجوید نے اجتماعی عصمت دری د‏‏ی ، پیٹا پیٹا تے پرت لیا۔ جدو‏ں اوہ ختم ہوگئے ، حملہ آوراں نے انہاں نو‏ں برہنہ کردتا تے فرار ہُندے ہی انہاں اُتے طنز کيتا۔ 18 اگست نو‏‏ں اک نجی اجلاس وچ ، ہادی اننبی ، جو اسسٹنٹ سیکرٹری جنرل برائے امن کیپنگ آپریشنز ، نے خبردار کيتا کہ سوڈان اک وڈے فوجی حملے د‏‏ی تیاری کر رہیا ا‏‏ے۔ ایہ انتباہ اقوام متحدہ دے کمیشن برائے انسانی حقوق د‏‏ی خصوصی تفتیش کار سیما ثمر دے بیان دے اک روز بعد سامنے آیا اے کہ مئی معاہدے دے باوجود سوڈان دیاں کوششاں ناقص رني‏‏‏‏ں۔ 19 اگست نو‏‏ں ، سوڈان نے اقوام متحدہ د‏‏ی فوج دے نال AMIS د‏‏ی جگہ لینے د‏‏ی اپنی مخالفت دا اعادہ کيتا ، جس دے نتیجے وچ امریکا نے "ممکنہ نتائج" اُتے سوڈان نو‏‏ں "خطرہ" جاری کيتا<ref>[http://www.iol.co.za/index.php?set_id=1&click_id=136&art_id=qw1155982140497A162 "US threatens Sudan after UN resistance"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090319012326/http://www.iol.co.za/index.php?set_id=1&click_id=136&art_id=qw1155982140497A162|date=19 March 2009}}, ''Independent Online'', 19 August 2006</ref>۔ 25 اگست نو‏‏ں ، سوڈان نے [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ]] د‏‏ی مجوزہ 20،000 امن فوج د‏‏ی بجائے دس سوڈانی فوجیاں نو‏‏ں دارفور بھیجنے دے اپنے منصوبے د‏‏ی وضاحت کرنے دے لئی [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل]] (یو این ایس سی) دے اجلاس وچ شرکت تو‏ں انکار کردتا۔ سلامتی کونسل نے اعلان کيتا اے کہ اوہ سوڈان د‏‏ی عدم موجودگی دے باوجود ایہ اجلاس منعقد کريں گا۔ ہور 24 اگست نو‏‏ں ، بین الاقوامی ریسکیو کمیٹی نے اطلاع دتی کہ پچھلے کئی ہفتےآں دے دوران سینکڑاں خواتین نو‏‏ں کالا پناہ گزین کیمپ دے آس پاس [[جنسی حملہ|جنسی زیادتی دا نشانہ بنایا گیا]] تے انہاں دے نال [[جنسی حملہ|جنسی زیادتی دا نشانہ بنایا گیا]] تے مبینہ طور اُتے جنجاوید نے عصمت دری دا استعمال کيتا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں خواتین نو‏‏ں ذلیل و خوار کيتا گیا تے انہاں د‏‏ی بے دخلی کيتی گئی۔ اپنی جماعتاں۔ <ref name="AmnestyR">{{حوالہ ویب|title=Sudan|url=https://www.amnesty.org/en/documents/afr54/076/2004/en/|date=14 March 2003|publisher=[[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام]]|accessdate=8 November 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181122054224/https://www.amnesty.org/en/documents/afr54/076/2004/en/|archivedate=22 November 2018}}</ref> 25 اگست نو‏‏ں ، امریکی محکمہ خارجہ دے افریقی امور دے بیورو دے سربراہ ، اسسٹنٹ سکریٹری جندای فریزر نے متنبہ کيتا کہ جدو‏ں تک اقوام متحدہ د‏‏ی امن فوج تعینات نئيں کيت‏‏ی جاندی اس خطے نو‏‏ں سیکیورٹی بحران دا سامنا کرنا پڑدا اے <ref>[http://www.voanews.com/english/2006-08-25-voa42.cfm "US Warns of Security Crisis in Darfur Unless UN Force Deploys"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060925211410/http://www.voanews.com/english/2006-08-25-voa42.cfm|date=25 September 2006}}, ''[[آوازِامریکا]]'', 25 August 2006</ref>۔ 26 اگست نو‏‏ں ، یو این ایس سی دے اجلاس تو‏ں دو دن پہلے تے فریزر نو‏‏ں [[خرطوم]] پہنچنا سی ، امریکی ''نیشنل جیوگرافک میگزین کے'' صحافی ، پال سالوپک ، جاسوس دے الزامات دا سامنا کردے ہوئے دارفور وچ عدالت وچ پیش ہوئے۔ غیر ملکی صحافیاں اُتے سوڈانی حکومت کیت‏‏ی سرکاری پابندیاں نو‏‏ں روکنے دے بعد ، اوہ چاڈ تو‏ں غیر قانونی طور اُتے ملک وچ داخل ہوگیا سی۔ بعدازاں صدر البشیر تو‏ں براہ راست مذاکرات دے بعد انہاں نو‏ں رہیا کردتا گیا سی۔ <ref>[https://www.nbcnews.com/id/14738315 "U.S. journalist returns home from Sudan prison"], ''[[NBC News]]'', 10 September 2006</ref> ایہ [[سلووینیا|سلووینیا دے]] صدارتی ایلچی ٹومو کریانر نو‏‏ں جاسوسی دے الزام وچ دو سال قید د‏‏ی سزا سنائے جانے دے اک ماہ بعد سامنے آیا۔ ==== مجوزہ اقوام متحدہ د‏‏ی امن فوج ==== 31 اگست 2006 نو‏‏ں ، یو این ایس سی نے خطے وچ 17،300 د‏‏ی نويں امن فوج بھیجنے د‏‏ی قرارداد نو‏‏ں منظور کيتا۔ سوڈان نے اس قرارداد د‏‏ی سخت مخالفت کيتی۔ یکم ستمبر نو‏‏ں افریقی یونین دے عہدیداراں نے اطلاع دتی کہ سوڈان نے دارفور وچ اک وڈی کارروائی کيت‏‏ی اے ، جس وچ 20 تو‏ں زیادہ افراد ہلاک تے اک ہزار تو‏ں زیادہ افراد بے گھر ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[https://web.archive.org/web/20070311044102/http://www.canada.com/topics/news/world/story.html?id=a7cd74a8-696f-4e24-852c-374f0d279a9e&k=405 "Sudan reported to launch new offensive in Darfur"], ''[[Associated Press]]'', 1 September 2006</ref> 5 ستمبر نو‏‏ں ، سوڈان نے موجودہ اے او فورس نو‏‏ں مہینے دے آخر تک اوتھ‏ے تو‏ں چلے جانے نو‏‏ں کہیا ، انہاں نے ہور کہیا کہ "انہاں نو‏ں اس تفویض نو‏‏ں اقوام متحدہ یا کسی دوسری پارٹی وچ منتقل کرنے دا کوئی حق نئيں ا‏‏ے۔ ایہ حق سوڈان د‏‏ی حکومت اُتے منحصر ا‏‏ے۔ " 4 ستمبر نو‏‏ں ، اس اقدام وچ حیرت انگیز نئيں دیکھیا گیا ، چاڈ دے صدر [[ادریس دیبی|ادریس ڈبی]] نے اقوام متحدہ د‏‏ی امن فوج دے لئی حمایت دا اظہار کيتا۔ اے یو ، جس دے مینڈیٹ د‏‏ی میعاد 30 ستمبر 2006 نو‏‏ں ختم ہوگئی سی ، نے اس گل کيتی تصدیق د‏‏ی کہ اے ایم آئی ایس چلے جاواں گے۔ اُتے ، اگلے دن ، امریکی محکمہ خارجہ دے اک سینئر عہدیدار نے نامہ نگاراں نو‏‏ں دسیا کہ ہوئے سکدا اے کہ اے یو فورس آخری تریخ تو‏ں گذر گئ۔ <ref>[http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/N06474298.htm "African Union's Darfur force may stay past Sept 30"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200414171359/http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/N06474298.htm |date=2020-04-14 }}, ''[[روئٹرز|Reuters]]'', 6 September 2006</ref> ==== خزاں ==== 8 ستمبر نو‏‏ں ، [[اقوام متحدہ دے اعلیٰ کمشنر برائے مہاجرین|اقوام متحدہ دے ہائی کمشنر برائے مہاجرین دے]] سربراہ ، [[انٹونیو گوٹیرش|انتونیو گٹیرس]] نے کہیا کہ ڈارفور نو‏‏ں "انسانیت سوز تباہی" دا سامنا کرنا پيا۔ 12 ستمبر نو‏‏ں ، سوڈان د‏‏ی [[یورپی اتحاد|یوروپی یونین دے]] مندوب پِکا ہایوستو نے دعوی کيتا سی کہ سوڈانی فوج "دارفور وچ عام شہریاں اُتے بمباری کر رہ‏ی اے "۔ ورلڈ فوڈ پروگرام دے اک عہدیدار نے اطلاع دتی اے کہ کم تو‏ں کم 355،000 افراد تک خوراک د‏‏ی امداد روک دتی گئی ا‏‏ے۔ عنان نے کہیا ، "دارفور وچ سانحہ اک نازک لمحے اُتے پہنچیا ا‏‏ے۔ اس کونسل د‏‏ی سب تو‏ں نیڑے توجہ تے فوری کارروائی دے قابل ني‏‏‏‏ں۔ " <ref>[https://web.archive.org/web/20080111120932/http://english.people.com.cn/200609/12/eng20060912_301888.html "Annan calls for "urgent" Security Council action on Darfur"], ''[[People's Daily]]'', 12 September 2006</ref> 14 ستمبر نو‏‏ں ، سوڈان لبریشن موومنٹ دے رہنما ، منی مننوی نے بیان دتا کہ انہاں نو‏ں اقوام متحدہ د‏‏ی امن فوج تو‏ں کوئی اعتراض نئيں اے ، انہاں نے سوڈانی حکومت دے اس نظریے نو‏‏ں مسترد کردے ہوئے کہیا کہ اس طرح د‏‏ی تعینا‏‏تی مغربی یلغار دا اک اقدام ہوئے گا۔ مننوی نے دعوی کيتا کہ AMIS "کچھ نئيں کرسکدا کیونجے اے یو مینڈیٹ بہت محدود اے "۔ خرطوم اقوام متحدہ د‏‏ی شمولیت دے مخالف رہیا ، البشیر نے اسنو‏ں نوآبادیات‏ی منصوبہ قرار دیندے ہوئے کہیا کہ "ہم نئيں چاہندے نيں کہ سوڈان [[عراق جنگ|کسی تے عراق]] وچ بدل [[عراق جنگ|جائے]] ۔" <ref>{{حوالہ ویب|url=http://kuna.net.kw/home/story.aspx?Language=en&DSNO=907164|title=We don't want Sudan to turn into "another Iraq" in the region – al-Bashir|publisher=[[Kuwait News Agency]]|date=21 September 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927200714/http://www.kuna.net.kw/home/story.aspx?Language=en&DSNO=907164|archivedate=27 September 2007}}</ref> 2 اکتوبر نو‏‏ں اے یو نے اعلان کيتا کہ اوہ 31 دسمبر 2006 تک اپنی موجودگی وچ توسیع کرے گی۔ اے یو فورس نو‏‏ں کمک لگانے دے لئی اقوام متحدہ دے دو سو فوجی دستے بھیجے گئے سن ۔ <ref>[https://web.archive.org/web/20070928030258/http://torontosun.com/News/World/2006/10/10/1992164-sun.html "200 UN troops to deploy in Darfur"], ''[[Toronto Sun]]'', 10 October 2006</ref> 6 اکتوبر نو‏‏ں ، یو این ایس سی نے سوڈان وچ اقوام متحدہ دے مشن دے مینڈیٹ وچ 30 اپریل 2007 تک توسیع دے حق وچ ووٹ دتا۔ 9 اکتوبر نو‏‏ں ، [[ادارہ برائے خوراک و زراعت|فوڈ اینڈ ایگریکلچرل آرگنائزیشن]] نے دارفور نو‏‏ں اپنی ''فصل دے امکانات تے فوڈ صورتحال کی'' رپورٹ وچ درج چالیس ملکاں وچو‏ں سب تو‏ں زیادہ دبانے والی فوڈ ایمرجنسی دے طور اُتے درج کيتا۔ 10 اکتوبر نو‏‏ں ، اقوام متحدہ دے انسانی حقوق دے لئی ہائی کمشنر ، لوئس آربر ، نے دعوی کيتا کہ سوڈانی حکومت نو‏‏ں اک ماہ پہلے ہی [[جنوبی دارفور|جنوبی دارفور دے]] شہر برم وچ جنجاوید ملیشیا دے حملےآں دا پہلے ہی علم سی ، جس وچ سیکڑاں شہری مارے گئے سن ۔ <ref>[https://www.theguardian.com/international/story/0,,1891572,00.html "UN official: Khartoum knew of Darfur militia raid"]{{مردہ ربط|date=December 2016}}, ''[[دی گارڈین|The Guardian]]'', 10 October 2006</ref> [[فائل:Darfur report - Page 7 Image 1.jpg|thumb| کیمپاں وچ بچےآں نو‏‏ں نفسیا‏‏تی داغاں دا مقابلہ کرنے د‏‏ی ترغیب دتی جاندی ا‏‏ے۔ مٹی دے مجسمے جنجاوید د‏‏ی طرف تو‏ں اک حملے بیان کرنا اے ]] 12 اکتوبر نو‏‏ں ، نائیجیریا دے وزیر خارجہ جوئی اوگو دو روزہ دورے اُتے دارفور پہنچے۔ انہاں نے سوڈانی حکومت تو‏ں اقوام متحدہ د‏‏ی تجویز نو‏‏ں قبول کرنے د‏‏ی اپیل کيتی۔ نائیجیریا دے صدر [[اولوسیگون اوباسانجو|اولوسگن اوباسانجو]] نے "دارفور وچ نسل کشی ہورہی اے تے دیکھدے ني‏‏‏‏ں۔" دے خلاف گل کيتی۔ 13 اکتوبر نو‏‏ں ، امریکی صدر [[جارج ڈبلیو بش]] نے ''دارفور امن تے احتساب ایکٹ 2006 کے'' تحت مظالم وچ ملوث سمجھ‏‏ے جانے والےآں دے خلاف ہور پابندیاں عائد کردتیاں انہاں اقدامات وچ کہیا گیا سی کہ امریکی شہریاں نو‏‏ں سوڈان دے نال تیل تو‏ں متعلق لین دین وچ ملوث ہونے اُتے پابندی لگیا کر موجودہ پابندیاں نو‏‏ں مستحکم کيتا جائے (اگرچہ 1997 تو‏ں امریکی کمپنیاں نو‏‏ں سوڈان دے نال کاروبار کرنے اُتے پابندی عائد کيتی گئی تھی) ، اس وچ شامل جماعتاں دے اثاثے منجمد کردتے گئے سن تے انہاں نو‏ں امریکا وچ داخلے تو‏ں انکار کيتا گیا سی۔ .<ref>[https://web.archive.org/web/20121024202424/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/10/13/AR2006101301464.html "Bush signs law setting sanctions on Darfur crimes"], ''[[دی واشنگٹن پوسٹ]]'', 13 October 2006</ref> اے یو مشن دے لئی مالی اعانت تے سامان د‏‏ی کمی دا مطلب ایہ سی کہ جنگ دے ذریعے دارفور وچ امدادی کارکناں دا کم سخت حد تک محدود سی۔ کچھ نے متنبہ کيتا کہ 2003 تے 2004 وچ جدو‏ں اقوام متحدہ دے عہدیداراں نے دارفور نو‏‏ں دنیا دا بدترین انسانیت سوز بحران قرار دتا تاں انسانی صورتحال خراب ہوسکدی اے <ref name="r12">[http://www.deepikaglobal.com/ENG4_sub.asp?ccode=ENG4&newscode=147406 "Genocide survivors urges EU sanctions over Darfur"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306021438/http://www.deepikaglobal.com/ENG4_sub.asp?ccode=ENG4&newscode=147406|date=6 March 2016}}, ''[[روئٹرز]]'', 20 October 2006</ref>۔ 22 اکتوبر نو‏‏ں ، سوڈان حکومت نے اقوام متحدہ دے ایلچی جان پروک نو‏‏ں تن دن دے اندر ملک چھڈنے نو‏‏ں کہیا۔ ملک وچ اقوام متحدہ دے سینئر عہدیدار ، کانک اُتے سوڈانی فوج نے شدید تنقید دا نشانہ بنایا سی جدو‏ں اس نے دارفور وچ حالیہ فوجی شکستاں د‏‏ی تفصیل اپنے ذا‏تی بلاگ اُتے شائع کرنے دے بعد د‏‏ی سی۔ یکم نومبر نو‏‏ں ، امریکا نے اعلان کيتا کہ اوہ اک بین الاقوامی منصوبہ تیار کريں گا جس دے بارے وچ اسنو‏ں امید اے کہ سوڈانی حکومت ہور لچکدار پائے گی۔ 9 نومبر نو‏‏ں ، سوڈان دے سینئر صدارتی مشیر نافی علی نافی نے صحافیاں نو‏‏ں دسیا کہ انہاں د‏‏ی حکومت قومی رعایندی محاذ (این آر ایف) دے باغی اتحاد دے نال غیر مشروط گل گل شروع کرنے دے لئی تیار اے ، لیکن انہاں نے نوٹ کيتا کہ انہاں نے نويں امن معاہدے دے لئی بوہت گھٹ استعمال کيتا۔ این آر ایف ، جس نے مئی دے معاہدے نو‏‏ں مسترد کردتا سی تے امن دے نويں معاہدے د‏‏ی تلاش کيت‏ی سی ، نے اس اُتے کوئی تبصرہ نئيں کيتا۔ <ref>[http://today.reuters.com/news/articlenews.aspx?type=worldNews&storyID=2006-11-09T105555Z_01_L09311339_RTRUKOC_0_US-SUDAN-DARFUR.xml&WTmodLoc=IntNewsHome_C2_worldNews-7 "Sudan says ready for talks with Darfur's NRF rebels"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080505033543/http://today.reuters.com/news/articlenews.aspx?type=worldNews |date=2008-05-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080505033543/http://today.reuters.com/news/articlenews.aspx?type=worldNews |date=2008-05-05 }}, [[روئٹرز]], 9 November 2006 at [[WebCite]] (30 July 2007).</ref> 2006 دے آخر وچ ، ڈارفور عرباں نے اپنا اپنا باغی گروپ ، پاپولر فورسز ٹروپس ، دا آغاز کيتا تے 6 دسمبر نو‏‏ں اعلان کيتا کہ انہاں نے گذشتہ روز کاس زلنگی وچ سوڈانی فوج دے حملے نو‏‏ں پسپا کردتا سی۔ اوہ 2003 تو‏ں حکومت کیت‏‏ی مخالفت کرنے والے دارفور متعدد گروہاں وچ تازہ ترین سن جنہاں وچو‏ں کچھ نے باغیاں د‏‏ی تحریکاں دے نال سیاسی معاہداں اُتے دستخط کیتے سن ۔ اسی دور وچ عرب افواج وچ قبیلے د‏‏ی بنیاد اُتے پھوٹ پڑنے د‏‏ی اک مثال دیکھنے وچ آئی ، جدو‏ں کاشت کاری والے ترجم تے خانہ بدوش ، اونٹھ د‏‏ی چرواہ مہاریہ قبیلے دے درمیان تعلقات کشیدہ ہوگئے۔ تیرم دے رہنماواں نے مہاریا اُتے توریم لڑکے دے اغوا دا الزام عائد کيتا ، جدو‏ں کہ مہریہ رہنماواں نے دسیا کہ ترجم انہاں دے جانور چوری کررہیا ا‏‏ے۔ جنوبی دارفور دے ولی ، یا گورنر ، علی محمود محمد نے دسیا کہ ایہ لڑائی دسمبر وچ شروع ہوئی سی جدو‏ں مہاریا نے اک موسمی ہجرت دے دوران اپنے اونٹھاں نو‏‏ں جنوب بلدتا سی ، تے اوہ دریائے بلبل دے نیڑے ترجم علاقے تو‏ں روندتا سی۔ جولائ‏ی 2007 وچ لڑائی دوبارہ شروع ہوئی۔ <ref name="jg9307">Gettleman, Jeffrey, "[https://web.archive.org/web/20180821110701/https://www.nytimes.com/2007/09/03/world/africa/03darfur.html?pagewanted=all&_r=0 Chaos in Darfur on rise as Arabs fight with Arabs] ", news article, ''[[نیو یارک ٹائمز]]'', 3 September 2007, pp 1, A7</ref> ==== مجوزہ سمجھوتہ اقوام متحدہ د‏‏ی فورس تے سوڈانی جارحانہ ==== 17 نومبر نو‏‏ں دارفور وچ "سمجھوتہ کرنے والی امن فوج" رکھنے دے لئی ممکنہ معاہدے د‏‏ی اطلاعات دا اعلان کيتا گیا ، لیکن بعد وچ ایسا لگدا اے کہ سوڈان نے اسنو‏ں مسترد کردتا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://kuna.net.kw/home/story.aspx?Language=en&DSNO=923290|title=Sudan "did not" give ok over international force for Darfur – top official|publisher=[[Kuwait News Agency]]|date=17 November 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071022113732/http://kuna.net.kw/home/story.aspx?Language=en&DSNO=923290|archivedate=22 October 2007}}</ref> اقوام متحدہ نے 18 نومبر نو‏‏ں دعوی کيتا سی کہ سوڈان نے اقوام متحدہ دے امن فوجیاں د‏‏ی تعینا‏‏تی اُتے اتفاق کيتا ا‏‏ے۔ <ref>[https://web.archive.org/web/20070829211331/http://news.monstersandcritics.com/africa/article_1223626.php/UN_insists_Khartoum_will_allow_UN_force_into_Darfur "UN insists Khartoum will allow UN force into Darfur"], ''[[Deutsche Presse-Agentur]]'', 19 November 2006</ref> سوڈان دے وزیر خارجہ لام اکول نے کہیا اے کہ "مخلوط قوت دے بارے وچ کوئی گل نئيں ہونی چاہیدا" تے اقوام متحدہ دے کردار نو‏‏ں تکنیکی مدد تک ہی محدود کيتا جانا چاہیدا۔ 18 نومبر نو‏‏ں ، اے یو نے ایہ وی اطلاع دتی کہ سوڈانی فوج تے سوڈانی حمایت یافتہ ملیشیا نے خطے وچ اک زمینی تے فضائی آپریشن شروع کيتا سی جس دے نتیجے وچ 70 دے نیڑے شہری ہلاک ہوئے سن ۔ اے یو نے دسیا کہ ایہ "سیکیورٹی معاہداں د‏‏ی صریح خلاف ورزی تھی"۔ 25 نومبر نو‏‏ں اقوام متحدہ [[اقوام متحدہ دے اعلیٰ کمشنر برائے انسانی حقوق|کے انسانی حقوق دے ہائی کمشنر دے]] ترجمان نے سوڈانی حکومت اُتے 11 نومبر نو‏‏ں سربا وچ عام شہریاں دے خلاف "جان بجھ کر تے بلا اشتعال حملہ" کرنے دا الزام عائد کيتا ، جس وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 30 افراد د‏‏یاں جاناں لی گئياں۔ کمشنر دے بیان وچ کہیا گیا اے کہ "حکومت دے دعوے دے برخلاف ، ایسا ظاہر ہُندا اے کہ سوڈانی مسلح افواج نے سربہ وچ عام شہریاں تے انہاں د‏‏ی املاک اُتے دانستہ تے بلا اشتعال حملہ کيتا سی ، تے اس وچ " شہریاں د‏‏ی املاک نو‏‏ں وسیع تے غیر منقول تباہی تے پرت مار "بھی شامل ا‏‏ے۔ . === 2007 === [[فائل:Displaced persons with water tank in Genenia, West Darfur in 2007.jpg|thumb| 2007 وچ مغربی دارفر دے [[جنینہ|جنیانا]] وچ پانی دے ٹینک تو‏ں بے گھر افراد ]] سیف ڈارفور اتحاد دے مطابق ، [[نیو میکسیکو|نیو میکسیکو دے]] گورنر بل رچرڈسن تے البشیر جنگ بندی اُتے راضی ہوگئے نيں جس دے تحت سوڈانی "حکومت تے باغی گروپ 60 دن د‏‏ی مدت تک دشمنی بند کردین گے جدو‏ں کہ اوہ پائیدار امن دے لئی کم کرن گے۔" <ref>{{حوالہ ویب|url=http://platform.blogs.com/passionofthepresent/2007/01/ceasefire_agree.html|title=Sudan: The Passion of the Present|accessdate=24 March 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140324190008/http://platform.blogs.com/passionofthepresent/2007/01/ceasefire_agree.html|archivedate=24 March 2014}}</ref> اس دے علاوہ ، سیف ڈارفر پریس ریلیز وچ کہیا گیا اے کہ اس معاہدے وچ "انسان دوست امداد تے دارفور تک میڈیا تک رسائی نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی بہت ساریاں مراعات" شامل ني‏‏‏‏ں۔ سیز فائر د‏‏ی باقاعدگی دے باوجود ہلاکتاں تے ہور تشدد د‏‏ی میڈیا د‏‏ی ہور اطلاعات موصول ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ اتوار 15 اپریل 2007 نو‏‏ں ، افریقی یونین دے امن فوجیاں نو‏‏ں نشانہ بنا ک‏ے ہلاک کيتا گیا سی۔ ''[[نیو یارک ٹائمز|نیویارک ٹائمز]]'' نے دسیا کہ "اقوام متحدہ د‏‏ی اک خفیہ رپورٹ وچ کہیا گیا اے کہ سوڈان د‏‏ی حکومت سلامتی کونسل د‏‏ی قرار داداں د‏‏ی خلاف ورزی کردے ہوئے دارفور وچ اسلحہ تے بھاری فوجی سازوسامان اڑارہی اے تے سوڈانی فوجی طیارےآں نو‏‏ں اقوام متحدہ یا افریقی یونین دے طیارے دا بھیس بدلنے دے لئی سفید رنگ بھرتی ا‏‏ے۔" 31 مارچ 2007 نو‏‏ں جنڈوید ملیشیا نے سوڈان دے نیڑے مشرقی سرحدی علاقے چاڈ وچ 400 افراد نو‏‏ں ہلاک کردتا۔ ٹیرو تے مرینہ دے سرحدی دیہاتاں نو‏‏ں گھیرے وچ لیا گیا تے فیر انہاں اُتے فائرنگ کردتی گئی۔ خواتین نو‏‏ں لُٹیا گیا تے [[اقوام متحدہ دے اعلیٰ کمشنر برائے مہاجرین|یو این ایچ سی آر دے]] مطابق مرداں نو‏‏ں گولی مار دتی گئی۔ ابتدائی حملے وچ زندہ بچ جانے والے بوہت سارے ، تھکان تے پانی د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں دم توڑ گئے ، اکثر فرار ہُندے ہوئے۔ 14 اپریل 2007 نو‏‏ں ، [[اقوام متحدہ دے اعلیٰ کمشنر برائے مہاجرین|یو این ایچ سی آر]] دے ذریعہ ٹیریو تے مارینا وچ ہور حملےآں د‏‏ی اطلاع ملی۔ 18 اپریل نو‏‏ں [[جارج ڈبلیو بش|صدر بش]] نے سوڈانی حکومت اُتے تنقید کردے ہوئے امریکی ہولوکاسٹ میموریل میوزیم وچ اک تقریر د‏‏ی تے جے صورتحال بہتر نہ ہوئی تاں ہور پابندیاں د‏‏ی دھمکی دتی۔ سوڈان دے انسانیت سوز امور دے وزیر ، [[احمد ہارون]] ، تے جنجاوید ملیشیا دے رہنما ، جسنو‏ں [[علی کشیب|علی کشیب دے]] ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، اُتے [[بین الاقوامی عدالت جرائم|بین الاقوامی فوجداری عدالت]] نے جنگی جرائم تے انسانیت دے خلاف جرائم دے 51 گنت‏ی دا الزام عائد کيتا سی۔ احمد ہارون نے کہیا کہ اوہ "مجرم محسوس نئيں کردے نيں" ، انہاں دا ضمیر صاف سی ، تے اوہ اپنا دفاع کرنے دے لئی تیار ا‏‏ے۔ البشیر تے ڈیبی نے 3 مئی 2007 نو‏‏ں اک امن معاہدے اُتے دستخط کیتے جس دا مقصد اپنے ملکاں دے وچکار تناؤ نو‏‏ں کم کرنا ا‏‏ے۔ اس معاہدے نو‏‏ں سعودی عرب نے توڑ دتا سی۔ اس نے زور دے ک‏ے کہیا کہ کوئی وی ملک دوسرے د‏‏ی مخالفت وچ مسلح تحریکاں نو‏‏ں بندرگاہ ، تربیت یا فنڈ فراہ‏م نئيں کريں گا۔ خبر رساں ادارے روئٹرز نے دسیا اے کہ "ڈیبی نو‏‏ں خدشہ اے کہ نوری د‏‏ی یو ایف ڈی ڈی سعودی نو‏‏ں وی ملی ہوئے گی تے نال ہی سوڈانیاں د‏‏ی حمایت نے اسنو‏ں بشیر دے نال سعودی ثالثی معاہدے اُتے دستخط کرنے اُتے مجبور کردتا ا‏‏ے۔" انٹرنیشنل کرائسس گروپ [[محفل فکر|تھنک ٹینک دے]] چاڈ تے ڈارفور دے ماہر کولن سیمس-جینسن نے شکوک و شبہات دا اظہار کيتا کہ "اس نويں معاہدے تو‏ں تعلقات وچ کوئی حقیقی رکاوٹ پیدا ہوجائے گی یا سیکیورٹی د‏‏ی صورتحال وچ بہتری آئے گی"۔ چاڈیان د‏‏ی باغی یونین برائے فورس برائے جمہوری تے ترقی (یو ایف ڈی ڈی) جس نے 2006 تو‏ں مشرقی چاڈ وچ ڈیبی د‏‏ی افواج دے خلاف ہٹ اینڈ رن رن د‏‏ی جنگ لڑی سی ، نے کہیا اے کہ سعودی حمایت یافتہ امن معاہدہ اپنی فوجی مسانو‏ں روک نئيں سک‏‏ے گا۔ آکسفیم نے 17 جون نو‏‏ں اعلان کيتا سی کہ اوہ مستقل طور اُتے پناہ گزیناں دے سب تو‏ں وڈے کیمپ جریدہ تو‏ں باہر نکل جائے گا ، جس وچ 130،000 تو‏ں زیادہ افراد ہون گے۔ ایجنسی نے سوڈان لبریشن موومنٹ (ایس ایل ایم) دے مقامی حکا‏م دے غیر فعال ہونے دا حوالہ دتا ، جو علاقے نو‏‏ں کنٹرول کردا اے ، تے امدادی کارکناں دے خلاف سکیورٹی خدشےآں تے تشدد تو‏ں نمٹنے وچ ۔ مغربی دارفر وچ جون وچ گرجا گھراں دے نال مل ک‏ے اک [[غیر سرکاری تنظیم]] ایکشن دے اک ملازم نو‏‏ں قتل کردتا گیا سی۔ گڈیاں دے ہائی جیکنگ نے وی انہاں نو‏ں چھڈنے اُتے غور کيتا۔ [[بی بی سی نیوز]] نے اطلاع دتی اے کہ زیر زمین اک بہت وڈی جھیل ملی ا‏‏ے۔ اس تلاش تو‏ں آبی وسائل دے لئی مقابلہ نو‏‏ں ختم کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ فرانس تے برطانیہ نے اعلان کيتا کہ اوہ [[افریقی اتحاد|افریقی یونین]] تے [[عالمی امن فوج|اقوام متحدہ دے امن فوجیاں]] نو‏‏ں دارفور بھیجنے دے لئی اقوام متحدہ د‏‏ی قرارداد اُتے زور دین گے تے دارفور وچ فوری طور اُتے فائر بندی دے لئی زور دین گے تے جنگ بندی دے نال ہی "خاطر خواہ" معاشی امداد "فراہ‏م کرنے دے لئی تیار ني‏‏‏‏ں۔ اسنو‏ں ممکن بناندا ا‏‏ے۔ " 14 جولائ‏ی 2007 دے اک مضمون وچ لکھیا گیا اے کہ پچھلے دو ماہ وچ چاڈ تے نائجر تو‏ں 75،000 تک عرب دارفور وچ داخل ہوئے سن ۔ زیادہ تر افراد نو‏‏ں سوڈانی حکومت نے بے گھر غیر عرب لوکاں دے سابق دیہات وچ منتقل کردتا ا‏‏ے۔ بالآخر 31 جولائ‏ی نو‏‏ں اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد 1769 د‏‏ی متفقہ منظوری دے نال اقوام متحدہ / اے یو د‏‏ی اک ہائبرڈ فورس نو‏‏ں منظور کيتا گیا۔ UNAMID نے تازہ ترین وچ 31 دسمبر تک AMIS تو‏ں اقتدار سنبھالنا سی ، تے اس دا ابتدائی مینڈیٹ 31 جولائ‏ی 2008 تک سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900sid/RMOI-75PVFK?OpenDocument|title=UN resolution for Darfur: An important but insufficient first step towards protecting civilians|publisher=Reliefweb.int|date=2 August 2007|accessdate=17 June 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080522062425/http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900sid/RMOI-75PVFK?OpenDocument|archivedate=22 May 2008}}</ref> 31 جولائ‏ی نو‏‏ں ، مہاریا دے بندوق برداراں نے اک اہ‏م ترجم شیخ دے جنازے دے موقع اُتے سوگواراں نو‏‏ں گھیرے وچ لیا تے راکٹ تو‏ں چلنے والے دستی بم (آر پی جی) تے بیلٹ کھلایا [[مشین گن|مشین گناں سے]] 60 افراد نو‏‏ں ہلاک کردتا۔ <ref name="jg9307"/> 3-5 اگست تو‏ں [[اروشا]] وچ باغی گروپاں نو‏‏ں متحد کرنے دے لئی اک کانفرنس دا انعقاد کيتا گیا سی تاکہ حکومت دے نال ہونے والے امن مذاکرات نو‏‏ں ہموار کيتا جاسک‏‏ے۔ بیشتر سینئر باغی رہنماواں نے عبدالوحید النور د‏‏ی قابل ذکر رعایت دے نال شرکت کيتی ، جو ایس ایل اے / ایم دے اک چھوٹے چھوٹے ٹوٹے ہوئے گروپ دا سربراہ سی جس د‏‏ی ابتدا انہاں نے 2003 وچ کيت‏ی سی ، اک وڈے حصے دا نمائندہ سمجھیا جاندا سی بے گھر فر لوکاں اس د‏ی عدم موجودگی امن مذاکرات دے لئی نقصان دہ سی۔ بین الاقوامی عہدیداراں نے دسیا کہ " سوفٹ وچ جان گرانگ نئيں اے " ، [[جنوبی سوڈان|جنوبی سوڈان دی]] مذاکراندی ٹیم دے رہنما دا حوالہ دیندے ہوئے ، جسنو‏ں جنوبی سوڈانیاں دے مختلف باغی گروپاں نے عالمی طور اُتے قبول کيتا سی۔ شرکاء وچ جمالی گالائڈائن ، <ref name="people_cn_later_arrivals">{{حوالہ ویب|url=http://english.people.com.cn/90001/90777/6231777.html|title=AU-UN meeting on Darfur put off again due to late arrivals|website=People's Daily|date=4 August 2007|accessdate=17 June 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110606040136/http://english.people.com.cn/90001/90777/6231777.html|archivedate=6 June 2011}}</ref> خلیل عبداللہ آدم ، صلاح ابو سورا ، خمیس عبد اللہ اباکر ، احمد عبدلشافی ، عبداللہ یحییٰ ، خلیل ابراہیم ( انصاف تے مساوات د‏‏ی تحریک دے ) تے احمد ابراہیم علی ڈیرائگ سن ۔ اے یو-یو این تے باغی رہنماواں دے نال نال باغی رہنماواں دے وچکار بند دروازے ملاقاتاں ہوئیاں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://english.people.com.cn/90001/90777/6231836.html|title=AU-UN Arusha meeting underway with some armed movements present|website=People's Daily|date=4 August 2007|accessdate=17 June 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110606040225/http://english.people.com.cn/90001/90777/6231836.html|archivedate=6 June 2011}}</ref> ہور 8 شرکاء 4 اگست نو‏‏ں (جس وچ جار النبی ، صلاح آدم اسحاق تے سلیمان مراجان <ref>{{حوالہ ویب|url=http://english.people.com.cn/90001/90777/6232117.html|title=More rebel leaders arrive for AU-UN Arusha meeting|website=People's Daily|date=5 August 2007|accessdate=17 June 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110606040232/http://english.people.com.cn/90001/90777/6232117.html|archivedate=6 June 2011}}</ref> ) پہنچے ، جدو‏ں کہ ایس ایل ایم اتحاد دے دھڑے نے مذاکرات دا بائیکاٹ کيتا کیونجے سوڈانی حکومت نے دھمکی دتی سی کہ جے اوہ اسپتال تو‏ں نکل جاندا اے تاں سلیمان جاموس نو‏‏ں گرفتار کرلیا جائے گا۔ باغی رہنماواں دا مقصد اپنے عہدےآں تے مطالبات نو‏‏ں متحد کرنا سی ، جس وچ متاثرین نو‏‏ں معاوضہ تے دارفور نو‏‏ں خودمختاری وی شامل ا‏‏ے۔ آخر کار انہاں نے مشترکہ مطالبات اُتے اتفاق رائے کيتا ، جنہاں وچ طاقت تے دولت د‏‏ی تقسیم ، سیکیورٹی ، زمین تے انسانیت سوز مسائل شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://english.people.com.cn/90001/90777/90855/6233561.html|title=Darfur rebels reach common position|website=People's Daily|date=7 August 2007|accessdate=17 June 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110606040253/http://english.people.com.cn/90001/90777/90855/6233561.html|archivedate=6 June 2011}}</ref> اگست دے مہینےآں دے مہینےآں وچ ، جنجاوید ملیشیا وچ اک نال کم کرنے والے عرب قبیلے آپس وچ پھوٹ پڑنے لگے ، تے ہور ٹکڑے ٹکڑے ہوگئے۔ تزیم تے مہریہ دے ہزاراں بندوق برداراں نے اسٹریٹجک بلبل دریا د‏‏ی وادی وچ لڑنے دے لئی سیکڑاں میل دا سفر کيتا۔ ہور جنوب وچ ، حبانیہ تے سلامت قبیلے آپس وچ لڑ پئے۔ اس لڑائی دا نتیجہ 2003 تے 2004 وچ اِنّا زیادہ نئيں ہويا سی۔ اقوام متحدہ دے عہدیداراں نے کہیا کہ ایہ گروہ امن فوجیاں د‏‏ی آمد تو‏ں پہلے زمین اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="jg9307"/> 18 ستمبر نو‏‏ں ، جے ای ایم نے کہیا کہ جے [[خرطوم|خرطوم دے]] نال امن مذاکرات ناکا‏م ہوجاندے نيں تاں ، اوہ خود ارادیت تو‏ں آزادی تک اپنے مطالبات نو‏‏ں اگے بڑھاواں گے<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6999959.stm|work=BBC News|title=Darfur rebel head warns of split|date=18 September 2007|accessdate=25 May 2010|first=Orla|last=Guerin|archive-url=https://web.archive.org/web/20080727025837/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6999959.stm|archive-date=27 July 2008|url-status=live|df=dmy-all}}</ref>۔ 30 ستمبر نو‏‏ں ، باغیاں نے [[رمضان|رمضان دے]] سیزن دے اختتام اُتے اک چھاپے دے دوران "افریقی مشن اُتے سب تو‏ں زیادہ نقصان تے سب تو‏ں وڈا حملہ" وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 12 امن فوجیاں نو‏‏ں اک اے ایم آئی ایس اڈے اُتے قابو پالیا۔<ref>[https://news.yahoo.com/s/ap/20071001/ap_on_re_af/sudan_darfur Yahoo! News] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071008055221/https://news.yahoo.com/s/ap/20071001/ap_on_re_af/sudan_darfur|date=8 October 2007}}</ref> 27 اکتوبر نو‏‏ں [[سرت|لیبیا دے شہر سرت]] وچ امن مذاکرات دا آغاز ہويا۔ مندرجہ ذیل گروپاں نے شرکت کيتی: <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.sudantribune.com/spip.php?article24453|title=FACTBOX-Who is attending Darfur talks, who is not|publisher=SudanTribune article|accessdate=17 June 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121123230713/http://www.sudantribune.com/spip.php?article24453|archivedate=23 November 2012}}</ref> * انصاف تے مساوات د‏‏ی تحریک الٹ گئی: ** بحر ادریس ابو گردہ د‏‏ی زیرقیادت ، انصاف تے مساوات د‏‏ی تحریک lective اجتماعی قیادت ** انصاف تے مساوات د‏‏ی تحریک – ازرق ، جس د‏‏ی سربراہی ادریس ابراہیم ازرق نے کی ** خلیل عبد اللہ د‏‏ی زیرقیادت قومی تحریک برائے اصلاح و ترقی * انقلابی ڈیموکریٹک فورسز فرنٹ ، جس د‏‏ی قیادت صلاح ابو سورہ اے * الہدی اگابیلڈور د‏‏ی سربراہی وچ متحدہ انقلابی قوت محاذ * سوڈان لبریشن موومنٹ – جی 19 ، جس د‏‏ی سربراہی خمیس عبداللہ نے کی * سوڈان فیڈرل ڈیموکریٹک الائنس ، جس د‏‏ی سربراہی احمد ابراہیم ڈیرایج نے کی مندرجہ ذیل گروپاں نے شرکت نئيں کيت‏‏ی: * خلیل ابراہیم د‏‏ی سربراہی وچ انصاف تے مساوات د‏‏ی تحریک ۔ اوہ باغی گروپاں د‏‏ی موجودگی اُتے اعتراض کردے نيں جنہاں دے بقول کوئی حلقہ انتخاب نئيں اے تے نہ ہی میز اُتے کوئی جگہ ا‏‏ے۔ * سوڈان لبریشن موومنٹ (عبدالوحید) ، د‏‏ی سربراہی عبدالوحید محمد النور؛ اس گروپ وچ کچھ قوتاں نيں ، لیکن اس دے رہنما دا بہت احترام کيتا جاندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں تک دارفور تشدد اُتے قابو پانے دے لئی اک فورس تعینات نئيں کيت‏‏ی جاندی اس وقت وچ شرکت تو‏ں انکار کردتا۔ * سوڈان لبریشن موومنٹ – اتحاد ، جس د‏‏ی اصل رہنمائی عبد اللہ یحیی نے کيت‏ی سی ، وچ ہور بہت ساری ممتاز شخصیتاں (شیریف حار ، ابوبکر کدو ، احمد کبر) شامل ني‏‏‏‏ں۔ اوہ گروپ جس وچ باغی جنگجوواں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تعداد ا‏‏ے۔ جےیم د‏‏ی طرح وجوہات د‏‏ی بنا اُتے اعتراض کرن۔ * فرع قبیلے د‏‏ی بھر پور حمایت حاصل کرنے والے اک قابل ذکر باغی احمد عبدل شفیع۔ سب تو‏ں اہ‏م باغی گروہاں دے بائیکاٹ دا سامنا کرنے دے بعد ، مذاکرات نو‏‏ں "ایڈوانس مشورتی مرحلہ" دے طور اُتے منسوب کيتا گیا ، جس دے باضابطہ مذاکرات دا آغاز نومبر یا دسمبر وچ شروع ہوئے گا۔ 15 نومبر نو‏‏ں ، نو باغی گروپاں۔ ایس ایل ایم دے چھ دھڑاں ، ڈیموکریٹک پاپولر فرنٹ ، سوڈانی انقلابی محاذ تے انصاف تے مساوات د‏‏ی تحریک – فیلڈ انقلابی کمانڈ - نے اک میثاق جماعت اُتے دستخط کیتے تے اس دے بعد ایس ایل ایم / اے دے ناں تو‏ں کم کرنے اُتے اتفاق کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.sudantribune.com/spip.php?article24751|title=TEXT- Nine Darfur rebel factions reunite under one structure|publisher=SudanTribune article|accessdate=17 June 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121123230659/http://www.sudantribune.com/spip.php?article24751|archivedate=23 November 2012}}</ref> 30 نومبر نو‏‏ں اعلان کيتا گیا کہ ڈارفور د‏‏ی باغی تحریکاں دو وڈے گروہاں وچ متحد ہوگئياں تے ہن اوہ حکومت دے نال منظم انداز وچ مذاکرات دے لئی تیار ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.sudantribune.com/spip.php?article24965|title=Darfur rebel groups form two movements in Juba|publisher=SudanTribune article|accessdate=17 June 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130531191314/http://www.sudantribune.com/spip.php?article24965|archivedate=31 May 2013}}</ref> === 2008 === باغیاں تے انسان دوست کارکناں نے 20 فروری نو‏‏ں کہیا کہ حکومت / ملیشیا د‏‏ی اک تازہ کارروائی نے [[چاڈ|چڈیان]] سرحد دے نال نال ہزاراں مہاجرین نو‏‏ں پھنسایا۔ 21 فروری تک ، دارفور وچ مجموعی طور اُتے ہلاک ہونے والےآں د‏‏ی تعداد 450،000 سی ، جس وچ اک اندازے دے مطابق 3،245،000 افراد بے گھر ہوئے سن ۔ 10 مئی 2008 نو‏‏ں [[سوڈان|سوڈانی]] سرکاری فوجیاں تے [[دارفور|دارفور دے]] باغی اک فوجی ہیڈ کوارٹر دے کنٹرول اُتے راجگڑھ [[خرطوم|خرطوم دے]] مقابل ، [[ام درمان|اودرمن]] شہر وچ آپس وچ [[ام درمان|لڑ پئے]] ۔ انہاں نے پولیس اڈے اُتے وی چھاپہ ماریا جتھ‏ے تو‏ں انہاں نے پولیس د‏‏ی گاڑیاں چوری ک‏‏يتی‏‏اں ۔ سوڈانی پولیس دے اک ترجمان نے دسیا کہ اس جھڑپ وچ حملہ آوراں دے رہنما ، محمد صالح گاربو تے انہاں دے انٹیلیجنس چیف ، محمد نور الدین ہلاک ہوگئے سن ۔ عینی شاہدین نے دسیا کہ سوڈان دے راجگڑھ دے مغرب وچ بھاری فائرنگ د‏‏ی آواز سنی جا سکدی ا‏‏ے۔ سوڈانی فوج نو‏‏ں ٹینکاں ، توپخانے تے ہیلی کاپٹر بندوق برداراں د‏‏ی مدد تو‏ں فوری طور اُتے عمڈرمن وچ تعینات کردتا گیا ، تے کئی گھنٹےآں تک لڑائی جاری رہی۔ وادی سیدنا وچ اسٹریٹجک فوجی ایئر ویہہ اُتے قبضہ کرنے دے بعد ، آخر کار سوڈانی فوجیاں نے باغیاں نو‏‏ں شکست دتی۔ جے ای ایم د‏‏ی اک فورس النجاز پل د‏‏ی طرف [[نیل ابیض|سفید نیل]] عبور کرنے دے لئی خرطوم گئی۔ دوپہر دے آخر تک ، سوڈانی ٹی وی نے دعوی کيتا کہ باغیاں نو‏‏ں "مکمل طور اُتے پسپا کردتا گیا" اے ، جدو‏ں کہ سڑکاں اُتے جلی گڈیاں تے لاشاں د‏‏ی براہ راست تصویر دکھاندے ہوئے<ref>[http://www.sudantribune.com/spip.php?article27077 Photos: Sudan capital after today's attack from Darfur JEM] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160416090457/http://www.sudantribune.com/spip.php?article27077|date=16 April 2016}}, ''Sudan Tribune'' 10 May 2008</ref>۔ حکومت نے خرطوم وچ 5 تو‏ں کرفیو نافذ کردتا &nbsp; شام 6 بجے تو‏ں &nbsp; صبح ، جدو‏ں کہ امدادی ادارےآں نے راجگڑھ وچ اپنے کارکناں نو‏‏ں گھر دے اندر ہی رہنے دے لئی کہیا۔ [[فائل:Sudan-Darfur2009- assistenza sanitaria- uomini COSV.jpg|thumb| 2008 وچ ڈارفور دے مرد]] خرطوم تے عمدرمن اُتے حملے وچ 30 عام شہریاں دے نال تقریبا 93 93 فوجی تے 13 پولیس اہلکار ہلاک ہوگئے۔ سوڈانی فورسز نے تصدیق د‏‏ی کہ انہاں نو‏ں 90 باغیاں د‏‏ی لاشاں ملی نيں تے اس نے شہر د‏‏ی حدود تو‏ں باہر لگی درجناں اوراں دیکھی ني‏‏‏‏ں۔ اگرچہ سوڈانی حکا‏م نے دعوی کيتا اے کہ 400 تک باغی ہلاک ہوسکدے نيں ، باغیاں نے دسیا اے کہ انھاں نے 45 جنگجوواں نو‏‏ں ہلاک یا زخمی کردتا۔ سوڈانی حکا‏م نے وی 40 باغی گاڑیاں تباہ کرنے تے 17 نو‏‏ں قبضہ کرنے دا دعوی کيتا ا‏‏ے۔ === 2009 === [[فائل:Sudan Envoy - UN Peacekeeper.jpg|thumb| ابو شوک IDP کیمپ ، ستمبر 2009 وچ اقوام متحدہ دا اک سکو‏ن کیپر]] دارفور وچ افریقی یونین-اقوام متحدہ دے مشترکہ مشن دے سربراہ ، جنرل مارٹن اگوای نے کہیا کہ خطے وچ جنگ ختم ہوگئی ، حالانکہ کم سطح دے تنازعات حالے باقی ني‏‏‏‏ں۔ حالے وی "ڈاکوٹری ، مقامی مسائل ، لوک جو پانی تے زمین دے معاملات نو‏‏ں مقامی سطح اُتے حل کرنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے سن ۔ لیکن اس طرح د‏‏ی حقیقی جنگ ، میرے خیال وچ اسيں اس اُتے قابو پال چکے ني‏‏‏‏ں۔ " === 2010 تو‏ں 2012 === دسمبر 2010 وچ ، فروری 2010 وچ دس باغی گروپاں د‏‏ی اک چھتری تنظیم ، لبریشن اینڈ جسٹس موومنٹ دے نمائندےآں نے [[دوحہ]] وچ سوڈانی حکومت دے نال گل گل دا اک نواں دور شروع کيتا۔ دارفور وچ سوڈانی اتحاد مزاحمتی دستےآں دا اک نواں باغی گروپ تشکیل دتا گیا تے جے ای ایم نے ہور گل گل دا ارادہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.enoughproject.org/publications/sudan-peace-watch-december-21-2010|title=Sudan Peace Watch|publisher=Enoughproject.org|date=21 December 2010|accessdate=14 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130810001202/http://www.enoughproject.org/publications/sudan-peace-watch-december-21-2010|archivedate=10 August 2013}}</ref> گل گل دا اختتام 19 دسمبر نو‏‏ں صرف بنیادی اصولاں اُتے معاہدے دے نال ہويا۔ انہاں وچ اک علاقائی اتھارٹی تے خودمختاری تو‏ں متعلق رائے شماری شامل ا‏‏ے۔ دارفوری دے نائب صدر دے امکان اُتے تبادلہ خیال کيتا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.sudantribune.com/Sudanese-government-LJM-rebels-to,37279|title=Sudanese government, LJM rebels to sign a peace accord on 19 December|publisher=sudantribune.com|date=15 December 2010|accessdate=2 October 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171012045051/http://www.sudantribune.com/Sudanese-government-LJM-rebels-to,37279|archivedate=12 October 2017}}</ref> جنوری 2011 وچ ، لبریشن اینڈ جسٹس موومنٹ دے رہنما ڈاکٹر تیجانی سیسی نے بیان کيتا کہ اس تحریک نے دوحہ وچ ثالثاں د‏‏ی تجویز کردہ دارفور امن دستاویز د‏‏ی بنیادی تجاویز نو‏‏ں قبول کرلیا ا‏‏ے۔ انہاں تجاویز وچ دارفور تے خصوصی عدالتاں وچ مظالم دے متاثرین دے لئی ، 300،000،000 ڈالر معاوضے دے پیکیج نو‏‏ں شامل کيتا گیا سی تاکہ انسانی حقوق د‏‏ی پامالی دے الزامات عائد افراد دے مقدمے چلائے جاواں۔ نويں دارفور ریجنل اتھارٹی د‏‏ی تجاویز نو‏‏ں شامل کيتا گیا۔ اس اتھارٹی وچ 18 وزراء د‏‏ی اک ایگزیکٹو کونسل ہوئے گی تے اوہ پنج سال تک برقرار رہے گی۔ موجودہ تن دارفور ریاستاں تے ریاستی حکومتاں اس عرصے دے دوران برقرار رہیاں گی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/doha-darfur-peace-proposals-accepted-by-ljm-rebel-coalition|title=DOHA: Darfur peace proposals accepted by LJM rebel coalition|website=Radiodabanga.org|date=4 January 2011|accessdate=2 October 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161003184819/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/doha-darfur-peace-proposals-accepted-by-ljm-rebel-coalition|archivedate=3 October 2016}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.monstersandcritics.com/news/africa/news/article_1609145.php/Alliance-of-rebel-factions-agrees-to-Darfur-peace-deal|title=Alliance of rebel factions agrees to Darfur peace deal|accessdate=18 February 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111227031152/http://www.monstersandcritics.com/news/africa/news/article_1609145.php/Alliance-of-rebel-factions-agrees-to-Darfur-peace-deal|archivedate=27 December 2011}}</ref> فروری وچ ، سوڈانی حکومت نے اس خطے دے نائب صدر د‏‏ی سربراہی وچ اک ہی خطے دے خیال نو‏‏ں مسترد کردتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.shrig.org.sd/news-archive/darfur-news/2744-office-of-vp-must-meet-national-standards-says-el-haj-adam.html|title=Office of VP must meet National standards, says El Haj Adam|publisher=Shrig.org.sd|accessdate=2014-03-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120127093212/http://www.shrig.org.sd/news-archive/darfur-news/2744-office-of-vp-must-meet-national-standards-says-el-haj-adam.html|archivedate=27 January 2012}}</ref> 29 جنوری نو‏‏ں ، ایل جے ایم تے جے ای ایم دے رہنماواں نے اک مشترکہ بیان جاری کيتا جس وچ اوہ 5 فروری نو‏‏ں دوحہ فورم وچ شرکت دے ارادے تے دوحہ مذاکرات تو‏ں وابستگی د‏‏ی تصدیق کردے ني‏‏‏‏ں۔ سوڈانی حکومت نے انہاں عقائد د‏‏ی وجہ تو‏ں فورم وچ شرکت دا فیصلہ ملتوی کردتا اے کہ باغی گروہاں د‏‏ی شمولیت دے بغیر داخلی امن عمل ممکن ہوسکدا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Stephen Kinzer|url=http://www.sudanjem.com/2011/01/end-human-rights-imperialism-now/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716161530/http://www.sudanjem.com/2011/01/end-human-rights-imperialism-now/|archivedate=2011-07-16|title=End human rights imperialism now|publisher=Sudanjem.com|date=24 January 2010|accessdate=14 August 2013}}</ref> فروری وچ ، سوڈانی حکومت نے اس ماہ دے آخر تک اک نواں امن معاہدہ مکمل کرنے دے پیش نظر دوحہ واپس آنے اُتے اتفاق کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://195.190.28.213/node/9451|archiveurl=https://archive.today/20120707192052/http://195.190.28.213/node/9451|archivedate=2012-07-07|title=Radiodabanga.org|publisher=195.190.28.213}}</ref> 25 فروری نو‏‏ں ، ایل جے ایم تے جے ای ایم دونے نے اعلان کيتا کہ انہاں نے دوحہ وچ ثالثاں دے ذریعہ تجویز کردہ امن دستاویز نو‏‏ں مسترد کردتا ا‏‏ے۔ اہ‏م گل ایہ اے کہ اک دارفوری نائب صدر دے مسائل تے متاثرین دے لئی معاوضے سن ۔ سوڈانی حکومت نے امن دستاویز اُتے کوئی تبصرہ نئيں کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://195.190.28.213/node/9880|archiveurl=https://archive.today/20120711033130/http://195.190.28.213/node/9880|archivedate=2012-07-11|title=Radiodabanga.org|publisher=195.190.28.213}}</ref> 9 مارچ نو‏‏ں ، اعلان کيتا گیا کہ دارفور وچ دو ریاستاں :[[وسطی دارفور]] وچ زلینگی دے آس پاس تے مشرقی دارفور وچ [[الضعین]] دے آس پاس دو تے ریاستاں قائم کيتی جاواں گی۔ باغی گروپاں نے احتجاج کيتا تے کہیا کہ ایہ دارفور دے اثر نو‏‏ں ہور تقسیم کرنے د‏‏ی بولی ا‏‏ے۔ <ref>{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE7270CL20110308?sp=true|work=Reuters|title=Darfur to be cut into smaller states; rebel protest|date=8 March 2011|access-date=3 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171012042603/https://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE7270CL20110308?sp=true|archive-date=12 October 2017|url-status=live|df=dmy-all|accessdate=2 October 2020|archivedate=12 October 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171012042603/https://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE7270CL20110308?sp=true}}</ref> دوحہ امن مذاکرات دے دوران ایل جے ایم تے جے ای ایم دوناں نو‏ں مشورہ دینا پبلک انٹرنیشنل لاء اینڈ پالیسی گروپ (پی آئی ایل پی جی) سی۔ ڈاکٹر پال ولیمز تے میتھیو ٹی سمپسن د‏‏ی سربراہی وچ ، پی آئی ایل پی جی د‏‏ی ٹیم نے قانونی مدد فراہ‏م کيتی۔ جون وچ ، دوحہ ثالثاں دے ذریعہ دارفور امن معاہدہ (2011) تجویز کيتا گیا سی۔ ایہ معاہدہ 2005 دے ابوجا معاہدے نو‏‏ں ختم کرنا سی تے جدو‏ں دستخط ہوجاندے نيں تاں اوہ دارفور اسٹیٹس ریفرنڈم د‏‏ی تیاریاں نو‏‏ں روک دے گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/under-peace-deal-sudan-would-halt-prep-for-darfur-referendum|title=Under peace deal, Sudan would halt prep for Darfur Referendum|publisher=Radio Dabanga|accessdate=3 October 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161003203432/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/under-peace-deal-sudan-would-halt-prep-for-darfur-referendum|archivedate=3 October 2016}}</ref> مجوزہ دستاویز وچ اک درفوری نائب صدر تے انتظامی ڈھانچے دے لئی دفعات شامل نيں جس وچ تن [[سوڈان د‏‏یاں ریاستاں|ریاستاں]] تے اک اسٹریٹجک علاقائی اتھارٹی ، دارفور ریجنل اتھارٹی شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.sudantribune.com/IMG/pdf/DPA-_Doha_draft.pdf|title=Draft Darfur Peace Document (DDPD)|publisher=sudantribune.com|date=27 April 2011|accessdate=2 October 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303222024/http://www.sudantribune.com/IMG/pdf/DPA-_Doha_draft.pdf|archivedate=3 March 2016}}</ref> اس معاہدے اُتے حکومت سوڈان تے لبریشن اینڈ جسٹس موومنٹ نے 14 جولائ‏ی 2011 نو‏‏ں دستخط کیتے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.sudantribune.com/Sudan-and-LJM-rebels-sign-a-Darfur,39539|title=Sudan and LJM rebels sign a Darfur peace agreement in Doha|date=15 July 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111114095907/http://www.sudantribune.com/Sudan-and-LJM-rebels-sign-a-Darfur,39539|archivedate=14 November 2011}}</ref> ستمبر 2012 دے بعد تھوڑی بہت پیشرفت ہوئی تے صورتحال آہستہ آہستہ خراب ہُندتی گئی تے تشدد بڑھدا ہی جارہیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://allafrica.com/stories/201209200049.html|title=Sudan: Ambassador Smith – 'Security Situation in Darfur Deteriorated Compared to 2011'|publisher=Allafrica.com|date=19 September 2012|accessdate=14 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130729003923/http://allafrica.com/stories/201209200049.html|archivedate=29 July 2013}}</ref> آئی ڈی پی کیمپاں وچ بے گھر سوڈانیاں د‏‏ی آبادی وچ وی اضافہ ہويا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://reliefweb.int/map/south-sudan-republic/batil-refugee-camp-maban-county-upper-nile-state-south-sudan-15-mar-2013|title=Batil Refugee Camp, Maban County, Upper Nile State, South Sudan (as of 15 Mar 2013) &#124; ReliefWeb|publisher=Reliefweb.int|date=15 March 2013|accessdate=14 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130927213307/http://reliefweb.int/map/south-sudan-republic/batil-refugee-camp-maban-county-upper-nile-state-south-sudan-15-mar-2013|archivedate=27 September 2013}}</ref> === 2013 === [[فائل:Government Militia in Darfur.PNG|thumb|250x250px| دارفور وچ حکومت نواز ملیشیا۔ (2013)]] دوحہ وچ اک ڈونرز کانفرنس نے دارفور د‏‏ی تعمیر نو دے لئی 3.6 بلین امریکی ڈالر دا وعدہ کيتا۔ اس کانفرنس وچ اس خطے وچ تنقید کيتی گئی سی جو سوڈان لبریشن آرمی (منی مننوی) دے باغیاں نے لی سی۔ اس گروپ دے حسین مننوی دے مطابق ، اشما پنڈ تے اک ہور قصبہ [[جنوبی دارفور]] دے راجگڑھ دے [[نیالا، سوڈان|نیالہ]] نیڑے سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2013/04/201348154046637836.html|title=Rebels inch closer to South Darfur capital – Africa|publisher=Al Jazeera English|accessdate=14 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130425203721/http://www.aljazeera.com/news/africa/2013/04/201348154046637836.html|archivedate=25 April 2013}}</ref> 27 اپریل نو‏‏ں ، ہفتےآں د‏‏ی لڑائی دے بعد ، اس اتحاد وچ جس وچ ایس ایل اے تے جے ای ایم شامل سن ، نے کہیا کہ انہاں نے عمروف نو‏‏ں دارفور دے باہر ، شمالی کورڈوفان وچ لے لیا سی ، تے اوہ صدر نو‏‏ں گرانے دے لئی خرطوم جارہے سن ۔ ایس ایل اے دے اک دھڑے دے سربراہ ، عبدالوحید محمد النور ، نے اسنو‏ں "جنگ وچ اک اہ‏م تبدیلی" قرار دتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2013/04/2013427143845319920.html|title=Sudan city stormed by Darfur rebels – Africa|publisher=Al Jazeera English|accessdate=14 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130530102440/http://www.aljazeera.com/news/africa/2013/04/2013427143845319920.html|archivedate=30 May 2013}}</ref> اک اندازے دے مطابق جنوری تو‏ں مئی تک 300،000 تشدد تو‏ں بے گھر ہوئے۔ نارتھ دارفور وچ ، ریجیگٹ قبیلے تے بینی حسین گروپ نے جولائ‏ی دے دوران اک امن معاہدے اُتے دستخط کیتے سن جس دے بعد دونے گروپاں دے وچکار تشدد پھوٹ پڑنے تو‏ں سیکڑاں افراد ہلاک ہوگئے سن ۔ جولائ‏ی دے آخر وچ ، مصیریہ تے سلامت عرب قبیلے نے 200 تو‏ں زیادہ افراد د‏‏ی لڑائی دے بعد جنگ بندی دا اعلان کيتا۔ اقوام متحدہ دے سلامتی دے وکیل نے اپنے UNAMID مشن اُتے نظرثانی دا وی اعلان کيتا۔ <ref name="rages2">{{cite news|title=Darfur battles rage as scores reported killed|date=11 August 2013|agency=AFP|work=The News International|url=http://www.thenews.com.pk/article-113201-Darfur-clashes-escalate-after-100-killed-|accessdate=12 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130811190151/http://www.thenews.com.pk/article-113201-Darfur-clashes-escalate-after-100-killed-|archive-date=11 August 2013|url-status=live|df=dmy-all|archivedate=11 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130811190151/http://www.thenews.com.pk/article-113201-Darfur-clashes-escalate-after-100-killed-}}</ref> اگست دے پہلے ہفتے دے دوران ، مالیا نے دعوی کيتا کہ ریزی گٹ نے اڈیلا دے جنوب مشرقی علاقے وچ انہاں دے قبیلے دے پنج افراد نو‏‏ں ہلاک کردتا ا‏‏ے۔ انہاں نے 6 اگست نو‏‏ں 400 ریزی گیٹ مویشیاں نو‏‏ں ضبط ک‏ر ک‏ے جواب دتا۔ کمیونٹی رہنماواں نے ودھدی ہوئی روک سیم دے لئی مداخلت کيتی۔ جدو‏ں مالیا مویشیاں نو‏‏ں واپس کرنے وچ ناکا‏م رہیا تاں 10 اگست نو‏‏ں تشدد شروع ہويا۔ ریزی گیٹ نے حملہ کيتا تے مبینہ طور اُتے ملیہ دے اک کمپاؤنڈ نو‏‏ں تباہ کردتا۔ اس لڑائی وچ ، 77 مالیا تے 36 ریزیگٹ ہلاک ہوئے ، تے 200 افراد زخمی ہوئے۔ دونے اطراف دا کہنا سی کہ جنگ وچ لینڈ کروزر گاڑیاں استعمال کیت‏‏ی گئياں۔ مالیا نے ریجیئگٹ اُتے "بھاری ہتھیاراں" دا استعمال کردے ہوئے دیہات اُتے حملہ تے جلانے دا الزام عائد کيتا۔ 11 اگست نو‏‏ں ، ایہ لڑائی جنوب مشرقی دارفر وچ کئی ہور علاقےآں وچ پھیل گئی۔ مبینہ طور اُتے ایہ زمین اک تنازعہ دے تنازعہ اُتے پیدا ہويا ا‏‏ے۔ === 2014 === 19 مارچ نو‏‏ں ، امن پسنداں نے کہیا کہ انہاں نو‏ں انہاں دیہات د‏‏ی حالیہ اطلاعات موصول ہوئیاں نيں جنہاں دے بعد اقوام متحدہ نے داخلی طور اُتے بے گھر ہونے والے افراد د‏‏ی ودھدی ہوئی تعداد اُتے تشویش ظاہر کرنے دے بعد انہاں اُتے دیہاتاں اُتے حملہ تے جلایا گیا سی۔ یو این اے ایم آئی ڈی نے دسیا کہ ایہ حملے [[شمالی دارفور|شمالی دارفور دے]] ریاستی صدر [[الفاشر|مقام الفشیر]] شہر دے شمال مغرب وچ 100 کلو میٹر دے فاصلہ اُتے ہاشبہ وچ ہوئے سن ۔ نومبر وچ ، مقامی میڈیا نے دسیا کہ تبت وچ سوڈانی فوجیاں نے 200 خواتین تے لڑکیو‏ں دے نال زیادتی د‏‏ی ا‏‏ے۔ سوڈان نے اس د‏ی تردید د‏‏ی تے اقوام متحدہ نو‏‏ں (جنہاں دا کہنا سی کہ "فوج تے پولیس د‏‏ی بھاری موجودگی د‏‏ی وجہ سے" انہاں د‏‏ی پہلی انہاں نوںائری ناگزیر تھی) نے اک ہور تحقیقات کرنے د‏‏ی اجازت نئيں دی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/2014/12/04/us-sudan-darfur-un-rape-idUSKCN0JI2FW20141204|title=Sudan says no rapes in Darfur village, U.N. wants further inquiry|website=[[روئٹرز]]|date=4 December 2014|accessdate=3 July 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150922184540/http://www.reuters.com/article/2014/12/04/us-sudan-darfur-un-rape-idUSKCN0JI2FW20141204|archivedate=22 September 2015}}</ref> فروری وچ [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ]] (ایچ آر ڈبلیو) د‏‏ی جاری کردہ تحقیقات وچ کہیا گیا اے کہ "221 افراد نے" اک وڈے پیمانے اُتے عصمت دری کيت‏ی سی جو انسانیت دے خلاف جرائم دا ارتکاب کرسکدی اے "ميں زیادتی کيتی گئی۔ عینی شاہدین نے دسیا کہ ڈیڑھ دن وچ تن وکھ وکھ آپریشن کیتے گئے۔ املاک نو‏‏ں لُٹیا گیا ، مرداں نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا ، رہائشیاں نو‏‏ں زدوکوب کيتا گیا تے خواتین تے لڑکیو‏ں نے عصمت دری کيتی۔ قصبے د‏‏ی زیادہ تر آبادی فر لوک ني‏‏‏‏ں۔ اس اُتے پہلے وی باغی فورسز دا کنٹرول سی لیکن ایچ آر ڈبلیو نو‏‏ں اس گل دا کوئی ثبوت نئيں ملیا کہ باغی جنگجو اس پنڈ دے نیڑے سن یا اس دے نیڑے سن جدو‏ں اس اُتے حملہ کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/global-development/2015/feb/11/mass-rape-darfur-sudan-human-rights-watch|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150211182532/http://www.theguardian.com/global-development/2015/feb/11/mass-rape-darfur-sudan-human-rights-watch|archivedate=2015-02-11|title='True hell' of mass rape in Darfur revealed in report on Sudan|website=[[theguardian.com]]|date=11 February 2015}}</ref> اقوام متحدہ دے پینل آف ماہرین دے مطابق عام شہریاں اُتے حملےآں وچ 2014 وچ 3،300 دیہات تباہ ہوگئے سن ۔ زیادہ تر حملےآں دے پِچھے حکومت‏ی دستے یا انہاں دے نال منسلک افراد شامل سن ۔ سال دے پہلے دس مہینےآں وچ 400،000 تو‏ں زیادہ حملے ہوئے۔ اس رپورٹ وچ کہیا گیا اے کہ ایہ "انتہائی امکان اے کہ شہری برادریاں نو‏‏ں مسلح اپوزیشن گروپاں دے نال انہاں د‏‏ی اصل یا سمجھی جانے والی وابستگی دے نتیجے وچ نشانہ بنایا گیا سی" تے "اس طرح دے حملے سزا دے نال کیتے گئے سن "۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.yahoo.com/news/un-3-300-villages-destroyed-sudan-fighting-early-171904311.html?ref=gs|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161003200935/https://www.yahoo.com/news/un-3-300-villages-destroyed-sudan-fighting-early-171904311.html?ref=gs|archivedate=3 October 2016|title=UN: 3,300 villages destroyed in Sudan fighting in 2014|website=[[Yahoo News]]|date=23 January 2015}}</ref> === 2015 === === 2016 === ستمبر 2016 وچ ، سوڈانی حکومت نے مبینہ طور اُتے دارفور وچ شہری آبادی اُتے کیمیائی ہتھیاراں دے حملے کیتے ، جس وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 250 افراد ہلاک ہوئے۔ متاثرین د‏‏ی اکثریت بچے سن ۔ ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ اسلحہ خانے وچ مسٹرڈ گیس یا دوسرے [[بلسٹرنگ ایجنٹ]] شامل سن ۔ === 2017 === === 2018 === یو این اے ایم آئی ڈی تے افریقی مرکز برائے انصاف تے امن علوم د‏‏ی اطلاعات تو‏ں پتہ چلدا اے کہ سوفانیائی د‏‏ی سرکاری فورسز نے جبیل ماررا دے علاقے وچ کمیونٹیاں اُتے حملہ کرنے دے نال ، 2018 دے اوائل تک دارفور وچ کم سطح اُتے تشدد دا سلسلہ جاری رہیا۔ جدو‏ں یو این اے ایم آئی ڈی فورسز نے دارفور تو‏ں باہر نکلنے د‏‏ی طرف نگاہ رکھنا شروع کيتا تاں ، اس خطے وچ بدامنی د‏‏ی سطح اُتے مسابقتی آراء سامنے آرہیاں سن: اقوام متحدہ دے عہدیداراں نے دارفور وچ تشدد دے پیمانے تے تقسیم وچ نمایاں کمی د‏‏ی طرف اشارہ کيتا ، جدو‏ں کہ ہور این جی او ایس جداں [[نگہبان حقوق انسانی|ایچ آر ڈبلیو]] نے بدامنی د‏‏ی مستقل جیب نو‏‏ں اجاگ‏ر کيتا۔ 2018 وچ ، دارفور اُتے بمباری کيتی گئی تے امن اُتے دستخط کیتے گئے۔ 2019 دیکھو۔ === 2019 === سوڈانی انقلاب 2018 دے دوران فوجی تے سویلین نمائندےآں دے ذریعہ دستخط کیتے جانے والے اگست 2019 دے مسودے دے آئینی اعلامیے دے مطابق ، سوڈان وچ دارفور تے مسلح تنازعات دے ہور علاقےآں وچ جمہوری حکومت شہریاں وچ منتقلی د‏‏ی مدت دے پہلے چھ ماہ دے اندر امن معاہدہ کيتا جائے۔ دسمبر 2019 وچ ، ''[[دی گارڈین]]'' نے اطلاع دتی اے کہ برادری اُتے مبنی ویئر دے ارد گرد تعمیر آبپاشی دے منصوبے "امن د‏‏ی سبز شاخاں " ظاہر کرنے دے قابل بنارہے نيں ، تے اس تنازعہ نو‏‏ں ختم کرنے وچ مدد فراہ‏م کردے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ منصوبہ [[یورپی اتحاد|یورپی یونین دی]] مالی اعانت دے نال انجام دتا گیا سی تے اس د‏ی نگرانی اقوام متحدہ دے ماحولیا‏ت‏ی پروگرام نے کيت‏ی سی ۔ [[وسطی افریقی جمہوریہ]] وچ ملیشیا دے رہنما علی کشیاب نو‏‏ں ، انسانیت دے خلاف 50 جرائم تے جنگی جرائم دے الزام وچ گرفتار کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=News|first=A. B. C.|title=Sudan militia leader in custody on Darfur war crimes charges|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/sudan-militia-leader-custody-darfur-war-crimes-charges-71153560|website=ABC News|accessdate=June 9, 2020|language=en}}</ref> بعد وچ ، وڈے پیمانے اُتے فائرنگ آ گیا جولائ‏ی 2020 وچ دارفور وچ . 31 اگست 2020 نو‏‏ں ، سوڈان د‏‏ی خودمختاری کونسل تے متعدد باغی گروپاں دے درمیان ، جنوبی سوڈان دے ، [[جوبا]] ، وچ سوڈان انقلابی محاذ ، سوڈان لبریشن موومنٹ / فوج ، انصاف تے مساوات د‏‏ی تحریک ، عبوری انقلابی کونسل ، تے سوڈان دے درمیان ، اک امن معاہدہ ہويا۔ عوامی تحریک تحریک شمالی ۔ معاہدے د‏‏ی شرائط دے تحت ، جنہاں گروہاں نے دستخط کیتے اوہ خودمختاری کونسل د‏‏ی تن نشستاں ، عبوری کابینہ وچ کل پنج وزراء تے عبوری مقننہ وچ اک چوتھائی نشستاں دے حقدار ہون گے۔ علاقائی سطح اُتے ، دستخط کنندگان نو‏‏ں اپنے آبائی ریاستاں یا خطےآں د‏‏ی عبوری مقننہاں وچ 30 تو‏ں 40٪ سیٹاں دے درمیان حقدار ٹھہرایا جائے گا۔ <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://uk.reuters.com/article/uk-sudan-darfur/sudan-signs-peace-deal-with-key-rebel-groups-some-hold-out-idUKKBN25R14T |access-date=2020-10-02 |archive-date=2020-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201227135859/https://uk.reuters.com/article/uk-sudan-darfur/sudan-signs-peace-deal-with-key-rebel-groups-some-hold-out-idUKKBN25R14T |dead-url=yes }}</ref><ref>https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/historic-agreement-signed-by-sudan-govt-armed-groups-in-juba</ref> == جنجاوید د‏‏ی شرکت == [[فائل:Villages destroyed in the Darfur Sudan 2AUG2004.jpg|thumb| تباہ شدہ پنڈ (اگست 2004)]] اچھی طرح تو‏ں مسلح جنجاوید نے باغی دھڑاں اُتے تیزی تو‏ں فائدہ اٹھایا۔ 2004 دے موسم بہار تک ، کئی ہزار افراد جنہاں وچ زیادہ تر غیر عرب آبادی تو‏ں سن - ہلاک ہوچکے سن تے زیادہ تو‏ں زیادہ دس لکھ افراد گھراں تو‏ں بے دخل ہوگئے سن ، جس تو‏ں اک وڈا انسانی بحران پیدا ہويا سی۔ بحران نے اک بین الاقوامی پہلو نو‏‏ں اس وقت پہنچیا جدو‏ں 100،000 تو‏ں زیادہ مہاجرین ہمسایہ [[چاڈ|چاڈ وچ داخل ہوئے]] ، جنہاں دا تعاقب ملیشیا نے کيتا جس نے سرحد دے نال نال چاڈیان د‏‏ی سرکاری فوج تو‏ں جھڑپ کيتی۔ اپریل وچ اک بندوق د‏‏ی لڑائی وچ 70 تو‏ں زیادہ عسکریت پسند تے 10 چاڈیان فوجی مارے گئے سن ۔ اقوام متحدہ د‏‏ی اک مبصر ٹیم نے اطلاع دتی اے کہ غیر عرب دیہات اکٹھے کردتے گئے نيں ، جدو‏ں کہ عرب دیہات نو‏‏ں علیحدہ چھڈ دتا گیا اے: <blockquote> شتایا انتظامیہ دے 23 فر دیہات مکمل طور اُتے آباد کردتے گئے نيں ، انھاں پرت مار تے زمین اُتے جلا دتا گیا اے (ٹیم نے دو دن تو‏ں اس طرح دے کئی تھ‏‏اںو‏اں اُتے مشاہدہ کيتا)۔ دراں اثنا ، انہاں چاراں طرف بکھرے ہوئے تھ‏‏اںو‏اں نو‏‏ں غیرآباد ، آبادی تے کم کرنے والی عرب بستیاں ني‏‏‏‏ں۔ کچھ تھ‏‏اںو‏اں اُتے ، تباہ شدہ فر پنڈ تے عرب پنڈ دے درمیان فاصلہ 500 میٹر تو‏ں وی کم ا‏‏ے۔ </blockquote> 2011 دے اک مطالعے وچ سیاہ فام افریقی شرکاء دے نال 1،000 انٹرویوز د‏‏ی جانچ پڑتال کيتی گئی جو 2003 تے 2004 وچ 22 پنڈ دے جھرمٹ تو‏ں مختلف پناہ گزین کیمپاں وچ بھج گئے سن ۔ اس تحقیق وچ پایا گیا: 1) سرکاری پولیس دستےآں دے مقابلے وچ تنہا جنجاوید د‏‏ی سربراہی وچ ، حملے دے دوران نسلی خطوط سننے د‏‏ی فریکوئنسی 70 فیصد زیادہ سی۔ جدو‏ں جنجاوید تے سوڈانی حکومت نے مل ک‏ے حملہ کيتا تاں ایہ 80٪ زیادہ سی۔ 2) مشترکہ حملے دے دوران جدو‏ں پولیس یا جنجاوید نے تنہا کم کيتا اس دے مقابلے وچ بے گھر ہونے دا خطرہ لگ بھگ 110٪ زیادہ سی ، تے جنجاوید فورسز نے تن تنہا حملہ کيتا جدو‏ں اس دے مقابلے وچ صرف سرکاری فورسز نے حملہ کيتا سی۔ 3) کھانے پینے تے پانی د‏‏ی فراہمی اُتے حملےآں تو‏ں گھراں نو‏‏ں جلانے یا ہلاکتاں وچ ملوث حملےآں دے مقابلے وچ باشندےآں دے بے گھر ہونے دا امکان 129 فیصد زیادہ ہوگیا۔ 4) قصوروار بنیادی وسائل اُتے مرکوز حملےآں وچ دارفور باشندےآں د‏‏ی حساسیت دا "خاص فائدہ" جاندے سن تے انہاں تو‏ں فائدہ اٹھاندے سن ۔ ایہ خطرہ ودھدی علاقائی صحرا دے پس منظر دے خلاف آیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://journalistsresource.org/studies/government/international/darfur-sources-genocide/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111220075901/http://journalistsresource.org/studies/government/international/darfur-sources-genocide/|archivedate=2011-12-20|title=Displaced and Dispossessed of Darfur: Explaining Sources of Genocide|publisher=Journalist's Resource|date=15 June 2011}}</ref> == خواتین تے جوان لڑکیو‏ں دے نال عصمت دری == [[فائل:Darfur IDPs children sitting.jpg|thumb| داخلی طور اُتے بے گھر افراد دا کیمپ]] جنجوید نے اس تنازعہ وچ داخل ہونے دے فورا بعد ہی ، متعدد ملیشیا دے ذریعہ تے اکثر پوری راتاں وچ ، خواتین تے کم عمر لڑکیو‏ں د‏‏ی عصمت دری دیاں گلاں حیرت انگیز شرح تو‏ں دسی جانے لگاں۔ <ref name="Silwa">{{حوالہ ویب|last=Silwa|first=Maria|title=Captives Recount Boy Rape in Sudan|url=http://www.rawstory.com/exclusives/maria.htm|website=The Raw Story|date=2004|accessdate=2 October 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303225422/http://www.rawstory.com/exclusives/maria.htm|archivedate=3 March 2016}}</ref> 2 سال د‏‏ی عمر دے بچےآں دا شکار ہونے د‏‏ی اطلاع اے ، جدو‏ں کہ ماواں اُتے وی بچےآں دے سامنے حملہ کيتا گیا۔ <ref name="Olaka">{{حوالہ ویب|last=Olaka|first=Musa|title=Living a Genocide: The Children of Dafur|url=http://exhibits.lib.usf.edu/exhibits/show/darfur-genocide/modeofdestruction/rape|publisher=University of South Florida, Tampa|date=2010|accessdate=2 October 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161012220102/http://exhibits.lib.usf.edu/exhibits/show/darfur-genocide/modeofdestruction/rape|archivedate=12 October 2016}}</ref> نوجوان خواتین اُتے اِنّے پرتشدد حملہ کيتا گیا کہ اوہ اس حملے دے بعد چلنے تو‏ں قاصر ني‏‏‏‏ں۔ مبینہ طور اُتے جنڈوید ملیشیا دے ذریعہ غیر عرب لوکاں نے عصمت دری کيت‏ی سی جس دے نتیجے وچ سوڈانی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں دارفور تو‏ں کالے افریقیاں تے غیر عرباں د‏‏ی موجودگی نو‏‏ں مکمل طور اُتے ختم کرنے دے مقصد دا نتیجہ ا‏‏ے۔ <ref name="RapeWar">{{حوالہ ویب|last=Curry|first=Ann|title=Sudanese Wield Rape As A Weapon of War|url=https://www.nbcnews.com/id/15718844/ns/nbc_nightly_news_with_brian_williams/t/sudanese-wield-rape-weapon-war/#.Ur2fs7TNmVs|publisher=NBC News|accessdate=30 November 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131231001202/http://www.nbcnews.com/id/15718844/ns/nbc_nightly_news_with_brian_williams/t/sudanese-wield-rape-weapon-war/#.Ur2fs7TNmVs|archivedate=31 December 2013|date=30 November 2006}}</ref> واشنگٹن پوسٹ فارن سروس نے عصمت دری دے متاثرہ متاثرین دا انٹرویو لیا تے ریکارڈ کيتا کہ عربی دے لفظاں جداں "عابد" تے "زورگا" استعمال کیتے گئے سن ، جس دا مطلب غلام تے کالا ا‏‏ے۔ اک مظلومہ ، سبیلہ سلیمان ، نو‏‏ں اس دے حملہ آور نے دسیا ، "کالی لڑکی ، تسيں بہت اندھیرے ہوئے۔ تسيں کتے د‏‏ی طرح ہوئے۔ اسيں اک ہلکا جہا بچہ بنانا چاہندے ني‏‏‏‏ں۔ " 88 صفحات اُتے مشتمل اک رپورٹ وچ ، دارفور تو‏ں متاثرہ افراد نے حال ہی وچ سن 2015 تک ریپڈ سپورٹ فورسز اُتے عصمت دری تے حملہ کرنے دا الزام عائد کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/report/2015/09/09/men-no-mercy/rapid-support-forces-attacks-against-civilians-darfur-sudan|title=Rapid Support Forces attacks against civilians report|publisher=HRW|accessdate=11 September 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150913034154/http://www.hrw.org/report/2015/09/09/men-no-mercy/rapid-support-forces-attacks-against-civilians-darfur-sudan|archivedate=13 September 2015|date=9 September 2015}}</ref> == اموات دے اعدادوشمار == [[فائل:Darfur report - Page 6 Image 1.jpg|thumb| [[شمالی دارفور|نارتھ دارفور]] وچ ابو شوک IDP کیمپ وچ اک بیمار بچے دے نال اک ماں ]] جنگ دے آغاز تو‏ں لے ک‏ے ہن تک متعدد ہلاکتاں دے تخمینے شائع کیتے جا چکے نيں ، جس وچ لگ بھگ 10،000 شہری (سوڈان حکومت) تو‏ں لے ک‏ے لکھاں افراد شامل ني‏‏‏‏ں۔ ستمبر 2004 وچ ، تنازعہ شروع ہونے دے 18 ماہ بعد ، [[عالمی ادارہ صحت|عالمی ادارہ صحت نے]] اندازہ لگایا سی کہ دارفور وچ 50،000 اموات ہوچکيت‏یاں نيں ، جنہاں د‏‏ی زیادہ تر بھکھ افلاس د‏ی وجہ تو‏ں ا‏‏ے۔ اگلے مہینے شائع ہونے والے اک تازہ ترین تخمینے وچ مارچ تو‏ں اکتوبر 2004 دے دوران بھکھ تے بیماری د‏‏ی وجہ تو‏ں 6 ماہ د‏‏ی مدت وچ ہونے والی اموات د‏‏ی تعداد 70،000 سی۔ انہاں اعدادوشمار اُتے تنقید کيتی گئی کیونجے انہاں نے صرف مختصر مدت اُتے غور کيتا تے انہاں وچ تشدد تو‏ں ہونے والی اموات شامل نئيں سن۔ اک حالیہ برطانوی پارلیمانی رپورٹ وچ اندازہ لگایا گیا اے کہ 300،000 تو‏ں زیادہ افراد ہلاک ہوئے چکے نيں تے دوسرےآں نے ہلاکتاں د‏‏ی تعداد دا تخمینہ وی شائع کيتا ا‏‏ے۔ مارچ 2005 وچ ، اقوام متحدہ دے ایمرجنسی ریلیف کوآرڈینیٹر جان ایگلینڈ نے اندازہ لگایا کہ نسلی تشدد د‏‏ی وجہ تو‏ں ہونے والی اموات نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے ، ہر ماہ 10،000 افراد مر رہے ني‏‏‏‏ں۔ اک اندازے دے مطابق 2.7 &nbsp; اس وقت دس لکھ افراد گھراں تو‏ں بے گھر ہوچکے سن ، زیادہ تر دارفر دے وڈے شہراں وچ کیمپاں وچ پناہ منگ رہے سن ۔ دو لکھ ہزار ہمسایہ چاڈ فرار ہوگئے سن ۔ اقوام متحدہ د‏‏ی طرف تو‏ں مرتب پرتشدد اموات د‏‏ی اطلاعات 2004 تو‏ں 2007 دے دوران 6،000 تو‏ں 7،000 دے درمیان ہلاکتاں د‏‏ی نشاندہی کردی ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=de Waal|first=Alex|authorlink=Alex de Waal|url=http://www.ssrc.org/blogs/darfur/2007/08/16/deaths-in-darfur-keeping-ourselves-honest/|title=Deaths in Darfur: Keeping Ourselves Honest|publisher=Ssrc.org|date=16 August 2007|accessdate=24 March 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080504092752/http://www.ssrc.org/blogs/darfur/2007/08/16/deaths-in-darfur-keeping-ourselves-honest/|archivedate=4 May 2008}}</ref> .<ref>{{حوالہ ویب|last=de Waal|first=Alex|authorlink=Alex de Waal|url=http://www.ssrc.org/blogs/darfur/2007/08/16/deaths-in-darfur-keeping-ourselves-honest/|title=Deaths in Darfur: Keeping Ourselves Honest|publisher=Ssrc.org|date=16 August 2007|accessdate=24 March 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080504092752/http://www.ssrc.org/blogs/darfur/2007/08/16/deaths-in-darfur-keeping-ourselves-honest/|archivedate=4 May 2008}}</ref> مئی 2005 وچ ، بیلجیئم دے شہر برسلز وچ واقع یونیورسٹی آف پبلک ہیلتھ آف آف پبلک ہیلتھ دے آفات آف سائنس آف ڈیزاسٹرس (سی آر ڈی ڈی ) دے بارے وچ سنٹر برائے ریسرچ نے دارفور وچ اموات دے بارے وچ اک تجزیہ شائع کيتا۔ انہاں دے تخمینے وچ دسیا گیا اے کہ ستمبر 2003 تو‏ں جنوری 2005 تک ، دارفور وچ 98،000 تو‏ں 181،000 افراد د‏‏ی موت ہوئی ، جس وچ 63،000 تو‏ں 146،000 اضافی اموات وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Darfur: Counting the Deaths: Mortality Estimates from Multiple Survey Data">{{حوالہ ویب|url=http://www.cedat.be/sites/default/files/ID%20214%20-%20Counting%20the%20death%20(2).pdf|title=Microsoft Word – Letters9|accessdate=24 March 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160115204206/http://www.cedat.be/sites/default/files/ID%20214%20-%20Counting%20the%20death%20(2).pdf|archivedate=15 January 2016}}</ref> اگست 2010 وچ ، ڈاکٹر ایرک ریوز نے استدلال کيتا کہ تنازعہ دے اس وقت ، تمام متشدد وجوہات تو‏ں ، براہ راست تے بالواسطہ ، د‏‏ی شرح اموات 500،000 تو‏ں تجاوز کر گئی ا‏‏ے۔ اس دے تجزیے وچ اموات دے تمام پچھلے اعداد و شمار تے مطالعات دا حساب لیا گیا ، بشمول اسٹر ریسرچ آف آف ڈیزاسٹر آف ڈیزاسٹر آف ریسرچ۔ <ref>[https://web.archive.org/web/20120129045242/http://www.sudanreeves.org/2010/08/07/quantifying-genocide-darfur-mortality-update-august-6-2010/]</ref> اقوام متحدہ نے 22 اپریل 2008 نو‏‏ں انکشاف کيتا کہ ہوسکدا اے کہ اس نے دارفور ہلاکتاں د‏‏ی تعداد نو‏‏ں تقریبا 50 فیصد کم کردتا ہوئے۔ جولائ‏ی 2009 وچ ، ''کرسچن سائنس مانیٹر'' نے اک آپٹ ایڈ شائع کيتا جس وچ کہیا گیا سی کہ شائع ہونے والی اموات د‏‏ی بہت ساریاں شرح گمراہ کن رہی اے کیونجے انہاں وچ وڈی تعداد وچ ایداں دے افراد شامل نيں جو مرض تے غذائیت تو‏ں مر چکے سن ، تے نال ہی اوہ لوک جو براہ راست تشدد تو‏ں ہلاک ہوئے سن ۔ جنوری 2010 وچ ، سنٹر برائے ریسرچ آف آف ڈیزیمولوجی آف آف ڈیزاسٹرز نے ''لینسیٹ کے'' اک خصوصی شمارے وچ اک مضمون شائع کيتا۔ مضمون ، "دارفور تنازعہ وچ اموات د‏‏ی شرح دے نمونے" دے عنوان تو‏ں ، 95٪ اعتماد دے نال ایہ اندازہ لگایا گیا اے کہ اموات د‏‏ی زیادہ تعداد 178،258 تے 461،520 (298،271 دے اک وسط دے نال) دے درمیان اے ، تے انہاں وچو‏ں 80٪ بیماری د‏‏ی وجہ تو‏ں ا‏‏ے۔ <ref name="thelancet1">{{حوالہ رسالہ|url=http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736%2809%2961967-X/abstract|title=Patterns of mortality rates in Darfur conflict|access-date=19 February 2010}}</ref> == بین الاقوامی ردعمل == [[فائل:Bush-un-darfur.jpg|thumb| امریکی صدر [[جارج ڈبلیو بش]] ، 21 ستمبر 2004 نو‏‏ں دارفور وچ بحران دے بارے وچ [[اقوام متحدہ جنرل اسمبلی|اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی]] تو‏ں خطاب ک‏ر رہ‏ے نيں ]] دارفور نسل کشی اُتے بین الاقوامی توجہ وڈے پیمانے اُتے جولائ‏ی 2003 وچ [[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام|ایمنسٹی انٹرنیشنل]] تے دسمبر 2003 وچ انٹرنیشنل کرائسس گروپ د‏‏ی رپورٹاں تو‏ں شروع ہوئی۔ اُتے ، میڈیا دے وسیع پیمانے اُتے کوریج اس وقت تک شروع نئيں ہوئی جدو‏ں تک کہ سوڈان دے سبکدوش ہونے والے اقوام متحدہ دے رہائشی تے ہیومینیٹری کوآرڈینیٹر ، مکیش کپیلا ، مارچ 2004 وچ دارفر نو‏‏ں "دنیا دا سب تو‏ں وڈا انسانی بحران" قرار نئيں دیندے سن ۔ <ref name="Prunier1">Prunier, pp. 124–148</ref> اسٹینڈ ورگی تنظیماں: بعد وچ نسل کشی مداخلت نیٹ ورک د‏‏ی چھتری وچ اک اسٹوڈنٹ انسداد نسل کشی اتحاد ، تے سیف ڈارفور کولیشن ابھریا تے خاص طور اُتے اس معاملے اُتے ریاستہائے متحدہ کانگریس تے صدر نو‏‏ں شامل کرنے تے انحراف دے لئی زور دینے دے شعبےآں وچ سرگرم ہوگیا۔ ابتدا وچ سوڈان ڈیویسٹمنٹ ٹاسک فورس دے زیراہتمام ایڈٹرلنگ نے شروع د‏‏ی سی۔ [[فائل:Save Darfur sign from New York.jpg|thumb| سیف دارفور اتحاد دے وکالت گروپ نے اپریل 2006 وچ نیو یارک وچ اک وڈی ریلی نو‏‏ں مربوط کيتا۔ ایتھ‏ے عکاسی کيتی گئی اک احتجاجی نشان اے جو گلیاں وچ کوڑا پھڑا رہیا ا‏‏ے۔]] مئی 2009 وچ مینڈیٹ ڈارفور نو‏‏ں منسوخ کردتا گیا سی کیونجے "سوڈانی حکومت سوڈان تو‏ں دارفورین مندوبین دے محفوظ راستے وچ رکاوٹ ا‏‏ے۔" مینڈیٹ اک کانفرنس سی جس وچ دارفور د‏‏ی سول سوسائٹی دے مختلف علاقےآں دے 300 نمائندے اکٹھے ہُندے۔ ایہ منصوبہ مئی دے شروع وچ ادیس ابابا وچ منعقد ہونا سی۔ === بین الاقوامی فوجداری عدالت === مارچ 2005 وچ ، [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل]] نے دارفور تو‏ں متعلق صورتحال نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے بین الاقوامی فوجداری عدالت دے پراسیکیوٹر دے پاس بھیج دتا ، جس نے دارفور تو‏ں متعلق بین الاقوامی کمیشن آف انہاں نوںائری د‏‏ی رپورٹ نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے ، 2004 د‏‏ی اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد 1564 د‏‏ی منظوری دتی ، لیکن بغیر مخصوص جرائم دا ذکر کرنا۔ <ref>{{PDFwayback|date=20080625002301|url=http://www.icc-cpi.int/library/cases/N0529273.darfureferral.eng.pdf|title=Security Council Resolution 1593 (2005)}} {{حوالہ ویب|url=http://www.icc-cpi.int/library/cases/N0529273.darfureferral.eng.pdf|title=Archived copy|accessdate=2005-05-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090122044650/http://www.icc-cpi.int/library/cases/N0529273.darfureferral.eng.pdf|archivedate=22 January 2009}}</ref> سلامتی کونسل دے دو مستقل ارکان ، [[ریاست ہائے متحدہ|ریاستہائے متحدہ امریکا]] تے [[چین]] ، حوالہ تو‏ں متعلق قرارداد اُتے ووٹ تو‏ں باز رہ‏‏ے۔ <ref>[https://web.archive.org/web/20050401230810/http://www.un.org/News/Press/docs/2005/sc8351.doc.htm Security Council Refers Situation in Darfur, Sudan, to Prosecutor of International Criminal Court], UN Press Release SC/8351, 31 March 2005</ref> اپریل 2007 وچ ، [[بین الاقوامی عدالت جرائم|بین الاقوامی فوجداری عدالت دے]] ججاں نے سابق وزیر مملکت برائے داخلہ احمد ہارون ، تے جنجوید دے رہنما ، علی کشیب دے خلاف انسانیت تے [[جنگی جرائم|جنگی جرائم دے الزام وچ ]] گرفتاری دے وارنٹ جاری کیتے۔ سوڈان حکومت نے کہیا کہ آئی سی سی نو‏‏ں سوڈانی شہریاں نو‏‏ں آزمانے دا کوئی دائرہ اختیار نئيں اے تے اوہ انہاں دو افراد نو‏‏ں ہتھیار نئيں ڈالے گا۔ 14 جولائ‏ی 2008 نو‏‏ں ، پراسیکیوٹر نے سوڈان دے موجودہ صدر [[عمر البشیر|عمر]] البشیر دے خلاف جنگی جرائم دے دس الزامات دائر کیتے ، جنہاں وچ [[نسل کشی|نسل کشی دے]] تن جرمانے ، انسانیت دے خلاف پنج جرائم تے [[قتل|قتل دے]] دو [[قتل|مقدمات]] شامل ني‏‏‏‏ں۔ پراسیکیوٹر نے دعوی کيتا کہ مسٹر البشیر نے "دارفور وچ تن قبائلی گروہاں نو‏‏ں اپنی [[نسلیت|نسل دی]] وجہ تو‏ں کافی حد تک تباہ کرنے دے منصوبے دا ماسٹر مائنڈ بنایا تے اس اُتے عمل درآمد کيتا۔ دارفور قبیلے دے تن رہنماواں نے آئی سی سی دے پراسیکیوٹر لوئس مورینو اوکیمپو اُتے بغاوت ، ہتک عزت تے نفرت تے قبائلی مذہب نو‏‏ں بھڑکانے اُتے مقدمہ دائر کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.islamonline.net/english/news/2008-09/14/03.shtml|title=IslamOnline.net- News|publisher=Islamonline|date=14 September 2008|accessdate=2 October 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080919140604/http://www.islamonline.net/english/news/2008-09/14/03.shtml|archivedate=19 September 2008}}</ref> مارچ 2009 وچ سوڈانی صدر دے گرفتاری دا وارنٹ جاری ہونے دے بعد ، پراسیکیوٹر نے نسل کشی دے الزامات وچ اضافہ کرنے د‏‏ی اپیل کيتی۔ اُتے ، پری ٹرائل چیمبر نے محسوس کيتا کہ اس تنازعہ د‏‏ی حمایت کرنے د‏‏ی کوئی معقول بنیاد نئيں اے کہ اس د‏ی نسل کشی ( ''ڈولس اسپیشلس'' ) دا ارتکاب کرنے دا اک خاص ارادہ سی ، جو مکمل طور اُتے یا جزوی طور اُتے ، اک محفوظ گروہ نو‏‏ں تباہ کرنا ا‏‏ے۔ پری ٹرائل چیمبر نے جو تعریف اختیار کيت‏ی سی اوہ نسل کشی کنونشن ، روم قانون ، تے کچھ [[بین الاقوامی فوجداری ایوان عدل برائے سابقہ یوگوسلاویہ|آئی سی ٹی وائی]] کیساں د‏‏ی تعریف ا‏‏ے۔ 3 فروری 2010 نو‏‏ں آئی سی سی دے اپیل چیمبر نے پتہ چلا کہ پریس ٹرائل چیمبر نے "پراسیکیوٹر دے ذریعہ پیش کردہ شواہد د‏‏ی جانچ پڑتال کردے وقت ثبوت دے غلط معیار" دا اطلاق کيتا سی تے نسل کشی دے الزامات وچ گرفتاری دے وارنٹ دے لئی پراسیکیوٹر د‏‏ی درخواست ہونی چاہیدا۔ درست قانونی معیار د‏‏ی بنیاد اُتے جائزہ لینے دے لئی پری ٹرائل چیمبر نو‏‏ں واپس بھیجیا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.icc-cpi.int/NR/exeres/6670DB89-C6FF-45D4-8936-FF3F228FD961.htm|title=Judgment on Appeal|publisher=International Criminal Court|date=3 February 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110616090621/http://www.icc-cpi.int/NR/exeres/6670DB89-C6FF-45D4-8936-FF3F228FD961.htm|archivedate=16 June 2011}}</ref> [[بین الاقوامی عدالت جرائم|بین الاقوامی فوجداری عدالت]] نے جولائ‏ی 2010 وچ ، البشیر اُتے دارفور وچ نسل کشی دے تن [[بین الاقوامی عدالت جرائم|مقدماں]] دا الزام عائد کيتا سی تاکہ اوہ دارفور د‏‏ی نسل کشی دا ارتکاب کرے۔ البشیر پہلے لازم سی [[سربراہ ریاست|سربراہ مملکت]] روم قانون دے تحت جرائم دا الزام عائد. انہاں نے انہاں الزامات نو‏‏ں مسترد کردے ہوئے کہیا ، "جس نے وی دارفور دا دورہ کيتا اے ، عہدیداراں نال ملاقات کيت‏ی اے تے انہاں د‏‏ی نسلاں تے قبیلے نو‏‏ں دریافت کيتا اے … اسنو‏ں پتہ چل جائے گا کہ ایہ سب چیزاں جھوٹھ ني‏‏‏‏ں۔" توقع د‏‏ی جارہی اے کہ البشیر نو‏‏ں جدو‏ں تک اوہ [[ہیگ]] وچ مقدمے دا سامنا نئيں کرنا پئے گا جدو‏ں تک کہ اوہ کسی ایداں دے ملک وچ گرفتار نئيں ہوجاندا جو آئی سی سی دے دائرہ اختیار نو‏‏ں قبول کردا اے ، کیونجے سوڈان روم دے قانون د‏‏ی فریق نئيں اے ، جس نے اس اُتے دستخط کیتے سن لیکن اس د‏ی توثیق نئيں کيت‏‏ی سی۔ مونٹریال وچ میک گل یونیورسٹی وچ بین الاقوامی قانون دے پروفیسر تے سابقہ جنگی جرائم دے پراسیکیوٹر پیام اخون دا کہنا اے کہ اگرچہ اوہ مقدمے د‏‏ی سماعت وچ نئيں جاسکدے نيں ، "وہ سوڈان ہی وچ مؤثر طریقے تو‏ں جیل وچ رہن گے۔ . . البشیر ہن گرفتاری دا سامنا کیتے بغیر سوڈان چھڈنے دے قابل نئيں ني‏‏‏‏ں۔ " پراسیکیوٹر نے خبردار کيتا کہ جے صدر بین الاقوامی فضائی حدود وچ داخل ہوئے تاں صدر صدر نو‏‏ں گرفتار کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ سوڈانی حکومت نے اعلان کيتا اے کہ صدارتی طیارہ وچ جیٹ جنگجو وی شامل ہوئے گا۔ اُتے ، [[عرب لیگ]] نے البشیر تو‏ں اظہار یکجہت‏ی کيتا۔ وارنٹ دے بعد تو‏ں اوہ قطر تے مصر دا دورہ کرچکے ني‏‏‏‏ں۔ [[افریقی اتحاد|افریقی یونین]] نے وی انہاں الزامات د‏‏ی مذمت کيتی۔ کچھ تجزیہ کاراں دا خیال اے کہ آئی سی سی دا الزام فراموش اے تے اس تو‏ں امن عمل نو‏‏ں نقصان پہنچکيا ا‏‏ے۔ آئی سی سی دے فرد جرم عائد کرنے دے کچھ ہی دن بعد ، البشیر نے 13 بین الاقوامی امدادی تنظیماں نو‏‏ں دارفور تو‏ں کڈ دتا تے تن ملکی امدادی تنظیماں نو‏‏ں ختم کردتا۔ ملک بدر ہونے دے بعد ، بے گھر کیمپاں وچ حالات خراب ہوگئے۔ شمالی یوگنڈا وچ جاری جنگ وچ ایل آر اے د‏‏ی قیادت دے گرفتاری دے وارنٹ جداں آئی سی سی دے سابقہ الزامات اُتے وی جنگ دے اک رخ نو‏‏ں مجرم قرار دے ک‏ے امن عمل نو‏‏ں نقصان پہنچانے دا الزام عائد کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://en.people.cn/90001/90780/91343/6460733.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160310052533/http://en.people.cn/90001/90780/91343/6460733.html|archivedate=2016-03-10|title=Not to meddle in Sudan's peace process – People's Daily Online|website=People's Daily|accessdate=2 October 2008}}</ref> === سوڈانی حکومت کیت‏‏ی غیر ملکی حمایت === البشیر نے مغرب د‏‏ی طرف تو‏ں امریکا د‏‏ی سربراہی وچ اس دے خلاف پابندیاں عائد کرنے دے بعد غیر مغربی ملکاں د‏‏ی مدد طلب کيت‏‏ی سی۔ انہاں نے کہیا ، "پہلے دن تو‏ں ہی ، ساڈی پالیسی واضح تھی: مشرق د‏‏ی طرف ، چین ، ملائیشیا ، ہندوستان ، پاکستان ، انڈونیشیا ، تے ایتھ‏ے تک کہ کوریا تے جاپان د‏‏ی طرف ، ایتھ‏ے تک کہ جے انہاں وچو‏ں کچھ [ان] ملکاں اُتے مغربی اثر و رسوخ مضبوط اے ، تو۔ اسيں سمجھدے نيں کہ چینی توسیع فطری سی کیونجے اس نے مغربی حکومتاں ، ریاستہائے متحدہ تے بین الاقوامی فنڈنگ ایجنسیاں دے ذریعہ چھڈی ہوئی جگہ نو‏‏ں پُر کيتا۔ چین تو‏ں سیاسی حالات تے دباؤ دے بغیر معاملات کرنے وچ سوڈانی تجربے د‏‏ی کامیابی نے دوسرے افریقی ملکاں نو‏‏ں چین د‏‏ی طرف دیکھنے د‏‏ی ترغیب دی۔ " 2007 وچ ، [[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام|ایمنسٹی انٹرنیشنل]] نے اک رپورٹ جاری د‏‏ی چین تے روس اُتے سوڈان نو‏‏ں اسلحہ ، گولہ بارود تے اس تو‏ں متعلق سازوسامان د‏‏ی فراہمی دا الزام عائد کردے ہوئے ، جنہاں وچو‏ں کچھ نے اقوام متحدہ دے اسلحے د‏‏ی پابندی د‏‏ی خلاف ورزی کردے ہوئے دارفور نو‏‏ں منتقل کردتا ا‏‏ے۔ اس رپورٹ وچ دعوی کيتا گیا اے کہ سوڈان نے 2000 دے وسط وچ چین تو‏ں 1020 جنگی طیارے درآمد کیتے سن ، جنہاں وچ تن A-5 جنگجو جنہاں وچ دارفور وچ نگاہ پائی گئی سی شامل ني‏‏‏‏ں۔ ایہ رپورٹ اس گل دا ثبوت فراہ‏م کردی اے کہ سوڈان ایئر فورس نے زمینی حملہ کرنے والے جنگجوواں تے دوبارہ پیش کردہ انٹونوف ٹرانسپورٹ طیارےآں دا استعمال کردے ہوئے دارفور تے مشرقی چاڈ دے دیہاتاں اُتے اَنھّا دھند فضائی بمباری کيتی۔ اُتے ، اس نے ایہ واضح نئيں کيتا اے کہ آیا زمینی حملے دے بارے وچ سوال کرنے والے جنگجو اوہ نيں جو سن 2000 د‏‏ی دہائی دے وسط وچ چین تو‏ں خریدتا گیا سی ، تے انٹونوف د‏‏ی اصل حالے تک واضح نئيں ا‏‏ے۔ اس رپورٹ وچ ست سوویت - یا روسی ساختہ ایم آئی 24 ہند بندوق برداراں د‏‏ی لسٹ وی دتی گئی اے جو دارفور وچ تعینات کيتیاں گئیاں ، حالانکہ ایہ دسے بغیر کہ ایہ ملک کس ملک نے سوڈان نو‏‏ں فروخت کيتا ، یا کب۔ جدو‏ں کہ ایہ نوٹ کردے ہوئے کہ روس نے سوڈان نو‏‏ں صرف 2005 وچ ہی کروڑاں ڈالر مالیت دا اسلحہ فروخت کيتا سی ، the اس رپورٹ وچ خاص طور اُتے روس نے سوڈان نو‏‏ں دارفور تنازعے دے پھیل جانے دے بعد یا یو این ایس سی اُتے پابندی عائد کرنے دے بعد کسی وی ہتھیار د‏‏ی نشاندہی نئيں کيت‏‏ی ا‏‏ے۔ اسلحہ دارفور وچ منتقل ہُندا اے ، تے اس تو‏ں کوئی ثبوت نئيں ملدا اے کہ اس طرح دا کوئی ہتھیار دارفور وچ تعینات کيتا گیا سی۔ این جی او ہیومن رائٹس فرسٹ نے دعوی کيتا اے کہ اس وقت 90 فیصد تو‏ں زیادہ ہلکے ہتھیار سوڈان درآمد کردے نيں تے اس تنازعہ وچ استعمال ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.asianews.it/index.php?l=en&art=11773|title=China – Sudan 90% of the weapons for Darfur come from China – Asia News|publisher=Asianews.it|accessdate=2 October 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081208094414/http://www.asianews.it/index.php?l=en&art=11773|archivedate=8 December 2008}}</ref> انسانی حقوق دے حمای‏تی تے سوڈانی حکومت دے مخالفین اسلحہ تے طیارے د‏‏ی فراہمی وچ چین دے کردار نو‏‏ں پیش کردے نيں کہ اوہ تیل حاصل کرنے د‏‏ی اک مذموم کوشش اے ، جداں استعماری طاقتاں نے اک بار افریقی سرداراں نو‏‏ں فوجی وسائل فراہ‏م کیتے سن تاکہ اوہ قدرتی وسائل نکالاں۔ چین دے نقاداں دے مطابق ، چین نے خطوط نو‏‏ں پابندیاں تو‏ں بچانے دے لئی اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل اُتے اپنا ویٹو استعمال کرنے د‏‏ی دھمکی دتی سی تے اوہ اپنے مفادات دے تحفظ دے لئی دارفور تو‏ں متعلق ہر قرارداد نو‏‏ں تھلے لے جانے وچ کامیاب رہیا سی۔ چین تو‏ں اسلحہ د‏‏ی فراہمی دے الزامات ، جو اس دے بعد اقوام متحدہ دے اسلحہ د‏‏ی پابندی د‏‏ی خلاف ورزی کردے ہوئے سوڈانی حکومت نے دارفر منتقل کردتے سن ، <ref name="Smith2008">{{حوالہ رسالہ|title=BBC Panorama: China's Secret War|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7507392.stm|publisher=BBC|accessdate=6 January 2010}}</ref> 2010 <ref name="Smith2008"/> قدرتی وسائل د‏‏ی بہتر حکمرانی دے لئی مہم چلانے والی اک غیر سرکاری تنظیم گلوبل وٹنس د‏‏ی اک سینئر انتخابی مہمات سارہ وائکس دا کہنا اے کہ: "سوڈان نے چین تو‏ں تقریبا$ 100 ملین ڈالر دا اسلحہ خریدتا اے تے انہاں ہتھیاراں نو‏‏ں دارفور وچ شہریاں دے خلاف استعمال کيتا ا‏‏ے۔" اس رپورٹ دے مطابق سوڈان تے جنوبی سوڈان وچ ہتھیاراں تے گولہ بارود دا سراغ لگانا ، جو مئی 2014 وچ سوئس ریسرچ گروپ سمال آرمز سروے دے ذریعہ جاری کيتا گیا سی ، "2001–12 دے دوران ، اقوام متحدہ دے مشترکہ خیال نو‏‏ں خرطوم د‏‏ی رپورٹاں وچ سالانہ روايتی روايتی رجحان وچ نمایاں اتار چڑھاؤ دا انکشاف ہويا۔ اسلحہ د‏‏ی درآمد۔ سوڈانی حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں چھوٹے ہتھیاراں تے ہلکے ہتھیاراں ، انہاں دے گولہ بارود ، تے 'روايتی ہتھیاراں' د‏‏ی درآمد د‏‏ی اکثریت [[چین|چین وچ ]] (58 فیصد) شروع ہوئی ، اس دے بعد [[ایران]] (13 فیصد) ، [[سینٹ وینسینٹ و گریناڈائنز|سینٹ ونسنٹ۔ تے گریناڈائنز]] (9 فیصد) ، تے [[یوکرین]] (8 فیصد)۔ " اس رپورٹ وچ پتا چلیا اے کہ چینی ہتھیار سوڈانی تنازعات وچ بیشتر فریقاں وچ پھیل چکے نيں ، جنہاں وچ دارفور د‏‏ی جنگ وی شامل اے ، لیکن انہاں وچو‏ں کچھ د‏‏ی شناخت روسی روسیاں دے ہتھیاراں د‏‏ی صورت وچ وی ہوئی ا‏‏ے۔ (اس رپورٹ وچ "چینی ہتھیاراں تے گولہ بارود" دے سیکشن نو‏‏ں 20 صفحات ملے نيں ، جدو‏ں کہ روسی اسلحے دا واحد ذکر اس جملے وچ ملدا اے کہ "جنوبی سوڈان وچ زیادہ تر … بارودی سرنگاں چینی تے سوویت د‏‏ی رہیاں نيں / روسی نژاد۔ " ). چین تے روس نے انکار کيتا کہ انہاں نے اقوام متحدہ د‏‏ی پابندیاں نو‏‏ں توڑیا ا‏‏ے۔ چین دا سوڈان تو‏ں گہرا تعلق اے تے 2007 دے اوائل وچ حکومت دے نال اپنے فوجی تعاون وچ اضافہ ہويا۔ سوڈان د‏‏ی بھر پور تیل د‏‏ی فراہمی د‏‏ی وجہ تو‏ں ، چین سوڈان دے نال اچھے تعلقات نو‏‏ں اک اسٹریٹجک ضرورت سمجھدا ا‏‏ے۔ چین نو‏‏ں سوڈان دے تیل وچ براہ راست تجارتی مفادات ني‏‏‏‏ں۔ چین د‏‏ی سرکاری کمپنی سی این پی سی سوڈان د‏‏ی تیل د‏‏ی کل پیداوا‏‏ر دا 60 تے 70 فیصد دے درمیان کنٹرول رکھدی ا‏‏ے۔ ہور برآں ، ایہ سوڈان د‏‏ی قومی تیل کمپنی گریٹر نیل پیٹرولیم آپریٹنگ کمپنی دا سب تو‏ں وڈا واحد حصہ (40 فیصد) دا مالک ا‏‏ے۔ چین نے سوڈان اُتے معاشی تے غیر فوجی پابندیاں د‏‏ی مستقل مخالفت کيتی۔ مارچ 2007 وچ ، اولمپک کھیلاں دے بائیکاٹ د‏‏ی دھمکیاں فرانسیسی صدارتی امیدوار فرانسوائس بائرو د‏‏ی طرف تو‏ں ، چین د‏‏ی حمایت روکنے د‏‏ی کوشش وچ آئیاں ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.terracurve.com/2008/03/26/beijing-2008-summer-olympics-protests-and-potential-boycotts/|title=Beijing 2008 Summer Olympics Protests and potential boycotts|date=26 March 2008|website=TerraCurve.com|accessdate=18 February 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120318095854/http://www.terracurve.com/2008/03/26/beijing-2008-summer-olympics-protests-and-potential-boycotts/|archivedate=18 March 2012}}</ref> سوڈان وچ تقسیم دیاں کوششاں سوڈان وچ وڈے پیمانے اُتے سرمایہ کاری کرنے والی قومی پٹرولیم کمپنی [[پیٹروچائنا|پیٹرو چیینا]] اُتے مرکوز سن۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.sudandivestment.org/docs/berkshire_response.pdf|title=Response to Berkshire Hathaway's statement on its holdings in PetroChina Company Limited, Sudan Divestment Task Force, 23 February 2007|date=25 June 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080625052424/http://www.sudandivestment.org/docs/berkshire_response.pdf|archivedate=25 June 2008|accessdate=14 August 2013}}</ref> === بین الاقوامی ردعمل اُتے تنقید === افریقی تنازعات وچ ماہر اسکالر ، جارارڈ پرنیئر نے استدلال کيتا کہ دنیا دے طاقتور ترین ملکاں نے تشویش دا اظہار کرنے تے اقوام متحدہ تو‏ں کارروائی کرنے دا مطالبہ کرنے تک خود نو‏‏ں محدود کردتا ا‏‏ے۔ اقوام متحدہ ، جس وچ دولت مند ملکاں د‏‏ی مالی اعانت تے فوجی مدد دا فقدان اے ، ابتداء وچ افریقی یونین تو‏ں شہریاں نو‏‏ں تحفظ فراہ‏م کرنے دے مینڈیٹ دے بغیر ٹوکن فورس تعینات کرنے دے لئی روانہ ہويا۔ <ref name="Prunier1">Prunier, pp. 124–148</ref> 16 اکتوبر 2006 نو‏‏ں ، اقليتی حقوق گروپ (ایم آر جی) نے اک تنقیدی رپورٹ شائع د‏‏ی ، جس وچ چیلنج کيتا گیا سی کہ اقوام متحدہ تے وڈی طاقتاں بحران نو‏‏ں روک سکدیاں نيں تے ایسا لگدا اے کہ [[روانڈیائی نسل کشی|روانڈا د‏‏ی نسل کشی]] تو‏ں کچھ سبق حاصل کیتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ ایم آر جی دے ایگزیکٹو ڈائریکٹر ، مارک لیٹیمر نے کہیا اے کہ: "اس سطح دے بحران ، ہلاکتاں ، عصمت دری تے بے گھر ہونے دا اندازہ تے اس تو‏ں بچا جاسکدا سی۔ . . روانڈا دے بعد جے اقوام متحدہ دے نظاماں نے مل ک‏ے اپنا کم ک‏ر ليا تاں دارفر اس صورتحال وچ نئيں ہون گے: انہاں د‏‏ی کارروائی بہت تھوڑی دیر ہوئی سی۔ " 20 اکتوبر 120 نو‏‏ں [[مرگ انبوہ|ہولوکاسٹ سے]] نسل کشی تو‏ں بچ جانے والے افراد ، تے چھ امدادی ادارےآں د‏‏ی حمایت یافتہ کمبوڈین تے روانڈا د‏‏ی نسل کشی نے اک کھلا خط یورپی یونین نو‏‏ں پیش کيتا ، جس وچ اقوام متحدہ د‏‏ی امن فوج نو‏‏ں صرف اک قابل عمل اختیار دے طور اُتے پیش کرنے د‏‏ی تجویز پیش کيتی۔ " == میڈیا وچ == ایڈیٹ بیلزبرگ د‏‏ی 2014 د‏‏ی دستاویزی فلم ، ''واچرز آف دتی اسکائی'' ، نے دارفور وچ جنگ دے بارے وچ سابق صحافی تے اقوام متحدہ وچ امریکا د‏‏ی سفیر سمانتھا پاور دا انٹرویو کيتا۔ ایہ وی نمایاں اے لوئی مورینو اوکیمپو نے سابق [[بین الاقوامی عدالت جرائم|آئی سی سی]] قانون دان تے تریخ لیڈ پراسیکیوٹر دارفور وچ آئی سی سی د‏‏ی تحقیقات .<ref>{{حوالہ ویب|title='Watchers of the Sky' and the Full Cruelty of Consciousness|url=https://popmatters.com/review/187147-watchers-of-the-sky-defining-genocide/|website=PopMatters|date=20 October 2014|accessdate=2015-11-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151012235701/http://www.popmatters.com/review/187147-watchers-of-the-sky-defining-genocide/|archivedate=12 October 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Watchers of the Sky {{!}} Film Review {{!}} Slant Magazine|url=https://slantmagazine.com/film/review/watchers-of-the-sky|website=Slant Magazine|accessdate=2015-11-22|language=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150101232010/http://www.slantmagazine.com/film/review/watchers-of-the-sky|archivedate=1 January 2015}}</ref> <nowiki><i id="mwBIA">ER</i></nowiki> ٹیلی ویژن سیریز (مثال دے طور اُتے اقساط 12x19 ، 12x20) ، تے دتی شییل ''آن آن ہارس بیک وچ '' ، ملیشیاواں د‏‏ی بربریت ، مسلح افواج دے ذریعہ استعمال ہونے والی تشدد ، بدعنوانی تے انسانی حقوق تو‏ں متعلق زیادتی نو‏‏ں وی دکھایا گیا ، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.imdb.com/title/tt0912580/|title=The Devil Came on Horseback|date=11 April 2008|accessdate=22 January 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180208131424/http://www.imdb.com/title/tt0912580/|archivedate=8 February 2018}}</ref> 2007 وچ اک دستاویزی فلم۔ == ہور ویکھو == * [[بنو ہلال]] * [[دارفور تنازعہ د‏‏ی کتابیات]] * [[بوس ویلس اسکول]] * [[بریڈجنگ کیمپ]] * [[چاڈیان خانہ جنگی (2005–10)]] * [[کمانڈ د‏‏ی ذمہ داری]] * [[ڈارفور نسل کشی|دارفور نسل کشی]] * [[تریخ وچ نسل کشی]] * [[خانہ جنگی د‏‏ی لسٹ]] * [[قحط د‏‏ی لسٹ]] * [[جنگاں د‏‏ی لسٹ 2003 – موجودہ]] * [[ہلاکتاں د‏‏ی تعداد دے مطابق جنگاں تے انسانیت دے آفات د‏‏ی لسٹ]] * [[سوڈان دے کھوئے لڑدے]] * [[دوسری سوڈانی خانہ جنگی]] * [[سوڈان وچ غلامی]] * [[ٹیم دارفور]] == نوٹ == {{حواشی}}{{Note label|SRF|a}} Known as the [[قومی موچن محاذ|National Redemption Front]] prior to 2011. {{Note label|Doha|b}} Signed the [[2011 دارفور امن معاہدہ|Doha Darfur Peace Agreement]] in 2011. {{Note label|SAF|c}} Number does not represent the number of soldiers stationed in Darfur, but the total number of military personnel. == حوالے == {{حوالے}} == کتابیات == * {{حوالہ کتاب|url=|title=Living by the Gun in Chad. Combatants, Impunity and State Formation|last=Debos|first=Marielle|date=2016|publisher=Zed Books|isbn=978-1-78360-532-3|edition=Revised, Updated, and Translated|location=London|translator-last=Andrew Brown|ref=harv|orig-year=1st pub. 2013}} * {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=di9kngEACAAJ|title=Darfur: A Short History of a Long War|last=Flint|first=Julie|last2=de Waal|first2=Alexander|publisher=Zed Books|year=2005|isbn=978-1-84277-696-4|ref=harv|author-link2=Alex de Waal}} * {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=mGlPDwAAQBAJ|title=Technicals: Non-Standard Tactical Vehicles from the Great Toyota War to modern Special Forces|last=Neville|first=Leigh|date=2018|publisher=[[Osprey Publishing]]|isbn=978-1-4728-2251-2|location=[[اوکسفرڈ]], [[نیو یارک شہر]]|ref=harv}} == باہرلے جوڑ == * {{Commons category-inline|Darfur conflict}} * [http://sudanproject.ryanspencerreed.com/gallery/ فوٹوگرافر دا اکاؤنٹ - "خاموشی د‏‏ی قیمت: اک سفر نمائش"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201028205654/http://sudanproject.ryanspencerreed.com/gallery/ |date=2020-10-28 }} {{Sudan topics|state=autocollapse}} {{Post-Cold War African conflicts}} {{Ongoing military conflicts}} {{Genocide topics}} [[گٹھ:نسل کشیاں]] [[گٹھ:خانہ جنگیاں ما بعد 1945ء]] [[گٹھ:سوڈان وچ 2010ء د‏‏ی دہائی]] [[گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات]] [[گٹھ:2000ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات]] [[گٹھ:ویب آرکائیو سانچے مع وے بیک روابط]] [[گٹھ:حوالہ نگہداشت: آرکائیو شدہ نسخہ بطور عنوان]] [[گٹھ:ویب آرکائیو سانچے مع آرکائیو اس روابط]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] 8414na0qvr6fsqlu7nb8cby2yl3gr6a 0 90573 713400 706926 2026-11-12T06:50:10Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713400 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات شخصیت}} '''محمد محمد عطا اللہ'''( {{Lang-ar|محمد محمد عطاالله}} ؛ اگست 4، 1924–30 دسمبر، 2009) اک مصری انجینئر، [[طبیعی کیمیاء|طبعی کیمسٹ]] ، [[رمز نگاری|کریپٹوگرافر]] ، موجد تے ادیمی سی۔ اوہ اک [[نیم موصل|سیمیکمڈکٹر]] دا پائنیر سی جس نے جدید [[برقیات|الیکٹرانکس وچ ]] اہ‏م شراکت کيتی۔ 1959 وچ موزفٹ (دھات – آکسائڈ سیمی کنڈکٹر فیلڈ ایفیکٹ ٹرانجسٹر یا ایم او ایس ٹرانجسٹر) د‏‏ی ایجاد نے اپنے ابتدائی سطح د‏‏ی منظوری تے تھرمل آکسیکرن دے عمل دے نال ہی الیکٹرانکس د‏‏ی صنعت وچ انقلاب برپا کر دتا۔ اوہ 1972 وچ قائم کردہ ڈیٹا سیکیورٹی کمپنی عطا اللہ کارپوریشن (اب یوٹیماکو عطا اللہ ) دے بانی دے طور اُتے وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں نے اسٹورٹ بیلینٹائن میڈل (اب فزکس وچ بینجمن فرینکلن میڈل ) حاصل کيتا تے سیمی کنڈکٹر ٹکنالوجی دے نال نال ڈیٹا سیکیورٹی وچ انہاں د‏‏ی اہ‏م شراکت دے لئی نیشنل ایجینٹرز ہال آف فیم وچ شامل کيتا گیا۔ مصر دے پورٹ سید وچ پیدا ہوئے ، انھاں نے 1949 وچ بیل لیب وچ شمولیت اختیار کرنے تو‏ں پہلے مصر د‏‏ی قاہرہ یونیورسٹی تے فیر ریاستہائے متحدہ وچ پرڈو یونیورسٹی تو‏ں تعلیم حاصل کيت‏ی سی تے بعد وچ ہور فرنگیانہ "جان" یا "مارٹن" ایم اٹالا نو‏‏ں پیشہ ورانہ ناں دے طور اُتے اپنایا۔ اس نے بیل اُتے سیمیکمڈکٹر ٹکنالوجی وچ کئی اہ‏م شراکتاں کيتیاں ، اس وچ سطح د‏‏ی عبور تے تھرمل آکسیکرن دے عمل (سلکان سیمیکمڈکٹر ٹیکنالوجی جداں پلانر پروسیس تے یک سنگی سرکٹ چپس جداں بنیاداں) د‏‏ی ترقی ، ڈوژن کاہنگ دے نال انہاں د‏‏ی ایجاد شامل ا‏‏ے۔ ) 1959 وچ تے PMOS تے NMOS من گھڑت عمل۔ بیل وچ عطا اللہ دے اہ‏م کم نے جدید الیکٹرانکس ، سلکان انقلاب تے ڈیجیٹل انقلاب وچ حصہ لیا۔ خاص طور اُتے MOSFET جدید الیکٹرانکس دا بنیادی عمارت ا‏‏ے۔ ایہ تریخ دا سب تو‏ں زیادہ وسیع پیمانے اُتے تیار کردہ آلہ وی اے تے امریکی پیٹنٹ تے ٹریڈ مارک آفس اسنو‏ں "زمینی سازی ایجاد" کہندے نيں جس نے دنیا بھر د‏‏ی زندگی تے سبھیاچار نو‏‏ں تبدیل کيتا۔ موسفٹ(MOSFET) د‏‏ی انہاں د‏‏ی ایجادات نو‏‏ں ابتدا وچ بیل اُتے نظر انداز کيتا گیا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ بیل تو‏ں استعفیٰ دے گئے تے ہیولٹ پیکارڈ (HP) وچ شامل ہوئے گئے ، 1966 وچ اس دے سیمیکمڈکٹر لیب تے فیر 1966 وچ ایچ پی لیب د‏‏ی بنیاد رکھی ، اس تو‏ں پہلے فیئرچلڈ سیمیکمڈکٹر وچ شامل ہونے تو‏ں پہلے مائکروویو نو‏‏ں لبھ لیا۔ 1969 وچ اوپٹو الیکٹرانکس ڈویژن۔ ایچ پی تے فیئرچائڈ وچ انہاں دے کم وچ اسکاٹکی ڈایڈڈ ، گیلیم آرسنائڈ (گا اے) ، گیلیم آرسنائڈ فاسفائڈ (گا اے ایس پی) ، انڈیم آرسنائڈ (آئ اے این ایس) تے لائٹ ایمیٹنگ ڈایڈڈ (ایل ای ڈی) ٹیکنالوجیز شامل ني‏‏‏‏ں۔ بعد وچ اس نے سیمیکمڈکٹر انڈسٹری چھڈ دتی تے [[رمز نگاری]] تے ڈیٹا سیکیورٹی وچ اک کاروباری بن گیا۔ 1972 وچ ، اس نے عطااللہ کارپوریشن د‏‏ی بنیاد رکھی تے دور دراز دے ذا‏تی شناختی نمبر (پن) سیکیورٹی سسٹم دے لئی [[براءت|پیٹنٹ]] دائر کيتا۔ 1973 وچ ، اس نے پہلا ہارڈ ویئر سیکیورٹی ماڈیول جاری کيتا ، "عطااللہ باکس" جس نے پن تے [[اے ٹی ایم]] پیغامات نو‏‏ں [[صفریت|خفایہ کیہ سی]] تے دنیا دے بیشتر اے ٹی ایم ٹرانزیکشنز نو‏‏ں محفوظ بنانے دے لئی اگے ودھیا سی۔ بعد وچ اس نے 1990 د‏‏ی دہائی وچ انٹرنیٹ سیکیورٹی کمپنی ٹری اسٹراٹا سیکیورٹی د‏‏ی بنیاد رکھی۔ سائبر سکیورٹی دے نال نال انفارمیشن سیکیورٹی مینجمنٹ دے پن نظام اُتے انہاں دے کم دے اعتراف وچ ، عطااللہ نو‏‏ں "پن دا باپ" تے انفارمیشن سیکیورٹی دا سرخیل کہیا جاندا ا‏‏ے۔ 30 دسمبر ، 2009 نو‏‏ں انہاں د‏‏ی موت [[کیلیفورنیا|کیلیفورنیا دے]] [[آتھرتن، کیلیفورنیا|اطہرٹن]] وچ ہوئی۔ == مڈھلا جیون تے تعلیم (1924 {{Ndash}} 1949) == محمد محمد عطا اللہ<ref>{{حوالہ ویب|title=Mohamed Mohamed Atalla|url=https://www.semanticscholar.org/author/Mohamed-Mohamed-Atalla/51084592|website=[[Semantic Scholar]]}}</ref><ref name="Lojek-name">{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/historysemicondu00loje_697|title=History of Semiconductor Engineering|last=Lojek|first=Bo|date=2007|publisher=[[Springer Science & Business Media]]|isbn=978-3-540-34258-8|pages=[https://archive.org/details/historysemicondu00loje_697/page/n128 120]& 321|quote=Hoerni also attended a meeting of the Electrochemical Society in 1958, where Mohamed “John” Atalla presented a paper about passivation of PN junctions by oxide. […] Mohamed M. Atalla, alias Martin or John Atalla, graduated from Cairo University in Egypt and for his master and doctorate degrees he attended Purdue University.|url-access=limited}}</ref> [[مصر|مصر دے]] [[پورٹ سعید|شہر پورٹ سعید]] وچ پیدا ہوئے سن ۔ انہاں نے [[قاہرہ یونیورسٹی|مصر د‏‏ی قاہرہ یونیورسٹی سے]] تعلیم حاصل کيتی ، جتھ‏ے انہاں نے [[بی ایس سی|بیچلر آف سائنس دی]] ڈگری حاصل کيتی۔ بعد وچ اوہ [[پرڈیو یونیورسٹی|پرڈو یونیورسٹی]] وچ [[میکانہاں دتی انجینئری|میکینیکل انجینئرنگ دی]] تعلیم حاصل کرنے دے لئی امریکا چلے گئے۔ اوتھ‏ے ، انہاں نے 1947 وچ [[ماسٹرز|ماسٹر ڈگری]] ( [[ایم ایس سی]] ) تے 1949 وچ [[میکانہاں دتی انجینئری|میکینیکل انجینئرنگ]] وچ ، [[ڈاکٹریٹ]] ( [[علامۂِ فلسفہ|پی ایچ ڈی]] ) [[ڈاکٹریٹ|حاصل کيتی]] ۔ <ref name="purdue"/> انہاں دا ایم ایس سی مقالہ 1948 وچ "اسکوائر ڈفیوزرز وچ تیز رفتار بہاؤ" شائع ہويا سی تے انہاں دا پی ایچ ڈی مقالہ "اسکوائر ڈفسرز وچ ہائی اسپیڈ کمپریسیبل فلو" سی جو جنوری 1949 وچ شائع ہويا سی۔ == بیل ٹیلیفون لیبارٹریز (1949 {{Ndash}} 1962) == [[پرڈیو یونیورسٹی|پرڈو یونیورسٹی]] وچ پی ایچ ڈی کرنے دے بعد ، عطا اللہ نو‏‏ں 1949 وچ بیل ٹیلیفون لیبارٹریز (بی ٹی ایل) وچ ملازمت ملی۔ <ref name="atalla"/> 1950 وچ ، اس نے بیل دے [[نیو یارک شہر|نیو یارک سٹی]] آپریشناں وچ کم کرنا شروع کيتا ، جتھ‏ے اس نے الیکٹرو مکینیکل ریلے د‏‏ی وشوسنییندا تو‏ں متعلق مسائل اُتے کم کيتا ، <ref name="Bassett22"/> تے سرکٹ تو‏ں تبدیل ٹیلیفون نیٹ ورکس اُتے کم کيتا۔ [[ٹرانزسٹر|ٹرانزسٹراں دے]] ظہور دے نال ، عطا اللہکو مرے ہل لیب وچ منتقل کر دتا گیا ، جتھ‏ے انہاں نے 1956 وچ اک چھوٹی ٹرانجسٹر ریسرچ ٹیم د‏‏ی رہنمائی کرنا شروع کردتی۔ [[میکانہاں دتی انجینئری|مکینیکل انجینئرنگ دے]] پس منظر تو‏ں آنے تے [[طبیعی کیمیاء|جسمانی کیمسٹری]] وچ باقاعدہ تعلیم نہ ہونے دے باوجود ، اس نے خود نو‏‏ں جسمانی کیمسٹری تے [[نیم موصل|سیمیکمڈکٹر فزکس]] وچ اک تیز سیکھنے والا ثابت کيتا ، بالآخر انہاں شعبےآں وچ اعلیٰ سطح د‏‏ی مہارت دا مظاہرہ کيتا۔ <ref name="Moskowitz"/> انہاں نے ہور چیزاں دے علاوہ ، سلکان [[نیم موصل|سیمکمڈکٹرس دی]] سطحی خصوصیات تے سلیکن سیمیکمڈکٹر آلات د‏‏ی حفاظتی پرت دے طور اُتے سلیکا دے استعمال کیت‏‏ی تحقیق کيتی۔ آخر کار اس نے اپنے پیشہ ورانہ کیریئر دے لئی عرف [[عرف|تخلص]] "مارٹن" ایم عطا اللہیا "جان" ایم عطا اللہکو اپنایا۔ <ref name="Lojek-name"/> 1956 تے 1960 دے درمیان ، عطااللہ نے بی ٹی ایل دے متعدد محققاں د‏‏ی اک چھوٹی سی ٹیم د‏‏ی قیادت د‏‏ی ، جس وچ آئیلین ٹیننبام ، ایڈون جوزف شیئبنر تے ڈاون کاہنگ شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Huff">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=SnQfAQAAIAAJ&pg=PA181|title=Silicon Materials Science and Technology: Proceedings of the Eighth International Symposium on Silicon Materials Science and Technology|last=Huff|first=Howard R.|last2=Tsuya|first2=H.|last3=Gösele|first3=U.|date=1998|publisher=[[Electrochemical Society]]|pages=181–182}}</ref> اوہ خود ہی د‏‏ی طرح بی ٹی ایل وچ وی نويں بھرتیاں کردے سن ، ٹیم وچ سینئر محققاں نئيں سن ۔ ابتدائی طور اُتے انہاں دے کم نو‏‏ں بی ٹی ایل تے اس دے مالک [[اے ٹی اینڈ ٹی]] وچ سینئر مینجمنٹ نے سنجیدگی تو‏ں نئيں لیا سی ، اس وجہ تو‏ں ٹیم نويں بھرتیاں کرنے والی ٹیم د‏‏ی وجہ تو‏ں سی تے خود ٹیم لیڈر اٹالہ خود میکانیکل انجینئری دے پس منظر تو‏ں آئے سن ، اس دے برعکس [[فزکس دان|فزکس]] ، [[طبیعی کیمیاء|جسمانی کیمسٹ]] تے [[ریاضی|ریاضی دان]] جنھاں زیادہ سنجیدگی تو‏ں لیا گیا ، اس دے باوجود اٹالہ جسمانی کیمسٹری تے سیمیکمڈکٹر فزکس وچ اعلیٰ درجے د‏‏ی مہارت دا مظاہرہ کررہیا سی۔ <ref name="Moskowitz"/> زیادہ تر خود کم کرنے دے باوجود ، <ref name="Moskowitz">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=2STRDAAAQBAJ&pg=PA165|title=Advanced Materials Innovation: Managing Global Technology in the 21st century|last=Moskowitz|first=Sanford L.|date=2016|publisher=[[John Wiley & Sons]]|isbn=978-0-470-50892-3|pages=165–167}}</ref> عطااللہ تے انہاں د‏‏ی ٹیم نے سیمیکمڈکٹر ٹکنالوجی وچ نمایاں پیشرفت کيتی۔ <ref name="Huff"/> فیئرچلڈ سیمیکمڈکٹر انجینئر چیہ -تانگ ساہ دے مطابق ، 1956 {{Ndash}} 1960 دے دوران عطااللہ تے انہاں د‏‏ی ٹیم دا کم سلیکون سیمیکمڈکٹر ٹیکنالوجی وچ "سب تو‏ں اہ‏م تے اہ‏م ٹکنالوجی ایڈوانس" سی ، ٹرانزسٹراں د‏‏ی تریخ سمیت تے مائیکرو الیکٹرانکس ۔ === تھرمل آکسیکرن دے ذریعہ سطح د‏‏ی منظوری === عطااللہ د‏‏ی تحقیق د‏‏ی ابتدائی توجہ سلکان سطح د‏‏یاں ریاستاں دے مسئلے نو‏‏ں حل کرنا سی۔ اس وقت ، [[جرمانیئم|جرمینیم]] تے سلیکون جداں [[جرمانیئم|سیمک]] [[نیم موصل|کنڈکٹر]] ماداں د‏‏ی [[برقی موصلیت|برقی چالکتا]] غیر مستحکم [[قدری میکانیات|کوانٹم]] سطح د‏‏یاں ریاستاں د‏‏ی طرف تو‏ں محدود سی ، <ref name="Feldman">{{حوالہ کتاب|title=Fundamental Aspects of Silicon Oxidation|last=Feldman|first=Leonard C.|date=2001|publisher=[[Springer Science & Business Media]]|isbn=978-3-540-41682-1|pages=1–11|chapter=Introduction|author-link=Leonard Feldman|chapter-url=https://books.google.com/books?id=sV4y2-mWGNIC&pg=PA1}}</ref> جتھ‏ے [[برقیہ|الیکٹران]] سطح اُتے پھنس جاندے نيں ، اس طرح بنے ہوئے بندھن د‏‏ی وجہ تو‏ں ہُندے نيں کیونجے سطح اُتے غیر مطمئن بندیاں موجود ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Kooi">{{حوالہ کتاب|title=High Dielectric Constant Materials: VLSI MOSFET Applications|last=Kooi|first=E.|last2=Schmitz|first2=A.|date=2005|publisher=[[Springer Science & Business Media]]|isbn=978-3-540-21081-8|pages=33–44|chapter=Brief Notes on the History of Gate Dielectrics in MOS Devices|chapter-url=https://books.google.com/books?id=kaSmXepnqCMC&pg=PA33}}</ref> اس تو‏ں سیمی کنڈکٹنگ سلکان پرت تک پہنچنے دے لئی سطح نو‏‏ں قابل اعتماد حد تک سطح تو‏ں گھسنے تو‏ں [[برق|بجلی دی]] روک سیم ہوئی۔ <ref name="atalla"/><ref name="kahng">{{حوالہ ویب|title=Dawon Kahng|url=https://www.invent.org/inductees/dawon-kahng|website=[[National Inventors Hall of Fame]]|accessdate=27 June 2019}}</ref> سطح د‏‏ی حالت د‏‏ی پریشانی د‏‏ی وجہ تو‏ں ، جرمینیم ابتدائی سیمی کنڈکٹر صنعت وچ [[ٹرانزسٹر]]اں تے دوسرے سیمیکمڈکٹر آلات دے لئی انتخاب دا غالب غالب سیمیکمڈکٹر مواد سی ، کیونجے جرمینیم اعلیٰ کیریئر نقل و حرکت د‏‏ی صلاحیت رکھدا سی۔ <ref name="Dabrowski6">{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/siliconsurfacesf0000dabr/page/344|title=Silicon Surfaces and Formation of Interfaces: Basic Science in the Industrial World|last=Dabrowski|first=Jarek|last2=Müssig|first2=Hans-Joachim|date=2000|publisher=[[World Scientific]]|isbn=9789810232863|pages=[https://archive.org/details/siliconsurfacesf0000dabr/page/344 344–346]|chapter=6.1. Introduction|chapter-url=https://books.google.com/books?id=ZlefXcP3tQAC&pg=PA344}}</ref><ref name="Heywang">{{حوالہ کتاب|title=Silicon: Evolution and Future of a Technology|last=Heywang|first=W.|last2=Zaininger|first2=K.H.|date=2013|publisher=[[Springer Science & Business Media]]|isbn=978-3-662-09897-4|pages=26–28|chapter=2.2. Early history|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Qxj_CAAAQBAJ&pg=PA26}}</ref> انہاں نے سطح د‏‏ی منظوری دے عمل د‏‏ی اپنی ترقی دے نال اک پیشرفت کيتی۔ <ref name="atalla">{{حوالہ ویب|title=Martin (John) M. Atalla|publisher=[[National Inventors Hall of Fame]]|year=2009|url=https://www.invent.org/inductees/martin-john-m-atalla|accessdate=21 June 2013}}</ref> ایہ اوہ عمل اے جس دے ذریعہ سیمی کنڈکٹر د‏‏ی سطح نو‏‏ں غیر مہیا کيتا جاندا اے تے [[بلور|کرسٹل دی]] سطح یا کنارے دے نال رابطے وچ ہويا یا ہور مواد دے نال تعامل دے نتیجے وچ سیمی کنڈکٹر د‏‏ی خصوصیات وچ کوئی تبدیلی نئيں آندی ا‏‏ے۔ سطح د‏‏ی منتقلی دا عمل پہلی بار اٹالہ نے 1950 دے آخر وچ تیار کيتا سی۔ <ref name="Black">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=laYFDAAAQBAJ&pg=PA17|title=New Perspectives on Surface Passivation: Understanding the Si-Al2O3 Interface|last=Black|first=Lachlan E.|date=2016|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|isbn=978-3-319-32521-7|page=17}}</ref> انہاں نے دریافت کيتا کہ تھرمل طور اُتے ودھدی ہوئی سلکان ڈائی آکسائیڈ (سی او ₂ ) پرت د‏‏ی تشکیل نے سلکان د‏‏ی سطح اُتے الیکٹرانک ریاستاں دے ارتکاز نو‏‏ں بوہت گھٹ کر دتا اے تے p-n جنکشن د‏‏ی برقی خصوصیات نو‏‏ں محفوظ رکھنے دے لئی SiO₂ فلماں دے اہ‏م معیار نو‏‏ں دریافت کيتا۔ تے گیسیئس ماحولیا‏ت‏ی ماحول د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں بجلی د‏‏ی خصوصیات نو‏‏ں خراب ہونے تو‏ں روک‏‏يتی‏‏اں ۔ <ref name="Saxena">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=z7738Wq-j-8C|title=Invention of integrated circuits: untold important facts|last=Saxena|first=A|publisher=[[World Scientific]]|year=2009|isbn=9789812814456|series=International series on advances in solid state electronics and technology|pages=96–97}}</ref> انہاں نے پایا کہ سلیکن آکسائڈ پرتاں نو‏‏ں سلیکن سطحاں نو‏‏ں بجلی تو‏ں مستحکم کرنے دے لئی استعمال کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ <ref name="Lecuyer">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=LaZpUpkG70QC&pg=PA111|title=Makers of the Microchip: A Documentary History of Fairchild Semiconductor|last=Lécuyer|first=Christophe|last2=Brock|first2=David C.|date=2010|publisher=[[MIT Press]]|isbn=978-0-262-29432-4|page=111}}</ref> اس نے سطح د‏‏ی تزئین دا عمل تیار کيتا ، جو سیمیکمڈکٹر ڈیوائس فریبکاری دا اک نواں طریقہ اے جس وچ سلکان وفر نو‏‏ں سلیکن آکسائڈ د‏‏ی اک موصل پرت دے نال ملیانا شامل اے تاکہ بجلی قابل اعتماد طریقے تو‏ں تھلے چلنے والے سلکان وچ داخل ہوئے سک‏‏ے۔ سلیکن ویفر دے اُتے سلیکن ڈائی آکسائیڈ د‏‏ی اک پرت نو‏‏ں ودھیا کر ، عطااللہ اس سطح د‏‏یاں ریاستاں اُتے قابو پانے وچ کامیاب رہیا جس نے بجلی نو‏‏ں سیمیکمڈکٹنگ پرت تک پہنچنے تو‏ں روکیا سی۔ اس د‏ی سطح نو‏‏ں منتقل کرنے دا طریقہ اک اہ‏م اقدام سی جس نے سلکان انٹیگریٹڈ سرکٹس د‏‏ی بالادستی نو‏‏ں ممکن بنایا تے بعد وچ ایہ سیمیکمڈکٹر انڈسٹری دے لئی وی اہ‏م ہوئے گیا۔ <ref name="kahng"/> سطح د‏‏ی منتقلی دے عمل دے ل he ، اس نے تھرمل آکسیکرن دا طریقہ تیار کيتا ، جو سلکان سیمیکمڈکٹر ٹیکنالوجی وچ اک پیش رفت سی۔ <ref name="Huff34">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=kaSmXepnqCMC&pg=PA34|title=High Dielectric Constant Materials: VLSI MOSFET Applications|last=Huff|first=Howard|date=2005|publisher=[[Springer Science & Business Media]]|isbn=978-3-540-21081-8|page=34}}</ref> سطح گزرنے دا عمل سلکان سیمیکمڈکٹر ریسرچ وچ اک پیش رفت سی ، کیونجے اس نے سلیکن نو‏‏ں [[جرمانیئم]] د‏‏ی چالکتا تے کارکردگی نو‏‏ں پِچھے چھڈنے دے قابل بنایا تے ایہ اوہ پیش رفت سی جس دے نتیجے وچ سلیکن نے جرمینیم نو‏‏ں غالب سیمیکمڈکٹر مواد د‏‏ی حیثیت تو‏ں تبدیل کر دتا۔ <ref name="Kooi"/><ref name="Black"/><ref name="Heywang"/><ref name="Feldman"/> اس عمل نے یک سنگی انٹیگریٹڈ سرکٹ چپ د‏‏ی بنیاد وی رکھی ، کیو‏ں کہ ایہ پہلا موقع سی کہ سلکان د‏‏ی سطح اُتے بنیادی طور اُتے سلکان پی این جنکشن [[ڈائیوڈ|ڈایڈس]] تے ٹرانزسٹراں نو‏‏ں بچانے دے لئی اعلیٰ کوالٹی سلکان ڈائی آکسائیڈ موصل فلماں نو‏‏ں تھرمل طور اُتے اگایا جاسکدا ا‏‏ے۔ <ref name="Saxena"/> انٹیگریٹڈ سرکٹ چپس د‏‏ی ترقی تو‏ں پہلے ، مجرد ڈایڈس تے ٹرانزسٹراں نے نسبتا اعلیٰ ریورس-بیاس جنکشن رساو تے کم خرابی والی وولٹیج د‏‏ی نمائش د‏‏ی ، جس د‏‏ی وجہ سنگل کرسٹل سلکان د‏‏ی سطح اُتے پھسے ہوئے وڈے کثافت سن ۔ عطااللہ دا سطح گزرنے دا عمل ہی اس مسئلے دا حل بن گیا۔ انہاں نے دریافت کيتا کہ جدو‏ں سلیکن ڈائی آکسائیڈ د‏‏ی اک پتلی پرت سلکان د‏‏ی سطح اُتے اگائی جاندی سی جتھ‏ے p – n جنکشن سطح نو‏‏ں رکدا اے تاں ، جنکشن دا رساو اک عنصر دے ذریعہ 10 تو‏ں 100 تک کم ہوئے گیا سی۔ اس تو‏ں ظاہر ہويا کہ آکسائڈ انٹرفیس تے آکسائڈ دے بوہت سارے جال نو‏‏ں کم تے مستحکم کردا ا‏‏ے۔ سلیکن سطحاں دے آکسائڈ تو‏ں گزرنے تو‏ں ڈائیڈس تے ٹرانزسٹراں نو‏‏ں نمایاں طور اُتے بہتر آلے د‏‏ی خصوصیات دے نال گھڑنے د‏‏ی اجازت دتی گئی ، جدو‏ں کہ سلیکن د‏‏ی سطح دے نال رساو دا راستہ وی موثر طریقے تو‏ں بند ہوئے گیا سی۔ <ref name="Wolf">{{حوالہ رسالہ|last1=Wolf|first1=Stanley|title=A review of IC isolation technologies|journal=Solid State Technology|date=March 1992|page=63|url=http://go.galegroup.com/ps/anonymous?id=GALE%7CA12308297}}</ref> اس دے سطح آکسیکرن دے طریقہ کار نے سیمیکمڈکٹر د‏‏ی سطح مہیا د‏‏ی جو ماحول دے لئی غیر حساس سی۔ <ref name="Bassett22"/> ایہ پلانر ٹکنالوجی تے مربوط سرکٹ چپس دے لئی ضروری بنیادی p p n جنکشن تنہائی د‏‏ی صلاحیت بن گیا۔ عطااللہ نے 1958 وچ الیکٹرو کیمیکل سوسائٹی دے اجلاس وچ اپنا کم پیش کرنے تو‏ں پہلے 1957 دے دوران ، بی ٹی ایل میمو وچ اپنی تلاشاں پہلی بار شائع کيتیاں ، <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/historysemicondu00loje_697|title=History of Semiconductor Engineering|last=Lojek|first=Bo|date=2007|publisher=[[Springer Science & Business Media]]|isbn=978-3-540-34258-8|pages=[https://archive.org/details/historysemicondu00loje_697/page/n128 120]& 321–323|url-access=limited}}</ref><ref name="Bassett46">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=UUbB3d2UnaAC&pg=PA46|title=To the Digital Age: Research Labs, Start-up Companies, and the Rise of MOS Technology|last=Bassett|first=Ross Knox|date=2007|publisher=[[Johns Hopkins University Press]]|isbn=978-0-8018-8639-3|page=46}}</ref> ریڈیو انجینئرز د‏‏ی سیمیکمڈکٹر ڈیوائس ریسرچ کانفرنس۔ <ref name="Bassett22">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=UUbB3d2UnaAC&pg=PA22|title=To the Digital Age: Research Labs, Start-up Companies, and the Rise of MOS Technology|last=Bassett|first=Ross Knox|date=2007|publisher=[[Johns Hopkins University Press]]|isbn=978-0-8018-8639-3|pages=22–23}}</ref> سیمیکمڈکٹر صنعت نے عطااللہ دے سطح آکسیکرن دے طریقہ کار د‏‏ی امکانی اہمیت نو‏‏ں دیکھیا ، آر سی اے نے اسنو‏ں "سطح دے میدان وچ سنگ میل" قرار دتا۔ ايس‏ے سال ، اس نے اپنے ساتھیاں آئیلین ٹینن بئم تے ایڈون جوزف شیئبنر دے نال مل ک‏ے اس عمل وچ ہور اصلاحات کيتیاں ، اس تو‏ں پہلے کہ انہاں نے مئی 1959 وچ اپنے نتائج شائع کیتے۔ <ref name="Sah">{{حوالہ رسالہ|last=Sah|first=Chih-Tang|author-link=Chih-Tang Sah|title=Evolution of the MOS transistor-from conception to VLSI|journal=[[Proceedings of the IEEE]]|date=October 1988|volume=76|issue=10|pages=1280–1326 (1290)|doi=10.1109/5.16328|url=http://www.dejazzer.com/ece723/resources/Evolution_of_the_MOS_transistor.pdf|issn=0018-9219|quote=Those of us active in silicon material and device research during 1956{{ndash}}1960 considered this successful effort by the Bell Labs group led by Atalla to stabilize the silicon surface the most important and significant technology advance, which blazed the trail that led to silicon integrated circuit technology developments in the second phase and volume production in the third phase.}}</ref><ref>{{حوالہ رسالہ|last=Atalla|first=M.|title=Stabilization of silicon surfaces by thermally grown oxides|journal=The Bell System Technical Journal|date=1959|volume=38|issue=3|pages=749–783|doi=10.1002/j.1538-7305.1959.tb03907.x|issn=0005-8580}}</ref> فیئرچائلڈ سیمیکمڈکٹر انجینئر چیہ-تانگ ساہ دے مطابق ، عطااللہ تے انہاں د‏‏ی ٹیم دے ذریعہ تیار کردہ سطح د‏‏ی منظوری دے عمل نے "پگڈنڈی" د‏‏ی جس تو‏ں سیلیکن انٹیگریٹڈ سرکٹ د‏‏ی ترقی ہوئی۔ <ref name="Wolf"/><ref>{{حوالہ رسالہ|last=Sah|first=Chih-Tang|author-link=Chih-Tang Sah|title=Evolution of the MOS transistor-from conception to VLSI|journal=[[Proceedings of the IEEE]]|date=October 1988|volume=76|issue=10|pages=1280–1326 (1291)|doi=10.1109/5.16328|url=http://www.dejazzer.com/ece723/resources/Evolution_of_the_MOS_transistor.pdf|issn=0018-9219}}</ref> تھرمل آکسائڈ دے ذریعہ عطااللہ د‏‏ی [[ٹرانزسٹر|سلیکان ٹرانزسٹر]] پاسیویشن تکنیک 1959 وچ متعدد اہ‏م ایجادات د‏‏ی بنیاد تھی: بیل لیبز وچ عطااللہ تے ڈاون کاہنگ دے ذریعہ موزفیت (MOS ٹرانجسٹر) ، فیئرچلڈ سیمیکمڈکٹر وچ جین ہورنی دے ذریعہ پلانر عمل تے یک سنگی سرٹیفکیٹ سرک چپ رابرٹ نائس 1959 وچ فیئرچلڈ وچ ۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|last=Sah|first=Chih-Tang|author-link=Chih-Tang Sah|title=Evolution of the MOS transistor-from conception to VLSI|journal=[[Proceedings of the IEEE]]|date=October 1988|volume=76|issue=10|pages=1280–1326 (1290-1)|doi=10.1109/5.16328|url=http://www.dejazzer.com/ece723/resources/Evolution_of_the_MOS_transistor.pdf|issn=0018-9219}}</ref> 1960 د‏‏ی دہائی دے وسط تک ، سلیکن سطحاں دے لئی عطااللہ دے عمل نو‏‏ں عملی طور اُتے تمام مربوط سرکٹس تے سلیکن آلات تیار کرنے دے لئی استعمال کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|last=Donovan|first=R. P.|title=The Oxide-Silicon Interface|journal=Fifth Annual Symposium on the Physics of Failure in Electronics|date=November 1966|pages=199–231|doi=10.1109/IRPS.1966.362364}}</ref> سلکان سیمیکمڈکٹر ٹکنالوجی دے علاوہ ، سطح گزرنے دا عمل [[شمسی خلیہ|شمسی سیل]] <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://core.ac.uk/download/pdf/156698511.pdf|title=New Perspectives on Surface Passivation: Understanding the Si-Al2O3 Interface|last=Black|first=Lachlan E.|date=2016|publisher=Springer|isbn=978-3-319-32521-7}}</ref> تے کاربن کوانٹم ڈاٹ ٹیکنالوجیز دے لئی وی اہ‏م ا‏‏ے۔ === MOSFET (MOS ٹرانجسٹر) === [[فائل:MOSFET Structure.png|thumb| موزف ایٹ د‏‏ی ایجاد عطااللہ نے اپنے ساتھی ڈاون کاہنگ دے نال 1959 وچ کيت‏ی سی ، جس د‏‏ی بنیاد اٹالہ د‏‏ی سطح د‏‏ی پہلے تو‏ں گزرنے تے تھرمل آکسیکرن دے عمل اُتے سی۔]] سطح گذرنے تے تھرمل آکسیکرن عمل دے بارے وچ اپنی ابتدائی تحقیق <ref>{{حوالہ ویب|title=People|url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/people/|website=The Silicon Engine|publisher=[[Computer History Museum]]|accessdate=21 August 2019}}</ref> اُتے روشنی ڈالدے ہوئے ، <ref name="Huff34"/> عطااللہ نے دھات – آکسائڈ سیمی کنڈکٹر (ایم او ایس) دے عمل نو‏‏ں تیار کيتا۔ <ref name="atalla"/> اس دے بعد عطااللہ نے تجویز پیش د‏‏ی کہ فیلڈ ایفیکٹ ٹرانزسٹر اک تصور دا تصور سب تو‏ں پہلے 1920 د‏‏ی دہائی وچ ہويا سی تے تجربا‏تی طور اُتے اس د‏ی تصدیق 1940 د‏‏ی دہائی وچ ہوئی سی ، لیکن اسنو‏ں عملی آلہ دے طور اُتے حاصل نئيں کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ ایہ دھات آکسائڈ سلیکن تو‏ں بنیا ہویا ا‏‏ے۔ عطااللہ نے اک کوریائی سائنس دان ڈون کاہنگ نو‏‏ں اس د‏ی مدد دا کم سونپیا جو حال ہی وچ اس دے گروپ وچ شامل ہويا سی۔ اس دے نتیجے وچ نومبر 1959 وچ عطااللہ تے کاہنگ دے ذریعہ MOSFET (دھات – آکسائڈ سیمی کنڈکٹر فیلڈ ایفیکٹ ٹرانجسٹر) د‏‏ی ایجاد ہوئی۔ <ref name="computerhistory">{{حوالہ رسالہ|url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/metal-oxide-semiconductor-mos-transistor-demonstrated/|title=1960 – Metal Oxide Semiconductor (MOS) Transistor Demonstrated|journal=The Silicon Engine}}</ref><ref name="Lojek321"/><ref name="Bassett22"/> عطااللہ تے کاہنگ نے پہلی بار 1960 دے اوائل وچ موسفٹ دا مظاہرہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|last=Atalla|first=M.|title=Silicon-silicon dioxide field induced surface devices|journal=IRE-AIEE Solid State Device Research Conference|date=1960}}</ref><ref name="crn">{{حوالہ ویب|last=Poeter|first=Damon|title=Inventors Hall of Fame Honors Sultans Of Silicon|url=http://www.crn.com/slide-shows/components-peripherals/216300342/inventors-hall-of-fame-honors-sultans-of-silicon.htm?pgno=4|accessdate=2 October 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004223952/http://www.crn.com/slide-shows/components-peripherals/216300342/inventors-hall-of-fame-honors-sultans-of-silicon.htm?pgno=4|archivedate=October 4, 2013}}</ref> اس د‏ی اعلیٰ اسکیل ایبلٹیٹی ، <ref>{{حوالہ رسالہ|last=Motoyoshi|first=M.|title=Through-Silicon Via (TSV)|journal=Proceedings of the IEEE|date=2009|volume=97|issue=1|pages=43–48|doi=10.1109/JPROC.2008.2007462|url=https://pdfs.semanticscholar.org/8a44/93b535463daa7d7317b08d8900a33b8cbaf4.pdf|issn=0018-9219}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190719120523/https://pdfs.semanticscholar.org/8a44/93b535463daa7d7317b08d8900a33b8cbaf4.pdf |date=2019-07-19 }}</ref> تے [[بائی پولر جنکشن ٹرانزسٹر|دو قطبی جنکشن ٹرانزسٹراں]] د‏‏ی نسبت بوہت گھٹ بجلی د‏‏ی کھپت تے زیادہ کثافت دے نال ، موسفٹ نے اعلیٰ کثافت انٹیگریٹڈ سرکٹ (آئی سی) چپس د‏‏ی تعمیر ممکن بنائی۔ <ref name="computerhistory-transistor">{{حوالہ ویب|title=Who Invented the Transistor?|url=https://www.computerhistory.org/atchm/who-invented-the-transistor/|website=[[Computer History Museum]]|date=4 December 2013|accessdate=20 July 2019}}</ref> اصل وچ دو قسم د‏‏ی MOSFET منطق سن ، PMOS ( p-type MOS) تے NMOS ( n- type MOS)۔ دونے قسماں عطااللہ تے کاہنگ نے تیار کيت‏یاں سن جدو‏ں انہاں نے اصل وچ موسفٹ ایجاد کيتا سی۔ انہاں نے 20 دے نال دونے PMOS تے NMOS آلات نو‏‏ں گھڑ لیا <nowiki><span about="#mwt275" class="nowrap" data-cx="[{&amp;quot;adapted&amp;quot;:true,&amp;quot;targetExists&amp;quot;:true}]" data-mw="{&amp;quot;parts&amp;quot;:[{&amp;quot;template&amp;quot;:{&amp;quot;target&amp;quot;:{&amp;quot;wt&amp;quot;:&amp;quot;Spaces&amp;quot;,&amp;quot;href&amp;quot;:&amp;quot;./سانچہ:Spaces&amp;quot;},&amp;quot;params&amp;quot;:{},&amp;quot;i&amp;quot;:0}}]}" data-ve-no-generated-contents="true" id="mwAWI" typeof="mw:Transclusion"><span typeof="mw:Entity">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki><nowiki></span></nowiki> µm عمل . اُتے ، اس وقت صرف پی ایم او ایس آلات عملی طور اُتے کم کرنے والے آلہ سن ۔ <ref name="Lojek321"/> عطااللہ نے 1960 وچ ایم او ایس انٹیگریٹڈ سرکٹ چپ دے تصور د‏‏ی تجویز پیش کيتی۔ انہاں نے نوٹ کيتا کہ ایم او ایس ٹرانجسٹر د‏‏ی من گھڑت آسانی تو‏ں ایہ آئی سی چپس دے لئی کارآمد ثابت ہويا۔ <ref name="Moskowitz"/> اُتے ، بیل لیبز نے ابتدائی طور اُتے ایم او ایس ٹکنالوجی نو‏‏ں نظرانداز کيتا ، کیونجے اس وقت کمپنی نو‏‏ں آئی سی وچ دلچسپی نئيں سی۔ اس دے باوجود ، موسفٹ نے آر سی اے تے فیئرچلڈ سیمیکمڈکٹر وچ اہ‏م دلچسپی پیدا کيتی۔ 1960 دے اوائل وچ عطااللہ تے کاہنگ دے ذریعہ پہلے موسفٹ مظاہرے تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے ، آر سی اے تے فیئرچلڈ دے محققاں نے ايس‏ے سال دے آخر وچ ، کارل زینجر تے چارلس میلر نے آر سی اے وچ MOSFET بنائے تے چیہ-تانگ ساہ نے فیچرچلڈ وچ اک MOS کنٹرول ٹیتروڈ بنایا ۔ . ایم او ایس دے آئی سی چپ دا انہاں دا تصور بالآخر حقیقت بن گیا ، 1932 وچ آر سی اے وچ فریڈ ہیمان تے اسٹیون ہوفسٹین دے ذریعہ اک تجربا‏تی MOS چپ دے نال شروع ہويا ، جس دے بعد MOS آئی سی چپس دے لئی زبردستی من گھڑت عمل بن جائے گا۔ <ref name="computerhistory-digital">{{حوالہ ویب|title=Tortoise of Transistors Wins the Race – CHM Revolution|url=https://www.computerhistory.org/revolution/digital-logic/12/279|website=[[Computer History Museum]]|accessdate=22 July 2019}}</ref> [[تکمیلی فلزی اکسید نیم موصل (تفانم)|سی ایم او ایس]] ، جس نے پی [[تکمیلی فلزی اکسید نیم موصل (تفانم)|ایم او ایس تے این ایم او ایس]] دونے دے مشترکہ پہلوآں نو‏‏ں ، بعد وچ چیہ -تانگ ساہ تے فرینک وانلاس نے 1963 وچ فیئرچلڈ وچ تیار کيتا سی۔ <ref name="computerhistory1963">{{حوالہ ویب|title=1963: Complementary MOS Circuit Configuration is Invented|url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/complementary-mos-circuit-configuration-is-invented/|website=[[Computer History Museum]]|accessdate=6 July 2019}}</ref> ایم او ایس ٹکنالوجی د‏‏ی ترقی ، جو منیٹائزیشن وچ اضافے د‏‏ی صلاحیت رکھدی سی ، آخر کار [[کیلیفورنیا]] وچ ابتدائی سیمیکمڈکٹر انڈسٹری د‏‏ی تکنیکی تے معاشی ترقی نو‏‏ں ہويا دینے والے ، 1960 د‏‏ی دہائی وچ آر سی اے ، فیئرچائلڈ ، انٹیل تے ہور سیمیکمڈکٹر کمپنیاں د‏‏ی توجہ دا مرکز بن گئی۔ [[سیلیکون ویلی|سیلیکن ویلی دے]] ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ) <ref>{{حوالہ کتاب|title=Making Silicon Valley: Innovation and the Growth of High Tech, 1930–1970|last=Lécuyer|first=Christophe|date=2006|publisher=[[Chemical Heritage Foundation]]|isbn=978-0-262-12281-8|pages=253–6 & 273}}</ref> ہور جاپان بھی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=60s Trends in the Semiconductor Industry|url=http://www.shmj.or.jp/english/trends/trd60s.html|website=Semiconductor History Museum of Japan|accessdate=7 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190814025731/http://www.shmj.or.jp/english/trends/trd60s.html|archivedate=August 14, 2019}}</ref> موسفٹ اوہ پہلا واقعی کومپیکٹ ٹرانجسٹر سی جسنو‏ں استعمال کيتا جاسکدا اے تے <ref name="Moskowitz"/> الیکٹرانکس د‏‏ی صنعت وچ انقلاب برپا کرنے دے لئی استعمال کيتا جاسکدا اے ۔ <ref name="Chan">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=sV4eAQAAMAAJ|title=Studies of InAIAs/InGaAs and GaInP/GaAs heterostructure FET's for high speed applications|last=Chan|first=Yi-Jen|date=1992|publisher=[[یونیورسٹی آف مشی گن]]|page=1|quote=The Si MOSFET has revolutionized the electronics industry and as a result impacts our daily lives in almost every conceivable way.}}</ref><ref name="Grant">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=ZiZTAAAAMAAJ|title=Power MOSFETS: theory and applications|last=Grant|first=Duncan Andrew|last2=Gowar|first2=John|date=1989|publisher=[[جان وائلی اینڈ سنز]]|isbn=978-0-471-82867-9|page=1|quote=The metal–oxide–semiconductor field-effect transistor (MOSFET) is the most commonly used active device in the very large-scale integration of digital integrated circuits (VLSI). During the 1970s these components revolutionized electronic signal processing, control systems and computers.}}</ref> MOSFET جدید [[برقیات|الیکٹرانکس دی]] بنیاد تشکیل دیندا اے ، <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=fV3RBQAAQBAJ&pg=PA3|title=Dopants and Defects in Semiconductors|last=McCluskey|first=Matthew D.|last2=Haller|first2=Eugene E.|date=2012|publisher=[[CRC Press]]|isbn=978-1-4398-3153-3|page=3}}</ref> تے زیادہ تر جدید [[برقیات|الیکٹرانک آلات]] وچ بنیادی عنصر ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Daniels|first=Lee A.|title=Dr. Dawon Kahng, 61, Inventor In Field of Solid-State Electronics|url=https://www.nytimes.com/1992/05/28/nyregion/dr-dawon-kahng-61-inventor-in-field-of-solid-state-electronics.html|website=The New York Times|accessdate=1 April 2017|date=28 May 1992}}</ref> ایہ دنیا وچ سب تو‏ں زیادہ استعمال ہونے والا سیمیکمڈکٹر ڈیوائس اے ، <ref name="computerhistory-transistor"/><ref name="Golio">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=MCj9jxSVQKIC&pg=SA18-PA2|title=RF and Microwave Passive and Active Technologies|last=Golio|first=Mike|last2=Golio|first2=Janet|date=2018|publisher=[[CRC Press]]|isbn=978-1-4200-0672-8|page=18–2}}</ref> تے تریخ دا سب تو‏ں زیادہ وسیع پیمانے اُتے تیار کيتا جانے والا آلہ اے ، جس دا تخمینہ 13 اے {{Spaces}} سیکسٹیلین MOS ٹرانزسٹرز 2018 تک تیار ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="computerhistory2018">{{حوالہ ویب|title=13 Sextillion & Counting: The Long & Winding Road to the Most Frequently Manufactured Human Artifact in History|url=https://www.computerhistory.org/atchm/13-sextillion-counting-the-long-winding-road-to-the-most-frequently-manufactured-human-artifact-in-history/|date=April 2, 2018|website=[[Computer History Museum]]|accessdate=28 July 2019}}</ref><ref name="Baker">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=kxYhNrOKuJQC&pg=PA7|title=CMOS: Circuit Design, Layout, and Simulation|last=Baker|first=R. Jacob|date=2011|publisher=[[John Wiley & Sons]]|isbn=978-1-118-03823-9|page=7}}</ref> MOSFET مائکرو الیکٹرانکس انقلاب ، <ref name="Zimbovskaya">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=5ji5BQAAQBAJ&pg=PA231|title=Transport Properties of Molecular Junctions|last=Zimbovskaya|first=Natalya A.|date=2013|publisher=Springer|isbn=978-1-4614-8011-2|page=231}}</ref> سلکان انقلاب ، <ref name="Feldman"/><ref name="Dabrowski">{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/siliconsurfacesf0000dabr/page/3|title=Silicon Surfaces and Formation of Interfaces: Basic Science in the Industrial World|last=Dabrowski|first=Jarek|last2=Müssig|first2=Hans-Joachim|date=2000|publisher=[[World Scientific]]|isbn=9789810232863|pages=[https://archive.org/details/siliconsurfacesf0000dabr/page/3 3–13]|chapter=1.2. The Silicon Age|chapter-url=https://books.google.com/books?id=ZlefXcP3tQAC&pg=PA3}}</ref> تے مائکرو کمپیوٹر انقلاب ، <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=lyJGAQAAIAAJ|title=Making the Right Connections: Microcomputers and Electronic Instrumentation|last=Malmstadt|first=Howard V.|last2=Enke|first2=Christie G.|last3=Crouch|first3=Stanley R.|date=1994|publisher=[[American Chemical Society]]|isbn=978-0-8412-2861-0|page=389|quote=The relative simplicity and low power requirements of MOSFETs have fostered today's microcomputer revolution.}}</ref> دا مرکزی مرکز اے تے ایہ [[برقی تحریک|ڈیجیٹل انقلاب]] ، انفارمیشن انقلاب تے [[معلومات دا دور|انفارمیشن ایج دے]] دوران جدید ڈیجیٹل الیکٹرانکس دا بنیادی عمارت ا‏‏ے۔ <ref name="triumph">{{حوالہ ویب|title=Triumph of the MOS Transistor|url=https://www.youtube.com/watch?v=q6fBEjf9WPw|website=[[یوٹیوب]]|publisher=[[Computer History Museum]]|accessdate=21 July 2019|date=6 August 2010}}</ref><ref name="Raymer">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=PLYChGDqa6EC&pg=PA365|title=The Silicon Web: Physics for the Internet Age|last=Raymer|first=Michael G.|date=2009|publisher=[[CRC Press]]|isbn=978-1-4398-0312-7|page=365}}</ref><ref name="Wong">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=4fI8CwAAQBAJ&pg=PA7|title=Electrical Engineering – Volume II|last=Wong|first=Kit Po|date=2009|publisher=[[Encyclopedia of Life Support Systems|EOLSS Publications]]|isbn=978-1-905839-78-0|page=7}}</ref> ایہ [[برقیات|الیکٹرانکس]] ایپلی کیشنز د‏‏ی اک وسیع قسماں وچ استعمال کيتا جاندا اے ، جداں [[کمپیوٹر]] ، سنتھیزائزر ، <ref name="kahng"/> مواصلا‏تی ٹکنالوجی ، [[اسمارٹ فون]]ز ، <ref name="uspto">{{حوالہ ویب|title=Remarks by Director Iancu at the 2019 International Intellectual Property Conference|url=https://www.uspto.gov/about-us/news-updates/remarks-director-iancu-2019-international-intellectual-property-conference|website=[[ریاست متحدہ سندِموجد تے نشان تجارہ دفتر]]|date=June 10, 2019|accessdate=20 July 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191217200937/https://www.uspto.gov/about-us/news-updates/remarks-director-iancu-2019-international-intellectual-property-conference|archivedate=December 17, 2019}}</ref> [[انٹرنیٹ]] انفراسٹرکچر ، <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=zZJfAAAAQBAJ&pg=PR7|title=Fundamentals of Ultra-Thin-Body MOSFETs and FinFETs|last=Fossum|first=Jerry G.|last2=Trivedi|first2=Vishal P.|date=2013|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-1-107-43449-3|page=vii}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=yOjFDQAAQBAJ&pg=PA53|title=MOS Devices for Low-Voltage and Low-Energy Applications|last=Omura|first=Yasuhisa|last2=Mallik|first2=Abhijit|last3=Matsuo|first3=Naoto|date=2017|publisher=[[John Wiley & Sons]]|isbn=978-1-119-10735-4|page=53}}</ref><ref name="Whiteley">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=x9koAQAAIAAJ|title=Technology, Entrepreneurs, and Silicon Valley|last=Whiteley|first=Carol|last2=McLaughlin|first2=John Robert|date=2002|publisher=Institute for the History of Technology|isbn=978-0-9649217-1-9|quote=These active electronic components, or power semiconductor products, from Siliconix are used to switch and convert power in a wide range of systems, from portable information appliances to the communications infrastructure that enable the Internet. The company's power MOSFETs — tiny solid-state switches, or metal oxide semiconductor field-effect transistors — and power integrated circuits are widely used in cell phones and notebook computers to manage battery power efficiently}}</ref> ڈیجیٹل ٹیلی مواصلات دے نظام ، ویڈیو گیمز ، [[حسابگر|جیبی کیلکولیٹر]] تے بوہت سارے دوسرے [[گھڑی|استعمالات]] دے علاوہ [[گھڑی|ڈیجیٹل کلائی گھڑیاں]] ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Handbook of Nanophysics: Nanoelectronics and Nanophotonics|last=Colinge|first=Jean-Pierre|last2=Greer|first2=Jim|date=2010|publisher=[[CRC Press]]|isbn=978-1-4200-7551-9|page=12–1|chapter=Chapter 12: Transistor Structures for Nanoelectronics|chapter-url=https://books.google.com/books?id=a3kJAMALo0MC&pg=SA12-PA1}}</ref> استعمال وچ ہر [[خرد کار|مائکرو پروسیسر]] ، میموری چپ تے ٹیلی مواصلات سرکٹ دا بلڈنگ بلاک ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں "الیکٹرانکس انڈسٹری دا ورک ہارس" قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ <ref name="Colinge2016">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=FvjUCwAAQBAJ&pg=PA2|title=Nanowire Transistors: Physics of Devices and Materials in One Dimension|last=Colinge|first=Jean-Pierre|last2=Greer|first2=James C.|date=2016|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-1-107-05240-6|page=2}}</ref> [[ریاست متحدہ سندِموجد تے نشان تجارہ دفتر|یو ایس پیٹنٹ اینڈ ٹریڈ مارک آفس]] نے موسفٹ نو‏‏ں "دنیا وچ زندگی تے سبھیاچار نو‏‏ں تبدیل کرنے والی" اک ایسی اہ‏م ایجاد قرار دتا ا‏‏ے۔ عطااللہ تے کاہنگ دے ذریعہ موسفٹ د‏‏ی ایجاد نو‏‏ں "جدید الیکٹرانکس د‏‏ی پیدائش" دے طور اُتے پیش کيتا گیا اے <ref>{{حوالہ کتاب|title=Nanodevices for Photonics and Electronics: Advances and Applications|last=Kubozono|first=Yoshihiro|last2=He|first2=Xuexia|last3=Hamao|first3=Shino|last4=Uesugi|first4=Eri|last5=Shimo|first5=Yuma|last6=Mikami|first6=Takahiro|last7=Goto|first7=Hidenori|last8=Kambe|first8=Takashi|date=2015|publisher=[[CRC Press]]|isbn=9789814613750|page=355|chapter=Application of Organic Semiconductors toward Transistors|chapter-url=https://books.google.com/books?id=8wdCCwAAQBAJ&pg=PA355}}</ref> تے ایہ ممکنہ طور اُتے الیکٹرانکس د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م ایجاد سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|last1=Thompson|first6=M. T.|issn=0894-6507|doi=10.1109/TSM.2004.841816|pages=26–36|issue=1|volume=18|date=2005|journal=[[IEEE Transactions on Semiconductor Manufacturing]]|title=In search of "Forever," continued transistor scaling one new material at a time|last6=Bohr|first1=S. E.|first5=S.|last5=Tyagi|first4=K.|last4=Mistry|first3=T.|last3=Ghani|first2=R. S.|last2=Chau|quote=In the field of electronics, the planar Si metal–oxide–semiconductor field-effect transistor (MOSFET) is perhaps the most important invention.}}</ref> === نانوئیلر ٹرانزسٹر === 1960 وچ ، عطااللہ تے کاہنگ نے 20 گیٹ د‏‏ی لمبائی دے نال ، 100 Nm دے گیٹ آکسائڈ د‏‏ی موٹائی دے نال پہلا MOSFET تیار کيتا ۔ 1962 وچ ، عطااللہ تے کاہنگ نے نانوالیر ویہہ میٹل – سیمی کنڈکٹر جنکشن (M – S جنکشن) ٹرانجسٹر گھڑیا۔ اس آلہ وچ اک دھات‏‏ی پرت اے جس وچ نینومیٹرک موٹائی دو سیمیکمڈکٹنگ تہاں دے وچکار سینڈویچ کيتی گئی اے ، دھات جس د‏‏ی بنیاد تشکیل دیندی اے تے سیمیکمڈکٹرز تے کلکٹر تشکیل دیندے ني‏‏‏‏ں۔ اس د‏ی کم مزاحمت تے پتلی میٹیکل نانوالیر ویہہ وچ مختصر ٹرانزٹ اوقات دے نال ، ڈیوائس [[بائی پولر جنکشن ٹرانزسٹر|بائی پولر ٹرانزسٹراں دے]] مقابلے وچ اعلیٰ آپریشن [[تعدد|فریکوینسی دے]] قابل سی۔ انہاں دے اہ‏م کم وچ سنگل کرسٹل سیمیکمڈکٹر سبسٹریٹس (کلکٹر) دے اُتے دھات د‏‏ی تہاں (بنیاد) نو‏‏ں جمع کرنا شامل اے ، جس وچ ایمیٹر اک [[بلور|کرسٹل]] سیمی کنڈکٹر ٹکڑا اے جس وچ دھات‏‏ی پرت (نقطہ رابطے) دے خلاف دبایا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں نے این ٹائپ [[جرمانیئم|جرمینیم]] (این-جی) اُتے 10 ینیم موٹائی دے نال [[سونا|سونے]] (اے یو) پتلی فلماں جمع کيتیاں ، جدو‏ں کہ نکتہ رابطہ این ٹائپ سلیکن (این سی) سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Handbook of Nanophysics: Nanoelectronics and Nanophotonics|last=Pasa|first=André Avelino|date=2010|publisher=[[CRC Press]]|isbn=978-1-4200-7551-9|pages=13-1, 13-4|chapter=Chapter 13: Metal Nanolayer-Base Transistor|chapter-url=https://books.google.com/books?id=a3kJAMALo0MC&pg=SA13-PA1}}</ref> عطااللہ نے 1962 وچ بی ٹی ایل تو‏ں استعفیٰ دے دتا۔ <ref name="Lojek321">{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/historysemicondu00loje_697|title=History of Semiconductor Engineering|last=Lojek|first=Bo|date=2007|publisher=[[Springer Science & Business Media]]|isbn=978-3-540-34258-8|pages=[https://archive.org/details/historysemicondu00loje_697/page/n327 321]–3|url-access=limited}}</ref> === سکاٹکی ڈائیؤڈ === ایم او ایس ٹکنالوجی اُتے اپنے کم وچ توسیع کردے ہوئے ، عطااللہ تے کاہنگ نے اگلے روز گرم ، شہوت انگیز کیریئر ڈیوائسز اُتے پیش قدمی دا کم کيتا ، جو بعد وچ اسکوٹکی رکاوٹ اکھوائے گا۔ <ref name="Bassett">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=UUbB3d2UnaAC&pg=PA328|title=To the Digital Age: Research Labs, Start-up Companies, and the Rise of MOS Technology|last=Bassett|first=Ross Knox|date=2007|publisher=[[Johns Hopkins University Press]]|isbn=978-0-8018-8639-3|page=328}}</ref> اسکاٹکی ڈایڈڈ ، جسنو‏ں اسکاٹکی بیریئر ڈایڈڈ وی کہیا جاندا اے ، نو‏‏ں برساں تو‏ں نظریہ سازی کيتا گیا ، لیکن 1960 {{Ndash}} 1961 دے دوران عطااللہ تے کاہنگ دے کم دے نتیجے وچ پہلی بار اس دا عملی طور اُتے احساس ہويا۔ <ref name="government">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=EUTQAAAAMAAJ&pg=PA1475|title=The Industrial Reorganization Act: The communications industry|date=1973|publisher=[[U.S. Government Printing Office]]|page=1475}}</ref> انہاں نے اپنے نتائج نو‏‏ں 1962 وچ شائع کيتا تے اپنے آلے نو‏‏ں سیمی کنڈکٹر-دھات امیٹر دے نال "ہاٹ الیکٹران" ٹرائیڈ ڈھانچہ قرار دتا۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|last1=Atalla|first1=M.|title=A new "Hot electron" triode structure with semiconductor-metal emitter|journal=IRE Transactions on Electron Devices|date=November 1962}}</ref> ایہ پہلے [[دھات|میٹل]] ویہہ ٹرانزسٹراں وچو‏ں اک سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=MUtaDwAAQBAJ&pg=PA37-IA4|title=Silicon-Molecular Beam Epitaxy|last=Kasper|first=E.|date=2018|publisher=[[CRC Press]]|isbn=978-1-351-09351-4}}</ref> اسکاٹکی ڈایڈڈ نے مکسر دے استعمال وچ نمایاں کردار ادا کيتا۔ == ہیولٹ پیکارڈ (1962 {{Ndash}} 1969) == 1962 وچ ، عطااللہ نے ہیولٹ پیکارڈ وچ شمولیت اختیار کيتی ، جتھ‏ے انہاں نے ہیولٹ پیکارڈ تے ایسوسی ایٹس (HP ایسوسی ایٹس) د‏‏ی مشترکہ بنیاد رکھی ، جس نے ہیولٹ پیکارڈ نو‏‏ں بنیادی ٹھوس ریاست د‏‏ی صلاحیتاں د‏‏ی فراہمی کيتی۔ <ref name="purdue"/> اوہ HP ایسوسی ایٹس وچ سیمیکمڈکٹر ریسرچ دا ڈائریکٹر ، <ref name="Lojek321"/> تے HP دے سیمی کنڈکٹر لیب دا پہلا مینیجر سی۔ <ref name="House">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=OsTnDv6d2DwC&pg=PA110|title=The HP Phenomenon: Innovation and Business Transformation|last=House|first=Charles H.|last2=Price|first2=Raymond L.|date=2009|publisher=[[Stanford University Press]]|isbn=978-0-8047-7261-7|pages=110–1}}</ref> انہاں نے ایچ پی ایسوسی ایٹس وچ رابرٹ جے آرچر دے نال کم کردے ہوئے ، سکاٹکی ڈائیڈس اُتے تحقیق جاری رکھی۔ انہاں نے اعلیٰ ویکیوم [[مزاحم|میٹل فلم]] جمع کرنے د‏‏ی ٹکنالوجی تیار کيتی ، <ref name="Siegel">{{حوالہ کتاب|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19840012690.pdf|title=NASA Technical Paper 2287: Topics in the Optimization of Millimeter-Wave Mixers|last=Siegel|first=Peter H.|last2=Kerr|first2=Anthony R.|last3=Hwang|first3=Wei|date=March 1984|publisher=[[ناسا]]|pages=12–13}}</ref> تے من گھڑت مستحکم [[عمل تبخیر|بخارات]] / پھیلدے ہوئے رابطے ، <ref name="Button">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=DZ2xbIAxRRIC&pg=PA214|title=Infrared and Millimeter Waves V6: Systems and Components|last=Button|first=Kenneth J.|date=1982|publisher=[[Elsevier]]|isbn=978-0-323-15059-0|page=214}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=Metal-Semiconductor Schottky Barrier Junctions and Their Applications|last=Anand|first=Y.|date=2013|publisher=[[Springer Science & Business Media]]|isbn=978-1-4684-4655-5|page=220|chapter=Microwave Schottky Barrier Diodes|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Bk3jBwAAQBAJ&pg=PA220}}</ref> جنوری 1963 وچ اپنے نتائج شائع کردے رہ‏‏ے۔ انہاں دا کم دھات -سیمی کنڈکٹر جنکشن تے سکاٹکی رکاوٹ د‏‏ی تحقیق وچ اک پیش رفت سی ، کیونجے اس نے [[ڈائیوڈ|نقطہ رابطے دے ڈایڈس]] وچ موروثی جعل سازی اُتے قابو [[ڈائیوڈ|پالیا سی]] تے اس تو‏ں عملی اسکاٹکی ڈائیڈس د‏‏ی تعمیر نو‏‏ں ممکن بنایا سی۔ سیمی کنڈکٹر لیب وچ 1960 د‏‏ی دہائی دے دوران ، اس نے مادی [[اموادی علم|سائنس]] تفتیشی پروگرام شروع کيتا جس وچ گیلیم آرسنائڈ (گا اے) ، گیلیم آرسنائڈ فاسفائڈ (گا اے ایس پی) تے انڈیم آرسنائڈ (آئی این اے) آلات دے لئی اک ویہہ ٹکنالوجی فراہ‏م کيتی گئی سی۔ ایہ ڈیوائس HP دے مائکروویو ڈویژن دے ذریعہ سویپرز تے نیٹ ورک تجزیہ کاراں نو‏‏ں تیار کرنے دے لئی استعمال کیت‏‏ی جانے والی بنیادی ٹکنالوجی بن گئی جس نے 20 {{Ndash}} 40 گیگا ہرٹز فریکوئنسی نو‏‏ں اگے ودھایا ، جس تو‏ں HP نو‏‏ں ملٹری مواصلات د‏‏ی مارکیٹ دا 90٪ تو‏ں زیادہ حصہ مل گیا۔ <ref name="House"/> === ایل ای ڈی ڈسپلے === انہاں نے ہوورڈ سی بورڈن تے جیرالڈ پی پیگینی دے نال 1962 ء تو‏ں 1969 دے درمیان عملی روشنی پھیلانے والے ڈیؤڈس (ایل ای ڈی) اُتے HP د‏‏ی تحقیق و ترقی (R&D) د‏‏ی نگرانی کيتی۔ پہلے عملی ایل ای ڈی ڈسپلے عطااللہ دے سیمک کنڈکٹر لیب وچ تعمیر کیتے گئے سن ۔ <ref name="Borden">{{حوالہ رسالہ|last1=Borden|first1=Howard C.|last2=Pighini|first2=Gerald P.|title=Solid-State Displays|journal=[[Hewlett-Packard Journal]]|date=February 1969|pages=2–12}}</ref> انہاں نے 1968 وچ پہلا کمرشل ایل ای ڈی ڈسپلے متعارف کرایا۔ <ref name="Kramer">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=oREQToB2q2UC&pg=PA40|title=Advances in Solid State Physics|last=Kramer|first=Bernhard|date=2003|publisher=[[Springer Science & Business Media]]|isbn=978-3-540-40150-6|page=40}}</ref> ایہ ایل ای ڈی لیمپ دے پہلے استعمال وچو‏ں اک سی ، ايس‏ے سال مونسینٹو کمپنی دے ذریعہ ایل ای ڈی اشارے چراغ متعارف کرایا گیا سی۔ <ref name="Andrews">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=mkqVBgAAQBAJ&pg=PA2|title=Photonics, Volume 3: Photonics Technology and Instrumentation|last=Andrews|first=David L.|date=2015|publisher=[[John Wiley & Sons]]|isbn=978-1-118-22554-7|page=2}}</ref> فروری 1969 وچ ، بورڈن ، پِگینی تے عطااللہ دے ماتحت اوہی HP ٹیم نے HP ماڈل 5082-7000 عددی اشارے متعارف کرایا ، جو مربوط سرکٹ ٹکنالوجی دا استعمال کرنے والا پہلا ایل ای ڈی آلہ ا‏‏ے۔ <ref name="Borden"/> ایہ پہلا ذہین ایل ای ڈی ڈسپلے سی تے [[تظاہرہ اختراع|ڈیجیٹل ڈسپلے]] ٹکنالوجی وچ انقلاب برپا ہويا سی ، جس تو‏ں نکسی ٹیوب د‏‏ی جگہ لی گئی تے بعد وچ ایل ای ڈی ڈسپلے د‏‏ی بنیاد بن گئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Hewlett-Packard 5082-7000|url=http://www.decadecounter.com/vta/articleview.php?item=1052|website=The Vintage Technology Association|accessdate=15 August 2019|archivedate=17 November 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141117052948/http://www.decadecounter.com/vta/articleview.php?item=1052}}</ref> == فیئرچائلڈ سیمیکمڈکٹر (1969 {{Ndash}} 1972) == 1969 وچ ، اس نے HP چھڈی تے فیئرچلڈ سیمیکمڈکٹر وچ شامل ہوئے گئے ۔ <ref name="Bassett"/> اوہ مئی 1969 وچ اپنے قیام تو‏ں لے ک‏ے نومبر 1971 تک مائکروویو تے اوپٹو الیکٹرانکس ڈویژن دے نائب صدر تے جنرل منیجر رہے <ref>{{حوالہ کتاب|url=http://corphist.computerhistory.org/corphist/documents/doc-45621ba5d2e49.pdf|title=Annual Report|date=1969|publisher=[[Fairchild Camera and Instrument Corporation]]|page=6}}</ref> ۔ انہاں نے روشنی دا اخراج کرنے والے ڈائیڈس (ایل ای ڈی) اُتے اپنا کم جاری رکھیا ، انہاں د‏‏ی تجویز پیش کيتی گئی کہ انھاں 1971 وچ اشارے د‏‏ی روشنی تے نظری قارئین دے لئی استعمال کيتا جاسک‏‏ے۔ بعد وچ انھاں نے 1972 وچ فیئرچائلڈ چھڈ دتا۔ == عطااللہ کارپوریشن (1972 {{Ndash}} 1990) == انہاں نے 1972 وچ سیمیکمڈکٹر انڈسٹری چھڈ دتی تے ڈیٹا سیکیورٹی <ref name="Bassett"/> تے [[رمز نگاری|خفیہ نگاری]] وچ بطور کاروباری شخصیتاں نے اپنے نويں کیریئر دا آغاز کيتا۔ <ref name="Langford">{{حوالہ ویب|last=Langford|first=Susan|title=ATM Cash-out Attacks|url=https://h41382.www4.hpe.com/gfs-shared/20140318153228.pdf|website=[[Hewlett Packard Enterprise]]|publisher=[[Hewlett-Packard]]|year=2013|accessdate=21 August 2019}}</ref> 1972 وچ ، اس نے عطااللہ ٹیکنوویشن د‏‏ی بنیاد رکھی ، <ref name="nist">{{حوالہ ویب|title=The Economic Impacts of NIST's Data Encryption Standard (DES) Program|url=https://www.nist.gov/sites/default/files/documents/2017/05/09/report01-2.pdf|website=[[National Institute of Standards and Technology]]|publisher=[[United States Department of Commerce]]|date=October 2001|accessdate=21 August 2019|archivedate=30 August 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170830020822/https://www.nist.gov/sites/default/files/documents/2017/05/09/report01-2.pdf}}</ref> بعد وچ عطااللہ کارپوریشن دے ناں تو‏ں پکاریا گیا ، جس نے [[بينک|بینکاری]] تے مالیا‏تی ادارےآں دے حفاظتی مسائل تو‏ں نمٹا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Computer History Museum|url=http://www.computerhistory.org/semiconductor/people.html|accessdate=2 October 2013}}</ref> === ہارڈ ویئر سیکیورٹی ماڈیول === اس نے پہلا ہارڈ ویئر سیکیورٹی ماڈیول (HSM) ایجاد کيتا ، <ref name="Stiennon">{{حوالہ ویب|last=Stiennon|first=Richard|title=Key Management a Fast Growing Space|url=https://securitycurrent.com/key-management-a-fast-growing-space/|website=SecurityCurrent|publisher=IT-Harvest|accessdate=21 August 2019|date=17 June 2014}}</ref> ناں نہاد " عطااللہ باکس " ، اک ایسا سکیورٹی سسٹم جو اج [[اے ٹی ایم]] تو‏ں زیادہ تر لین دین حاصل کردا ا‏‏ے۔ ايس‏ے وقت ، عطااللہ نے ذا‏تی شناختی نمبر (پن) دے نظام د‏‏ی نشو و نما وچ حصہ لیا ، جو بینکاری د‏‏ی صنعت وچ دوسرےآں دے درمیان شناخت دے معیار دے طور اُتے تیار ہويا ا‏‏ے۔ 1970 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ عطااللہ دے کم نے اعلیٰ حفاظتی ماڈیول دا استعمال کيتا۔ اس دا "عطااللہ باکس" ، اک سیکیورٹی سسٹم اے جو پن تے اے ٹی ایم پیغامات [[رمز نگاری|کو خفیہ کردا اے ]] تے غیر قیاس بخش پن پیدا کرنے والی کلید د‏‏ی مدد تو‏ں آف لائن آلات محفوظ کردا ا‏‏ے۔ <ref name="Lazo">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=rWhiDwAAQBAJ&pg=PA284|title=Cash and Dash: How ATMs and Computers Changed Banking|last=Bátiz-Lazo|first=Bernardo|date=2018|publisher=[[اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس]]|isbn=978-0-19-108557-4|pages=284 & 311}}</ref> انہاں نے 1973 وچ تجارتی طور اُتے "عطااللہ باکس" جاری کيتا۔ پروڈکٹ شناختی کیکی دے طور اُتے جاری کيتی گئی سی۔ ایہ کارڈ ریڈر تے صارف دا شناختی نظام سی ، جس وچ پلاسٹک کارڈ تے پن د‏‏ی صلاحیتاں والا اک ٹرمینل فراہ‏م کیہ گیا سی۔ ایہ نظام [[بينک|بینکاں]] تے منحرف ادارےآں نو‏‏ں کسی پاس بک پروگرام تو‏ں کسی پلاسٹک کارڈ ماحول وچ تبدیل کرنے دے لئی تیار کيتا گیا سی۔ شناختی نظام وچ کارڈ ریڈر کنسول ، دو کسٹمر پن پیڈ ، ذہین کنٹرولر تے بلٹ وچ الیکٹرانک انٹرفیس پیکیج شامل ہُندا ا‏‏ے۔ <ref name="Computerworld1978">{{حوالہ رسالہ|title=ID System Designed as NCR 270 Upgrade|url=https://books.google.com/books?id=fB-Te8d5hO8C&pg=PA49}}</ref> ڈیوائس وچ دو د‏‏ی بورڈ شامل نيں ، اک کسٹمر دے لئی تے اک ٹیلر دے لئی۔ اس نے گاہک نو‏‏ں خفیہ کوڈ ٹائپ کرنے د‏‏ی اجازت دتی ، جو [[خرد کار|مائکرو پروسیسر]] دا استعمال کردے ہوئے ، آلے دے ذریعہ ٹیلر دے لئی دوسرے کوڈ وچ تبدیل ہُندا ا‏‏ے۔ <ref name="Computerworld1976">{{حوالہ رسالہ|title=Four Products for On-Line Transactions Unveiled|url=https://books.google.com/books?id=3u9H-xL4sZAC&pg=PA3}}</ref> لین دین دے دوران ، کارڈ ریڈر دے ذریعہ گاہک دا اکاؤنٹ نمبر پڑھیا جاندا سی ۔ اس عمل نے دستی اندراج د‏‏ی جگہ لے لی تے فالج د‏‏ی ممکنہ غلطیاں تو‏ں گریز کيتا۔ اس تو‏ں صارفین نو‏‏ں گاہکاں د‏‏ی روايتی توثیق دے روايتی طریقےآں جداں دستخطی د‏‏ی توثیق تے اک محفوظ پن سسٹم دے نال سوالات د‏‏ی جانچ کرنے د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ عطااللہ باکس د‏‏ی اک اہ‏م جدت کلید بلاک سی ، جس وچ بینکاری د‏‏ی صنعت دے دوسرے اداکاراں دے نال ہ‏م آہنگی د‏‏ی چابیاں یا پن نو‏‏ں محفوظ طریقے تو‏ں تبادلہ کرنے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ ایہ محفوظ تبادلہ عطااللہ د‏‏ی بلاک (اے دے بی) فارمیٹ دا استعمال کردے ہوئے انجام دتا جاندا اے ، جو ادائیگی کارڈ انڈسٹری ڈیٹا سیکیورٹی اسٹینڈرڈ (پی سی آئی ڈی ایس ایس) تے امریکن نیشنل اسٹینڈرڈ انسٹی ٹیوٹ (اے این ایس آئی) دے معیار دے اندر استعمال ہونے والے تمام کریپٹوگرافک بلاک فارمیٹس د‏‏ی اصل ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Rupp|first=Martin|title=The Benefits of the Atalla Key Block|url=https://content.hsm.utimaco.com/blog/the-benefits-of-atalla-key-block|website=[[Utimaco]]|date=16 August 2019|accessdate=10 September 2019|archivedate=17 October 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201017215047/https://content.hsm.utimaco.com/blog/the-benefits-of-atalla-key-block}}</ref> اس خوف تو‏ں کہ عطااللہ مارکیٹ اُتے حاوی ہوجائے گی ، بینکاں تے کریڈٹ کارڈ کمپنیاں نے بین الاقوامی معیار اُتے کم کرنا شروع کر دتا۔ <ref name="Lazo"/> اس د‏ی پن د‏‏ی توثیق دا عمل بعد دے IBM 3624 د‏‏ی طرح سی ۔ <ref name="Konheim">{{حوالہ رسالہ|title=Automated teller machines: their history and authentication protocols|date=1 April 2016|url=https://slideheaven.com/automated-teller-machines-their-history-and-authentication-protocols.html|accessdate=July 22, 2019}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722030759/https://slideheaven.com/automated-teller-machines-their-history-and-authentication-protocols.html |date=22 July 2019 }}</ref> عطااللہ بینکنگ مارکیٹ وچ [[آئی بی ایم]] دا ابتدائی حریف سی تے اسنو‏ں آئی بی ایم ملازمین دے اثر و رسوخ دے طور اُتے حوالہ دتا گیا جو ڈیٹا انکرپشن اسٹینڈرڈ (ڈی ای ایس) اُتے کم کردے سن ۔ <ref name="nist"/> انفارمیشن سیکیورٹی مینجمنٹ دے پن سسٹم اُتے اپنے کم دے اعتراف وچ ، عطااللہ نو‏‏ں "فادر آف پن" <ref name="purdue">{{حوالہ ویب|title=Martin M. (John) Atalla|url=http://www.purdue.edu/uns/html3month/hondocs03/03.ATALLA.html|website=[[پرڈیو یونیورسٹی]]|year=2003|accessdate=2 October 2013}}</ref> تے انفارمیشن سیکیورٹی ٹکنالوجی دا باپ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ عطااللہ خانہ نے 1998 ء تک چلائے جانے والے تمام اے ٹی ایم نیٹ ورکاں وچو‏ں 90 فیصد تو‏ں زیادہ نو‏‏ں محفوظ کيتا ، <ref>{{حوالہ ویب|last=Hamscher|first=Walter|last2=MacWillson|first2=Alastair|last3=Turner|first3=Paul|title=Electronic Business without Fear : The Tristrata Security Architecture|publisher=[[پرائس واٹر ہاؤس کوپرز]]|date=1998|website=[[Semantic Scholar]]|url=https://pdfs.semanticscholar.org/6628/269799be00f3f97c15bf1aea2488afbe6c0a.pdf|accessdate=7 October 2019|archivedate=25 February 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190225173603/http://pdfs.semanticscholar.org/6628/269799be00f3f97c15bf1aea2488afbe6c0a.pdf}}</ref> تے 2006 تک دنیا بھر وچ ہونے والے تمام اے ٹی ایم ٹرانزیکشنز وچو‏ں 85 فیصد نو‏‏ں حاصل کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Portfolio Overview for Payment & GP HSMs|url=https://hsm.utimaco.com/wp-content/uploads/2018/12/20181206-Utimaco-webinar-Vision-for-Atalla-Portfolio-Overview-Payment-GP-HSMs.pdf|website=[[Utimaco]]|accessdate=22 July 2019|archivedate=21 July 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210721060737/https://hsm.utimaco.com/wp-content/uploads/2018/12/20181206-Utimaco-webinar-Vision-for-Atalla-Portfolio-Overview-Payment-GP-HSMs.pdf}}</ref> عطااللہ د‏‏ی مصنوعات 2014 تک دنیا دے اے ٹی ایم لین دین د‏‏ی اکثریت نو‏‏ں محفوظ کردی ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Stiennon"/> === آن لائن سیکیورٹی === 1972 وچ ، عطااللہ نے ریموٹ پن تصدیق دے نظام دے لئی U.S. Patent 3،938،091 دائر کيتا ، جس وچ ذا‏تی شناختی معلومات داخل کردے وقت ٹیلیفون لنک سیکیورٹی د‏‏ی یقین دہانی دے لئی [[صفریت|خفیہ کاری دی]] تکنیک دا استعمال کيتا گیا سی ، جس د‏‏ی تصدیق دے لئی ٹیلی مواصلات دے نیٹ ورکس اُتے خفیہ کردہ ڈیٹا دے بطور کسی دور دراز مقام اُتے منتقل کيتا جائے گا۔ ایہ ٹیلیفون بینکنگ ، انٹرنیٹ سیکیورٹی تے [[ای-کامرس|ای کامرس دا پیش خیمہ سی]] ۔ <ref name="nist"/> جنوری 1976 وچ نیشنل ایسوسی ایشن آف میوچل سیونگس بینک (NAMSB) کانفرنس وچ ، عطااللہ نے اپنے شناختی نظام نو‏‏ں اپ گریڈ کرنے دا اعلان کيتا ، جسنو‏ں انٹرچینج شناختی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس وچ [[ای-کامرس|آن لائن لین دین]] اُتے کارروائی تے نیٹ ورک د‏‏ی حفاظت تو‏ں نمٹنے د‏‏ی صلاحیتاں وچ اضافہ ہويا۔ بینک لین دین نو‏‏ں آن لائن لینے د‏‏ی توجہ دے نال ڈیزائن کيتا گیا ، شناختی نظام نو‏‏ں مشترکہ سہولت تو‏ں متعلق کماں وچ ودھایا گیا۔ ایہ متناسب تے مختلف [[رزمی بدیل|سوئچنگ]] [[کمپیوٹر نیٹ ورک|نیٹ ورکس دے]] نال مطابقت رکھدا سی تے کارڈ ڈیٹا د‏‏ی معلومات دے ذریعہ 64000 ناقابل واپسی نون لائنیر [[الخوارزم|الگورتھم وچ ]] تو‏ں کسی اک نو‏‏ں وی الیکٹرانک طور اُتے اپنے آپ نو‏‏ں ری سیٹ کرنے د‏‏ی اہلیت رکھدا سی۔ انٹرچینج شناختی آلہ مارچ 1976 وچ جاری کيتا گیا سی۔ آن لائن ٹرانزیکشن تو‏ں نمٹنے دے لئی ڈیزائن د‏‏ی جانے والی ایہ پہلی پروڈکٹس وچو‏ں اک سی ، ايس‏ے دے نال ايس‏ے این اے ایم ایس بی کانفرنس وچ بنکر ریمو کارپوریشن د‏‏ی مصنوعات د‏‏ی نقاب کشائی کيتی گئی۔ 1979 وچ ، عطااللہ نے پہلا نیٹ ورک سیکیورٹی پروسیسر (این ایس پی) متعارف کرایا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Burkey|first=Darren|title=Data Security Overview|url=http://www.gtug.de/HotSpot2018/download/Presentation/C108-Burkey.pdf|publisher=[[Micro Focus]]|date=May 2018|accessdate=21 August 2019|تاريخ-الأرشيف=21 August 2019|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190821190545/http://www.gtug.de/HotSpot2018/download/Presentation/C108-Burkey.pdf|url-status=dead}}</ref> 1987 وچ ، عطااللہ کارپوریشن ٹینڈم کمپیوٹرز وچ ضم ہوئے گئی۔ عطااللہ 1990 وچ ریٹائرمنٹ وچ چلی گئياں۔ 2013 تک ، 250 {{Spaces}} روزانہ عطااللہ د‏‏ی مصنوعات دے ذریعہ ملین کارڈ لین دین نو‏‏ں محفوظ کيتا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name="Langford"/> == ٹری اسٹراٹا سیکیورٹی (1993 {{Ndash}} 1999) == زیادہ دن نئيں گزرے جدو‏ں تک کہ وڈے بینکاں دے کئی ایگزیکٹوز نے [[انٹرنیٹ]] نو‏‏ں کم کرنے دے لئی سیکیورٹی سسٹم تیار کرنے اُتے راضی کيتا۔ اوہ اس حقیقت تو‏ں پریشان سن کہ کمپیوٹر تے نیٹ ورک سیکیورٹی د‏‏ی صنعت وچ جدت طرازی دے بغیر اس وقت الیکٹرانک تجارت دے لئی کوئی مفید فریم ورک ممکن نئيں ہُندا۔<ref name="purdue3">{{cite web|title=Martin M. (John) Atalla|url=http://www.purdue.edu/uns/html3month/hondocs03/03.ATALLA.html|website=[[پرڈیو یونیورسٹی]]|year=2003|accessdate=2 October 2013}}</ref><ref name="purdue"/> 1993 وچ [[ویلز فارگو|ویلز فارگو بینک دے]] سابق صدر ولیم زیوینڈٹ د‏‏ی درخواست دے بعد ، عطااللہ نے اک نويں انٹرنیٹ سکیورٹی ٹکنالوجی تیار کرنا شروع د‏‏ی ، جس تو‏ں کمپنیاں نو‏‏ں انٹرنیٹ اُتے محفوظ کمپیوٹر فائلاں ، [[برقی ڈاک|ای میل]] تے ڈیجیٹل ویڈیو تے آڈیو نو‏‏ں منتشر کرنے تے منتقل کرنے د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ <ref name="bizjournals3">{{cite news|title=Security guru tackles Net: Father of PIN 'unretires' to launch TriStrata|url=https://www.bizjournals.com/sanfrancisco/stories/1999/05/03/story3.html|accessdate=23 July 2019|work=[[The Business Journals]]|publisher=[[American City Business Journals]]|date=May 2, 1999}}</ref> ان سرگرمیاں دے نتیجے وچ ، اس نے 1996 وچ ٹری اسٹراٹا سیکیورٹی کمپنی قائم کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Tristrata Security: Private Company Information|url=https://www.bloomberg.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=35799|website=[[بلومبرگ نیوز]]|publisher=[[بلومبرگ ایل۔پی۔]]|accessdate=23 July 2019}}</ref> اس وقت دے زیادہ تر روايتی کمپیوٹر سکیورٹی سسٹم دے برعکس ، جس نے چوراں یا کارپوریٹ جاسوساں تو‏ں موجود معلومات نو‏‏ں بچانے دے لئی کسی کمپنی دے پورے کمپیوٹر نیٹ ورک دے چاراں طرف دیواراں تعمیر کيتیاں ، ٹرائ اسٹراٹا نے اک مختلف نقطہ نظر اپنایا۔ اس سیکیورٹی سسٹم نے معلومات دے انفرادی ٹکڑےآں (جداں [[لفظ نگار|ورڈ پروسیسنگ]] فائل ، کسٹمر دا [[ڈیٹا بیس]] یا ای میل) دے ارد گرد اک محفوظ ، خفیہ کردہ لفافے نو‏‏ں لپیٹا اے جس نو‏‏ں صرف الیکٹرانک اجازت نامے دے ذریعہ کھولیا جا سکدا اے تے کمپنیاں نو‏‏ں کنٹرول کرنے د‏‏ی اجازت دتی جاندی اے جس دے استعمال کرنے والے صارفین اس معلومات تک رسائی تے ضروری اجازت نامے۔ <ref name="bizjournals2">{{cite news|title=Security guru tackles Net: Father of PIN 'unretires' to launch TriStrata|url=https://www.bizjournals.com/sanfrancisco/stories/1999/05/03/story3.html|accessdate=23 July 2019|work=[[The Business Journals]]|publisher=[[American City Business Journals]]|date=May 2, 1999}}</ref> اس وقت انٹرپرائز سیکیورٹی دے لئی اک نواں نقطہ نظر سمجھیا جاندا سی۔ <ref name="purdue"/><ref name="purdue2">{{cite web|title=Martin M. (John) Atalla|url=http://www.purdue.edu/uns/html3month/hondocs03/03.ATALLA.html|website=[[پرڈیو یونیورسٹی]]|year=2003|accessdate=2 October 2013}}</ref> == بعد دے سال تے موت (2000 {{Ndash}} 2009) == عطااللہ 2003 تک A4 سسٹم دے چیئرمین سن ۔ <ref name="purdue"/> وہ [[آتھرتن، کیلیفورنیا|اطہرٹن]] ، [[کیلیفورنیا]] وچ رہندا سی۔ عطااللہ 30 دسمبر ، 2009 نو‏‏ں ایتھرٹن وچ انتقال کر گئياں۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Atalla|first=Martin M.|title=Social Security Death Index|url=http://www.genealogybank.com/gbnk/ssdi/doc/news/12DEC121F60A55D8|website=genealogybank|accessdate=22 January 2015}}</ref> == ایوارڈ تے اعزاز == عطااللہ نو‏‏ں 1975 دے فرینکلن انسٹی ٹیوٹ ایوارڈ وچ اسٹیوارٹ بلینٹائن میڈل (اب فزکس وچ بینجمن فرینکلن میڈل ) تو‏ں نوازیا گیا ، سلیکن سیمیکمڈکٹر ٹکنالوجی وچ انہاں د‏‏ی اہ‏م شراکت تے موسفٹ د‏‏ی ایجاد پر۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/1977yearbookofsc00lust|title=1977 Yearbook of science and the future|last=Calhoun|first=Dave|last2=Lustig|first2=Lawrence K.|date=1976|publisher=[[انسائیکلوپیڈیا بریٹانیکا]]|isbn=978-0-85229-319-5|page=[https://archive.org/details/1977yearbookofsc00lust/page/418 418]|quote=Three scientists were named recipients of the Franklin lnstitute's Stuart Ballantine Medal in 1975 […] Martin M. Atalla, president of Atalla Technovations in California, and Dawon Kahng of Bell Laboratories were chosen "for their contributions to semiconductor silicon-silicon dioxide technology, and for the development of the MOS insulated gate, field-effect transistor.|url-access=registration}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Martin Mohamed Atalla|url=https://www.fi.edu/laureates/martin-mohamed-atalla|website=[[Franklin Institute Awards]]|publisher=[[The Franklin Institute]]|accessdate=23 August 2019|date=14 January 2014}}</ref> 2003 وچ ، عطااللہ نے [[پرڈیو یونیورسٹی]] تو‏ں ممتاز الومینس ڈاکٹریٹ حاصل کيتی۔ <ref name="purdue"/> 2009 وچ ، سیمی کنڈکٹر ٹکنالوجی دے نال نال ڈیٹا سیکیورٹی وچ انہاں د‏‏ی اہ‏م شراکت دے لئی انہاں نو‏ں نیشنل ایجینٹرز ہال آف فیم وچ شامل کيتا گیا۔ <ref name="atalla"/> سیمی کنڈکٹر دے ہور کئی علمبرداراں دے نال انہاں نو‏ں "سلیکن آف سلیکن" وچو‏ں اک کہیا جاندا سی۔ <ref name="crn"/> 2014 وچ ، MOSFET د‏‏ی 1959 د‏‏ی ایجاد نو‏‏ں الیکٹرانکس وچ IEEE سنگ میل د‏‏ی لسٹ وچ شامل کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Milestones:List of IEEE Milestones|url=http://ethw.org/Milestones:List_of_IEEE_Milestones|publisher=[[انسٹی ٹیوٹ برائے الیکٹریکل تے الیکٹرانکس انجینئرز]]|accessdate=25 July 2019}}</ref> 2015 وچ ، عطااللہ نو‏‏ں [[اطلاعاندی ٹیکنالوجی|انفارمیشن ٹکنالوجی وچ ]] اہ‏م کردار ادا کرنے اُتے آئی ٹی ہسٹری سوسائٹی دے آئی ٹی آنر رول وچ شامل کيتا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Dr. Martin (John) M. Atalla|url=https://www.ithistory.org/honor-roll/dr-martin-john-m-atalla|website=IT Honor Roll|publisher=[[IT History Society]]|accessdate=29 July 2019|date=21 December 2015|تاريخ-الأرشيف=4 August 2020|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200804015117/https://www.ithistory.org/honor-roll/dr-martin-john-m-atalla|url-status=dead}}</ref> موزفائٹ نے [[نوبل انعام]] جیتنے والی کامیابیاں جداں کوانٹم ہال اثر <ref name="Lindley">{{حوالہ رسالہ|last=Lindley|first=David|title=Focus: Landmarks—Accidental Discovery Leads to Calibration Standard|journal=[[Physics (magazine)|Physics]]|date=15 May 2015|volume=8|doi=10.1103/Physics.8.46}}</ref> تے [[بار جفتی اختراع|انچارج دے جوڑے والے آلہ]] (سی سی ڈی) نو‏‏ں فعال کرنے دے باوجود ، <ref name="Williams">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=v4QlDwAAQBAJ&pg=PA245|title=The Electronics Revolution: Inventing the Future|last=Williams|first=J. B.|date=2017|publisher=Springer|isbn=978-3-319-49088-5|pages=245 & 249}}</ref> خود موسیفٹ دے لئی کدی نوبل پرائز نئيں دتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=sk2SrZH3xEcC&pg=PA2|title=Fundamentals of III-V Semiconductor MOSFETs|last=Woodall|first=Jerry M.|date=2010|publisher=[[Springer Science & Business Media]]|isbn=978-1-4419-1547-4|page=2|author-link=Jerry Woodall}}</ref> 2018 وچ ، سائنس دے نوبل انعامات دینے والی [[رائل سویڈش اکیڈمی آف سائنسز]] نے اعتراف کيتا کہ عطااللہ تے کاہنگ دے ذریعہ MOSFET د‏‏ی ایجاد مائکرو الیکٹرانکس تے انفارمیشن اینڈ مواصلات ٹکنالوجی (آئی سی ٹی) د‏‏ی اک اہ‏م ایجاد سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Advanced information on the Nobel Prize in Physics 2000|url=https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/advanced-physicsprize2000.pdf|website=[[نوبل انعام]]|date=June 2018|accessdate=17 August 2019}}</ref> == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * {{حوالہ ویب|title=Mohamed Mohamed Atalla|url=https://www.semanticscholar.org/author/Mohamed-Mohamed-Atalla/51084592|website=[[Semantic Scholar]]}} * {{حوالہ ویب|title=M. M. Atalla|url=https://ieeexplore.ieee.org/search/searchresult.jsp?searchWithin=%22First%20Name%22:%22M.%20M.%22&searchWithin=%22Last%20Name%22:%22Atalla%22|website=[[IEEE Xplore]]|publisher=[[انسٹی ٹیوٹ برائے الیکٹریکل تے الیکٹرانکس انجینئرز]]}} * {{حوالہ ویب|title=Hardware Security Modules (HSMs)|url=https://hsm.utimaco.com/products-hardware-security-modules/|website=[[Utimaco Atalla]]|publisher=[[Utimaco]]|تاريخ-الوصول=2020-10-02|تاريخ-الأرشيف=2021-11-05|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20211105024115/https://hsm.utimaco.com/products-hardware-security-modules/|url-status=dead}} {{HP}} {{authority control}} [[گٹھ:پورٹ سعید دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:مصری موجدین]] [[گٹھ:مصری مہندسین]] [[گٹھ:ریاستہائے متحدہ نو‏‏ں مصری تارکین وطن]] [[گٹھ:عرب انجینئرز]] [[گٹھ:2009 دیاں موتاں]] [[گٹھ:1924 دے جم]] [[گٹھ:مقالے جنہاں وچ عربی بولی دا متن اے ]] qdsbq9f1c7jg9wxr5v1qpmj5gfncoxx 0 90648 713394 712812 2026-11-12T04:40:45Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713394 wikitext text/x-wiki '''لسٹ نسل کشی بلحاظ اموات''' {{ہور نام|انگریزی=List of genocides by death toll}} وچ اوہ تمام اموات دے تخمینے شامل نيں جو [[نسل کشی]] د‏‏ی وجہ بنے۔ اس وچ دوسرے کئی طرح دے قتل عام جداں جنگی جرائم مثلاً [[سرخ دہشت]]، [[جاپانی جنگی جرائم]]، [[ تیہہ سالہ جنگ]]، [[اگے د‏‏ی جانب اک عظیم پھلانگ]] تے [[عظيم دہشت]] شامل نئيں ني‏‏‏‏ں۔ == نسل کُشیاں د‏‏ی لسٹ == {|class="sortable wikitable" style="width:100%;" |+ |- style="background:#CCCC;" ! style="width:20%;" | ایونٹ ! مقام ! style="width:7%;" |<small>سے(فرام)</small> ! style="width:7%;" |<small>تک (ٹو)</small> ! style="width:12%;" |<small>کم تو‏ں کم<br />تخمینہ</small> ! styleLatdth:12%;" |<small>زیادہ تو‏ں زیادہ<br />تخمینہ</small> ! ہلاک ہونے والے گروپ دا تناسب |- |- |- style="vertical-align: top;" |[[مرگ انبوہ]]{{Refn|name=Wannsee|group=N|'Initially it was carried out in German-occupied Eastern Europe by paramilitary death squads ([[Einsatzgruppen]]) by shooting or, less frequently, using ad hoc built [[Nazi gas van|gassing vans]], and later in [[extermination camp]] by gassing.{{R|HoloList}}<br />By extending its definition the Holocaust may also refer to the other victims of German war crimes during the rule of [[نازیت]], such as the [[Porajmos|Romani genocide]]'s victims, [[Nazi crimes against the Polish nation|Poles]] and other [[سلاو]] and [[German mistreatment of Soviet prisoners of war|POWs]], victims of [[Action T4|Germany's eugenics program]], political opponents, [[Persecution of homosexuals in Nazi Germany and the Holocaust|homosexuals]], [[Persecution of Jehovah's Witnesses in Nazi Germany|Jehovah's Witnesses]], and civil hostages and [[Resistance during World War II|resisters]] from all over Europe during [[دوسری جنگ عظیم]].}} | rowspan="2" |{{Flagicon image|Flag of Nazi Germany.svg}} [[جرمن مقبوضہ یورپ]] | rowspan="2" style="text-align: center;" | 1941 | rowspan="2" style="text-align: center;" | 1945 | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|5750000}}<br /><ref name="rosenfeld">{{cite book |last=Rosenfeld|first=Alvin H. |authorlink=Alvin Hirsch Rosenfeld |editor1-last=Moore |editor1-first=Deborah D. |editor1-link=Deborah Dash Moore|year=2008 |title=American Jewish Identity Politics |url=https://archive.org/details/americanjewishid0000unse|location=Ann Arbor |publisher=University of Michigan Press |isbn=978-0-472-02464-3 |chapter=The Americanization of the Holocaust |ref=harv}}</ref> | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|6000000}}<br /><ref name="Encyclopedia" /> |{{Ntsh|25}}Around 2/3 of the [[History of the Jews in Europe|Jewish population of Europe]].<ref name="Berenbaum">{{cite book| last = Berenbaum | first = Michael | year =2006 | title = The World Must Know: The History of the Holocaust as Told in the United States Holocaust Memorial Museum | url = https://archive.org/details/worldmustknowhis0000bere_l6k0 | edition = 2nd | location = Washington, DC | publisher = [[United States Holocaust Memorial Museum]] | isbn = 978-0-8018-8358-3}}</ref> |- style="vertical-align: top;" |[[Generalplan Ost]]{{Refn|name=Wannsee|group=N}} | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|4,500,000}}<br /><ref>{{Cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/2013/0559/analit01.php|title=The Extent of human losses USSR in the Great Patriotic War|last=Zemskov|first=Viktor N.|date=2013|website=|access-date=}}</ref> | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|13,700,000}}<br /><ref>{{Cite book|title=Human losses of the Soviet Union during the second World War|last=|first=|publisher=Russian Academy of Sciences|year=1995|isbn=978-5-86789-023-0|location=St. Petersburg|pages=}}</ref> |[[دوسری جنگ عظیم وچ ہلاکتاں]] The Third Reich planned to artificially decrease Baltic and Slavic populations by tens of millions, mostly by starvation, during and after the war. Deaths include 1.3&nbsp;million Jews, which are included in the deaths of 6&nbsp;million Jews during the Holocaust,<ref name="Encyclopedia">{{Cite web|url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/documenting-numbers-of-victims-of-the-holocaust-and-nazi-persecution|title=Documenting Numbers of Victims of the Holocaust and Nazi Persecution|website=Holocaust Encyclopedia|language=en|access-date=2018-12-06}}</ref> as well as the deaths of more than 3&nbsp;million Soviet POWs.<ref name="Encyclopedia" /> |- |- style="vertical-align: top;" |[[Holodomor]] (Голодомор){{Refn|group=N|name=NUkraina|In 2003 '''Holodomor''', the man-made famine in [[یوکرین]], was recognized by the [[اقوام متحدہ]] as the result of actions and policies of the [[Government of the Soviet Union|Soviet government]] of [[جوزف استالن]] that caused millions of deaths,{{R|ONU2003}} and in 2008 by the [[یورپی پارلیمان]] as a crime against the Ukrainian people, and [[Crimes against humanity|against humanity]].{{R|EuroParliament}} Holodomor is considered a genocide in Ukraine,{{R|InfoUkes2009}}, Australia,<ref>{{cite journal|url=http://www.aph.gov.au/senate/work/journals/2003/jnlp_114.pdf|title=Foreign Affairs: Ukrainian Famine (No. 680)|journal=Journals of the Senate|series=114|pages=2652–53|date=30 October 2003|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20041229204050/http://www.aph.gov.au/SENATE/work/journals/2003/jnlp_114.pdf|archivedate=29 December 2004}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060824112844/http://www.aph.gov.au/senate/work/journals/2003/jnlp_114.pdf |date=24 August 2006 }}</ref> Canada,<ref>{{cite journal|url=https://sencanada.ca/content/sen/Chamber/372/Journals/PDF/072jr_2003-06-19.pdf|title=Journals of the Senate No.72, 2nd Session, 37th Parliament|pages=994–995|date=19 June 2003|accessdate=24 July 2016}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201009051554/https://sencanada.ca/content/sen/Chamber/372/Journals/PDF/072jr_2003-06-19.pdf |date=9 October 2020 }}</ref> Colombia,<ref>{{cite web|url=http://helsinki.org.ua/en/index.php?id=1198597096|title=Columbia declares Holodomor an act of genocide|work=Ukrainian Helsinki Human Rights Union|date=25 December 2007|accessdate=26 March 2008|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090219095656/http://helsinki.org.ua/en/index.php?id=1198597096|archivedate=19 February 2009}}</ref> Ecuador,<ref>{{cite web|url=http://www.congreso.gov.ec/noticias/contenido.aspx?codigo_bol=5542&sitio=noticias|title=Aprueba resolución: Congreso se solidariza con pueblo Ucraniano|trans-title=Resolution passed: Congress is in solidarity with Ukrainian people|language=es|work=National Congress of Ecuador|date=30 October 2007|accessdate=31 October 2007|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071102145045/http://www.congreso.gov.ec/noticias/contenido.aspx?codigo_bol=5542&sitio=noticias|archivedate=2 November 2007}}</ref> Estonia,<ref name="Hldmoredu.org" /> Georgia,<ref name="Hldmoredu.org" /> Hungary,<ref name="Hldmoredu.org" /> Latvia,<ref name="Hldmoredu.org" /> Lithuania,<ref name="Hldmoredu.org" /> Mexico,<ref name="Hldmoredu.org" /> Paraguay,<ref name="Hldmoredu.org" /> Peru,<ref name="Hldmoredu.org" /> Poland,<ref>{{cite web|url=http://ww2.senat.pl/K6/dok/dr/050/a/090s.pdf|title=Sprawozdanie{{Spaced ndash}} Komisji Ustawodawczej oraz Komisji Spraw Zagranicznych{{Spaced ndash}} o projekcie uchwały w sprawie rocznicy Wielkiego Głodu na Ukrainie|trans-title=Report of the Legislative Committee and Foreign Affairs Committee{{Spaced ndash}} on the project resolution concerning the anniversary of the Great Famine in Ukraine|language=pl|work=Senate of the Republic of Poland|date=14 March 2006|accessdate=24 July 2016}}</ref> and Vatican City,<ref name="Hldmoredu.org">{{cite web|url=http://www.holodomoreducation.org/news.php/news/4 |title=International Recognition of the Holodomor|publisher=Holodomoreducation.org|date=28 November 2006|accessdate=24 July 2016}}</ref> while the [[روس]] views it as part of the wider Soviet famine of 1932–33.{{R|RussianLawmakers}} Scholars are divided and their debate is inconclusive on whether the Holodomor falls under the definition of [[Genocide Convention|genocide]].{{R|ExpressNews2005}}}}<br />(Ukrainian genocide which is part of greater [[Soviet famine of 1932–33]]) |{{پرچم|Soviet Union|1924}} ({{Flagicon image|Flag of the Ukrainian Soviet Socialist Republic (1929–1937).svg}} [[یوکرینی سوویت اشتراکی جمہوریہ]]) | style="text-align: center;" | 1932 | style="text-align: center;" | 1933 | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|1800000}}<br />{{R|Wheatcroft2001}}{{R|MesléVallinEtAll2003}} | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|7500000}}<br />{{R|Rosefielde1983}}{{R|Marples2007}} |{{Ntsh|12}} [[نسل کشی]] of [[یوکرینی]] through artificial starvation by the Soviet regime.<ref>{{cite journal|title=Living in "survival mode:" Intergenerational transmission of trauma from the Holodomor genocide of 1932–1933 in Ukraine|author1=Brent Bezo|author2=Stefania Maggi|doi=10.1016/j.socscimed.2015.04.009|pmid=25931287|journal=[[Social Science & Medicine]]|volume=134|pages=87–94|year=2015}}</ref><ref>Raphael Lemkin Papers, The New York Public Library, Manuscripts and Archives Division, Astor, Lenox and Tilden Foundation, Raphael Lemkin ZL-273. Reel 3. Published in L.Y. Luciuk (ed), Holodomor: Reflections on the Great Famine of 1932–1933 in Soviet Ukraine (Kingston: The Kashtan Press, 2008). Available [http://www.uccla.ca/SOVIET_GENOCIDE_IN_THE_UKRAINE.pdf online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120302234607/http://www.uccla.ca/SOVIET_GENOCIDE_IN_THE_UKRAINE.pdf |date=2012-03-02}}</ref> Its characterization as a genocide is debated amongst historians.<ref>{{cite book|last1=Davies|first1=Robert|authorlink1=Robert William Davies|last2=Wheatcroft|first2=Stephen|authorlink2=Stephen G. Wheatcroft|title=The Industrialisation of Soviet Russia Volume 5: The Years of Hunger: Soviet Agriculture 1931–1933|url=https://books.google.com/?id=4s1lCwAAQBAJ&pg=PR14|year=2004|publisher=Palgrave Macmillan UK|isbn=978-0-230-27397-9|page=xiv}}</ref><ref>{{cite journal|last=Tauger|first=Mark B.|url=https://carlbeckpapers.pitt.edu/ojs/index.php/cbp/article/download/89/90|title=Natural Disaster and Human Actions in the Soviet Famine of 1931–1933|journal=The Carl Beck Papers in Russian and East European Studies|issue=1506|year=2001|pages=1–65|issn=2163-839X|doi=10.5195/CBP.2001.89|doi-access=free}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170612213128/https://carlbeckpapers.pitt.edu/ojs/index.php/cbp/article/download/89/90 |date=2017-06-12 }}</ref><ref>{{Cite journal|last1= Ghodsee|first1=Kristen R.|volume = 4| issue = 2|pages=115–142|title = A Tale of "Two Totalitarianisms": The Crisis of Capitalism and the Historical Memory of Communism| journal = History of the Present| date = 2014|url=http://scholar.harvard.edu/files/kristenghodsee/files/history_of_the_present_galleys.pdf | jstor = 10.5406/historypresent.4.2.0115|doi=10.5406/historypresent.4.2.0115|author-link=Kristen R. Ghodsee}}</ref> |- style="vertical-align: top;" |[[Nazi crimes against the Polish nation|Nazi genocide of Poles]]{{Refn|name=Wannsee|group=N}} |{{Flagicon image|Flag of Nazi Germany.svg}} [[جرمن مقبوضہ یورپ]] |style="text-align: center;" | 1939 |style="text-align: center;" | 1945 |style="text-align: center;" |{{Number table sorting|1800000}}<br /><ref name="Encyclopedia" /> |style="text-align: center;" |{{Number table sorting|3000000}}<br /><ref name="globalsecurity">{{Cite web |url= https://www.globalsecurity.org/military/world/war/ww2/poland-genocide.htm |title=Genocide of Poles During World War II | website=www.globalsecurity.org |access-date=2018-12-06}}</ref> |[[دوسری جنگ عظیم وچ ہلاکتاں]] |- |- style="vertical-align: top;" |[[Mongol conquest of Western Xia]]{{Refn|group=N|name=NXia|The '''Mongol conquest of Western Xia''' was a series of conflicts between the [[منگول سلطنت]] and the [[مغربی شیا]] (Xi Xia) dynasty, also known as the [[Tangut people|Tangut]] Empire. Hoping to gain both plunder and a powerful [[vassal state]], Mongol leader [[چنگیز خان]] commanded some initial raids against Western Xia before launching a full-scale invasion in 1209. This marked both the first major invasion conducted by Genghis and the beginning of the [[Mongol invasion of China]]. Despite a major set-back during a nearly year-long siege of the capital, [[ینچوان]], when the diverted river accidentally flooded their camp, the Mongols convinced Emperor [[Li Anquan]] to surrender in January 1210. For nearly a decade the Western Xia served the Mongols as vassals and aided them in the [[Mongol–Jin War]], but when Genghis [[Mongol invasion of Khwarezmia and Eastern Iran|invaded]] the Islamic [[Khwarazmian dynasty]] in 1219, Western Xia attempted to break away from the Empire and ally with the [[جن خاندان (1115–1234)]] and [[سونگ خاندان]]. Angered by this betrayal, in 1225 Genghis Khan sent a second, [[punitive expedition]] into Western Xia. Genghis intended to annihilate the entire Western Xia culture, and his campaign systematically destroyed Western Xia cities and the countryside, culminating in the siege of the capital in 1227 along with forays into Jin territory. Near the end of the siege, in August 1227, Genghis Khan died from an uncertain cause, though some accounts say he was killed in action against Western Xia. After his death, Yinchuan fell to the Mongols and most of its population was massacred. The destruction of Western Xia during the second campaign was near total. According to [[John Man (author)|John Man]], Western Xia is little known to anyone other than experts in the field precisely because of Genghis Khan's policy calling for their complete eradication. He states that "There is a case to be made that this was the first ever recorded example of attempted [[نسل کشی]]. It was certainly very successful ''[[ethnocide]]''."<ref>{{cite book|last=Man|first=John|authorlink=John Man (author)|title=Genghis Khan: Life, Death, and Resurrection|year=2004|publisher=[[St. Martin's Press]]|location=New York City|isbn=978-0-312-36624-7|url=https://books.google.com/?id=OXTv9a0HZakC|pages=116–117}}</ref> However, some members of the Western Xia royal clan emigrated to western [[سیچوان]], northern [[تبت]], even possibly [[شمال مشرقی بھارت]], in some instances becoming local rulers.<ref>[[Herbert Franke (sinologist)|Franke, Herbert]] and [[Denis C. Twitchett|Twitchett, Denis]], ed. (1995). The Cambridge History of China: Vol. VI: Alien Regimes & Border States, 907–1368. Cambridge: Cambridge University Press. pg. 214.</ref> A small Western Xia state was established in Tibet along the upper reaches of the [[Yalong River]] while other Western Xia populations settled in what are now the modern provinces of [[ہینان]] and [[ہیبئی]].<ref name="Mote 256">Mote 1999, pg. 256</ref> In China, remnants of the Western Xia persisted into the middle of the [[منگ خاندان]].<ref>{{cite book|last=Mote|first=Frederick W.|authorlink=Frederick W. Mote|title=Imperial China: 900-1800|year=1999|publisher=[[Harvard University Press]]|location=Cambridge, Massachusetts|isbn=0-674-01212-7|pages=[https://archive.org/details/imperialchina9000000mote/page/256 256]–257|title-link=Imperial China: 900-1800}}</ref><ref name="Mote2003">{{cite book|author=Frederick W. Mote|title=Imperial China 900-1800|url=https://books.google.com/?id=SQWW7QgUH4gC&pg=PA256|year=2003|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-01212-7|pages=256–7}}</ref>}} |{{Flagicon image|Mn emp.jpg}} Mongol-dominated [[مغربی شیا]] |style="text-align: center;" |1205 |style="text-align: center;" |1227 |style="text-align: center;" |{{Number table sorting|1,500,000}} |style="text-align: center;" |{{Number table sorting|1,500,000}} |1,500,000 killed in the [[نسل کشی]] after the conquest (Half<ref>{{cite book | chapter-url= https://books.google.com/books?id=NQ2_byGXWFUC&pg=PA100&dq=killed+half+the+mongolian+population&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjU4KrdwtbRAhUdS48KHYl7AJEQ6AEIGDAA#v=onepage&q=killed%20half%20the%20mongolian%20population&f=false | title=Chinggis Qan and the Conquest of Eurasia: A Biography |chapter=Doeke Eisma | page=100}}</ref> the [[مغربی شیا]]<ref>{{cite book |last1=Kuhn |first1=Dieter |title=The Age of Confucian Rule: The Song Transformation of China |pages=50 |url=https://books.google.com/?id=FnCbDwAAQBAJ&pg=PA50&lpg=PA50&dq=western+xia+three+million#v=onepage|isbn=978-0-674-06202-3 |date=2011-10-15}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Bowman |first1=Rocco |title=Bounded Empires: Ecological and Geographic Implications in Sino- Tangut Relations, 960- 1127 |journal=The Undergraduate Historical Journal at UC Merced |date=2014 |volume=2 |pages=11 |url=https://escholarship.org/content/qt96h3q8fx/qt96h3q8fx.pdf}}</ref><ref>{{cite book |last1=McGrath |first1=Michael C |title=Frustrated Empires: The Song-Tangut Xia War of 1038–44 |publisher=In Wyatt |pages=153 |edition=150-190.}}</ref> was exterminated) |- |- style="vertical-align: top;" |[[Cambodian genocide]]{{Refn|group=N|name=NCambodia|The '''Cambodian genocide''' was carried out by the [[Khmer Rouge rule of Cambodia|Khmer Rouge]] led by [[Pol Pot]]{{R|Frey2009}} who, planning to create a form of [[agrarian socialism]] founded on an extremist ideology coupled with ethnic hostility, forced the urban population to relocate savagely to the countryside, among torture, mass executions, [[forced labor]], and starvation.<br />{{R|YaleUniv}}{{R|Terry2002}}{{R|Heuveline2001}} The genocide ended in 1979 with the [[Vietnamese invasion of Cambodia|Cambodian invasion]] by the Vietnamese army.{{R|Mayersan2013}} Up to 20,000 mass graves, the infamous [[Killing Fields]], were uncovered,{{R|DeMello2013}} where at least 1,386,734 murdered victims found their final resting place.{{R|MapCambo}} On 7 August 2014, two top leaders, [[Nuon Chea]] and [[Khieu Samphan]], received life sentences for [[crimes against humanity]].{{R|CNN_Aug2014}}}} |{{Flagicon image|Flag of Democratic Kampuchea.svg}} [[Democratic Kampuchea]] | style="text-align: center;" | 1975 | style="text-align: center;" | 1979 | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|1386734}}<br /><ref>{{Cite web|url=http://www.d.dccam.org/Projects/Maps/Mapping.htm|title=Documentation Center of Cambodia (DC-Cam)|website=www.d.dccam.org|access-date=2020-10-04|archive-date=2018-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180818215719/http://www.d.dccam.org/Projects/Maps/Mapping.htm}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://gsp.yale.edu/|title=Welcome &#124; Genocide Studies Program|website=gsp.yale.edu}}</ref> | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|3000000}}<br />{{R|Heuveline2001}}{{R|Shawcross1985}} |15–33% of total population of Cambodia killed{{R|Etcheson2005|Heuveline1998}} including: 99% of [[Vietnamese Cambodians|Cambodian Viets]] <br />50% of [[Chinese Cambodian|Cambodian Chinese]] and [[Chams|Cham]]<br />40% of Cambodian Lao and Thai <br />25% of Urban [[Khmer people|Khmer]] <br /> 16% of Rural Khmer |- |- style="vertical-align: top;" |[[Kazakhstan famine of 1932–1933|Kazakh genocide]] during the [[Soviet famine of 1932–33]]{{Refn|group=N|name=NKazakh| '''[[نسل کشی]] of [[Kazakhs]]''' through artificial starvation by the USSR.}}<br /> |{{پرچم|Soviet Union|1924}} ({{Flagicon image|Kazak 1920.jpg}} [[قازق خود مختار سوویت اشتراکی جمہوریہ]]) | style="text-align: center;" | 1931 | style="text-align: center;" | 1933 | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|1300000}}<br /><ref>{{cite book|last=Snyder|first=Timothy|title=Bloodlands: Europe Between Hitler and Stalin|publisher=Hachette UK|year=2012|isbn=978-0-465-03297-6|page=[https://archive.org/details/deadlyinnocentsp0000gard/page/90 90]|url=https://archive.org/details/deadlyinnocentsp0000gard/page/90}}</ref> | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|1750000}}<br /><ref name="Getty and Manning">{{cite book|title=Stalinist Terror: New Perspectives|editor=John Arch Getty, Roberta Thompson Manning|publisher=Cambridge University Press|year=1993|isbn=978-0-521-44670-9|page=265}}</ref> |{{Ntsh|12}}Some historians conclude that 42% of the entire [[Kazakhs|Kazakh]] population died in the famine.<ref name="Getty and Manning" /> The two Soviet census show that the number of the Kazakhs in Kazakhstan dropped from 3,637,612 in 1926 to 2,181,520 in 1937.<ref>{{cite book|title=Central Asia on Display: Proceedings of the VIIth Conference of the European Society for Central Asian Studies|author=European Society for Central Asian Studies|editor=Gabriele Rasuly-Paleczek, Julia Katschnig|publisher=LIT Verlag Münster|year=2004|isbn=978-3-8258-8309-6|page=236}}</ref> |- |- style="vertical-align: top;" |[[1971 Genocide in Bangladesh|Genocide in Bangladesh]]{{Refn|group=N|name=Bangla|'''Genocide in Bangladesh'''. Massacres, killings, rape, arson and systematic elimination of religious minorities (particularly Hindus), political dissidents and the members of the liberation forces of Bangladesh were conducted by the [[پاک فوج]] with support from paramilitary militias—the [[مشرقی پاکستان]], Al-Badr and Al-Shams—formed by the radical Islamist [[جماعت اسلامی بنگلہ دیش]] party.{{R|RahmanRep0}}}} by Pakistan <br /> |{{Flagicon image|Flag of Pakistan.svg}} [[مشرقی پاکستان]] (territories of present-day {{پرچم|Bangladesh}}) | colspan="2" style="text-align: center;" | 1971 | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|300,000}} <br /> <ref>{{Cite news|last=Dummett|first=Mark|date=2011-12-16|title=How one newspaper report changed world history|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-16207201|access-date=2020-08-04}}</ref> | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|3000000}} <br />{{R|BBC0310|BDdeathcount}} |{{Ntsh|3}}2%<ref name="prokid" /> to 4%<ref name="bangarch">Quoting from {{cite web |title=Bangladesh Genocide Archive |url=http://www.genocidebangladesh.org |access-date=2016-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100308004522/http://www.genocidebangladesh.org/ |archive-date=2010-03-08 |url-status=dead}}:{{Better source|date=September 2017}}</ref><ref>{{cite book | author = R.J. Rummel| title = Death By Government | page = 331 |isbn = 1-56000-927-6 |publisher = Routledge | quote = The human death toll over only 267 days was incredible. Just to give for five out of the eighteen districts some incomplete statistics published in Bangladesh newspapers or by an Inquiry Committee, the Pakistani army killed 100,000 Bengalis in Dacca, 150,000 in Khulna, 75,000 in Jessore, 95,000 in Comilla, and 100,000 in Chittagong. For eighteen districts the total is 1,247,000 killed. This was an incomplete toll, and to this day no one really knows the final toll. Some estimates of the democide (i.e. Rummel's 'death by government') are much lower—one is of 300,000 dead—but most range from 1 million to 3 million. … The Pakistani army and allied paramilitary groups killed about one out of every sixty-one people in Pakistan overall; one out of every twenty-five Bengalis, Hindus, and others in East Pakistan. If the rate of killing for all of Pakistan is annualized over the years the Yahya martial law regime was in power (March 1969 to December 1971), then this one regime was more lethal than that of the Soviet Union, China under the communists, or Japan under the military (even through World War II).| date = January 1997}}</ref><ref>1 in 25 is equal to 4% of Bangladesh's total population killed</ref> Over 20% of [[بنگلہ دیش وچ ہندومت]] killed<ref>{{cite journal | author = Koenraad Elst | title = Was There an Islamic "Genocide of Hindus?"| quote = 2 million deaths out of 9.5 million Hindus}}</ref><br />(Using 1 to 3&nbsp;million deaths figures) |- style="vertical-align: top;" |[[ارمنی قتل عام]] Մեծ Եղեռն (Medz Yeghern, "Great Crime"){{Refn|group=N|name=NArmenia|The '''extermination of the Armenians''', carried out by the [[نوجوانان ترک]], led to the coining of the word "[[نسل کشی]]". It included massacres, forced deportations involving [[death marches]], mass starvation, and occurred concurrently with the Assyrian and Greek genocides. The State of Turkey [[Armenian Genocide denial|denies]] a genocide ever occurred.}} |{{Flagicon image|Flag of the Ottoman Empire.svg}} [[سلطنت عثمانیہ]]<br />(territories of present-day [[ترکی]], [[شام]] and [[عراق]]) | style="text-align: center;" | 1915 | style="text-align: center;" | 1922 | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|700000}}<br /><ref name="Family Politics: Domestic Life, Devastation and Survival, 1900-1950">{{cite book|title=Family Politics: Domestic Life, Devastation and Survival, 1900–1950|url=https://archive.org/details/familypoliticsdo0000gins|last=Ginsborg |first=Paul |isbn=978-0-300-21105-4 |year=2014 |publisher=Yale University Press|page=[https://archive.org/details/familypoliticsdo0000gins/page/100 100]}}</ref> | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|1800000}}<br />{{R|RAdalian}} | At least 50% of [[Armenians]] in Turkey killed<ref name="Family Politics: Domestic Life, Devastation and Survival, 1900-1950" /> |- |- style="vertical-align: top;" |[[Indonesian genocide]]{{Refn|group=N|name=NPKI|<ref>{{cite book | author = Robert Cribb | year = 2004 | url = https://books.google.com/?id=LoQo50YPzTUC&lpg=PP1&pg=PA133#v=onepage | title = The Indonesian Genocide of 1965–1966 | editor = [[Samuel Totten]] | work = Teaching about Genocide: Approaches, and Resources | publisher = [[Information Age Publishing]] | pages = 133–143 | isbn = 1-59311-074-X}}</ref><ref name=Melvin>{{cite journal |last1=Melvin |first1=Jess |year=2017 |title=Mechanics of Mass Murder: A Case for Understanding the Indonesian Killings as Genocide |journal=[[Journal of Genocide Research]] |volume=19 |issue=4 |pages=487–511 |doi=10.1080/14623528.2017.1393942 |doi-access=free}}</ref><ref name="Robinson2018" />{{Rp|4}} '''Indonesian Communist Purge''', '''Indonesian politicide''',<ref>{{cite web |last1=Roosa |first1=John |title=The 1965–66 Politicide in Indonesia: Toward Knowing Who Did What to Whom and Why |url=http://aparc.fsi.stanford.edu/southeastasia/events/1965-66-politicide-indonesia-toward-knowing-who-did-what-whom-and-why |website=Stanford |access-date=2020-10-04 |archive-date=2018-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181214002350/https://aparc.fsi.stanford.edu/southeastasia/events/1965-66-politicide-indonesia-toward-knowing-who-did-what-whom-and-why |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite web |title=The Indonesian Politicide of 1965–66: How Could it Have Happened? |url=https://www.maastrichtuniversity.nl/events/indonesian-politicide-1965-66-how-could-it-have-happened |publisher=Maastricht University}}</ref> (or the '''1965 Tragedy''') were large-scale killings and [[civil unrest]] that occurred in [[انڈونیشیا]] over several months, targeting communist sympathizers, [[Chinese Indonesians|ethnic Chinese]] and alleged leftists, often at the instigation of the armed forces and government. It began as an [[anti-communist]] [[purge]] following a controversial attempted ''[[مسلح بغاوت]]'' by the [[30 September Movement]] in Indonesia. The most widely published estimates were that 500,000 to more than one million people were killed,<ref name="Robinson2018">{{cite book |last=Robinson |first=Geoffrey B. |date=2018 |title=The Killing Season: A History of the Indonesian Massacres, 1965–66 |url=https://press.princeton.edu/titles/11135.html |location= |publisher=[[مطبع یونیورسٹی پرنسٹن]] |page= |isbn=978-1-4008-8886-3 |author-link=}}</ref><ref name=jesme>{{cite book |last=Melvin |first=Jess |date=2018 |title=The Army and the Indonesian Genocide: Mechanics of Mass Murder |url=https://www.routledge.com/The-Army-and-the-Indonesian-Genocide-Mechanics-of-Mass-Murder/Melvin/p/book/9781138574694 |location= |publisher=[[روٹلیج]] |page=1 |isbn=978-1-138-57469-4 |author-link=}}</ref><ref name="Blumenthal80">{{cite book | author = Mark Aarons | year = 2007 | chapter-url = https://books.google.com/books?id=dg0hWswKgTIC&lpg=PA80&pg=PA69#v=onepage&q&f=false | title = Justice Betrayed: Post-1945 Responses to Genocide | editor1 = David A. Blumenthal | editor2 = Timothy L. H. McCormack | layurl= http://www.brill.com/legacy-nuremberg-civilising-influence-or-institutionalised-vengeance | work = The Legacy of Nuremberg: Civilising Influence or Institutionalised Vengeance? | chapter = International Humanitarian Law | publisher = [[Martinus Nijhoff Publishers]] | isbn = 978-9004156913 | page = 80}}</ref><ref name="indoholo">{{cite journal | url = http://time.com/4055185/indonesia-anticommunist-massacre-holocaust-killings-1965 | title = The Memory of Savage Anticommunist Killings Still Haunts Indonesia, 50 Years On | journal = Time | first = YENNI | last = KWOK | date = 2015-09-30 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201002194804/https://time.com/4055185/indonesia-anticommunist-massacre-holocaust-killings-1965/ |date=2020-10-02 }}</ref> with some more recent estimates going as high as two to three million.<ref name="Indonesia's killing fields">{{cite news | url = http://www.aljazeera.com/programmes/101east/2012/12/2012121874846805636.html | title = Indonesia's killing fields | work = [[الجزیرہ]] | date = 2012-12-21 | accessdate = 2016-01-24 | archivedate = 2015-02-14 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150214005113/http://www.aljazeera.com/programmes/101east/2012/12/2012121874846805636.html }}</ref><ref name=Gellat>{{cite book |last1=Gellately |first1=Robert |author-link1=Robert Gellately |last2=Kiernan |first2=Ben | author-link2 = Ben Kiernan |date=July 2003 | title = The Specter of Genocide: Mass Murder in Historical Perspective | url = http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/history/twentieth-century-regional-history/specter-genocide-mass-murder-historical-perspective |location= |publisher=[[Cambridge University Press]] |pages=[https://books.google.com/books?id=k9Ro7b0tWz4C&lpg=PP1&pg=PA290#v=onepage&q&f=false 290–291] |isbn=978-0-521-52750-7 |access-date=19 October 2015}}</ref> The purge was a pivotal event in the [[Transition to the New Order|transition to the "New Order"]] and the elimination of the [[Communist Party of Indonesia|Indonesian Communist Party]] (PKI) as a political force, with impacts on the global [[سرد جنگ]].{{citation needed|date=May 2019}} The upheavals led to the fall of [[President of Indonesia|President]] [[Sukarno]] and the commencement of [[سہارتو]]'s three-decade [[authoritarian]] presidency.}} |{{Flagicon image|Flag of Indonesia.svg}} [[انڈونیشیا]] | style="text-align: center;" | 1965 | style="text-align: center;" | 1966 | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|500000}}<br /><ref>{{cite book |last=Robinson |first=Geoffrey B. |date=2018 |title=The Killing Season: A History of the Indonesian Massacres, 1965–66 |url=https://press.princeton.edu/titles/11135.html |location= |publisher=[[مطبع یونیورسٹی پرنسٹن]] |page=3 |isbn=978-1-4008-8886-3 |author-link=}}</ref><ref name="Blumenthal80" /><ref name="indoholo" /> | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|3000000}}<br /><ref name="Indonesia's killing fields" /><ref name="Gellat" /> | Some scholars now argue that the Indonesian massacres constitute genocide by the legal definition.<ref>{{cite book |last= Robinson|first=Geoffrey B.|date= 2018|title=The Killing Season: A History of the Indonesian Massacres, 1965–66|url=https://press.princeton.edu/titles/11135.html|location= |publisher=[[مطبع یونیورسٹی پرنسٹن]] |page=4 |isbn=978-1-4008-8886-3|quote=And while there is still no consensus on the matter, some scholars have described the Indonesian violence as genocide.}}</ref><ref name=Melvin /><ref name="jesme" /><ref>{{cite book |editor1-last=McGregor |editor1-first=Katharine |editor1-link= |editor2-last=Melvin |editor2-first=Jess |editor2-link= |editor3-last=Pohlman |editor3-first=Annie |editor3-link= |date=2018 |title=The Indonesian Genocide of 1965: Causes, Dynamics and Legacies (Palgrave Studies in the History of Genocide) |url=https://www.palgrave.com/de/book/9783319714547 |location= |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |isbn=978-3-319-71454-7}}</ref><ref>{{cite news |last=Kwok |first=Yenni |date=20 July 2016 |title=Indonesia's Mass Killings of 1965 Were Crimes Against Humanity, International Judges Say |url=http://time.com/4414438/indonesia-crimes-against-humanity-1965/ |work=[[ٹائم (رسالہ)]] |access-date=25 December 2018 |quote=The tribunal concludes that those acts were intended to annihilate a section of the population and could be categorized as genocide. |accessdate=4 October 2020 |archivedate=6 June 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170606222750/http://time.com/4414438/indonesia-crimes-against-humanity-1965/ }}</ref> |- |- style="vertical-align: top;" |[[روانڈیائی نسل کشی]]{{Refn|group=N|name=NRwanda|Some 50 perpetrators of the '''Rwandan genocide''' have been found guilty by the [[International Criminal Tribunal for Rwanda]], but most others have not been charged due to lack of witness accounts. Another 120,000 were arrested by Rwanda; of these, 60,000 were tried and convicted in the [[Gacaca court]] system. Perpetrators who fled into Zaire ([[جمہوری جمہوریہ کانگو]]) were used as a justification when Rwanda and [[یوگنڈا]] invaded Zaire ([[First Congo War|First]] and [[Second Congo War]]). It is recognized by the international community as a genocide.}} |{{Flagicon image|Flag of Rwanda (1961–2001).svg}} [[روانڈا]] | colspan="2" style="text-align: center;" | 1994 | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|500000}}<br />{{R}} | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|1071000}}<br />{{R|RwandaNews}} |{{Ntsh|40}}70% of [[Tutsi]] in Rwanda killed and 30% of [[Twa]] in Rwanda killed<br />20% of Rwanda's total population killed |- |- style="vertical-align: top;" |[[Greek genocide]] including the Pontic genocide{{Refn|group=N|name=NGreece|For the '''Greek genocide''' other sources give 500,000-1,200,000 casualties between [[Pontic Greeks|Pontic]], [[Cappadocian Greeks|Cappadocian]] and [[Ionia]]ns Greeks. The genocide, instigated by the Ottoman government, included massacres, forced deportations involving [[death marches]], summary expulsions, arbitrary executions, and destruction of [[یونانی راسخ الاعتقاد کلیسیا]] cultural, historical and religious monuments.}} |{{Flagicon image|Flag of the Ottoman Empire.svg}} [[سلطنت عثمانیہ]]<br />(territories of present-day [[ترکی]]) | style="text-align: center;" | 1914 | style="text-align: center;" | 1922 | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|500000}}<br /><ref>{{cite book | last = Bierstadt | first = Edward Hale |year = 1924 | title = The Great Betrayal; A Survey of the Near East Problem | location = New York |publisher = RM McBride & Co.| page = 67 |isbn = 0-89241-650-5}}</ref> | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|900000}}<br /> {{Sfn|Jones |2010|p=166 |loc= An estimate of the Pontian Greek death toll at all stages of the anti-Christian genocide is about 350,000; for all the Greeks of the Ottoman realm taken together, the toll surely exceeded half a million, and may approach the 900,000 killed that a team of US researchers found in the early postwar period. Most surviving Greeks were expelled to Greece as part of the tumultuous 'population exchanges' that set the seal on a heavily 'Turkified' state."{{مکمل حوالہ درکار|date=October 2019}}}} |At least 25% of [[Ottoman Greeks|Greeks]] in Anatolia (Turkey) killed |- |- style="vertical-align: top;" |[[Zunghar genocide]] 准噶尔灭族 in the [[Zunghar Khanate]]{{Refn|group=N|name=NZunghar|'''Zunghar genocide'''. The [[مانچو قوم]] [[چی این لونگ]] of [[چنگ خاندان]] issued his orders for his [[Eight Banners|Manchu Bannermen]] to carry out the genocide and eradication of the Zunghar nation, ordering the massacre of all the Zunghar men and enslaving Zunghar women and children.{{R|Millward2007}} The Qianlong Emperor moved the remaining [[Zunghar]] people to the mainland and ordered the generals to kill all the men in [[بارکول قازاق خود مختار کاؤنٹی]] or [[Suzhou District|Suzhou]], and divided their wives and children to Qing soldiers.{{R|Sino1|Sino2}} The Qing soldiers who massacred the Zunghars were Manchu Bannermen and Khalkha Mongols. In an account of the war, Wei Yuan wrote that about 40% of the Zunghar households were killed by [[چیچک]], 20% fled to [[روس]] or the [[خانیت قازاق]], and 30% were killed by the army, leaving no [[yurt]] in an area of several thousands of [[لی]] except those of the surrendered.{{R|Zungar2}}{{R|Sino3}}{{R|Latti1950}} Clarke wrote 80%, or between 480,000 and 600,000 people, were killed between 1755 and 1758 in what "amounted to the complete destruction of not only the Zunghar state but of the Zunghars as a people."{{R|Zungar2|Zungar1}} Historian [[Peter Perdue]] has shown that the decimation of the Dzungars was the result of an explicit policy of extermination launched by the Qianlong Emperor.{{R|Zungar2}} Although this "deliberate use of massacre" has been largely ignored by modern scholars,{{R|Zungar2}} Mark Levene, a historian whose recent research interests focus on genocide, has stated that the extermination of the Dzungars was "arguably the eighteenth century genocide par excellence".{{R|Moses2008}}}} |[[چنگ خاندان]] ([[Dzungaria]]) | style="text-align: center;" | 1755 | style="text-align: center;" | 1758 | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|480000}}<br />{{R|Zungar2}} | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|600000}}<br />{{R|Zungar2}} |{{Ntsh|80}}80% of 600,000 Zungharian [[Oirats]] killed |- |- style="vertical-align: top;" |[[چیرکسی نسل کشی]]{{Refn|group=N|name=NCircassian|The '''Circassian genocide''' refers to the ethnic cleansing, massive annihilation, [[Forced migration|displacement]],<ref>{{cite web | url = http://justicefornorthcaucasus.info/?p=1251662239 | title = Coverage of The tragedy public Thought (later half of the 19th century) |author = Niko Javakhishvili | publisher = Tbilisi State University| date = 2012-12-20 | accessdate = 2015-06-01}}</ref> destruction and [[ملک بدری]] of the <nowiki/>majority of the [[indigenous peoples|indigenous]] [[ادیگی قوم]] from historical [[چیرکاسیا]], which roughly encompassed the major part of the [[شمالی قفقاز]] and the northeast shore of the [[بحیرہ اسود]]. This occurred in the aftermath of the [[جنگ قفقاز]] in the last quarter of the 19th century.<ref>{{cite book| author = Galina Yemelianova | title = Islam nationalism and state in the Muslim Caucasus | date = April 2014 | page = 3 | isbn =}}</ref> The displaced people moved primarily to the [[سلطنت عثمانیہ]]. Former [[صدر روس]] [[بورس یلسن]]'s May 1994 statement admitted that [[مجاہد آزادی]] to the [[tsarist]] forces was legitimate, but he did not recognize "the guilt of the tsarist government for the [[نسل کشی]]."<ref name=RFE>{{cite news| author =Paul Goble | url = http://www.rferl.org/content/article/1341730.html | title = Circassians demand Russian apology for 19th century genocide | work = [[Radio Free Europe]] | publisher = [[Radio Liberty]] | date = 2005-07-15 | volume = 8 | issue = 23}}</ref> In 1997 and 1998, the leaders of [[کباردینو-بالکار جمہوریہ]] and of [[ادیگیا]] sent appeals to the [[Duma]] to reconsider the situation and to issue the needed apology; to date, there has been no response from [[ماسکو]]. In October 2006, the Adygeyan public organizations of Russia, [[ترکی]], Israel, [[اردن]], [[شام]], the United States, Belgium, Canada and Germany have sent the president of the [[یورپی پارلیمان]] a letter with the request to recognize the genocide against Adygean (Circassian) people.<ref>{{cite web| url = http://www.unpo.org/article.php?id=5634| title = Circassia: Adygs Ask European Parliament to Recognize Genocide| work = unpo.org| accessdate = 2018-04-16| archive-date = 2007-09-27| archive-url = https://web.archive.org/web/20070927213916/http://www.unpo.org/article.php?id=5634| dead-url = yes}}</ref> On May 21, 2011, the [[Parliament of Georgia]] passed a resolution, stating that "pre-planned" mass killings of Circassians by Imperial Russia, accompanied by "deliberate famine and epidemics", should be recognized as "genocide" and those deported during those events from their homeland, should be recognized as "refugees". Georgia, which has [[Georgia–Russia relations|poor relations with Russia]], has made outreach efforts to North Caucasian ethnic groups since the 2008 [[روسی-جارجیائی جنگ]].<ref name="nyt" /> Following a [[Hidden Nations, Enduring Crimes conference|consultation with academics, human rights activists and Circassian diaspora groups]] and parliamentary discussions in Tbilisi in 2010 and 2011, Georgia became the first country to use the word "genocide" to refer to the events.<ref name="nyt">{{cite news| title = Georgia Says Russia Committed Genocide in 19th Century | url = https://www.nytimes.com/2011/05/21/world/europe/21georgia.html | work = [[نیو یارک ٹائمز]] | date= May 21, 2011}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.cbc.ca/news/world/story/2012/08/09/f-sochi-olympics-russia-circassians.html|title=Russia's Sochi Olympics awakens Circassian anger|first=Amber|last=Hildebrandt|publisher=[[CBC News]]|date=2012-08-14|accessdate=2012-08-15}}</ref><ref>{{cite news | title = Georgia Recognizes 'Circassian Genocide' | url = http://civil.ge/eng/article.php?id=23472 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120918012511/http://civil.ge/eng/article.php?id=23472 | url-status = dead | archive-date = 2012-09-18 |accessdate=2012-09-18 | work = [[Civil Georgia]] | date = 2011-05-20}}</ref> On 20 May 2011 the parliament of the Republic of Georgia declared in its resolution<ref name=len>{{cite news| url = http://lenta.ru/news/2011/05/20/cherkesy | title = Грузия признала геноцид черкесов в царской России // Сайт "Лента.Ру" | language =ru |work = lenta.ru |date =2011-05-20}}</ref> that the mass annihilation of the Cherkess (Adyghe) people during the Russian-Caucasian war and thereafter constituted [[نسل کشی]] as defined in the Hague Convention of 1907 and the UN Convention of 1948. }} |{{Flagicon image|Circassian flag.svg}} [[چیرکاسیا]], [[قفقاز]] | style="text-align: center;" | 1864 | style="text-align: center;" | 1867 | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|400000}}<br /><ref name="Euromaiden">{{cite web|title=Russians won't admit expulsion of Circassians was genocide — but Ukrainians should|url=http://euromaidanpress.com/2016/05/21/russians-wont-admit-expulsion-of-circassians-was-genocide-but-ukrainians-should/#arvlbdata|website=Euromaiden Press|date=2016-05-21}}</ref> | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|1500000}}<br />.<ref name="Shenfield">{{cite book | author = Shenfield, Stephen D. | date = 1999 | title = The Circassians: A Forgotten Genocide | editor = Levine, Mark D | editor2 = Penny Roberts | work = Massacres in History | page = 154 | quote = The number who died in the Circassian catastrophe of the 1860s could hardly, therefore, be less than one million, and may well have been closer to one-and-a-half million | isbn =}}</ref> |{{Ntsh|45}}90% to 97% of total [[ادیگی قوم]] population perished or deported by the Russian forces.<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS104971+22-May-2009+PRN20090522|title=145th Anniversary of the Circassian Genocide and the Sochi Olympics Issue|date=May 22, 2009|work=Reuters|accessdate=November 28, 2009|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120702174523/https://www.reuters.com/article/2009/05/22/idUS104971%2B22-May-2009%2BPRN20090522|archivedate=July 2, 2012}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2011/05/21/world/europe/21georgia.html|title=Georgia Says Russia Committed Genocide in 19th Century|author=Ellen Barry|date=May 20, 2011|work=The New York Times}}</ref><ref name="Richmond">{{cite book | last = Richmond | first = Walter | title = The Circassian Genocide| page = 132 | quote = If we assume that Berzhe's middle figure of 50,000 was close to the number who survived to settle in the lowlands, then between 95 percent and 97 percent of all Circassians were killed outright, died during Evdokimov's campaign, or were deported.}}</ref> |- |- style="vertical-align: top;" |[[The Holocaust in the Independent State of Croatia|Genocide by the Ustaše]] including the [[Persecution of Serbs in the Independent State of Croatia|Serbian genocide]]{{Refn|group=N|name=Ustase|'''Genocide by the Ustaše''' including the '''Serbian Genocide'''. The government of the Independent State of Croatia murdered Serbs, Jews, Romani, and some dissident Croats and Bosniaks inside its borders, many in concentration camps, most notably [[Jasenovac concentration camp|Jasenovac camp]]. [[Ante Pavelić]], the leader of the [[Ustaše]], enacted racial laws similar to those of Nazi Germany, declaring Jews, Romani, and Serbs "enemies of the people of Croatia". He escaped to [[ہسپانیہ]] after the war with the assistance of the [[کاتھولک کلیسیا]] and fatally injured there some years later in an assassination attempt.{{R|Fischer2007}}}} |{{Flagicon image|Flag of Croatia (1941–1945).svg}} [[Independent State of Croatia]] (territories of present-day [[کرویئشا]], [[بوسنیا تے ہرزیگووینا]] and [[سریم ضلع]]) | style="text-align: center;" | 1941 | style="text-align: center;" | 1945 | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|320000}}<br />{{R|Exclude|AxisYugo}} | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|600000}}<br />{{R|Exclude|AxisYugo|OtherSources}} |{{Ntsh|19}}13% to 21% of the [[Serbians|Serbian]] population within the [[Independent State of Croatia|NDH]] was killed.<ref name=prokid>{{cite web | url = https://passiontounderstand.blogspot.com/2011/02/genocides-from-1915-to-2006.html?m=1 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190414160920/https://passiontounderstand.blogspot.com/2011/02/genocides-from-1915-to-2006.html?m=1 | url-status = dead | archive-date = 2019-04-14 | title = GENOCIDES from 1915 to 2006}}</ref> |- |- |- style="vertical-align: top;" |[[Pacification of Algeria]]{{Refn|group=N|name=NAlgeria|Over the course of the [[French conquest of Algeria]] (especially the '''Pacification of Algeria''') there where a series of '''demographic catastrophes in Algeria''' due to a variety of factors. The demographic crisis was such that, in a more than 300 page demographic study, Dr. René Ricoux, head of demographic and medical statistics at the statistical office of the General Government of Algeria, foresaw the simple disappearance of Algerian "natives as a whole."<ref name="Masson">{{cite book | title = The figurative demography of Algeria | location = Paris | publisher = Masson | year = 1880}}</ref> Algerian demographic change can be divided into three phases: an almost constant decline during the conquest period, up until its most heavy drop from an estimated 2.7 million in 1861 to a brutal fall to 2.1 million in 1871, and finally moving into a gradual arising<ref name="Kateb">{{cite book | first = Kamel | last = Kateb | title = Europeans Indigenes" and Jews in Algeria (1830–1962) | location = Paris |publisher = Ined / Puf | date = 2001}}</ref> to a level of three million inhabitants by 1890. Causes range from a series of famines, diseases, emigration;<ref name="Taithe">{{cite journal |trans-title = The 1866–1868 Famine in Algeria: Construction and Media Coverage Of a Disaster |url = https://journals.openedition.org/rh19/4051 | title = La famine de 1866–1868 : anatomie d'une catastrophe et construction médiatique d'un événement |journal = Revue d'Histoire du Xixe Siècle. Société d'Histoire de la Révolution de 1848 et des Révolutions du Xixe Siècle |issue = 41 | pages = 113–127 | author = Bertrand Taithe|doi = 10.4000/rh19.4051 |date = 2010-12-15}}</ref> to the violent methods used by the French army during their [[Pacification of Algeria]] which [[ترکی]]<ref name=genoci2>{{cite news|last1=Chrisafis|first1=Angelique|title=Turkey accuses France of genocide in Algeria|url=https://www.theguardian.com/world/2011/dec/23/turkey-accuses-france-genocide-algeria|agency=The Guardian}}</ref><ref name=genoci3>{{cite news|title=Turkey accuses France of genocide in colonial Algeria|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-16314373|agency=BBC News}}</ref> and some historians<ref name=genoci1>{{cite book|last1=Kiernan|first1=Ben|title=Blood and Soil: A World History of Genocide and Extermination from Sparta to Darfur|page=374|url=https://books.google.com/?id=XR91bs70jukC&q=374#v=snippet&q=374&f=false|isbn=978-0-300-10098-3|year=2007}}</ref> argue to constitute acts of [[نسل کشی]]; however, other sources contest this.<ref name=notgeno>{{Cite web|url=https://www.scienceshumaines.com/pour-en-finir-avec-la-repentance-coloniale_fr_15086.html|title=Pour en finir avec la repentance coloniale|first=Nicolas|last=Journet|website=Sciences Humaines}}</ref><ref name=contest1>{{cite web | title = To put an end to colonial repentance | url = https://www.herodote.net/Le_passe_colonial_revisite-article-169.php}}</ref>}} |{{Flagicon image|Flag of France (1794–1815, 1830–1958).svg}} [[فرانسیسی الجزائر]] | style="text-align: center;" | 1830 | style="text-align: center;" | 1871 | style="text-align: center;" | {{Number table sorting|300000}}<br /><ref name=Abder>{{cite book | date = 2014 | last2 = Abderahman | first2 = Bouchène | first = Jean-Pierre | last = Peyroulou | first3 = Ouanassa Siari | last3 = Tengour | first4 = Sylvie | last4 = Thenault | title = Histoire de l'Algérie à la période coloniale, 1830–1962 | trans-title = History of Algeria during the colonial period, from 1830 to 1962 | url = https://books.google.com/?id=wATMAgAAQBAJ&pg=PT73&dq=famine+algérie+300,000#v=onepage | isbn = 9782707182319}}</ref> | style="text-align: center;" | {{Number table sorting|1000000}}<br /><ref name=ki>{{cite book | last = Kiernan | first =Ben | title= Blood and Soil: A World History of Genocide and Extermination from Sparta to Darfur | pages = 364–365 |url= https://books.google.com/?id=XR91bs70jukC&q=374#v=snippet&q=374&f=false|isbn=978-0-300-10098-3|year=2007}}</ref> |{{Ntsh|15}}10%<ref name=tenper>{{cite book | first = Jean-Baptiste | last = Rivoire | title= The crime of Tibhirine: Revelations about those responsible | url = https://books.google.com/?id=M77_DtT7LBsC&pg=PT27&dq=conquete+algérie+200,000+morts#v=onepage| isbn = 9782707170729 | date = 2011-12-08}}</ref> to 1/3<ref name=thirki>{{cite book | title = Colonize Exterminate. On War and the Colonial State | location = Paris, Fayard | date = 2005}} See also {{cite book | author = Benjamin Claude Brower | title = A Desert named Peace. The Violence of France's Empire in the Algerian Sahara, 1844–1902 | location = New York | publisher = Columbia University Press}}</ref><ref name="ki" /> of Algeria's population died during the period |- |- style="vertical-align: top;" |- |- |- style="vertical-align: top;" |Genocide of Nestorian christians ([[کلیسیائے مشرق]]) by [[امیر تیمور]] |{{Flagicon image|Timurid.svg}} Timurid-controlled [[مشرق وسطی]] | style="text-align: center;" | 1370 | style="text-align: center;" | 1405 | style="text-align: center;" | {{Number table sorting|Tens of thousands}} | style="text-align: center;" | {{Number table sorting|Hundreds of thousands}} |Tamerlane's rule was characterized by numerous massacres, including against other Muslims, but the only community he systematically targeted for elimination was the local Christians. |- |[[Genocide of indigenous peoples in Brazil]]{{Refn|group=N|name=Brazi|The process that has been described as the '''genocide of indigenous peoples in Brazil''' began with the [[Portuguese colonization of the Americas]], when [[پیڈرو ایلواریس کیبرل]] made landfall in what is now the country of Brazil in 1500. This started the process that led to the depopulation of the [[indigenous peoples in Brazil]], because of disease and violent treatment by European settlers, and their gradual replacement with colonists from Europe and Africa. Over eighty indigenous tribes were destroyed between 1900 and 1957, and the overall indigenous population declined by over eighty percent, from over one million to around two hundred thousand. The [[آئین]] recognises indigenous peoples' right to pursue their traditional ways of life and to the permanent and exclusive possession of their "traditional lands", which are demarcated as [[Indigenous territory (Brazil)|Indigenous Territories]].<ref name="constitution">{{cite book | title= Federal Constitution of Brazil | chapter-url = http://www.v-brazil.com/government/laws/titleVIII.html |chapter = VII |volume =Article 231}}</ref> In practice, however, Brazil's indigenous people still face a number of external threats and challenges to their continued existence and cultural heritage.<ref name="US DoS">{{cite web|title=2008 Human Rights Report: Brazil|url=https://www.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2008/wha/119150.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090226174902/http://www.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2008/wha/119150.htm|url-status=dead|archive-date=26 February 2009|publisher=United States Department of State: Bureau for Democracy, Human Rights and Labor|accessdate=24 March 2011|date=25 February 2009}}</ref> The process of demarcation is slow—often involving protracted legal battles—and [[Fundação Nacional do Índio|FUNAI]] do not have sufficient resources to enforce the legal protection on indigenous land.<ref name="ISA Intro">{{cite web|title=Indigenous Lands{{Spaced ndash}} Introduction{{Spaced ndash}} About Lands|url=http://pib.socioambiental.org/en/c/terras-indigenas/introducao/o-que-sao-terras-indigenas|work=Povos Indígenas no Brasil|publisher=Instituo Socioambiental (ISA)|accessdate=24 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110127162647/http://pib.socioambiental.org/en/c/terras-indigenas/introducao/o-que-sao-terras-indigenas|archive-date=27 January 2011|url-status=dead}}</ref><ref name="US DoS" /><ref>{{cite web|last=Borges|first=Beto|last2=Combrisson|first2=Gilles|title=Indigenous Rights in Brazil: Stagnation to Political Impasse|url=http://saiic.nativeweb.org/brazil.html|publisher=South and Meso American Indian Rights Center|accessdate=24 March 2011}}</ref><ref>{{cite journal|last=Schwartzman|first=Stephan|last2=Valéria Araújo|first2=Ana|last3=Pankararú|first3=Paulo|title=Brazil: The Legal Battle Over Indigenous Land Rights|journal=NACLA Report on the Americas|year=1996|volume=29|issue=5|pages=36–43|url=https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=95702149|accessdate=24 March 2011|doi=10.1080/10714839.1996.11725759}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100420055859/http://www.questia.com/PM.qst?a=o |date=20 April 2010 }}</ref><ref>{{cite news|title=Brazilian Indians 'win land case'|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/7774895.stm|accessdate=24 March 2011|newspaper=BBC News|date=11 December 2008}}</ref>}} |{{Flagicon image|Flag of Brazil.svg}} [[برازیل]] | style="text-align: center;" | 1900 | style="text-align: center;" | 1985 | style="text-align: center;" | {{Number table sorting|235000}}<br /><ref>[[Rudolph Rummel]] estimates the following Indian deaths:{{where|date=October 2019}} * Under republic (1900–30): 50,000 democides * Under Vargas (1930–45): 60,000 * Under Dutra/Vargas (1945–64): 50,000 * Under military (1964–85): 75,000 TOTAL: 235,000</ref> | style="text-align: center;" | {{Number table sorting|800000}}<br /><ref name=Brazdi>{{cite book | author = Robert Hitchcock | author2 = Tara Twedt | quote = Indian population of Brazil declined from 1.0M to 0.2M between 1900 and 1957, a net loss of 800,000 | title = Century of Genocide | editor = Samuel Totten | year = 1997 | isbn =0-415-99085-8}}</ref> |{{Ntsh|80}}87 out of 230 Brazilian tribes went extinct during the period<ref name="Darcy">{{cite book|last=Ribeiro | first = Darcy | title = Indigenous Cultures and Languages in Brazil | work = in Indians of Brazil in the Twentieth Century | editor = Janice Hopper | year = 196 | quote = 87 Indian tribes in Brazil went extinct between 1900 and 1957 (Out of an original 230)}}</ref> |- |- style="vertical-align: top;" |[[Albigensian Crusade]]<br />(Cathar genocide){{Refn|group=N|name=Ncathar|The '''Albigensian Crusade''' was a 20-year military campaign initiated by [[Pope Innocent III]] to eliminate [[Catharism]], a [[مسیحیت]] sect, in [[لانگویڈوک]], in southern [[فرانس]]. The [[کاتھولک کلیسیا]] considered them [[بدعت]] and ordered that they should be completely eradicated. [[Raphael Lemkin]] referred to the Albigensian Crusade as "one of the most conclusive cases of genocide in religious history".<ref>{{cite book|last=Lemkin|first=Raphael|editor-last=Jacobs|editor-first=Steven Leonard|date=2012|title=Lemkin on Genocide|url=https://books.google.com/?id=Z9pkney_zw8C&pg=PA71|location=Lanham, Maryland|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-0-7391-4526-5|author-link=Raphael Lemkin|page=71}}</ref> Kurt Jonassohn and Karin Solveig Björnson describe it as "the first ideological genocide."<ref>{{cite book|last1=Jonassohn|first1=Kurt|last2=Björnson|first2=Karin Solveig|date=1998|title=Genocide and Gross Human Rights Violations: In Comparative Perspective|url=https://books.google.com/?id=jIxCUXI38zcC&pg=PA50|location=Piscataway, New Jersey|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-1-4128-2445-3|page=50}}</ref>}} |{{Flagicon image|Flag of France (XII-XIII).svg}} [[لانگویڈوک]], [[قرون وسطی وچ فرانس]] | style="text-align: center;" | 1209 | style="text-align: center;" | 1229 | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|200,000}}<br /><ref>{{cite book|last1=Tatz|first1=Colin Martin|author-link1=Colin Tatz|last2=Higgins|first2=Winton|date=2016|title=The Magnitude of Genocide|url=https://books.google.com/?id=N1WaCwAAQBAJ&pg=PA214|publisher=[[ABC-CLIO]]|isbn=978-1-4408-3161-4|page=214}}</ref> | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|1,000,000}}<br /><ref>{{cite book|last=Robertson|first=John M.|date=1902|title=A Short History of Christianity|url=https://books.google.com/?id=bAQ_AAAAIAAJ|location=London, UK|publisher=Watts & Co.|page=254}}</ref> | |- |- style="vertical-align: top;" |[[Assyrian genocide]] ܣܝܦܐ (Seyfo, "Sword"){{Refn|group=N|name=NAssyria|The '''Assyrian genocide''' is commonly known as "Seyfo" (which means sword in Assyrian). It occurred concurrently with the Armenian and Greek genocides.}} |{{Flagicon image|Flag of the Ottoman Empire.svg}} [[سلطنت عثمانیہ]] territories of present-day [[ترکی]], [[شام]] and [[عراق]]) | style="text-align: center;" | 1915 | style="text-align: center;" | 1923 | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|200,000}}<br /><ref name="travis">{{cite book|last=Travis | first = Hannibal | title = Native Christians Massacred': The Ottoman Genocide of the Assyrians During World War I | work = Genocide Studies and Prevention | volume = 1 | issue =3 | date = December 2006 | pages = 327–371}}</ref> | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|750000}}<br />{{R|LookLex}} |{{Ntsh|75}} |- |- style="vertical-align: top;" |[[Cromwellian conquest of Ireland|Irish genocide]]{{Refn|group=N|name=Irish|The '''Cromwellian conquest of Ireland''' or '''Cromwellian war in Ireland''' (1649–53) refers to the conquest of [[جزیرہ آئرلینڈ]] by the forces of the [[English Parliament]], led by [[اولیور کرامویل]], during the [[Wars of the Three Kingdoms]]. Cromwell invaded Ireland with his [[New Model Army]] on behalf of [[انگلستان]]'s [[Rump Parliament]] in August 1649. Following the [[Irish Rebellion of 1641]], most of Ireland came under the control of the [[Confederate Ireland|Irish Catholic Confederation]]. In early 1649, the Confederates allied with the English [[Cavalier|Royalists]], who had been defeated by the [[Roundhead|Parliamentarians]] in the [[انگریزی خانہ جنگی]]. By May 1652, Cromwell's Parliamentarian army had defeated the Confederate and Royalist coalition in Ireland and occupied the country—bringing to an end the [[Irish Confederate Wars]] (or Eleven Years' War). However, [[گوریلا جنگ]] continued for a further year. Cromwell passed a series of [[Penal Laws (Ireland)|Penal Laws]] against [[کاتھولک کلیسیا]] (the vast majority of the population) and [[Act for the Settlement of Ireland 1652|confiscated large amounts of their land]]. During the [[Interregnum (England)|Interregnum]] (1651–1660), this policy was enhanced with the passing of the [[Act for the Settlement of Ireland 1652|Act of Settlement of Ireland]] in 1652. Its goal was a further transfer of land from Irish to English hands.{{citation needed|date=May 2019}} The immediate war aims and the longer term policies of the English Parliamentarians resulted in an attempt by the English to transfer the native population to the western fringes to make way for Protestant settlers. This policy was reflected in a phrase attributed to Cromwell: "To Hell or to Connaught" and has been described by historians as genocide.<ref name="near-genocidal">genocidal or near-genocidal: * {{cite book|editor=Albert Breton|booktitle=Nationalism and Rationality|url=https://books.google.com/?id=slwrBIPU7W8C|date=24 November 1995|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-48098-7|title=Regulating nations and ethnic communities |first1=Brendam |last1=O'Leary |first2=John |last2=McGarry |page=248 |quote="Oliver Cromwell offered the Irish Catholics a choice between genocide and forced mass population transfer. They could go 'To Hell or to Connaught!'"}} * {{cite book|author=Tim Pat Coogan|title=The Troubles: Ireland's Ordeal and the Search for Peace|url=https://books.google.com/?id=33sWKhmPl3UC|date=5 January 2002|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0-312-29418-2|page=6 |quote=The massacres by Catholics of Protestants, which occurred in the religious wars of the 1640s, were magnified for propagandist purposes to justify Cromwell's subsequent genocide.}} * {{cite book|author=Peter Berresford Ellis|title=Eyewitness to Irish History|url=https://books.google.com/?id=oVaUkHKOyLAC|date=9 February 2007|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-05312-6}} "It was to be the justification for Cromwell's genocidal campaign and settlement." * {{Harvard citation no brackets|Levene|2005}} "[The Act of Settlement of Ireland], and the parliamentary legislation which succeeded it the following year, is the nearest thing on paper in the English, and more broadly British, domestic record, to a programme of state-sanctioned and systematic ethnic cleansing of another people. The fact that it did not include 'total' genocide in its remit, or that it failed to put into practice the vast majority of its proposed expulsions, ultimately, however, says less about the lethal determination of its makers and more about the political, structural and financial weakness of the early modern English state."</ref> The [[عبرانی بائبل]] account of [[یوشع بن نون]] and the [[Battle of Jericho]] was used by [[اولیور کرامویل]] to justify [[نسل کشی]] against Catholics.<ref name="chirot">{{Cite book |title=Why Some Wars Become Genocidal and Others Don't |author=Daniel Chirot |publisher=Jackson School of International Studies, University of Washington |url=http://jsis.artsci.washington.edu/jsis/Chirot-War.pdf |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080817014618/http://jsis.artsci.washington.edu/jsis/Chirot-War.pdf |archivedate=August 17, 2008 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080817014618/http://jsis.artsci.washington.edu/jsis/Chirot-War.pdf |date=August 17, 2008 }}</ref>{{Rp|3}}<ref>{{cite book|page=337|url=https://books.google.com/?id=Rqd1zRZp-kMC&pg=RA1-PA337&lpg=RA1-PA337&dq=oliver+cromwell+joshua+ireland#v=onepage|title=The Bible: Authorized King James Version with Apocrypha|author1=Robert Carrol|author2=Stephen Prickett|publisher=Oxford University Press|year=1997|isbn=978-0-19-283525-3}}</ref> }} |{{Flagicon image|Flag of The Commonwealth.svg}} [[جزیرہ آئرلینڈ]], [[انگلستان د‏‏ی دولت مشترکہ]] | style="text-align: center;" | 1649 | style="text-align: center;" | 1653 | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|200000}}<br /><ref name=sioch>{{cite news | author =Mícheál Ó Siochrú | work = RTÉ ONE | title = Cromwell in Ireland Part 2 | date = 2008-09-16}}</ref> | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|618000}}<br /><ref name=kenyon98>{{Harvard citation no brackets|Kenyon|Ohlmeyer|1998|p=278}}. Scott Wheeler, Cromwell in Ireland.</ref> |{{Ntsh|30}}20–40% of the population of Ireland perished during the Cromwellian conquest<ref name=sioch /><ref name=kenyon98 /> |- |- style="vertical-align: top;" |[[Wei–Jie war|Wu Hu genocide]]{{Refn|group=N|name=Wuhu|When he heard of the Jie revolt against him, Ran Min issued his famous '''"[[نسل کشی]]", in which he called on the Chinese to kill all the Wu Hu'''. The Wu Hu had conquered Ran Wei half a century earlier. The effect of Ran Min's order was immense; some 200,000 Jie were killed in Yecheng (the Wei capital) in a few days, and brutal fighting broke out between Chinese and Wu Hu throughout North China.{{Sfn| Li and Zheng | 2003 | pp=402}} {{مکمل حوالہ درکار|date=October 2019}}}} |[[شمالی تے جنوبی چین]] | style="text-align: center;" | 350 | style="text-align: center;" | 351 | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|200000}}<br />{{Sfn| Li and Zheng | 2003 | pp=402{{مکمل حوالہ درکار|date=October 2019}}}} | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|200000}} |{{Ntsh|25}} |- |- style="vertical-align: top;" |[[Massacres of Hutus during the First Congo War]]{{Refn|group=N|name=Hutus|During the [[First Congo War]], troops of the Rwanda-backed [[Alliance des Forces Démocratiques pour la Libération du Congo-Zaïre]] (AFDL) attacked refugee camps in Eastern DRC, home to 527,000 and 718,000 Hutu refugees in South-Kivu and North-Kivu respectively.<ref name="mapping">{{cite report|url=https://www.ohchr.org/Documents/Countries/CD/DRC_MAPPING_REPORT_FINAL_EN.pdf|title=Report of the Mapping Exercise Documenting the Most Serious Violations of Human Rights and International Humanitarian Law Committed Within the Territory of the Democratic Republic of the Congo Between March 1993 and June 2003|last=|first=|date=2010|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|issue=|doi=|volume=|pmid=|access-date=}}</ref> Elements of the AFDL and, more so, of the Rwandan Patriotic Army (RPA) systematically shelled numerous camps and committed massacres with light weapons. These early attacks cost the lives of 6,800-8,000 refugees and forced the repatriation of 500,000 – 700,000 refugees back to Rwanda.<ref name="ezemet">{{cite journal |last1=Ezimet |first1=Kisangani |title=The Massacre of Refugees in Congo: A Case of UN Peacekeeping Failure and International Law |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-modern-african-studies_2000-06_38_2/page/163 |journal=The Journal of Modern African Studies |date=2000 |volume=38 |issue=2 |pages=163–202 |publisher=Cambridge University Press|jstor=161648 |doi=10.1017/S0022278X0000330X}}</ref> As survivors fled westward of the DRC, the AFDL units hunted them down and attacked their makeshift camps, killing thousands more.<ref name="reyntjens2009">{{cite book |last1=Reyntjens |first1=Filip |title=The Great African War : Congo and Regional Geopolitics, 1996–2006 |date=2009 |url=https://www.ohchr.org/Documents/Countries/CD/DRC_MAPPING_REPORT_FINAL_EN.pdf |publisher=Cambridge University Press |location=New York}}</ref> These attacks and killings continued to intensify as refugees moved westward as far as 1,800&nbsp;km away. The report of the [[اقوام متحدہ]] Joint Commission reported 134 sites where such atrocities were committed. On 8 July 1997, the acting UN High Commissioner for Human Rights stated that "about 200,000 Hutu refugees could well have been massacred".<ref name="reyntjens2009" />}} |{{Flagicon image|Flag of Zaire.svg}} [[زائر]] | style="text-align: center;" | 1996 | style="text-align: center;" | 1997 | style="text-align: center;" | 200,000<br /><ref name="reyntjens2009">{{cite book |last1=Reyntjens |first1=Filip |title=The Great African War : Congo and Regional Geopolitics, 1996–2006 |date=2009 |url=https://www.ohchr.org/Documents/Countries/CD/DRC_MAPPING_REPORT_FINAL_EN.pdf |publisher=Cambridge University Press |location=New York}}</ref> | style="text-align: center;" | 232,000<br /><ref name="emizet">{{cite journal |last1=F. Emizet |first1=Kisangani N. |title=The Massacre of Refugees in Congo: A Case of UN Peacekeeping Failure and International Law |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-modern-african-studies_2000-06_38_2/page/163 |journal=The Journal of Modern African Studies |date=July 2000 |volume=38 |issue=2 |pages=163–202 |jstor=161648 |doi=10.1017/S0022278X0000330X}}</ref> | |- |- style="vertical-align: top;" |[[حمیدیہ قتل عام]]{{Refn|group=N|name=Hamid|The '''Hamidian massacres''' ({{Lang-hy|Համիդյան ջարդեր}}, {{Lang-tr|Hamidiye Katliamı}}, {{Lang-fr|Massacres hamidiens}}), also referred to as the '''Armenian Massacres of 1894–1896'''<ref name="Adalian">{{Citation| last = Adalian | first = Rouben Paul | year = 2010 | title = Historical Dictionary of Armenia | edition = 2nd | place = Lanham, MD | publisher = Scarecrow | page = 154}}.</ref> and '''Armenian genocide''',<ref name="Adalian" /> were massacres of [[Armenians]] in the [[سلطنت عثمانیہ]] that took place in the mid-1890s. It was estimated casualties ranged from 80,000 to 300,000,<ref name=Akcam>[[Taner Akçam|Akçam, Taner]] (2006) ''[[A Shameful Act: The Armenian Genocide and the Question of Turkish Responsibility]]'' p. 42, Metropolitan Books, New York {{آئی ایس بی این|978-0-8050-7932-6}}</ref> resulting in 50,000 [[orphan]]ed children.<ref>{{Citation| quote = The number of Armenian children under twelve years of age made orphans by the massacres of 1895 is estimated by the missionaries at 50.000 | date = December 18, 1896 | url = https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F30A1FF63B5F1B738DDDA10994DA415B8685F0D3 | title = Fifty Thousand Orphans made So by the 80,kish Massacres of Armenians | newspaper = [[نیو یارک ٹائمز]]}}.</ref> The massacres are named after [[سلطان]] [[عبدالحمید ثانی]], who, in his efforts to maintain the imperial domain of the collapsing Ottoman Empire, reasserted [[اتحاد اسلامیت]] as a state ideology.{{Sfn| Akçam | 2006 | p = 44}} Although the massacres were aimed mainly at the Armenians, they turned into indiscriminate anti-Christian pogroms in some cases, such as the [[دیار باقر قتل عام (1895)]], where, at least according to one contemporary source, up to 25,000 [[آشوری قوم]] were also killed.<ref name= angold2006>{{Citation|last= Angold|first= Michael | editor-last =O'Mahony| editor-first =Anthony|title=Cambridge History of Christianity | volume = 5. Eastern Christianity|url = https://books.google.com/books?id=vBy7CTYVBeMC |page=512| year = 2006 |publisher=Cambridge University Press|isbn= 978-0-521-81113-2}}.</ref> The [[massacre]] began in the Ottoman interior in 1894, before becoming more widespread in the following years. Between 1894 and 1896 was when the majority of the murders took place. The massacres began tapering off in 1897, following international condemnation of Abdul Hamid. The harshest measures were directed against the long persecuted Armenian community as calls for civil reform and better treatment from the government went ignored. The Ottomans made no allowances for the victims' age or gender, and massacred all with brutal force.<ref>{{cite book | last = Cleveland | first = William L. | title = A History of the Modern Middle East | edition = 2nd | location = Boulder, CO | publisher = Westview | year = 2000 | isbn = 0-8133-3489-6 | page = [https://archive.org/details/historyofmodernm00clev/page/119 119] | url = https://archive.org/details/historyofmodernm00clev/page/119}}</ref> This occurred at a time when the [[ٹیلی گرافی]] could spread news around the world, and the massacres received extensive coverage in the media of Western Europe and North America.}} |{{Flagicon image|Flag of the Ottoman Empire.svg}} [[سلطنت عثمانیہ]] | style="text-align: center;" | 1894 | style="text-align: center;" | 1896 | style="text-align: center;" |200,000<br /><ref name=Akçam /> | style="text-align: center;" | 300,000<br /><ref name=Akçam /> | |- |- style="vertical-align: top;" | [[Tencteri#Tencteri and Usipetes in the time of Julius Caesar|Genocide of the Tencteri and Usipetes]]{{Refn|group=N|name=Tectupiu|In his ''[[Commentarii de Bello Gallico]]'', Caesar describes how two tribes, the Tencteri and Usipetes, had been driven from their traditional lands by the Germanic [[سوئبی]], whose military dominance had led to constant warfare and neglect of agriculture. This original homeland of the two tribes is not clear but by the time of Caesar the Suebi had settled in a very large wooded area to the east of the [[Ubii]], who at this time lived on the east bank of the [[دریائے رائن]], on the opposite bank from where Cologne is today. It has been argued that the Tencteri and Usipetes specifically may have come from the area of the [[Weser river]] to the east of the [[Sigambri]], because it is near to where the two tribes appeared on the Rhine, and Caesar reports the Suevi in this area. It would also explain the apparently friendly relations of the Tencteri and Usipetes with the Sigambri, who might have been their traditional neighbours.<ref>{{Cite book | url=https://books.google.com/?id=6HCeJU_7SFwC&pg=PA61 | title=Palaeohistoria 51/52 (2009/2010)| isbn=9789077922736| last1=Attema| first1=P. A. J.| last2=Bolhuis| first2=E.| date=December 2010}}</ref> (In later Roman times this area inhabited by Caesar's Suebi was inhabited by the [[Chatti]].<ref>{{Citation|url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0062:entry=catti-harpers&highlight=chatti| last= Peck| title=Harpers Dictionary of Classical Antiquities |year=1898}}</ref>) Caesar, fearing how the Gauls on the left bank might react, hurried to deal with this threat to his command of the region. He discovered that a number of Gaulish tribes had attempted to pay these Germani generously to leave, but the Tencteri and Usipetes had ranged further, coming to the frontiers of the [[Condrusi]] and [[Eburones]], who were both under the protection of the [[Treveri]] to their south. Caesar convened a meeting of the Gaulish chiefs, and, pretending he did not know of their attempts at bribery, demanded cavalry and provisions for war against the Tencteri and Usipetes. The Germanic cavalry, although outnumbered by Caesar's Gallic horsemen, made the first attack, forcing the Romans to retreat. Caesar describes a characteristic battle-tactic they used, where a horsemen would leap down to their feet and stab enemy horses in the belly. Accusing them of violating the truce, Caesar refused to accept any more ambassadors, arresting some who came requesting a further truce, and led his full force against the Germanic camp. The Usipetes and Tencteri were thrown into disarray and forced to flee, pursued by Caesar's cavalry, to the confluence of the Rhine and Meuse. Many were killed attempting to cross the rivers.<ref>[[جولیس سیزر]], ''[[Commentarii de Bello Gallico]]'' [[s:Commentaries on the Gallic War/Book 4#1|4.1-15]]</ref><ref>Lee, K.H. "Caesar's Encounter with the Usipetes and the Tencteri." ''Greece & Rome'' 2nd vol. 2 (1969): 100-103.</ref> They found refuge on the other side of the Rhine amongst the [[Sicambri]]. Caesar's campaign against the [[Tencteri]] and [[Usipetes]] have been characterized a [[نسل کشی]].<ref name=tecup>{{cite news | url = https://www.theguardian.com/world/2015/dec/11/julius-caesar-battlefield-unearthed-southern-netherlands-dutch-archaeologists | title = Julius Caesar battlefield unearthed in southern Netherlands | work = [[دی گارڈین]] | date = 11 December 2015}}</ref><ref name=uptec>{{cite book | first = Ben |last = Kiernan | url = https://books.google.com/?id=XR91bs70jukC&pg=PA58 | title = Blood and Soil: A World History of Genocide and Extermination from Sparta to Darfur| publisher = Yale University Press | year = 2007|isbn = 978-0-300-10098-3}}</ref> }} |[[Germania]] | colspan="2" style="text-align: center;" | {{Tri1|-55|55 BC}} | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|150000}}<br /><ref name=tecup>{{cite news | url = https://www.theguardian.com/world/2015/dec/11/julius-caesar-battlefield-unearthed-southern-netherlands-dutch-archaeologists | title = Julius Caesar battlefield unearthed in southern Netherlands | work = [[دی گارڈین]] | date = 11 December 2015}}</ref> | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|430000}}<br /><ref name=uptec>{{cite book | first = Ben |last = Kiernan | url = https://books.google.com/?id=XR91bs70jukC&pg=PA58 | title = Blood and Soil: A World History of Genocide and Extermination from Sparta to Darfur| publisher = Yale University Press | year = 2007|isbn = 978-0-300-10098-3}}</ref> |{{Ntsh|25}} |- |- style="vertical-align: top;" |[[Battle of Carthage (c. 149 BC)|Battle of Carthage<br />(Punic genocide)]]{{Refn|group=N|name=NCarthage| The massacre of Carthaginians ([[Punics]]) during their defeat by the Roman Republic is considered a genocide by many scholars.<ref name="Kiernan 27–39">{{Cite journal|last=Kiernan|first=Ben|date=2004-08-01|title=The First Genocide: Carthage, 146 BC|journal=Diogenes|language=en|volume=51|issue=3|pages=27–39|doi=10.1177/0392192104043648|issn=0392-1921|url=https://semanticscholar.org/paper/cd2f91b9f91c690ed2adc5e071d8313e2ead8a6c}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Leavesley|first=Jordana|title=Melos and Carthage: Genocide in the Ancient World|url=https://www.academia.edu/31572631|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=nHIABAAAQBAJ&pg=PA25&lpg=PA25|title=Genocide|last=Rubinstein|first=William D.|date=2014-07-10|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-86996-2}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=cGHGPgj1_tIC&pg=PA34&lpg=PA34|title=The Dark Side of Democracy: Explaining Ethnic Cleansing|last=Mann|first=Michael|date=2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-53854-1}}</ref><ref>{{Citation|title=Carthage: The Roman Holocaust (TV Movie 2004)|url=https://www.imdb.com/title/tt0409797|accessdate=2017-08-13}}</ref>}} |[[قرطاجنہ]] (territories of present-day [[تونس شہر]], [[تونس]]) | colspan="2" style="text-align: center;" | {{Tri1|-146|146 BC}} | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|150,000}}<br /><ref name="necrometrics.com">{{Cite web|url=http://necrometrics.com/romestat.htm|title=Atrocity statistics from the Roman Era|website=necrometrics.com|access-date=2017-08-13}}</ref><ref name="Kiernan 27–39" /> | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|150,000}} | Population reduced from 500,000 to 55,000. 150,000 died in the fall of Carthage.<ref name="necrometrics.com" /> |- |- style="vertical-align: top;" |[[Romani genocide]]{{Refn|group=N|name=Porajmos|'''Porajmos''' (<small>[[Romani language|Romani]] pronunciation:</small> {{IPA-xx|pʰoɽajˈmos}}), or '''Samudaripen''' ("Mass killing"), the Romani genocide or Romani Holocaust, was the planned and attempted effort by the government of [[نازی جرمنی]] and its allies to exterminate part of the [[رومینی]] people of [[یورپ]]. On 26 November 1935, a supplementary decree to the [[Nuremberg Laws]] stripping Jews of their German citizenship expanded the category "enemies of the race-based state" to include Romani, the same category as the Jews, and in some ways they had similar fates.{{R|Milton1992}}{{R|USHMM2}} In 1982, [[مغربی جرمنی]] formally recognized that genocide had been committed against the Romani.{{R|teleg012011}} In 2011, the [[پولستان]] Government passed a resolution for the official recognition of [[2 اگست]] as a day of commemoration of the genocide.{{R|OsceR}}}} |{{Flagicon image|Flag of Nazi Germany.svg}} [[جرمن مقبوضہ یورپ]] | style="text-align: center;" | 1935<ref name="König" /> | style="text-align: center;" | 1945 | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|130000}}<br /><ref>{{cite book|last1=Niewyk|first1=Donald L.|last2=Nicosia|first2=Francis R.|title=The Columbia Guide to the Holocaust|url=https://books.google.com/?id=_QQ7AAAAQBAJ&pg=PA47|accessdate=5 July 2016|year=2000|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-50590-1|page=47}}</ref> | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|500000}}<br />{{R|alJaz102012}}{{R|EstPlus}} |{{Ntsh|25}}25% of [[رومینی]] in Europe killed |- |- style="vertical-align: top;" |[[Polish Operation of the NKVD]] (Polish genocide){{Refn|group=N|nameN=Poles|The '''Polish Operation of the NKVD''' was a mass murder specifically aimed at the Polish ethnic group in the USSR by the orders of Soviet leader [[جوزف استالن]]. Historian [[Michael Ellman]] asserts that the 'national operations', particularly the 'Polish operation', may constitute [[نسل کشی]] as defined by the UN convention.<ref name="paulbogdanor">{{cite journal | first = Michael |last = Ellman | journal = Europe-Asia Studies | volume = 59 | issue = 4 | date = June 2007 | pages = 663–693 | layurl = http://www.paulbogdanor.com/left/soviet/famine/ellman1933.pdf | title = Stalin and the Soviet Famine of 1932–33 Revisited| url = https://archive.org/details/sim_europe-asia-studies_2007-06_59_4/page/663 |jstor = 20451381 |doi = 10.1080/09668130701291899}}</ref> His opinion is shared by [[Simon Sebag Montefiore]], who calls the Polish operation of the NKVD 'a mini-genocide.'<ref name="Montefiore">{{cite book|last=Sebag Montefiore | first = Simon | title = Stalin. The Court of the Red Tsar |url=https://archive.org/details/stalincourtofred0000seba_s9j1 | page = [https://archive.org/details/stalincourtofred0000seba_s9j1/page/229 229] | publisher = Vintage Books | location = New York | year = 2003 | isbn = 1-4000-7678-1}}</ref> Polish writer and commentator, Dr [[Tomasz Sommer]], also refers to the operation as a genocide, along with Prof. [[Marek Jan Chodakiewicz]] among others.<ref name="rp.pl">{{cite journal|url=http://www.rp.pl/artykul/594183.html|title=Nieopłakane ludobójstwo (Genocide Not Mourned)|publisher=[[Rzeczpospolita]]|date=2011-01-15|accessdate=April 28, 2011|author=Prof. [[Marek Jan Chodakiewicz]]}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121004125909/http://www.rp.pl/artykul/594183.html |date=2012-10-04 }}</ref><ref name="se.pl">{{cite web|url=http://m.se.pl/wydarzenia/opinie/zbrodnia-wieksza-niz-katyn_157172.html|title=Tomasz Sommer: Ludobójstwo Polaków z lat 1937–38 to zbrodnia większa niż Katyń (Genocide of Poles in the years 1937–38, a Crime Greater than Katyn)|publisher=[[Super Express (newspaper)|Super Express]]|accessdate=April 28, 2011|author=Franciszek Tyszka}}</ref><ref name="historyton.pl">{{cite web|url=http://historyton.pl/catalog/product_info.php?products_id=11729|title=Rozstrzelać Polaków. Ludobójstwo Polaków w Związku Sowieckim (To Execute the Poles. Genocide of Poles in the Soviet Union)|publisher=Historyton|accessdate=April 28, 2011|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111003143755/http://historyton.pl/catalog/product_info.php?products_id=11729|archivedate=October 3, 2011}}</ref><ref name="wiara.pl">{{cite web|url=http://info.wiara.pl/doc/578542.Publikacja-na-temat-eksterminacji-Polakow-w-ZSRR-w-latach-30|title=Publikacja na temat eksterminacji Polaków w ZSRR w latach 30 (Publication on the Subject of Extermination of Poles in the Soviet Union during the 1930s)|author=Andrzej Macura, [[Polska Agencja Prasowa]]|publisher=Portal Wiara.pl|date=2010-06-24|accessdate=April 28, 2011}}</ref><ref name="polishclub.org">{{cite web|url=http://www.polishclub.org/2011/03/22/prof-iwo-cyprian-pogonowski-rozkaz-n-k-w-d-no-00485-z-dnia-11-viii-1937-a-polacy|title=Rozkaz N.K.W.D.: No. 00485 z dnia 11-VIII-1937, a Polacy|publisher=Polish Club Online|date=22 March 2011|accessdate=April 28, 2011|author=Prof [[Iwo Cyprian Pogonowski]]|quote=See also, Tomasz Sommer: Ludobójstwo Polaków w Związku Sowieckim (Genocide of Poles in the Soviet Union), article published by The Polish Review vol. LV, No. 4, 2010.|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818055339/https://www.polishclub.org/2011/03/22/prof-iwo-cyprian-pogonowski-rozkaz-n-k-w-d-no-00485-z-dnia-11-viii-1937-a-polacy/|dead-url=yes}}</ref><ref name="naukowa.pl">{{cite web|url=http://www.naukowa.pl/Historia,7kt/Rozstrzelac-Polakow.-Ludobojstwo-Polakow-w-Zwiazku-Sowieckim-w-latach-1937-1938.-Dokumenty-z-Central,328396ks|title=Sommer, Tomasz. Book description (Opis)|publisher=Księgarnia Prawnicza, [[لوبلین]]|work=Rozstrzelać Polaków. Ludobójstwo Polaków w Związku Sowieckim w latach 1937–1938. Dokumenty z Centrali |trans-title = Genocide of Poles in the Soviet Union | language = pl |accessdate=2011-04-28}}</ref><ref name="global364">{{cite web|url=http://globalizacja.org/node/364|title=Konferencja "Rozstrzelać Polaków{{Spaced ndash}} Ludobójstwo Polaków w Związku Sowieckim"|trans-title=Conference on Genocide of Poles in the Soviet Union, Warsaw|publisher=Instytut Globalizacji oraz Press Club Polska in cooperation with Memorial Society|language=pl|accessdate=2011-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303182939/http://globalizacja.org/node/364|archive-date=2016-03-03|url-status=dead}}</ref>}} |{{Flagicon image|Flag of the Soviet Union (1924–1955).svg}} [[سوویت اتحاد]] | style="text-align: center;" | 1937 | style="text-align: center;" | 1938 | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|111091}}<br /><ref>{{cite book| last = Goldman | first = Wendy Z. | year = 2011 | url = https://books.google.com/?id=D0_HYK8R-8IC&lpg=PA217&pg=PA217#v=onepage | title = Inventing the Enemy: Denunciation and Terror in Stalin's Russia | location = New York | publisher = Cambridge University Press | isbn = 978-0-521-19196-8 | page = 217}}</ref> | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|250,000}}<br /><ref name="arlindo-correia">{{cite web | url=http://www.arlindo-correia.org/040111.html | title=The Devils' Playground | work=[[نیو یارک ٹائمز]] | accessdate=2011-04-26 | author=Joshua Rubenstein | quote=Rubenstein is the Northeast regional director of [[Amnesty International USA]] and a co-editor of ''The Unknown Black Book: The Holocaust in the German-Occupied Soviet Territories.''}}<br />''Almost all victims of the NKVD shootings were men, wrote Michał Jasiński, most with families. Their wives and children were dealt with by the [[NKVD Order No.&nbsp;00486]]. The women were generally sentenced to deportation to Kazakhstan for an average of 5 to 10 years. Orphaned children without relatives willing to take them were put in orphanages to be brought up as Soviet, with no knowledge of their origins. All possessions of the accused were confiscated. The parents of the executed men{{Spaced ndash}} as well as their in-laws{{Spaced ndash}} were left with nothing to live on, which usually sealed their fate as well. Statistical extrapolation, wrote Jasiński, increases the number of Polish victims in 1937–1938 to around 200–250,000 depending on size of their families.''</ref> |{{Ntsh|13}}22% of the [[Poles|Polish]] population of the USSR was "sentenced" by the operation (140,000 people)<ref name="ellm">Michael Ellman, [http://www.paulbogdanor.com/left/soviet/famine/ellman1933.pdf Stalin and the Soviet Famine of 1932–33 Revisited] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071014232729/http://www1.fee.uva.nl/pp/mjellman/ |date=2007-10-14 }} [[پی ڈی ایف]] file page 686</ref> |- |- style="vertical-align: top;" |[[چیچن تے انگوشےآں د‏‏ی جلاوطنی]]{{Refn|group=N|name=Chech|'''Aardakh''' also known as '''Operation Lentil''' ({{Lang-ru|Чечевица}}, ''Chechevitsa''; {{Lang-ce|'''Вайнах махкахбахар'''}} ''Vaynax Maxkaxbaxar'') was the [[سوویت اتحاد وچ آبادی د‏‏ی مہاجرت]] of the whole of the [[Nakh peoples|Vainakh]] ([[چیچن قوم]] and [[انگش قوم]]) populations of the [[شمالی قفقاز]] to [[وسط ایشیا]] during [[دوسری جنگ عظیم]]. The expulsion, preceded by the [[1940–1944 insurgency in Chechnya]], was ordered on 23 February 1944 by [[داخلہ امور د‏‏ی عوامی کمیساریت]] chief [[Lavrentiy Beria]] after approval by [[Premier of the Soviet Union|Soviet Premier]] [[جوزف استالن]], as a part of [[Forced settlements in the Soviet Union|Soviet forced settlement program]] and [[سوویت اتحاد وچ آبادی د‏‏ی مہاجرت]] that affected several million members of non-Russian Soviet ethnic minorities between the 1930s and the 1950s.<br />The deportation encompassed their entire nations, well over 500,000 people, as well as the complete liquidation of the [[چیچن-انگش خود مختار سوویت اشتراکی جمہوریہ]]. Hundreds of thousands<ref name="Nekrich">{{cite book | author = Nekrich, Aleksandr | title = The Punished Peoples| year = 1978 | url = https://archive.org/details/punishedpeoplesd0000nekr_w1n5 }}</ref>{{Page needed|date=May 2019}}<ref name=Dunlop /><ref name="Gammera">{{cite book | author =Moshe Gammer | title = Lone Wolf and the Bear | url =https://archive.org/details/lonewolfbearthre0000gamm | pages = [https://archive.org/details/lonewolfbearthre0000gamm/page/166 166]–171 | isbn = 0-8229-5898-8 | publisher = University of Pittsburgh Press | year = 2006}}</ref> <ref name=Rummel /> of Chechens and Ingushes died or were killed during the round-ups and transportation, and during their early years in exile. The survivors would not return to their native lands until 1957. Many in Chechnya and Ingushetia classify it as an act of [[نسل کشی]], as did the [[یورپی پارلیمان]] in 2004.<ref name=Europarl>{{Cite web|url=https://unpo.org/article/438|title=UNPO: Chechnya: European Parliament recognises the genocide of the Chechen People in 1944|website=unpo.org}}</ref><ref name=chenday>{{cite web | title = Press-Release: February 23, World Chechnya Day | work = Save Chechnya Campaign | url = http://savechechnya.org/archives/410 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130227054740/http://savechechnya.org/archives/410 | url-status = dead | archive-date = 2013-02-27 |accessdate=2013-02-27}}</ref>}}<br /> (Soviet deportation of Chechens and other Vainakh populations) |{{Flagicon image|Flag of the Soviet Union (1924–1955).svg}} [[سوویت اتحاد]] ([[شمالی قفقاز]]) | style="text-align: center;" |1944 | style="text-align: center;" |1948 | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|100000}}<br /><ref>Wong, Tom K. (2015). Rights, Deportation, and Detention in the Age of Immigration Control. Stanford University Press. p. 68. {{آئی ایس بی این|9780804794572}}. LCCN 2014038930. page 68</ref> | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|400000}}<br /><ref name=kazbek>{{cite news |last1=Chanturiya |first1=Kazbek |title=After 73 years, the memory of Stalin's deportation of Chechens and Ingush still haunts the survivors |url=https://oc-media.org/after-73-years-the-memory-of-stalins-deportation-of-chechens-and-ingush-still-haunts-the-survivors/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127234921/https://oc-media.org/after-73-years-the-memory-of-stalins-deportation-of-chechens-and-ingush-still-haunts-the-survivors/ |url-status=dead |archive-date=27 November 2019 |accessdate=27 November 2019 |agency=OC Media |date=23 February 2017}}</ref> |{{Ntsh|35}}23.5% to almost 50% of total [[چیچن قوم]] population killed<ref name="Wood">{{cite book | last = Wood | first = Tony | title = Chechnya: the Case for Independence | pages = 37–38}}</ref> <ref name="Nekrich" />{{Page needed|date=May 2019}}<ref name="Dunlop">{{cite book | author = Dunlop | title = Russia Confronts Chechnya | pages = 62–70}}</ref><ref name="Gammera" /><ref name="SovietRates">{{cite web|url=http://www.hawaii.edu/powerkills/USSR.TAB1B.GIF|title=Soviet Transit, Camp, and Deportation Death Rates|website=hawaii.edu|access-date=2019-05-29}}</ref> | |- |- style="vertical-align: top;" |Genocide of [[Acholi people|Acholi]] and [[Lango people]] under [[عیدی امین]]{{Refn|group=N|name=Acholi|After [[عیدی امین]] overthrow the regime of [[Milton Obote]] in 1971, he declared the Acholi and Lango tribes enemies, as Obote was a Lango and he saw the fact that they dominated the army as a threat.<ref name=Israel>https://combatgenocide.org/?page_id=91 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190719110147/http://combatgenocide.org/?page_id=91 |date=2019-07-19 }}</ref> In January 1972, Amin issued an order to the Ugandan army ordering that they assemble and kill all Acholi or Lango soldiers, and then commanded that all Acholi and Lango be rounded up and confined within army barracks, where they were either slaughtered by the soldiers or killed when the Ugandan air force bombed the barracks.<ref name=Israel/>}} |{{Flagicon image|Flag of Uganda.svg}} [[یوگنڈا]] | style="text-align: center;" | 1972 | style="text-align: center;" | 1978 | style="text-align: center;" | 100,000<br /><ref name=Israel>https://combatgenocide.org/?page_id=91 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190719110147/http://combatgenocide.org/?page_id=91 |date=2019-07-19 }}</ref> | style="text-align: center;" | 300,000<br /><ref name=Israel/> | |- |- style="vertical-align: top;" |[[Darfur genocide]]{{Refn|group=N|name=Darfur|The '''Darfur genocide''' refer to the [[جنگی جرائم]] and [[crimes against humanity]] such as massacre and [[Rape during the Darfur genocide|genocidal rape]] that occurred within the [[دارفور]] region during the [[دارفور وچ جنگ]] perpetrated by [[Janjaweed]] militias and the Sudanese government. These atrocities have been called the first genocide of the 21st century.{{Sfn|Williams|2012|p=192}} Sudan's president [[عمر البشیر]] has been indicted for his role in the genocide by the [[اقوام متحدہ]].{{Sfn|Elhag|2014|p=210}} }} |{{Flagicon image|Flag of Sudan.svg}} [[دارفور]], [[سوڈان]] | style="text-align: center;" | 2003 | style="text-align: center;" | {{Tri1|{{#time: Y | now}}|Present}} | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|98,000}}<br /><ref>{{cite journal| url = https://dial.uclouvain.be/pr/boreal/object/boreal:179717| title = Darfur: counting the deaths (2). What are the trends?| year = 2005| last = Guha-Sapir| first = Debarati| last2 = Degomme| first2 = Olivier| journal = Centre for Research on the Epidemiology of Disasters}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201008014629/https://dial.uclouvain.be/pr/boreal/object/boreal:179717 |date=2020-10-08 }}</ref> | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|500,000}}<br /><ref name="Reeves">{{cite journal| title = Quantifying Genocide in Darfur | first = Eric | last = Reeves | date = 2006-04-28}}</ref> | |- |- style="vertical-align: top;" |[[Destruction of Kurdish villages during the Iraqi Arabization campaign|Kurdish genocide]]{{Refn|group=N|name=Arabization|[[صدام حسین]]'s campaign against the Kurds including the [[Al-Anfal campaign]] and the [[Persecution of Feyli Kurds under Saddam Hussein|Feyli Kurds operations]] have been recognized as genocides: On 5 December 2012, Sweden's parliament, the [[رکسداگ]], adopted a resolution by the Green party to officially recognize Anfal as genocide. The resolution was passed by all 349 members of parliament.<ref>{{cite web|url=http://www.pravdareport.com/world/123118-swedish_neutrality/|title=Is Swedish neutrality over?|date=11 December 2012|work=Pravda|accessdate=24 April 2019|archive-date=18 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191218064533/https://www.pravdareport.com/world/123118-swedish_neutrality/|dead-url=yes}}</ref>{{disputed inline|date=April 2019}} On 28 February 2013, the [[British House of Commons]] formally recognized the Anfal as genocide following a campaign led by Conservative MP [[Nadhim Zahawi]], who is of Kurdish descent.<ref>{{cite web|url=https://www.huffingtonpost.co.uk/gary-kent/parliamentary-recognition-of-the-kurdish-genocide_b_2789300.html|title=Historic Debate Secures Parliamentary Recognition of the Kurdish Genocide|date=|publisher=Huffingtonpost.co.uk|accessdate=31 August 2013}}</ref> [[جنوبی کوریا]] recognized the Anfal as [[نسل کشی]] on June 13 of 2013.<ref>{{cite news|title=South Korea recognizes Kurdish genocide |url=https://www.peyamner.com/english/PNAnews.aspx?ID=314434 |accessdate=26 April 2015 |date=13 June 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://archive.today/20150426233519/http://www.peyamner.com/english/PNAnews.aspx?ID=314434 |archivedate=26 April 2015}}</ref> In 2011, the Iraqi Parliament voted to recognize the 1980 massacre of Feyli Kurds under the regime of Saddam Hussein as genocide.<ref name=presrecog>{{cite news|title=Genocide Against the Kurds in Iraq: Iraq and International Recognition Over Time |url=http://uk.gov.krd/genocide/pages/page.aspx?lngnr=12&smap=140000&pnr=42|accessdate=23 May 2017|work=uk.gov.krd}}</ref> The '''destruction of Kurdish villages during the Iraqi Arabization campaign''' refers to villages razed by the [[Ba'athist Iraq]]i government during its "[[Ba'athist Arabization campaigns in North Iraq|Arabization campaign]]" of areas, excluded from [[کردستان]] under the [[Iraqi–Kurdish Autonomy Agreement of 1970]]. 1.5 to 2 million Kurds were forcibly displaced by Arabization campaigns in Iraq between 1963 and 1987;<ref name=rumm>{{cite web |last1=Rummel |first1=Rudolph J. |title=Chapter 14 The Horde of Centi-kilo Murderers Estimates, Calculations, and Sources |url=https://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.TAB14.1C.GIF |website=Statistics of Democide |at=Rows 1313, 1314}}</ref> resulting in 10,000 to 100,000 deaths during the displacements;<ref name=rumm />[[Destruction of Kurdish villages during the Iraqi Arabization campaign#Major population damaging events|87,500 to 388,100 Kurds]] were killed in the [[destruction of Kurdish villages during the Iraqi Arabization campaign]] including: 2,500<ref name="noriracasua">''Routine calculations do not count as original research, provided there is consensus among editors that the result of the calculation is obvious, correct, and a meaningful reflection of the sources. Basic arithmetic, such as adding numbers, converting units, or calculating a person's age are some examples of routine calculations. See also Category:Conversion templates.''<br /> https://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.TAB14.1C.GIF row 1313 and 1314 <br />1,000,000 and 10,000 to 2,000,000 and 100,000 Kurds were displaced and killed respectively between 1963 and 1987; 250,000 of them in 1977 and 1978. If deaths are proportional to the displacement then 2,500 to 12,500 Kurds would have died during this period depending on the scale of overall displacement and deaths used.</ref> to 12,500<ref name=noriracasua /> in the [[Ba'athist Arabization campaigns in North Iraq]], 10,000<ref name=chestnut>{{cite book |last1=Chestnut Greitens |first1=Sheena |title=Dictators and their Secret Police: Coercive Institutions and State Violence |pages=289 |url=https://books.google.com/?id=NgfFDAAAQBAJ&pg=PA289&lpg=PA289&dq=feyli+kurds+disappeared+12,000#v=onepage|isbn=978-1-316-71256-6 |date=2016-08-16}}</ref> to 25,000<ref name="alkur">{{cite book|last1=Jaffar Al-Faylee|first1=Zaki|title=Tareekh Al-Kurd Al-Faylyoon|date=2010|location=Beirut|pages=485, 499–501}}</ref><ref name="heksih">{{cite book|last1=Al-Hakeem|first1=Dr. Sahib|title=Untold stories of more than 4000 women raped killed and tortured in Iraq, the country of mass graves|date=2003|pages=489–492}}</ref>{{Clarify|is this a supplied title because it cannot be traced by title or author|date=December 2017}} were killed during the [[Persecution of Feyli Kurds under Saddam Hussein|Feyli Kurds operation]], 5,000<ref name="bazmem">{{cite web |title=The Tragedy of the Missing Barzanis |url=https://kurdistanmemoryprogramme.com/the-tragedy-of-the-missing-barzanis/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191119065607/https://kurdistanmemoryprogramme.com/the-tragedy-of-the-missing-barzanis/ |archivedate=2019-11-19 |website=Kurdistan Memory Programme}}</ref> to 8,000<ref name="pbs.org">{{cite web |last1=Jones |first1=Dave |title=The Crimes of Saddam Hussein <br />1983 The Missing Barzanis |url=https://www.pbs.org/frontlineworld/stories/iraq501/events_barzanis.html |website=Frontline World |publisher=PBS}}</ref> Kurds disappeared in the [[Kurdish rebellion of 1983|1983 Barzani killings]], 50,000<ref name="hrw">[https://hrw.org/reports/1993/iraqanfal/ GENOCIDE IN IRAQ] Human Rights Watch, 1993</ref> to 100,000<ref name="hrw" /> (although Kurdish sources have cited a higher figure of 182,000<ref name="Frontline">{{cite web |url=https://www.pbs.org/frontlineworld/stories/iraq501/events_anfal.html |title=The Crimes of Saddam Hussein – 1988 The Anfal Campaign |publisher=PBS Frontline |date=January 24, 2006 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060206034420/https://www.pbs.org/frontlineworld/stories/iraq501/events_anfal.html |archivedate=February 6, 2006 |accessdate=November 15, 2019}}</ref>) more Kurds were massacred in the [[Anfal genocide]], and at least 20,000<ref name="upris">{{cite web |last1=Zenko |first1=Micah |title=Remembering the Iraqi Uprising Twenty-Five Years Ago |url=https://www.cfr.org/blog/remembering-iraqi-uprising-twenty-five-years-ago |website=Council on Foreign Relations}}</ref> were killed during the [[1991 Iraqi uprising]] notwithstanding an additional 48,400<ref name="kurdrefugees">1,000 deaths per day in April, May and June along Turkish border ''a -'' "Iraqi Deaths from the Gulf War as of April 1992," Greenpeace, Washington, D.C. See also "Aftermath of War: The Persian Gulf War Refugee Crisis," Staff Report to the Senate Judiciary Committee's Subcommittee on Immigration and Refugee Affairs, May 20, 1991. The figure of nearly 1,000 deaths per day is also given in "Kurdistan in the Time of Saddam Hussein," Staff Report to the U.S. Senate Committee on Foreign Relations, November 1991, p.14. "hundreds" (100 to 900?) died per day along Iranian border ''b -'' [http://www.apnewsarchive.com/1991/Kurdish-Refugees-Straggle-Into-Iran-Followed-By-Tragedy/id-2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy], Associated Press, Apr 13, 1991 1,100 to 1,900 (''a '' + ''b'') deaths per day from at least April 13th (''b'') up to between May 1st and May 31st (''a ''); which suggests 44 to 74 days: 1,100(44)= 48,400 1,900(74)= 140,600 '''Routine calculations''' ''Routine calculations do not count as original research, provided there is consensus among editors that the result of the calculation is obvious, correct, and a meaningful reflection of the sources. Basic arithmetic, such as adding numbers, converting units, or calculating a person's age are some examples of routine calculations. See also Category:Conversion templates.''</ref> to 140,600<ref name=kurdrefugees /> Kurdish refugees that starved to death along the Iranian and Turkish borders.}} |{{Flagicon image|Flag of Iraq (1963–1991); Flag of Syria (1963–1972).svg}} [[Ba'athist Iraq|Iraq]] | style="text-align: center;" | 1977 | style="text-align: center;" | 1991 | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|87500}} <br /> {{citation needed|date=July 2020}} | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|388100}}<br /> {{citation needed|date=July 2020}} |{{Ntsh|8}} |- |- style="vertical-align: top;" |[[East Timor genocide]]{{Refn|group=N|name=timor|The '''East Timor genocide''' refers to the "pacification campaigns" of state sponsored terror by the [[Indonesian occupation of East Timor|Indonesian government during their occupation of East Timor]]. Oxford University held an academic consensus calling the Indonesian Occupation of '''East Timor [[نسل کشی]]''' and Yale university teaches it as part of their "Genocide Studies" program.<ref name=Payaslian>{{cite web|last=Payaslian|first=Simon|title=20th Century Genocides|url=http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780199743292/obo-9780199743292-0105.xml|publisher=Oxford bibliographies|ref= {{SfnRef|Payaslian}}}}</ref><ref name="gsp.yale.edu">{{cite web|title=Genocide Studies Program: East Timor|url=http://gsp.yale.edu/case-studies/east-timor|website=Yale.edu}}</ref> Precise estimates of the death toll are difficult to determine. The 2005 report of the UN's [[Commission for Reception, Truth and Reconciliation in East Timor]] (CAVR) reports an estimated minimum number of conflict-related deaths of 102,800 (+/− 12,000). Of these, the report says that approximately 18,600 (+/− 1,000) were either killed or disappeared, and that approximately 84,000 (+/− 11,000) died from hunger or illness in excess of what would have been expected due to peacetime mortality. These figures represent a minimum conservative estimate that CAVR says is its scientifically-based principal finding. The report did not provide an upper bound, however, CAVR speculated that the total number of deaths due to conflict-related hunger and illness could have been as high as 183,000.<ref>{{Cite web|url=http://www.cavr-timorleste.org/updateFiles/english/CONFLICT-RELATED%20DEATHS.pdf|title=Conflict-related Deaths in Timor Leste, 1954–1999. The Findings of the CAVR Report ''Chega!''}}</ref> The truth commission held Indonesian forces responsible for about 70% of the violent killings.<ref name=CAVR>{{Cite web|url=http://www.cavr-timorleste.org/en/Brief.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513220045/http://www.cavr-timorleste.org/en/Brief.htm|url-status=dead|title=Chega! The CAVR Report|archivedate=May 13, 2012}}</ref>}} |{{Flagicon image|Flag of Indonesia.svg}} [[East Timor (Indonesian province)|East Timor]], [[انڈونیشیا]] | style="text-align: center;" | 1975 | style="text-align: center;" | 1999 | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|85320}}<br /><ref>Precise estimates of the death toll are difficult to determine. The 2005 report of the UN's [[Commission for Reception, Truth and Reconciliation in East Timor]] (CAVR) reports an estimated minimum number of conflict-related deaths of 102,800 (+/− 12,000). Of these, the report says that approximately 18,600 (+/− 1,000) were either killed or disappeared, and that approximately 84,000 (+/− 11,000) died from hunger or illness in excess of what would have been expected due to peacetime mortality. These figures represent a minimum conservative estimate that CAVR says is its scientifically-based principal finding. The report did not provide an upper bound, however, CAVR speculated that the total number of deaths due to conflict-related hunger and illness could have been as high as 183,000. The truth commission held Indonesian forces responsible for about 70% of the violent killings.<br /> *This estimates comes from taking the minimum killed violently applying the 70% violent death responsibility given to Indonesian military combined with the minimum starved. <br /> {{cite web | url = http://www.cavr-timorleste.org/updateFiles/english/CONFLICT-RELATED%20DEATHS.pdf | title = Conflict-related Deaths in Timor Leste, 1954–1999. The Findings of the CAVR Report}} <br /> {{cite web | url = http://www.cavr-timorleste.org/en/Brief.htm | archive-url = https://web.archive.org/web/20120513220045/http://www.cavr-timorleste.org/en/Brief.htm | url-status = dead | title = The CAVR Report | archive-date = 2012-05-13}}</ref> | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|196720}}<br /><ref>Precise estimates of the death toll are difficult to determine. The 2005 report of the UN's [[Commission for Reception, Truth and Reconciliation in East Timor]] (CAVR) reports an estimated minimum number of conflict-related deaths of 102,800 (+/− 12,000). Of these, the report says that approximately 18,600 (+/− 1,000) were either killed or disappeared, and that approximately 84,000 (+/− 11,000) died from hunger or illness in excess of what would have been expected due to peacetime mortality. These figures represent a minimum conservative estimate that CAVR says is its scientifically-based principal finding. The report did not provide an upper bound, however, CAVR speculated that the total number of deaths due to conflict-related hunger and illness could have been as high as 183,000. The truth commission held Indonesian forces responsible for about 70% of the violent killings:*This estimates comes from taking the maximum killed violently applying the 70% violent death responsibility given to Indonesian military combined with the maximum starved.<br /> {{cite web | url = http://www.cavr-timorleste.org/en/Brief.htm | archive-url = https://web.archive.org/web/20120513220045/http://www.cavr-timorleste.org/en/Brief.htm | url-status = dead | archive-date = May 13, 2012 | title = Conflict-related Deaths in Timor Leste, 1954–1999. The Findings of the CAVR Report | work = cavr-timorleste.org | accessdate = April 16, 2018}}</ref> |{{Ntsh|20}}13% to 44% of [[مشرقی تیمور]]'s total population killed<br />(See [[East Timor genocide#Number of deaths|death toll of East Timor genocide]]) |- |- style="vertical-align: top;" |[[Ikiza]]{{Refn|group=N|name=Burundi|'''Burundian genocide'''. In the long sequence of civil fights that occurred between [[Tutsi]] and [[Hutu]] since [[برونڈی]]'s independence in 1962, the 1972 mass killings of Hutu by the Tutsi and the 1993 mass killings of Tutsis by the majority-Hutu populace are both described as genocide in the final report of the ''International Commission of Inquiry for Burundi'' presented to the United Nations Security Council in 1996.}} |{{Flagicon image|Flag of Burundi (1967–1982).svg}} [[برونڈی]] | colspan="2" style="text-align: center;" | 1972 | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|80000}}<br />{{R|BurWhite|ICIBFR02_85}} | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|300000}}<br /><ref name=burundik /> |{{Ntsh|5}} As much as 10% to 15% of the [[Hutu]] population of Burundi killed<ref name=burundik>{{cite book |title=Krueger, Robert; Krueger, Kathleen Tobin (2007). From Bloodshed to Hope in Burundi : Our Embassy Years During Genocide (PDF). University of Texas Press. ISBN 978-0-292-71486-1. |pages=29 |url=https://www.sahistory.org.za/sites/default/files/archive-files3/ambassador_robert_krueger_kathleen_tobin_kruegerbook4you.pdf}}</ref> |- |- style="vertical-align: top;" |[[Pacification of Libya|Libyan genocide]]{{Refn|group=N|name=Libya| The '''Pacification of Libya''',<ref name="Cardoza, 109">{{Cite book|first=Anthony L.|last=Cardoza|title=Benito Mussolini: the first fascist|url=https://archive.org/details/benitomussolinif0000card|publisher=Pearson Longman|year=2006|isbn=|ref=harv|page=[https://archive.org/details/benitomussolinif0000card/page/109 109]}}</ref> also known as the '''Libyan Genocide'''<ref name= Mann309>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=cGHGPgj1_tIC&pg=PA309|title=The Dark Side of Democracy: Explaining Ethnic Cleansing|last=Mann|first=Michael|publisher=Cambridge University Press|year=2006|isbn=978-0-521-53854-1|location=|page=309}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=gSg0lQkyJoIC&pg=PA146|title=Making of Modern Libya, The: State Formation, Colonization, and Resistance, Second Edition|last=Ahmida|first=Ali Abdullatif|date=23 March 2011|publisher=SUNY Press|isbn=978-1-4384-2893-2|location=|pages=146|language=en}}</ref><ref name=otttensamul>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=rgGA91skoP4C&pg=PA259|title=Dictionary of Genocide: A-L|last=Totten|first=Samuel|last2=Bartrop|first2=Paul Robert|authorlink1=Samuel Totten|authorlink2=Paul R. Bartrop|date=2008|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-0-313-34642-2|location=|pages=259|language=}}</ref><ref name="Duggan497">{{Cite book|first=Christopher|last=Duggan|title=The Force of Destiny: A History of Italy Since 1796|url=https://archive.org/details/forceofdestinyhi00dugg|location=New York|publisher=Houghton Mifflin|year=2007|isbn=|ref=harv|page=[https://archive.org/details/forceofdestinyhi00dugg/page/497 497]}}</ref> or '''Second Italo-Senussi War''',<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=aVbdCQAAQBAJ&pg=PA5|title=Libyan Air Wars: Part 1: 1973–1985|last=Cooper|first=Tom|last2=Grandolini|first2=Albert|date=January 19, 2015|publisher=Helion and Company|isbn=978-1-910777-51-0|location=|page=5}}</ref> was a prolonged conflict in [[اطالوی لیبیا]] between Italian military forces and indigenous rebels associated with the [[سنوسی تحریک]] that lasted from 1923 until 1932,<ref name=ninaconsuelo>{{cite book | author = Nina Consuelo Epton | title = Oasis Kingdom: The Libyan Story | location = New York | publisher = Roy Publishers | year = 1953 | page = 126 | isbn = | author-link = Nina Consuelo Epton}}</ref><ref>{{cite book|chapter-url=http://www.shadowsgovernment.com/shadows-library/Unknown/The%20Cambridge%20History%20of%20Africa,%20Volume%20(1658)/The%20Cambridge%20History%20of%20Africa,%20Volume%20-%20Unknown.pdf|first=C.C.|last=Stewart|chapter=Islam|title=The Cambridge History of Africa, Volume 7: c. 1905 – c. 1940|location=Cambridge, United Kingdom|publisher=Cambridge University Press|date=1986|p=196}}</ref> when the principal Senussi leader, [[عمر مختار]], was captured and executed.<ref name=refioseercito>{{cite web|url=http://www.regioesercito.it/reparti/mvsn/mvsnlib23.htm|title=Detailed description of some fights|publisher=Regioesercito|language=Italian|access-date=2020-10-04|archive-date=2018-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180520185400/http://www.regioesercito.it/reparti/mvsn/mvsnlib23.htm}}</ref> The pacification resulted in mass deaths of the indigenous people in [[برقہ]]—one quarter of Cyrenaica's population of 225,000 people died during the conflict.<ref name=Mann309 /> Italy committed major [[جنگی جرائم]] during the conflict; including the use of [[chemical weapon]], episodes of [[Take no prisoners|refusing to take prisoners of war]] and instead executing surrendering combatants, and mass executions of civilians.<ref name="Duggan497" /> Italian authorities committed [[ethnic cleansing]] by forcibly expelling 100,000 [[بدو]] Cyrenaicans, half the population of Cyrenaica, from their settlements that were slated to be given to Italian settlers.<ref name="Cardoza, 109" /><ref name="Bloxham, Moses, 358">{{Cite book|first=Donald|last=Bloxham|first2=A. Dirk|last2=Moses|title=The Oxford Handbook of Genocide Studies|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|year=2010|isbn=|ref=harv|page=358}}</ref> Italy apologized in 2008 for its killing, destruction and repression of the Libyan people during the period of colonial rule, and went on to say that this was a "complete and moral acknowledgement of the damage inflicted on Libya by Italy during the colonial era."<ref name=thelibyareport>{{Cite book|title=The Report: Libya 2008|author=Oxford Business Group|year=2008|page=17}}</ref>}} |{{Flagicon image|Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg}} [[اطالوی لیبیا]] | style="text-align: center;" | 1923 | style="text-align: center;" | 1932 | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|80000}}<br /><ref name="Duggan497" /> | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|125000}}<br /><ref name="Wright">{{Cite book|title=A History of Modern Libya | last = Wright | first = John | year = 1982 | url = http://necrometrics.com/20c100k.htm#Libya}}</ref> |{{Number table sorting|25}}% of [[برقہ]] population killed<ref name="Duggan497" /> |- |- style="vertical-align: top;" |[[Effacer le tableau|Bambuti genocide]]{{Refn|group=N|name=Bambu|'''''Effacer le tableau''''' ("erasing the board") is the operational name given to the '''[[نسل کشی]] of the [[Mbuti people|Bambuti pygmies]]''' by rebel forces in the [[جمہوری جمہوریہ کانگو]] (DRC). The primary objective of ''Effacer le tableau'' was the territorial conquest of the [[شمالی کیوو]] province of the DRC and [[ethnic cleansing]] of Pygmies from the Congo's eastern region whose population numbered 90,000 by 2004.<ref name=exter>{{cite news |last1=Penketh |first1=Anne |title=Extermination of the pygmies |url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/extermination-of-the-pygmies-552332.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20181221123504/https://www.independent.co.uk/news/world/africa/extermination-of-the-pygmies-552332.html |url-status=dead |archive-date=2018-12-21 |accessdate=2018-12-21 |agency=The Independent |date=2004-07-07}}</ref> {{Sfn|Penketh|2004}} }} |{{Flagicon image|Flag of the Democratic Republic of the Congo (1997-2003).svg}} [[شمالی کیوو]], [[جمہوری جمہوریہ کانگو]] | style="text-align: center;" | 2002 | style="text-align: center;" | 2003 | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|60,000}}<br /><ref name=SeshadriICE1>"Between October 2002 and January 2003, two the rebel groups, the MLC and RCD-N in the East of the Congo launched a premeditated, systematic genocide against the local tribes and Pygmies nicknamed operation "Effacer le Tableau" ("erase the board"). During their offensive against the civilian population of the Ituri region, the rebel groups left more than 60,000 dead and over 100,000 displaced. The rebels even engaged in slavery and cannibalism. Human Rights Reports state that this was due to the fact that rebel groups, often far away from their bases of supply and desperate for food, enslaved the Pygmies on captured farms to grow provisions for their militias or when times get really tough simply slaughter them like animals and devour their flesh which some believe gives them magical powers. 11. Fatality Level of Dispute (military and civilian fatalities): 70,000 estimated" see: {{cite web |url=http://www1.american.edu/ted/ice/pygmy.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304025741/http://www1.american.edu/ted/ice/pygmy.htm |url-status=dead |archive-date=4 March 2016 |title=Pygmies in the Congo Basin and Conflict |author=Raja Seshadri |date=7 November 2005 |work=Case Study 163 |publisher=The Inventory of Conflict & Environment, [[American University]] |accessdate=21 July 2012}}</ref><ref name=exter /> | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|70,000}}<br /><ref name=SeshadriICE1 /> |{{Ntsh|40}}40% of the Eastern Congo's [[Pygmy peoples|Pygmy]] population killed{{Refn|name=Pygm|group=N|Eastern Pygmy population was reduced to 90,000 after a campaign that killed 60,000<ref name=SeshadriICE1 /> implying a 40% decline}} |- |- style="vertical-align: top;" |[[Massacres of Poles in Volhynia and Eastern Galicia]]{{Refn|group=N|'''Massacres of Poles in Volhynia and Eastern Galicia''' was a genocide carried out in Nazi German-occupied Poland by the Ukrainian Insurgent Army (the UPA) against Poles in the area of Volhynia, Eastern Galicia, parts of Polesia and Lublin region, beginning in 1943 and lasting up to 1945. On 22 July 2016, the Parliament of Poland passed a resolution recognizing the massacres as Genocide<ref name="Volhynia">{{cite news | title = Senate recognizes Volhynia massacre to be genocide | url = http://tass.ru/en/world/887135}}</ref><ref name="Radio Poland">{{cite news | work = Radio Poland | title = Polish MPs adopt resolution calling 1940s massacre genocide | url = http://www.thenews.pl/1/10/Artykul/263005,Polish-MPs-adopt-resolution-calling-1940s-massacre-genocide | accessdate = 2020-10-04 | archivedate = 2020-11-19 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20201119172309/http://archiwum.thenews.pl/1/10/Artykul/263005 }}</ref>}} |{{Flagicon image|Flag of Nazi Germany.svg}} [[German-occupied Poland]] | style="text-align: center;" | 1943 | style="text-align: center;" | 1945 | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|50000}}<br /><ref name="Magocsi">{{cite book | title = A History of Ukraine | page =681 | author = Paul Robert Magocsi | date = 1996 | isbn =0-8020-7820-6}}</ref> | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|300000}}<br /><ref name="Terles">{{cite book | author = Mikolaj Terles | title = Ethnic cleansing of Poles in Volhynia and Eastern Galicia, 1942–1946 (ZZWRP) | url = https://archive.org/details/ethniccleansingo0000terl | page = [https://archive.org/details/ethniccleansingo0000terl/page/61 61] | date = 1993 | isbn = 0-9698020-0-5}}</ref><ref name="Partacz">{{cite book | language = pl| trans-title = Historical truth is political truth in scientific research. An example of the genocide of South Eastern Poland in 1939–1946 | author = Czesław Partacz | title = Prawda historyczna na prawda polityczna w badaniach naukowych. Przykład ludobójstwa na Kresach Południowo-Wschodniej Polski w latach 1939–1946| author-link = :pl:Czesław Partacz}}</ref><ref name="Kulińska">{{cite book | author =Lucyna Kulińska | title = Dzieci Kresów III | language = pl | location = Kraków | year = 2009| page = 467}}</ref><ref name="Turowski">{{cite book | author =Józef Turowski | author2 = Władysław Siemaszko | title = Zbrodnie nacjonalistów ukraińskich dokonane na ludności polskiej na Wołyniu 1939–1945 | quote = Główna Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce{{Spaced ndash}} Instytut Pamięci Narodowej, Środowisko Żołnierzy 27 Wołyńskiej Dywizji Armii Krajowej w Warszawie | date = 1990}}</ref><ref name="Siemaszko">{{cite book | author = Władysław Siemaszko | author2 = Ewa Siemaszko | title = Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistoẃ ukraińskich na ludności polskiej Wołynia, 1939–1945 | language = pl| date = 2000| isbn = 83-87689-34-3 | volume = 2 | page = 1056 | trans-title = Genocide by Ukrainian nationalists against the Polish population of Volhynia, 1939–1945}}</ref> |4% to 20% of the pre-war (1931) [[Second Polish Republic]]'s total Polish population of Voivodeships: [[Stanisławów Voivodeship|stanisławowskie]], [[Tarnopol Voivodeship|tarnopolskie]] and [[Wołyń Voivodeship (1921–1939)|wołyńskie]]<ref name="Hryciuk">{{cite book | author = Grzegorz Hryciuk | language = pl | title = Przemiany narodowościowe i ludnościowe w Galicji Wschodniej i na Wołyniu w latach 1931–1948 | publisher = Toruń | year = 2005 | author2 = Wyd. Adam Marszałek | isbn = 83-7441-121-X | page = 139}}</ref><ref name="Potocki">{{cite book | author = Robert Potocki | title = Polityka państwa polskiego wobec zagadnienia ukraińskiego w latach 1930–1939 | year = 2003 | isbn = 83-917615-4-1 | pages = 47–50 | trans-title = The policy of the Polish state towards the Ukrainian issue in 1930–1939}}</ref> where killed. |- |- style="vertical-align: top;" |[[Genocide of Isaaqs]]{{Refn|group=N|name=Isaaq|The '''Genocide of Isaaqs''' or '''"Hargeisa Holocaust"'''<ref name=journalafrican>{{Cite journal|last=Ingiriis|first=Mohamed Haji|date=2016-07-02|title="We Swallowed the State as the State Swallowed Us": The Genesis, Genealogies, and Geographies of Genocides in Somalia|journal=African Security|volume=9|issue=3|pages=237–58|doi=10.1080/19392206.2016.1208475|issn=1939-2206}}</ref><ref name=aviewfoothills>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=Dd5ngjjVZb8C&pg=PA504&lpg=PA504|title=A View From The Foothills: The Diaries of Chris Mullin|last=Mullin|first=Chris|date=2010-10-01|publisher=Profile Books|isbn=978-1-84765-186-0}}</ref> was the systematic, state-sponsored massacre of [[Isaaq]] civilians between 1988 and 1991 by the [[صومالی جمہوری جمہوریہ]] under the dictatorship of [[محمد سیاد بری]].<ref name="Mburu">{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=7w8VAQAAIAAJ|title=Past human rights abuses in Somalia: report of a preliminary study conducted for the United Nations (OHCHR/UNDP-Somalia)|last=Mburu|first=Chris|last2=Rights|first2=United Nations Office of the High Commissioner for Human|last3=Office|first3=United Nations Development Programme Somalia Country|date=2002-01-01}}</ref> The number of civilian deaths in this massacre is estimated to be between 50,000–100,000 according to various sources,<ref name="Peifer1">{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=tOgOwSXB164C&pg=PA23&lpg=PA23|title=Stopping Mass Killings in Africa: Genocide, Airpower, and Intervention|last=Peifer|first=Douglas C.|date=2009-05-01|publisher=DIANE Publishing|isbn=978-1-4379-1281-4}}</ref><ref name=Dynamics>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=mKWiBwAAQBAJ&pg=PT149|title=Making and Unmaking Nations: The Origins and Dynamics of Genocide in Contemporary Africa|last=Straus|first=Scott|date=2015-03-24|publisher=Cornell University Press|isbn=978-0-8014-5567-4}}</ref><ref name="Jones">{{Cite book| url= https://books.google.com/?id=ZybbAAAAMAAJ | title= Genocide, war crimes and the West: history and complicity|last=Jones|first=Adam|date=2017-01-22|publisher=Zed Books|isbn=978-1-84277-191-4}}</ref> while local reports estimate the total civilian deaths to be upwards of 200,000 Isaaq civilians.<ref name=Somalilanded>{{Cite web|url=http://www.aljazeera.com/indepth/features/2014/02/investigating-genocide-somaliland-20142310820367509.html|title=Investigating genocide in Somaliland|date=February 2014|publisher=Al Jazeera|access-date=2018-04-16}}</ref> This included the leveling and complete destruction of the second and third largest cities in Somalia, [[هرجيسا]] (90 per cent destroyed)<ref>{{Cite book |title=Somaliland: Time for African Union Leadership |publisher=International Crisis Group |year=2006 |isbn= |url=https://d2071andvip0wj.cloudfront.net/somaliland-time-for-african-union-leadership.pdf |page=5 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202071223/https://d2071andvip0wj.cloudfront.net/somaliland-time-for-african-union-leadership.pdf |date=2017-02-02 }}</ref> and [[Burao]] (70 per cent destroyed) respectively,<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=xbQTEF0rd7wC&pg=PA152|title=Eritrea and Ethiopia: From Conflict to Cooperation|last=Tekle|first=Amare|date=1994-01-01|publisher=The Red Sea Press|isbn=978-0-932415-97-4}}</ref> and had caused 400,000<ref>{{Cite journal|year=|title=Conflict in Somalia: Drivers and Dynamics|url=https://siteresources.worldbank.org/INTSOMALIA/Resources/conflictinsomalia.pdf|page=10}}</ref><ref name="robertpress">{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=-s0VcsSW2rAC&pg=PA154|title=The New Africa: Dispatches from a Changing Continent|last=Press|first=Robert M.|date=1999-01-01|publisher=University Press of Florida|isbn=978-0-8130-1704-4}}</ref> Somalis (primarily of the Isaaq clan) to flee their land and cross the border to Hartasheikh in Ethiopia as refugees, creating the world's largest refugee camp then (1988),<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=WV0TAgAAQBAJ&pg=PA57&lpg=PA57|title=The Early Morning Phonecall: Somali Refugees' Remittances|last=Lindley|first=Anna|date=2013-01-15|publisher=Berghahn Books|isbn=978-1-78238-328-4|language=en}}</ref> with another 400,000 being internally displaced.<ref>{{cite book|last1=Gajraj|first1=Priya|title=Conflict in Somalia: Drivers and Dynamics|date=2005|publisher=World Bank|page=10|url=https://siteresources.worldbank.org/INTSOMALIA/Resources/conflictinsomalia.pdf}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=52m9OsGODRUC&pg=PA227|title=Racism and Ethnicity: Global Debates, Dilemmas, Directions|last=Law|first=Ian|date=2010-01-01|publisher=Longman|isbn=978-1-4058-5912-7}}</ref><ref>{{cite journal|title=Africa Watch|journal=Volume 5|date=1993|page=4}}</ref> In 2001, the [[اقوام متحدہ]] commissioned an investigation on past human rights violations in Somalia,<ref name="Mburu" /> specifically to find out if "crimes of international jurisdiction (i.e. war crimes, crimes against humanity or genocide) had been perpetrated during the country's civil war". The investigation was commissioned jointly by the [[اقوام متحدہ]] Co-ordination Unit (UNCU) and the [[اقوام متحدہ دے اعلیٰ کمشنر برائے انسانی حقوق]]. The investigation concluded with a report confirming the crime of genocide to have taken place against the Isaaqs in Somalia.<ref name="Mburu" />}} |{{Flagicon image|Flag of Somalia.svg}} [[صومالی جمہوری جمہوریہ]] | style="text-align: center;" |1988 | style="text-align: center;" |1991 | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|50000}}<br /><ref name="Dynamicsa">{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=mKWiBwAAQBAJ&pg=PT149|title=Making and Unmaking Nations: The Origins and Dynamics of Genocide in Contemporary Africa|last=Straus|first=Scott|date=2015-03-24|publisher=Cornell University Press|isbn=978-0-8014-5567-4|language=en}}</ref><ref name="Jones" /> | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|200000}}<br /><ref name="Somalilandeda">{{Cite web|url=http://www.aljazeera.com/indepth/features/2014/02/investigating-genocide-somaliland-20142310820367509.html|title=Investigating genocide in Somaliland|access-date=April 16, 2018}}</ref> |{{Ntsh|4}} |- |- style="vertical-align: top;" |[[Chetnik war crimes in World War II#Genocidal crimes|Genocidal crimes against Bosniaks and Croats by the Chetniks]]{{Refn|group=N|name=chet|Massacres of ethnic [[Croats]] and [[بوسنیائی مسلم]] by Serbian [[Chetniks]] across large areas of the [[Independent State of Croatia]] (modern-day [[بوسنیا تے ہرزیگووینا]], [[کرویئشا]] and [[Sandžak]]) during [[دوسری جنگ عظیم]]. Genocidal characteristics of the massacres can be seen through the [[Stevan Moljević|Moljević plan]] ("On Our State and Its Borders") and the 1941 [[Draža Mihailović#Bosnia|'Instructions']] issued by Chetnik leader, [[Draža Mihailović]], concerning the cleansing of non-Serbs on the basis of creating a post-war [[Greater Serbia]].{{Sfn|Tomasevich|1975|p=170}}{{Sfn|Lerner|1994|p=105}}{{Sfn|Mulaj|2008|p=42}} Death toll by ethnicity is estimated to be between 18,000-32,000 Croats and between 29,000-33,000 Muslims.<ref name="Geiger">{{cite journal| author = Vladimir Geiger | title=Human Losses of the Croats in World War II and the Immediate Post-War Period Caused by the Chetniks (Yugoslav Army in the Fatherland) and the Partisans (People's Liberation Army and the Partisan Detachments of Yugoslavia/Yugoslav Army) and the Communist Authorities: Numerical Indicators|journal=Revue für Kroatische Geschichte = Revue d'Histoire Croate|volume=VIII|issue=1|pages=77–121|url=http://hrcak.srce.hr/103223?lang=en|year=2012}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=TtWycwryensC&pg=PA430&lpg=PA430&dq=chetnik+genocide#v=onepage|isbn=978-0-203-89043-1|title=Century of genocide: critical essays and eyewitness accounts|page=430|author1=Samuel Totten|author2=William S. Parsons|year=1997|publisher=Routledge|accessdate=11 January 2011}}</ref>{{Sfn|Geiger|2012|pp=103, 117}}<ref>{{cite book|last=Redžić|first=Enver|title=Bosnia and Herzegovina in the Second World War|year=2005|publisher=Tylor and Francis|location=New York|isbn=978-0-7146-5625-0|page=84|url=https://books.google.com/?id=pVCx3jerQmYC&pg=PA146&lpg=PA146&dq=Chetniks+extermination#v=onepage}}</ref>}} |{{Flagicon image|Flag of Croatia (1941–1945).svg}} [[Independent State of Croatia]] (territories of present-day [[کرویئشا]], [[بوسنیا تے ہرزیگووینا]],<nowiki/>and [[Sandžak]]) | style="text-align: center;" | 1941 | style="text-align: center;" | 1945 | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|47,000}} <br /><ref name="Geiger" /> | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|65,000}} <br /><ref name="Geiger" /> | |- |- style="vertical-align: top;" |[[Tamil Genocide]]{{Refn|group=N|name=Tamil|Massacres of ethnic Tamils across Sri Lanka, but especially in the North-East of the island, claimed as the Tamil homeland, have occurred repeatedly since 1956. Tens of thousands of Tamils were killed over the years. Tamils have made allegations of genocide since the 80s and in 2015 the Northern Provincial Council passed a resolution on the Tamil Genocide, seeking a UN inquiry. The Canadian Parliament in 2019 also called for an investigation into genocide allegations. Sri Lanka has strongly denied the accusations of genocide.}} |{{Flagicon image|Tamil Eelam Flag.svg}} [[Tamil Eelam]], [[سری لنکا]] | style="text-align: center;" | 1956 | style="text-align: center;" | 2009 | style="text-align: center;" |40,000<ref>{{Cite web|date=2012-02-27|title=Sri Lanka’s dead and missing: the need for an accounting|url=https://www.crisisgroup.org/asia/south-asia/sri-lanka/sri-lankas-dead-and-missing-need-accounting|access-date=2020-06-09|website=Crisis Group|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Petrie, Charles|date=2012|title=Report of the Secretary-General's Internal Review Panel on United Nations Action in Sri Lanka|url=https://digitallibrary.un.org/record/737299?ln=en|journal=United Nations Digital Library System|language=en}}</ref> | style="text-align: center;" | {{Number table sorting|140,000+}}<ref>{{Cite web|date=2012-02-27|title=Sri Lanka’s dead and missing: the need for an accounting|url=https://www.crisisgroup.org/asia/south-asia/sri-lanka/sri-lankas-dead-and-missing-need-accounting|access-date=2020-06-09|website=Crisis Group|language=en}}</ref> |Between 10% and 35% of the [[Eelam Tamil]] population living in the de facto state of [[Tamil Eelam]], controlled by the [[تامل ٹائیگرز]].<ref>{{Cite web|date=2019-08-15|title=Emerging Voices: Sri Lanka’s Tamils Need Genocide Recognition and Innovative Justice Mechanisms|url=http://opiniojuris.org/2019/08/15/emerging-voices-sri-lankas-tamils-need-genocide-recognition-and-innovative-justice-mechanisms/|access-date=2020-06-09|website=Opinio Juris|language=en-US}}</ref> |- |- style="vertical-align: top;" |[[کریمیائی تاتاریاں د‏‏ی جبری ملک بدری]]{{Refn|group=N|name=Tatar|The '''deportation of the Crimean Tatars''' (Crimean Tatar Qırımtatar halqınıñ sürgünligi; Ukrainian Депортація кримських татар; Russian Депортация крымских татар) was the ethnic cleansing of at least 191,044 Crimean Tatars or, according to the other sources, 423,100 of them (89,2 % were women, children and elderly people) in 18–20 May 1944; one of the crimes of the Soviet totalitarian regime. It was carried out by Lavrentiy Beria, head of the Soviet state security and secret police, acting on behalf of Joseph Stalin. Within three days, Beria's NKVD used cattle trains to deport women, children, the elderly, even Communists and members of the Red Army, to the Soviet Republic of Uzbekistan, several thousand kilometres away. They were one of the ten ethnicities who were encompassed by Stalin's policy of population transfer in the Soviet Union. The deportation is [[کریمیائی تاتاریاں د‏‏ی جبری ملک بدری]]; as well as various scholars. Professor Lyman H. Legters argued that the Soviet penal system, combined with its resettlement policies, should count as genocidal since the sentences were borne most heavily specifically on certain ethnic groups, and that a relocation of these ethnic groups, whose survivial depends on ties to its particular homeland, "had a genocidal effect remediable only by restoration of the group to its homeland".{{Sfn|Legters|1992|p=104}} Soviet dissidents Ilya Gabay{{Sfn|Fisher|2014|p=150}} and [[Pyotr Grigorenko]]{{Sfn|Allworth|1998|p=216}} both classified the event as a genocide. Historian Timothy Snyder included it in a list of Soviet policies that "meet the standard of genocide."<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/cifamerica/2010/oct/05/holocaust-secondworldwar|title=The fatal fact of the Nazi-Soviet pact|last=Snyder|first=Timothy|date=2010-10-05|website=the Guardian|access-date=2018-08-06}}</ref>}} |{{Flagicon image|Flag of the Soviet Union (1924–1955).svg}} [[سوویت اتحاد]] ({{Flagicon image|Flag of the Crimean ASSR (1939).svg}} [[کریمیائی خود مختار سوویت اشتراکی جمہوریہ]]) | style="text-align: center;" | 1944 | style="text-align: center;" | 1948 | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|34000}}<br /><ref name="buc">{{cite book | author = Buckley, Cynthia J. | author2 = Ruble, Blair A. | author3 = Hofmann, Erin Trouth | year = 2008 | title = Migration, Homeland, and Belonging in Eurasia | url = https://archive.org/details/migrationhomelan0000unse | location = Washington, D.C. | publisher = Woodrow Wilson Center Press | isbn = 978-0-8018-9075-8 | page = [https://archive.org/details/migrationhomelan0000unse/page/207 207]}}</ref> | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|195471}}<br /><ref name="Allworth">{{cite book | last = Allworth | first = Edward | date = 1998 | title = The Tatars of Crimea: Return to the Homeland: Studies and Documents | location = Durham | publisher = Duke University Press | isbn = 978-0-8223-1994-8 | lccn = 97019110 | oclc = 610947243 | page = [https://archive.org/details/tatarsofcrimeare0000unse/page/6 6] | url = https://archive.org/details/tatarsofcrimeare0000unse/page/6}}</ref> |{{Ntsh|32}}The deportation and following exile reduced the [[کریمیائی تاتار]] population by between 18%<ref name="buc" /> and 46%.<ref>{{cite web |last1=page |first1=34 |title="Punished Peoples" of the Soviet Union: The Continuing Legacy of Stalin's Deportations |url=https://www.hrw.org/reports/pdfs/u/ussr/ussr.919/usssr919full.pdf |website=Human Rights Watch 1991}}</ref> |- |- style="vertical-align: top;" |[[Genocide in German South West Africa]]{{Refn|group=N|name=Herero|The '''Genocide in German South West Africa''' was the campaign to exterminate the Herero and Nama people that the [[جرمن سلطنت]] undertook in German South-West Africa (modern-day Namibia). It is considered one of the first genocides of the 20th century.}} |{{Flagicon image|Reichskolonialflagge.svg}} [[جرمن جنوب مغربی افریقہ]] | style="text-align: center;" | 1904 | style="text-align: center;" | 1908 | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|34000}}<br />{{R|Nuhn89}} | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|110000}}<br />{{R|WhitakerRep|HereroBiblio}} |{{Ntsh|70}}60% (24,000 out of 40,000{{R|Nuhn89}}) to 81.25% (65,000<ref name="germanyadmits">{{cite news|title=Germany admits Namibia genocide|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3565938.stm|accessdate=20 February 2016|agency=BBC|date=August 14, 2004}}</ref><ref name="germanminister">{{cite news|title=German minister says sorry for genocide in Namibia|url=https://www.theguardian.com/world/2004/aug/16/germany.andrewmeldrum|accessdate=20 February 2016|agency=The Guardian|date=August 16, 2004}}</ref> out of 80,000<ref name="preventgeno">{{cite web|url=http://www.preventgenocide.org/prevent/UNdocs/whitaker/section5.htm|title=UN Whitaker Report on Genocide, 1985|quote=paragraphs 14 to 24, pages 5 to 10|publisher= Prevent Genocide International}}</ref>) of total [[Herero people|Herero]] and 50%{{R|Nuhn89}} of [[Nama people|Nama]] population killed. |- |- style="vertical-align: top;" |[[Guatemalan genocide]]{{Refn|group=N|name=Maya|'''Guatemalan genocide'''. The government forces of Guatemala and allied paramilitary groups have been condemned by the Historical Clarification Commission for committing genocide against the Maya population{{R|UN0399}}{{R|CEH1999}} and for widespread human rights violations against civilians during the civil war fought against various leftist rebel groups. At least an estimated 200,000 persons lost their lives by arbitrary executions, forced disappearances and other human rights violations.{{Sfn|CEH|1999|p=20}} A quarter of the direct victims of human rights violations and acts of violence were women.{{Sfn|CEH|1999|p=23}}}} |{{Flagicon image|Flag of Guatemala.svg}} [[گواتیمالا]] | style="text-align: center;" | 1962 | style="text-align: center;" | 1996 | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|32632}}<br />{{R|MayaMin}} | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|166000}}<br />{{R|MayaMax}} |{{Ntsh|40}}40% of the [[Maya peoples|Maya]] population (24,000 people) of Guatemala's [[Ixil Community|Ixil]] and [[Rabinal]] regions where killed<ref name="prokid" /> |- |- style="vertical-align: top;" |[[White Terror (Russia)#White Terror in Southern and Western Russia|Jewish genocide during the Russian White Terror]]{{Refn|group=N|name=Jews|The Whitaker Report of the United Nations used the massacre of 100,000 to 250,000 Jews in more than 2,000 '''[[پوگروم]] during the [[White Terror (Russia)|White Terror]]''' in Russia as an example of [[نسل کشی]].<ref name=whitjew>{{cite web |title=UN Whitaker Report on Genocide, 1985, paragraphs 14 to 24 pages 5 to 10» . |url=http://www.preventgenocide.org/prevent/UNdocs/whitaker/section5.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20190613150627/http://www.preventgenocide.org/prevent/UNdocs/whitaker/section5.htm |url-status=dead |archive-date=2019-06-13 |website=preventgenocideinternational}}</ref> During the [[روسی خانہ جنگی]], between 1918 and 1921 a total of 1,236 violent incidents against Jews occurred in 524 towns in [[یوکرین]]. The estimates of the number of killed range between 30,000 and 60,000.<ref name="HCJU-2008">"History and Culture of Jews in Ukraine ("«Нариси з історії та культури євреїв України»)«Дух і літера» publ., Kyiv, 2008, с. 128{{Spaced ndash}} 135</ref><ref name="Vital-1987-359">D. Vital. ''Zionism: the crucial phase''. Oxford University Press. 1987. p. 359</ref> Of the recorded 1,236 pogroms and excesses, 493 were carried out by [[Ukrainian People's Republic]] soldiers under command of [[Symon Petliura]], 307 by independent Ukrainian warlords, 213 by [[Denikin]]'s army, 106 by the [[سرخ فوج]] and 32 by the [[Polish Army]].<ref>R. Pipes. ''A Concise History of the Russian Revolution''. Vintage Books. 1996. p. 262.</ref>}} | what is now [[یوکرین]] and [[روس]] | style="text-align: center;" | 1918 | style="text-align: center;" | 1923 | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|30000}}<br /><ref name="HCJU-2008" /><ref name="Vital-1987-359" /> | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|250000}}<br /><ref name=whitjew>{{cite web |title=UN Whitaker Report on Genocide, 1985, paragraphs 14 to 24 pages 5 to 10» . |url=http://www.preventgenocide.org/prevent/UNdocs/whitaker/section5.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20190613150627/http://www.preventgenocide.org/prevent/UNdocs/whitaker/section5.htm |url-status=dead |archive-date=2019-06-13 |website=preventgenocideinternational}}</ref> |{{Ntsh|2}} |- |- style="vertical-align: top;" |[[Burundian genocides#Genocidal massacre of Tutsis in '93|1993 Genocide of Burundian Tutsis]]{{Refn|group=N|name=Burundi|'''Burundian genocide'''. In the long sequence of civil fights that occurred between [[Tutsi]] and [[Hutu]] since [[برونڈی]]'s independence in 1962, the 1972 mass killings of Hutu by the Tutsi and the 1993 mass killings of Tutsis by the majority-Hutu populace are both described as genocide in the final report of the ''International Commission of Inquiry for Burundi'' presented to the United Nations Security Council in 1996.}} |{{Flagicon image|Flag of Burundi.svg}} [[برونڈی]] | colspan="2" style="text-align: center;" | 1993 | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|25000}}<br /><ref name=totten2>{{cite book| title = Century of Genocide: Critical Essays and Eyewitness Accounts | publisher = Psychology Press | year = 2004 | page = 331 | url = https://books.google.com/?id=5Ef8Hrx8Cd0C&pg=PA346&lpg=PT347#PPA403,M1 | first = Samuel | last = Totten | first2 = William S. | last2 = Parsons| first3 = Israel W. | last3 = Charny| isbn = 978-0-415-94430-4}}</ref> | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|50000}}<br />{{R|Totten2004}} | |- |- style="vertical-align: top;" |[[Khmelnytsky Uprising#Jews|Genocide of Jews in the Polish–Lithuanian Commonwealth by Cossack insurgents]]{{Refn|group=N|name=Lithjew|During the [[Khmelnytsky Uprising]] genocidal massacres were perpetrated against [[یہود]] communities in the [[پولینڈ-لتھوانیا دولت مشترکہ]] by Ukrainian [[کازاک]] and [[کریمیائی تاتار]].<ref name="Totten">{{cite book | quote = A series of massacres perpetrated by the Ukrainian Cossacks under the leadership of Bogdan Chmielnicki saw the death of up to 100,000 Jews and the destruction of perhaps 700 communities between 1648 and 1654 … | author = Samuel Totten | title = Teaching About Genocide: Issues, Approaches, and Resources | url = https://archive.org/details/isbn_9781593110741 | publisher = Information Age Publishing | year = 2004 | isbn = 1-59311-074-X | page = [https://archive.org/details/isbn_9781593110741/page/25 25]}} .</ref>}} |{{Flagicon image|Flag of the Cossack Hetmanate.svg}} [[Zaporozhian Cossacks]] insurgents on territory of [[پولینڈ-لتھوانیا دولت مشترکہ]], [[یوکرین]] and [[بیلاروس]] | style="text-align: center;" | 1648 | style="text-align: center;" | 1657 | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|18000}}<br /><ref name="Stampfer">{{cite journal | last = Stampfer | first = Shaul| journal = Jewish History | volume = 17 | issue = 2 | title = What Actually Happened to the Jews of Ukraine in 1648? | pages = 165–178 | year = 2003 | doi = 10.1023/A:1022308423637}}</ref> | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|100000}}<br /><ref name="Flannery">{{cite book | author = Edward H. Flannery | title = The Anguish of the Jews: Twenty-Three Centuries of Antisemitism | publisher = Paulist Press| date = 2004| isbn = 0-8091-4324-0| page = 158 | quote = footnote 33, p. 327| author-link = Edward H. Flannery}}</ref><ref name="Dimont">{{cite book | author = Max I. Dimont | title = Jews, God, and History | url = https://archive.org/details/jewsgodhistory0000dimo_l0b3 | publisher = Signet Classic | year = 2004 | isbn = 0-451-52940-5 | page = [https://archive.org/details/jewsgodhistory0000dimo_l0b3/page/247 247]| author-link = Max Dimont}}</ref><ref name="GilbertAtlas">{{cite book | author = Martin Gilbert | title = Jewish History Atlas | url = https://archive.org/details/B-001-001-163 | location = London | year = 1976 | page = 530 | quote = cited in Herbert Arthur Strauss. ''Hostages of modernization: Studies on Modern Antisemitism 1870–1933/39'', Walter de Gruyter, 1993, p. 1013 | isbn = 3-11-013715-1| author-link = Martin Gilbert}}</ref><ref name="otheresitmates">Other 1960s–1980s estimates of Jews killed: * {{cite news | quote = In 1648, under the leadership of Chmielnicki, they ravaged the land with fire and sword. Their hatred of the Jews was boundless and they rarely attempted to persuade the unfortunate to convert. These persecutions were characterized by hitherto-unknown atrocities. Children were torn apart or thrown into the fire before the eyes of their mothers, women were burned alive, men were skinned and mutilated. People must have thought hell had let loose all the tormenting monsters that medieval painters had portrayed dragging the condemned to eternal punishment. The roads were choked with thousands of refugees trying to escape the murderous hordes. The famous rabbis of the Talmud schools died by the hundreds as martyrs for their faith. The total number of the dead was estimated at about one hundred thousand. | author = Hannah Vogt | title = The Jews: A Chronicle for Christian Conscience | url = https://archive.org/details/jewschroniclefor0000hann | work = Association Press | year = 1967 | page = [https://archive.org/details/jewschroniclefor0000hann/page/72 72]| author-link = Hannah Vogt}} * {{cite book | quote = In their revolt, the Ukrainians slaughtered over one hundred thousand Jews. | author = Richard L. Rubenstein | title = Power Struggle: An Autobiographical Confession | url = https://archive.org/details/powerstruggle0000rube | publisher= Scribner | year= 1974 | page = [https://archive.org/details/powerstruggle0000rube/page/95 95]| author-link = Richard L. Rubenstein}} * {{cite book | quote = Thus, when in 1648, the Ukrainians under Chmielnicki rose against Polish dominion the Jews were to bear the main brunt of their fury. Within eighteen months over three hundred Jewish townships were destroyed and over one hundred thousand Jews—about a fifth of Polish Jewry—perished. It was the greatest calamity the Jews were to experience until the rise of Hitler. | author = Chaim Bermant | title = The Jews | publisher= Redwood Burn| year = 1978| isbn =0-297-77419-0 | page =12| author-link = Chaim Bermant}} * {{cite book | quote = Under the leadership of the barbaric Bogdan Chmielnitski, they exploded in a revolt of terrible violence in which their anger at their Polish lords also turned against Jewish 'infidels,' some of whom had been used by the Poles as tax collectors... In the ten years between 1648 and 1658 no fewer than 100,000 Jews were killed| author = David Bamberger| title = My People: Abba Eban's History of the Jews| url = https://archive.org/details/mypeopleabbaeban02bamb| url-access = registration| publisher = Behrman House | year = 1978| isbn = 0-87441-263-3| pages = [https://archive.org/details/mypeopleabbaeban02bamb/page/184 184–185]}} * {{cite book | quote = … set off bloody massacres, led by Bogdan Chmielnicki (1593–1657), in which nearly 300,000 Eastern European Jews were killed or uprooted| author =Gertrude Hirschler| title = Ashkenaz: The German Jewish Heritage| url = https://archive.org/details/ashkenazgermanje0000unse| work =Yeshiva University Museum| year =1988 | page = [https://archive.org/details/ashkenazgermanje0000unse/page/64 64]}}</ref><ref>Sources estimating 100,000 Jews killed: * {{cite web | url = http://www.cbsnews.com/htdocs/religion/judaism/timeline.html | title = Judaism Timeline 1618–1770 | work = [[CBS News]] | accessdate = 2007-05-13 | quote = Bogdan Chmelnitzki leads Cossack uprising against Polish rule; 100,000 Jews are killed and hundreds of Jewish communities are destroyed.}} * {{cite book | title = The Jews in Colonial America | url = https://archive.org/details/jewsincolonialam0000reis | author = Oscar Reiss | publisher = McFarland & Company | year = 2004 | isbn =0-7864-1730-7 | pages = [https://archive.org/details/jewsincolonialam0000reis/page/98 98]–99 | quote = The peasants of Ukraine rose up in 1648 under a petty aristocrat Bogdan Chmielnicki. … It is estimated that 100,000 Jews were massacred and 300 of their communities destroyed}} * {{cite book | title = The Killing Trap: genocide in the twentieth century | url = https://archive.org/details/killingtrapgenoc0000midl | author = Manus I. Midlarsky | publisher = Cambridge University Press | date = 2005 | isbn = 0-521-81545-2 | page = [https://archive.org/details/killingtrapgenoc0000midl/page/352 352] | quote = Moreover, Poles must have been keenly aware of the massacre of Jews in 1768 and even more so as the result of the much more widespread massacres (approximately 100,000 dead) of the earlier Chmielnicki pogroms during the preceding century}} * {{cite book | title = Holocaust Journey: Traveling in Search of the Past | author = Martin Gilbert | publisher = Columbia University Press | year= 1999 | isbn = 0-231-10965-2 | page = 219 | quote = … as many as 100,000 Jews were murdered throughout the Ukraine by Bogdan Chmielnicki's Cossack soldiers on the rampage| author-link = Martin Gilbert}} * {{cite book | title = Teaching About Genocide: Issues, Approaches, and Resources | url = https://archive.org/details/isbn_9781593110741 | author = Samuel Totten | publisher = Information Age Publishing | year = 2004 | isbn = 1-59311-074-X | page = [https://archive.org/details/isbn_9781593110741/page/25 25] | quote = A series of massacres perpetrated by the Ukrainian Cossacks under the leadership of Bogdan Chmielnicki saw the death of up to 100,000 Jews and the destruction of perhaps 700 communities between 1648 and 1654 …}} * {{cite book | author = Cara Camcastle | title = The More Moderate Side of Joseph De Maistre: Views on Political Liberty And Political Economy | publisher = McGill-Queen's Press | date = 2005 | isbn = 0-7735-2976-4 | page = 26 | quote = In response to Poland having taken control of much of the Ukraine in the early seventeenth century, Ukrainian peasants mobilized as groups of cavalry, and these "cossacks" in the Chmielnicki uprising of 1648 killed an estimated 100,000 Jews}} * {{cite book | author = Colin Martin Tatz | title = With Intent to Destroy: Reflections on Genocide | url = https://archive.org/details/withintenttodest0000tatz | publisher = Verso | date = 2003 | isbn = 1-85984-550-9 | page = [https://archive.org/details/withintenttodest0000tatz/page/146 146] | quote = Is there not a difference in nature between Hitler's extermination of three million Polish Jews between 1939 and 1945 because he wanted every Jew dead and the mass murder 1648–49 of 100,000 Polish Jews by General Bogdan Chmielnicki because he wanted to end Polish rule in the Ukraine and was prepared to use Cossack terrorism to kill Jews in the process?}} * {{cite book | author = Mosheh Weiss | title = A Brief History of the Jewish People | publisher = Rowman & Littlefield | date = 2004 | isbn = 0-7425-4402-8 | page = 193 | quote = … massacring an estimated one hundred thousand Jews as the Ukrainian Bogdan Chmielnicki had done nearly three centuries earlier.}}</ref> |{{Ntsh|50}}45–50% of the Jewish population of [[یوکرین]] was killed.<ref name="Stampfer" /> |- |- style="vertical-align: top;" |[[Latvian Operation of the NKVD]]<br />(Latvian genocide){{Refn|group=N|name=Latvia|The '''Latvian Operation''' refers to mass arrest and execution of Latvians during the Stalinist [[عظيم دہشت]].}} |{{Flagicon image|Flag of the Soviet Union (1924–1955).svg}} [[سوویت اتحاد]] | style="text-align: center;" | 1937 | style="text-align: center;" | 1938 | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|16,573}}<br /><ref name="Werth2010">{{cite encyclopedia|url=http://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/nkvd-mass-secret-national-operations-august-1937-november-1938|title=The NKVD Mass Secret National Operations (August 1937 – November 1938)|publisher=MassViolence.org|encyclopedia=Online Encyclopedia of Mass Violence|date=20 May 2010|accessdate=11 December 2017|author=Werth, Nicolas|pages=4 of 10|format=PDF|issn=1961-9898|تاريخ-الأرشيف=15 April 2021|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210415194323/https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/nkvd-mass-secret-national-operations-august-1937-november-1938|url-status=dead}}</ref> | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|16,573}}<br /><ref name="Werth2010a">{{cite encyclopedia|url=http://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/nkvd-mass-secret-national-operations-august-1937-november-1938|title=The NKVD Mass Secret National Operations (August 1937 – November 1938)|publisher=MassViolence.org|encyclopedia=Online Encyclopedia of Mass Violence|date=2010-05-20|accessdate=2017-12-11|author=Werth, Nicolas|pages=4 of 10|format=PDF|issn=1961-9898|تاريخ-الأرشيف=2021-04-15|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210415194323/https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/nkvd-mass-secret-national-operations-august-1937-november-1938|url-status=dead}}</ref> | |- |- style="vertical-align: top;" |[[1984ء دے سکھ مخالف فسادات]] & [[Operation Woodrose]]{{Refn|group=N|name=sikhs|The '''Persecution of Sikhs by India''' has been characterized as [[نسل کشی]]. Many Indians of different religions made significant efforts to hide and help Sikh families during the rioting.<ref name="KSingh">K. Singh: "Congress (I) is the Most Communal Party", Publik Asia, 16 November 1989.</ref> The Sikh [[Jathedar of Akal Takht]] declared the events following the death of Indira Gandhi a Sikh "genocide", replacing "anti-Sikh riots" widely used by the Indian government, the media and writers, on 15 July 2010.<ref>{{cite news | url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-07-16/india/28284593_1_sikhs-justice | work=The Times of India | first1=Yudhvir | last1=Rana | title=Sikh clergy: 1984 riots 'genocide' | date=16 July 2010 | accessdate=4 November 2010 | archivedate=11 August 2011 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110811084010/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-07-16/india/28284593_1_sikhs-justice }}</ref> The decision came soon after a similar motion was raised in the Canadian Parliament by a Sikh MP.{{citation needed|date=August 2017}} Although several political parties and governments have promised compensation for the families of riot victims, compensation has not yet been paid.<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/AAP-govt-to-pay-Rs-120cr-to-kin-of-1984-riot-victims/articleshow/48459637.cms| title=AAP govt to pay Rs 120cr to kin of 1984 riot victims}}</ref> On 16 April 2015, Assembly Concurrent Resolution 34 (ACR 34) was passed by the [[California State Assembly]]. Co-authored by Sacramento-area assembly members Jim Cooper, Kevin McCarty, Jim Gallagher and Ken Cooley, the resolution criticized the Government of participating in and failure to prevent the killings. The assembly called the killings a "genocide", as it "resulted in the intentional destruction of many Sikh families, communities, homes and businesses."<ref name="indiatimes.com">{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/California-assembly-describes-1984-riots-as-genocide/articleshow/47011681.cms|title=California assembly describes 1984 riots as 'genocide'|date=22 April 2015|author=PTI|newspaper=The Times of India|accessdate=10 March 2019}}</ref><ref name="ca.gov">{{cite web|url=https://leginfo.legislature.ca.gov/faces/billTextClient.xhtml;jsessionid=f2b94bb85b29eb4c706d647133cf?bill_id=201520160ACR34|title=Bill Text|publisher=ca.gov}}</ref> In April 2017, the [[Legislative Assembly of Ontario|Ontario Legislature]] passed a motion condemning the anti-Sikh riots as "genocide".<ref>{{cite news|title=Canadians have a right to be 'concerned' about 1984 Sikh massacre, Harjit Sajjan says|url=http://www.cbc.ca/news/politics/sajjan-india-massacre-1.4076467}}</ref> The Indian government lobbied against the motion and condemned it upon its adoption.<ref>{{cite news|title=Ontario's resolution on '84 riots 'unreal', says Jaitley|url=http://www.hindustantimes.com/world-news/ontario-passes-motion-describing-1984-anti-sikh-riots-as-genocide/story-1YPs2tiMkvtW2Tp7UDyydK.html}}</ref> In February 2018, American state of Connecticut, passed a bill stating, 30 November of each year to be "Sikh Genocide" Remembrance Day to remember the lives lost on 30 November 1984, during the Sikh Genocide.<ref>{{Cite web | url=https://www.cga.ct.gov/2018/TOB/s/2018SB-00489-R00-SB.htm | title=An Act Designating Various Days and Weeks}}</ref> The [[اکال تخت]], [[سکھ مت]]'s governing body, considers the killings [[نسل کشی]].<ref>{{cite news|url=http://www.hindustantimes.com/1984-riots-were-Sikh-genocide-Akal-Takht/Article1-572372.aspx|title=1984 riots were 'Sikh genocide': Akal Takht – Hindustan Times|date=14 July 2010|work=Hindustan Times|accessdate=17 July 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100717030351/http://www.hindustantimes.com/1984-riots-were-Sikh-genocide-Akal-Takht/Article1-572372.aspx|archivedate=17 July 2010|url-status=dead}}</ref> [[Operation Woodrose]]; a military operation carried out by the [[اندرا گاندھی]]-led [[حکومت ہند]] in the months after [[آپریشن بلیو اسٹار]] to "prevent the outbreak of widespread public protest" in the state of [[پنجاب، بھارت]]<ref name=autogenerated1>{{cite book|last=Deol|first=Harnik|title=Religion and nationalism in India: the case of the Punjab|url=https://books.google.com/?id=wKRP1-H8T8AC|accessdate=22 July 2011|year=2000|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-415-20108-7|pages=108–109}}</ref> has also been characterized as a [[نسل کشی]].<ref>{{Cite book|title=Politics of genocide : Punjab, 1984–1998|last=Jaijee, Inderjit Singh, 1931-|date=1999|publisher=Ajanta Publications|oclc=606518497}}</ref> The government arrested all prominent members of the largest Sikh political party, the [[شرومنی اکالی دل]], and banned the [[All India Sikh Students Federation]], a large students' union.<ref name=autogenerated1 /> In addition, the Indian Army conducted operations in the countryside during which thousands of Sikhs, overwhelmingly young men, were detained for interrogation and subsequently tortured.<ref name=autogenerated1 /> }} |{{Flagicon image|Flag of India.svg}} [[پنجاب، بھارت]], [[بھارت]] | style="text-align: center;" | 1984 | style="text-align: center;" | 1990 | style="text-align: center;" | {{Number table sorting|15,350}}<br />{{Refn|group=N|name=sikhdeathss| * [[1984ء دے سکھ مخالف فسادات]] 3,350<ref name="sikk">{{cite web |last1=Bhatnagar |first1=Gaurav Vivek |title=What Delhi HC Order On 1984 Anti-Sikh Pogrom Says About 2002 Gujarat Riots |url=https://thewire.in/communalism/what-delhi-hc-order-on-1984-anti-sikh-pogrom-says-about-2002-gujarat-riots |website=The Wire}}</ref> to 17,000<ref name=sikl>Joseph, Paul (11 October 2016). The SAGE Encyclopedia of War: Social Science Perspectives. SAGE. p. 433. ISBN 978-1-4833-5988-5.</ref> * [[Operation Woodrose]] 12,000<ref name=woodrose>[http://www.oneindia.com/india/punjab-militancy-there-have-been-12-000-civilian-deaths-1818756.html Punjab militancy: There have been 12,000 deaths]. ''One India''.</ref> }} | style="text-align: center;" | {{Number table sorting|29,000}}<br />{{Refn|group=N|name=sikhdeathss}} | |- |- style="vertical-align: top;" |[[Parsley massacre]]{{Refn|group=N|name=Haitian|The '''Parsley massacre''' was the 1937 mass killing of Haitians in the [[جمہوریہ ڈومینیکن]] on the direct orders of President [[Rafael Trujillo]] in order to cleanse Dominica of Haitian migration. After reports of Haitians stealing crops from Dominican residents along the Northern border, Trujillo gave the order to his troops to exterminate all Haitians living in the country's Northern region. The Dominican army then interrogated thousands of civilians demanding that each victim say the word "parsley". If the accused could not pronounce the word to the interrogators satisfaction, they were deemed to be Haitians and shot.<ref name="Alan_Cambeira">{{cite book | last = Cambeira| first = Alan | authorlink = | title = Quisqueya la bella | url = https://archive.org/details/quisqueyalabella0000camb| year = 1997 |edition= 1996 | page= [https://archive.org/details/quisqueyalabella0000camb/page/182 182] | publisher = M.E. Sharpe | isbn= 1-56324-936-7}}<br />''anyone of African descent found incapable of pronouncing correctly, that is, to the complete satisfaction of the sadistic examiners, became a condemned individual. This holocaust is recorded as having a death toll reaching thirty thousand innocent souls, Haitians as well as Dominicans.''</ref>These armed forces killed Haitians with rifles, machetes, shovels, knives, and bayonets. Haitian children were reportedly thrown in the air and caught by soldiers' bayonets, then thrown on their mothers' corpses.<ref>{{cite book|title=Dividing Hispaniola: The Dominican Republic's Border Campaign against Haiti, 1930–1961|url=https://books.google.com/books?id=PI2oCwAAQBAJ&pg=PT218&lpg=PT218&dq=#v=onepage|isbn=978-0-8229-8103-9|last1=Paulino|first1=Edward|date=2016-02-16}}</ref>Some died while trying to flee to [[ہیٹی]] across the [[Artibonite River]], which has often been the site of bloody conflict between the two nations.<ref name="Turtis, 590">Turtis, 590.</ref> Survivors who managed to cross the border and return to Haiti told stories of family members being hacked with machetes and strangled by the soldiers, and children bashed against rocks and tree trunks.<ref>{{cite book|last1=Galván|first1=Javier A.|title=Latin American Dictators of the 20th Century: The Lives and Regimes of 15 Rulers|url=https://archive.org/details/latinamericandic0000galv|date=2012|publisher=McFarland|page=[https://archive.org/details/latinamericandic0000galv/page/53 53]}}</ref> The use of military units from outside the region was not always enough to expedite soldiers' killings of Haitians. U.S. legation informants reported that many soldiers "confessed that in order to perform such ghastly slaughter they had to get 'blind' drunk."<ref name=Turits />{{Rp|page=167}} Several months later, a barrage of killings and repatriations of Haitians occurred in the southern frontier.}} |{{Flagicon image|Flag of the Dominican Republic.svg}} [[جمہوریہ ڈومینیکن]] | colspan="2" style="text-align: center;" | 1937 | style="text-align: center;" | 12,168<br /><ref name=Wucker>{{cite book|title= Why the Cocks Fight: Dominicans, Haitians, and the Struggle for Hispaniola|url= https://books.google.com/books?id=tFToAgAAQBAJ&pg=PA51&lpg=#v=onepage|isbn= 978-1-4668-6788-8|last1= Wucker|first1= Michele|date= 2014-04-08}}</ref> | style="text-align: center;" | 35,000<br /><ref name=Wucker/> | |- |- style="vertical-align: top;" |[[California Genocide]]{{Refn|group=N|name=NCalifor|The '''California genocide'''<ref name=Benmad>Benjamin Madley<br />An American Genocide: The United States and the California Indian Catastrophe,1846–1873</ref><ref name=pbs>{{Cite web | url= http://www.pbs.org/indiancountry/history/calif.html | archive-url= https://web.archive.org/web/20070708120515/http://www.pbs.org/indiancountry/history/calif.html | url-status= dead | archive-date= 2007-07-08 | accessdate = 2007-01-08 | title=California Genocide | work = PBS}}</ref> refers to the destruction of individual tribes like the [[Yuki people]] during the [[Round Valley Settler Massacres of 1856–1859]],<ref name="Kiernan">{{Cite book |title= Blood and Soil A World History of Genocide and Extermination from Sparta to Darfur|chapter = 8 |work =Genocide in the United States | author= Ben Kiernan | pages = 310–363|author-link = Ben Kiernan}}</ref> [[List of Indian massacres#1830–1911|general massacres perpetrated by settlers chasing the gold rush against Indians]] like the [[Bloody Island Massacre]], or Klamath River "War of Extermination"<ref name="Heizer">{{Cite book | author = Heizer | date = 1993 | title = Crescent City Herald | quote = quoted in Sacramento newspaper| pages = 35–36}}</ref> along with the overall decline of the Indian population of [[کیلیفورنیا]] due to disease and starvation exacerbated by the massacres.}} |{{Flagicon image|Flag of the United States (1846–1847).svg}} [[کیلیفورنیا]], [[ریاست ہائے متحدہ]] | style="text-align: center;" | 1846 | style="text-align: center;" | 1873 | style="text-align: center;" | {{Number table sorting|9,492}}–16,094<br /><ref name="Benmad" /><ref name="pbs" /><ref>Only the range of deaths caused by massacred</ref> | style="text-align: center;" | {{Number table sorting|120,000}}<br /><ref name="pbs" /><ref>The total population decline of the period overall</ref> |{{Ntsh|80}}[[سرخ ہندی]] population in California declined by 80% during the period |- |- style="vertical-align: top;" |[[Australian frontier wars#Queensland|Queensland Aboriginal genocide]]{{Refn|group=N|name=Queensland|Queensland represents the single bloodiest colonial frontier in Australia. Thus the records of Queensland document the most frequent reports of shootings and massacres of indigenous people, the three deadliest massacres on white settlers, the most disreputable frontier police force, and the highest number of white victims to frontier violence on record in any Australian colony.{{Sfnp|Ørsted-Jensen|2011}} Thus some sources have characterized these events as a '''Queensland Aboriginal genocide.'''<ref>{{cite journal | url = https://www.academia.edu/12016000 | title = The Partial Case for Queensland Genocide | author = Ray Gibbons}}</ref><ref name="Queensland">{{cite journal | url = https://lr.law.qut.edu.au/article/view/583/564 | title = Queensland's Frontier Killing Times{{Spaced ndash}} Facing Up to Genocide | author = Hannah Baldry | author2 = Alisa McKeon | author3 = Scott McDougal | journal = QUT Law Review | issn = 2201-7275 | volume = 15 | issue = 1 | pages = 92–113 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231228031650/https://lr.law.qut.edu.au/article/view/583/564 |date=2023-12-28 }}</ref><ref>{{cite journal | title = Colonial and modern genocide: explanations and categories| journal = Ethnic and Racial Studies | volume = 21 | pages = 89–115 | author = Alison Palmer | doi = 10.1080/014198798330115 | year = 1998}}</ref><ref name=queteen>{{cite journal | title = Confronting Australian Genocide | last = Tatz | first = Colin | date =2006 | editor = Roger Maaka | editor2= Chris Andersen | journal =The Indigenous Experience: Global Perspectives | volume = 25 | pages = 16–36 | publisher =Canadian Scholars Press | pmid = 19514155 | isbn= 978-1-55130-300-0}}</ref> }} |{{Flagicon image|Flag of Queensland (1870–1876).svg}} [[Colony of Queensland|Queensland]], [[آسٹریلیا]] | style="text-align: center;" | 1840 | style="text-align: center;" | 1897 | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|10000}}<br /><ref name="queteen" /> | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|65180}}<br /><ref name="ReferenceAQueens">{{cite journal | last = Evans | first = Raymond | last2 = Ørsted–Jensen |first2 = Robert | title = I Cannot Say the Numbers that Were Killed': Assessing Violent Mortality on the Queensland Frontier | date = 2014-07-09 | type = paper| journal = AHA | location = University of Queensland | publisher = Social Science Research Network | ssrn = 2467836}}</ref> |{{Ntsh|30}}3.3% to over 50% of the aboriginal population was killed<br />(10,000<ref name="queteen" /> to 65,180<ref name="ReferenceAQueens" /> killed out of 125,600){{Clarify|date=February 2020 |reason=See internal comment}} |- |- style="vertical-align: top;" |[[Rohingya genocide]]{{Refn|group=N|name=NRohingya|''' The Rohingya genocide'''<ref name=ECONOMIST>{{cite journal |url=https://www.economist.com/open-future/2018/05/23/the-rohingya-crisis-bears-all-the-hallmarks-of-a-genocide |title=The Rohingya crisis bears all the hallmarks of a genocide |journal=The Economist |author=R.C. |date=23 May 2018 |access-date=25 August 2018}}</ref><ref name=CFR>{{cite web |url=https://www.cfr.org/interview/rohingya-crisis-and-meaning-genocide |title=The Rohingya Crisis and the Meaning of Genocide |author=Camilla Siazon |date=8 May 2018 |publisher=Council on Foreign Relations |access-date=25 August 2018}}</ref><ref name=AP>{{cite web |url=https://www.apnews.com/187143b5b0f94011b886bc6f8979afc0/UN-official-says-Rohingya-crisis-has-%27hallmarks-of-genocide%27 |title=UN official says Rohingya crisis has 'hallmarks of genocide' |agency=Associated Press |date=1 February 2018 |publisher=Associated Press |access-date=25 August 2018 |archive-date=13 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210613235449/https://apnews.com/187143b5b0f94011b886bc6f8979afc0/UN-official-says-Rohingya-crisis-has-%27hallmarks-of-genocide%27 }}</ref><ref name=CNNROH>{{cite web |url=https://www.cnn.com/2017/10/23/opinions/myanmar-rohingya-genocide/index.html |title=There's only one conclusion on the Rohingya in Myanmar: It's genocide |author=Azeem Ibrahim |date=23 October 2017 |publisher=Cable News Network |access-date=25 August 2018}}</ref> against the [[روہنگیا]] ethnic minority in Myanmar (Burma) by the Myanmar military and Buddhist extremists. The violence began on 25 August 2017 and has continued since, reaching its peak during the months of August and September in 2017. The Rohingya people are a largely Muslim ethnic minority in Myanmar who have faced widespread persecution and discrimination for several decades. They are denied citizenship under the [[Myanmar nationality law|1982 Myanmar nationality law]], and are falsely regarded as Bengali immigrants by much of Myanmar's [[Bamar people|Bamar]] majority, to the extent that the government refuses to acknowledge the Rohingya's existence as a valid ethnic group.<ref name=BBC>{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-41566561 |title=Myanmar Rohingya: What you need to know about the crisis |author=BBC |date=24 April 2018 |publisher=BBC |access-date=25 August 2018}}</ref> The [[Arakan Rohingya Salvation Army]] (ARSA) is a Rohingya insurgent group that was founded in 2013 to "liberate [the Rohingya] people from dehumanising oppression".<ref name=CNN>{{cite web |url=https://www.rfa.org/english/news/myanmar/rohingya-bangladesh-08232017154833.html |title=Southeast Asia's Newest Rebel Group Calls Bangladesh 'Great Neighbor' |author=BenarNews |date=23 August 2017 |publisher=Radio Free Asia |access-date=25 August 2018}}</ref> On 25 August 2017, ARSA claimed responsibility for coordinated attacks on police posts that reportedly killed twelve security forces. Myanmar's military forces immediately launched a series of retaliatory attacks against Rohingya civilians, and were joined by local Buddhist extremists. Together they burnt down hundreds of Rohingya villages, killed thousands of Rohingya men, women, and children, tortured countless others, and sexually assaulted countless Rohingya women and girls. Several Rohingya refugees say they were forced to witness soldiers throwing their babies into burning houses to die in the fire. Numerous Rohingya refugee women and girls have provided accounts of being brutally gang raped. The violence has resulted in a refugee crisis, with an estimated 693,000 Rohingya fleeing to overcrowded refugee camps in the neighboring country of Bangladesh.}} |{{Flagicon image|Flag of Myanmar.svg}} [[میانمار]] | style="text-align: center;" | 2017 | style="text-align: center;" | {{Tri1|{{#time: Y | now}}|Present}} | style="text-align: center;" | {{Number table sorting|9,000}}–13,700<br /><ref name="ABC">{{cite web |url=http://www.abc.net.au/news/2017-12-14/rohingya-death-toll-in-the-thousands-says-msf/9260552 |title=Rohingya death toll likely above 10,000, MSF says amid exodus |author=James Bennett |date=14 December 2017 |publisher=ABC |access-date=25 August 2018}}</ref> | style="text-align: center;" | {{Number table sorting|43,000}}<br /><ref name="TIME">{{cite magazine |url=http://time.com/5187292/rohingya-crisis-missing-parents-refugees-bangladesh/ |title=More Than 43,000 Rohingya Parents May Be Missing. Experts Fear They Are Dead |author=Laignee Barron |date=8 March 2018 |magazine=Time |access-date=25 August 2018}}</ref> | |- |- style="vertical-align: top;" |[[Decossackization]]{{Refn|group=N|name=Decossackization|'''Decossackization''' ([[روسی زبان]]: Расказачивание, ''Raskazachivaniye'') was the [[بالشویک پارٹی]] policy of systematic repressions against [[کازاک]] of the Russian Empire, especially of the [[Don Cossacks|Don]] and the [[Kuban Cossacks|Kuban]], between 1917 and 1933 aimed at the elimination of the Cossacks as a separate ethnic, political, and economic entity.<ref name ="Black 98">{{cite book | first = Nicolas | last = Werth | first2 = Karel | last2 = Bartošek | first3 = Jean-Louis | last3 = Panné | first4 = Jean-Louis | last4 = Margolin | first5 = Andrzej | last5 = Paczkowski | author6 = Stéphane Courtois | author6-link = Stéphane Courtois | title = The Black Book of Communism: Crimes, Terror, Repression | url = https://archive.org/details/blackbookofcommu0000unse | publisher = [[Harvard University Press]] | year = 1999 | isbn = 0-674-07608-7 | page = [https://archive.org/details/blackbookofcommu0000unse/page/98 98]}}</ref> This was the first example of [[سوویت اتحاد]] leaders deciding to "eliminate, [[نسل کشی]], and [[ملک بدری]] the population of a whole territory," which they had taken to calling the "Soviet [[War in the Vendée|Vendée]]"<ref name ="Black 98" /> Most authors{{کون|date=July 2018}} characterize decossackization as a [[نسل کشی]] of the Cossacks,<ref name="Figes">{{cite book | author = Orlando Figes | title = A People's Tragedy: The Russian Revolution: 1891–1924 | url = https://archive.org/details/peoplestragedyru0000fige | publisher = [[پینگوئن (ادارہ)]] | year= 1998 | isbn= 0-14-024364-X| author-link = Orlando Figes}}</ref><ref name="Rayfield">{{cite book | author = Donald Rayfield | title = Stalin and His Hangmen: The Tyrant and Those Who Killed for Him | publisher = Random House | year = 2004 | isbn = 0-375-50632-2 | author-link = Donald Rayfield | url-access = registration | url = https://archive.org/details/stalinhishangmen00dona}}</ref><ref name="Utopia">{{cite book | author = Mikhail Heller | author2 = Aleksandr Nekrich | title = Utopia in Power: The History of the Soviet Union from 1917 to the Present| url = https://archive.org/details/utopiainpowerhis00gel_evg | url-access = registration | author2-link = Alexander Nekrich | year = 1986}}</ref><ref name="Rummel">{{cite book|author=R. J. Rummel | url = http://www.hawaii.edu/powerkills/NOTE4.HTM |title= Lethal Politics: Soviet Genocide and Mass Murder Since 1917 |publisher=[[Transaction Publishers]]| date=1990| isbn=1-56000-887-3|accessdate=2014-03-01|author-link=R. J. Rummel}}</ref><ref name="Extermination order">{{cite web | title = Soviet order to exterminate Cossacks is unearthed | url = http://www.york.ac.uk/admin/presspr/pressreleases/cossacks.htm | archive-url = https://web.archive.org/web/20091210025518/http://www.york.ac.uk/admin/presspr/pressreleases/cossacks.htm | url-status = dead | archive-date = 10 December 2009 |accessdate =December 10, 2009 | publisher = [[یونیورسٹی آف یورک]] | date = 21 January 2003}}</ref> a process described by scholar Peter Holquist as part of a "ruthless" and "radical attempt to eliminate undesirable social groups" that showed the Soviet regime's "dedication to [[social engineering (political science)|social engineering]]".<ref>{{cite book | url = https://books.google.com/?id=Hvz80NWkMuUC&printsec=frontcover&dq=peter+holquist#v=onepage |title=Making War, Forging Revolution: Russia's Continuum of Crisis, 1914–1921 – Peter Holquist – Google Boeken |date=1917-03-08 |accessdate=2014-03-01|isbn=978-0-674-00907-3 |last1=Holquist |first1=Peter}}</ref><ref name="mass terror">{{cite book | url = http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/cmr_1252-6576_1997_num_38_1_2486 | archive-url = https://web.archive.org/web/20091204190025/http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/cmr_1252-6576_1997_num_38_1_2486 | url-status = dead | archive-date = 2009-12-04 | first = Peter | last = Holquist | title = Conduct merciless mass terror": decossackization on the Don, 1919}}</ref>}} |{{Flagicon image|Flag of the Soviet Union (1924–1955).svg}} [[سوویت اتحاد]] | style="text-align: center;" | 1917 | style="text-align: center;" | 1933 | style="text-align: center;" | {{Ntsh|10000}}thousands–10,000+<br /><ref name=trholl>{{cite journal |last1=Holquist |first1=Peter |title="Conduct merciless mass terror": decossackization on the Don, 1919 |journal=Cahiers du Monde Russe : Russie, Empire Russe, Union Soviétique, États Indépendants |volume=38 |pages=138 |doi=10.3406/cmr.1997.2486 |year=1997}}</ref> | style="text-align: center;" | {{Number table sorting|1000000}}<br /><ref name="Reshetnikov">{{cite book | author = Reshetnikov L.P. | title = Return to Russia. The third way, or dead ends of hopelessness | work = M .: FIV | year = 2014 | page = 119}}</ref> |{{Ntsh|4}} |- |- style="vertical-align: top;" |[[Bosnian genocide]]{{Refn|group=N|name=Bosnia|The '''Bosnian genocide''' comprises localized, in time and place, massacres like in [[سریبرینیتسا قتل عام]]{{R|IWPR1212}} and in [[زیپا]] committed by [[سرپسکیا]] forces in 1995, as well as the scattered [[Ethnic cleansing in Bosnia|ethnic cleansing campaign]] throughout areas controlled by the [[جمہوریہ سرپسکیا فوج]]{{R|Gutman1993}} during the 1992–95 [[بوسنیائی جنگ]].{{R|Thackrah08}} Srebrenica marked the most recent act of genocide committed in Europe and was the only theater of that war that fulfilled the definition of genocide as set by the [[بین الاقوامی فوجداری ایوان عدل برائے سابقہ یوگوسلاویہ]] (ICTY). On 31 March 2010, the [[National Assembly (Serbia)|Serbian Parliament]] passed a resolution condemning the Srebrenica massacre and apologizing to the families of Srebrenica for the deaths of Bosniaks ("Bosnian Muslims").{{R|BBC310310}}}} |{{Flagicon image|Flag of Bosnia and Herzegovina.svg}} [[بوسنیا تے ہرزیگووینا]] | style="text-align: center;" | 1992 | style="text-align: center;" | 1995 | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|8373}}<br />{{R|BosniaLow}} | style="text-align: center;" | {{Number table sorting|31,107}}–{{Number table sorting|39,199}}<br /><ref name="RDC 2012">{{cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=IDMhDgCJCe0C&lpg=PA140|title=Confronting the Yugoslav Controversies: A Scholars' Initiative|chapter=Ethnic Cleansing and War Crimes, 1991–1995|first=Marie–Janine|last=Calic|publisher=Purdue University Press|location=West Lafayette, IN|year=2012|editor-first1=Charles W.|editor-last1=Ingrao|editor-first2=Thomas A.|editor-last2=Emmert|pages=139–40|isbn=978-1-55753-617-4}} ''Footnotes in source identify numbers as June 2012''.</ref>{{R|BosniaHigh}} |{{Ntsh|3}}More than 3% of the [[بوسنیائی مسلم]] population of [[بوسنیا تے ہرزیگووینا]] perished during the [[بوسنیائی جنگ]].<ref>{{cite journal | url = http://www.icty.org/x/file/About/OTP/War_Demographics/en/bih_casualty_undercount_conf_paper_100201.pdf | title = The 1992–95 War in Bosnia and Herzegovina: Census-Based Multiple System Estimation of Casualties' Undercount | first = Jan | last = Zwierzchowski | first2 = Ewa | last2= Tabeau | date = 1 February 2010| journal = Conference Paper for the International Research Workshop on 'The Global Costs of Conflict' | publisher =The Households in Conflict Network (HiCN) and The German Institute for Economic Research (DIW Berlin) 1–2 February 2010, Berlin | page= 15}}</ref> |- |- style="vertical-align: top;" |[[1966 anti-Igbo pogrom|Persecution of the Igbo by the Nigerian army]]{{Refn|group=N|name=Igbo|After the [[1966 Nigerian counter-coup]] during which [[Johnson Aguiyi-Ironsi]] and [[یعقوب گوون]] seized power, Aguiyi-Ironsi issued a unitary decree abolishing the regionalisation of Nigeria, leading to a series of massacres against the [[اگبو قوم]] tribe, who were believed to have conspired to create this decree in order to establish dominion over Nigeria. These massacres were hypothesized to have been organized beforehand,<ref>{{cite journal|last1=Akinyemi|first1=A.B.|date=October 1972|title=The British Press and the Nigerian Civil War|journal=African Affairs|volume=71|issue=285|pages=408–426|doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a096282|jstor=720847}}</ref> and the Nigerian leadership later began to intentionally promote the extermination of the Igbo. The slaughter lead to the deaths of 8,000 to 30,000 Igbo, and resulted in the secession of Eastern Nigeria into the State of [[بيافرا]] and the [[Nigerian Civil War]].}} |{{Flagicon image|Flag of Nigeria.svg}} [[نائیجیریا]] | style="text-align: center;" | 1966 | style="text-align: center;" | 1966 | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|8000}}<ref>{{cite web |url=http://countrystudies.us/nigeria/23.htm |title=Civil War |author= |date=1991 |website=countrystudies.us |publisher=Federal Research Division of the Library of Congress |access-date= November 21, 2019|quote=The estimated number of deaths ranged as high as 30,000, although the figure was probably closer to 8,000 to 10,000.}}</ref> | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|30,000}}<ref>{{cite web |url=http://countrystudies.us/nigeria/23.htm |title=Civil War |author= |date=1991 |website=countrystudies.us |publisher=Federal Research Division of the Library of Congress |access-date= November 21, 2019|quote=The estimated number of deaths ranged as high as 30,000, although the figure was probably closer to 8,000 to 10,000.}}</ref> | |- |- |- style="vertical-align: top;" |The ''[[Sook Ching]]''{{Refn|group=N|name=Hainan|During the [[دوسری جنگ عظیم]], the '''''Sook Ching''''', a systematic purge during the [[Japanese occupation of Singapore]] and [[Japanese occupation of Malaya|Malaya]], was enacted by [[سلطنت جاپان]] to remove hostile elements from the region. Although it mostly targeted those seen as politically dangerous, the ''Sook Ching'' also intended to eliminate [[Hainan people]] and Chinese-born residents<ref>[http://www.yale.edu/gsp/publications/WaiKeng.doc WaiKeng Essay] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150201161449/http://www.yale.edu/gsp/publications/WaiKeng.doc |date=2015-02-01 }} 'Justice Done? Criminal and Moral Responsibility Issues in the Chinese Massacres Trial Singapore, 1947'<br />Genocide Studies Program. Working Paper No. 18, 2001. Wai Keng Kwok, Branford College/ Yale university</ref> and thus can be considered an act of genocide.}} |{{Flagicon image|Flag of Singapore.svg}} [[سنگاپور]] and {{Flagicon image|Flag of the United Kingdom.svg}} [[British Malaya]] | style="text-align: center;" | 1942 | style="text-align: center;" | 1942 | style="text-align: center;" | {{Number table sorting|5000}}<br />{{citation needed|date=May 2020}} | style="text-align: center;" | {{Number table sorting|25,000}}<br />{{citation needed|date=May 2020}} | |- |- style="vertical-align: top;" |[[Chittagong Hill Tracts conflict#Human rights abuses against the Jumma|Chittagong Hill Tracts genocide]]{{Refn|group=N|name=Jumma|In [[بنگلہ دیش]], the '''persecution of the indigenous tribes of the [[Chittagong Hill Tracts]]''' such as the [[Chakma people|Chakma]], Marma, Tripura, [[Jumma people]] and others who are mainly [[بدھ مت]], [[ہندو]], [[مسیحی]], and [[روحیت]], has been described as genocidal, with Chackmas reportedly the worst affected.{{Sfn|Gray|1994}}{{مکمل حوالہ درکار|date=October 2019}} {{Sfn|O'Brien|2004}}{{مکمل حوالہ درکار|date=October 2019}} {{Sfn|Mey|1984}}{{مکمل حوالہ درکار|date=October 2019}} {{Sfn|Moshin|2003}}{{مکمل حوالہ درکار|date=October 2019}} {{Sfn|Roy|2000}}{{مکمل حوالہ درکار|date=October 2019}} The Chittagong Hill Tracts are located bordering India, Myanmar and the Bay of Bengal, and is the home to 500,000 indigenous people. The perpetrators were the Bangladeshi military and the [[Bengali people]] of the Chittagong division, who together have burned down Chackma homes, killed many Chakmas, and there were some reports of rape of the indigenous women. There are also accusations of Chakmas being forced to convert to [[اسلام]]. The conflict started soon after Bangladeshi independence, in 1972 when the Constitution imposed Bengali as the sole official language of the country. Subsequently, the government encouraged and sponsored massive settlement by Bangladeshis in the region, which changed the demographics from 98 percent indigenous in 1972 to fifty percent by 1997. The government allocated a full third of the Bangladeshi military to the region to support Bengali settlers, sparking a protracted guerrilla war between Hill tribes and the military.{{Sfn|O'Brien|2004}} During this conflict, which officially ended in 1997, a large number of human rights violations against the indigenous peoples have been reported.{{Sfn|Chakma|Hill|2013}} Amnesty International estimates that up to 90,000 indigenous families were displaced.<ref name="amnesty.org">{{Cite web | url= https://www.amnesty.org/en/latest/news/2013/06/bangladesh-indigenous-peoples-engulfed-chittagong-hill-tracts-land-conflict |title= Bangladesh: Indigenous Peoples engulfed in Chittagong Hill Tracts land conflict |website=www.amnesty.org|language=en|access-date=2018-10-04}}</ref> Following the [[Chittagong Hill Tracts Peace Accord]] in 1997, though no further violence have been reported, promised land reforms have only at best been partially fulfilled despite repeated promises by the Bangladeshi government reported [[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام]] in 2013.<ref name="amnesty.org" /> Chakmas also live in India's Tripura state where a Tripuri separatist movement is going on.<ref>{{Cite web | url=http://www.firstpost.com/politics/tipraland-movement-autonomy-is-core-to-tripuras-tribal-politics-but-gaining-power-in-state-assembly-would-be-wiser-3822603.html | title=Tipraland movement: Autonomy is core to Tripura's tribal politics, but gaining power in state Assembly would be wiser}}</ref>}} |{{Flagicon image|Flag of Bangladesh.svg}} [[Chittagong Hill Tracts]], [[بنگلہ دیش]] | style="text-align: center;" | 1977 | style="text-align: center;" | 1997 | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|4406}}<br /><ref name="angelfire">{{cite web |title=Massacres in the CHT |url=http://www.angelfire.com/ab/jumma/massacre.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20191101035341/http://www.angelfire.com/ab/jumma/massacre.html |url-status=dead |archive-date=2019-11-01 |website=Angelfire |publisher=The sum of all dead listed in each massacre of the article"hundreds" or "thousands" will be assumed to equal anywhere from 100 to 900 or 1,000 to 9,000}}</ref> | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|13206}}<br /><ref name="angelfire"/> |{{Ntsh|2}} |- |- style="vertical-align: top;" |[[1804 Haiti massacre]]{{Refn|name=Creoles|group=N|The '''1804 Haiti massacre''' is considered to be a genocide by many scholars<ref>Girard, "Caribbean genocide: racial war in Haiti, 1802–4," p. ???.</ref><ref>Robins, Nicholas A. and Adam Jones. "Introduction: Subaltern Genocide in Theory and Practice." In: Robins, Nicholas A. and Adam Jones (editors). ''Genocides by the Oppressed: Subaltern Genocide in Theory and Practice''. [[Indiana University Press]], 2009. {{آئی ایس بی این|0253220777}}, 9780253220776. p. [https://books.google.com/books?id=AX3UCk_PdEwC&pg=PA3 3]: "The Great Rebellion and the Haitian slave uprising are two examples of what we refer to as "subaltern genocide": cases in which subaltern actors—those objectively oppressed and disempowered—adopt genocidal strategies to vanquish their[…]" -- Also stated in Jones, Adam. Chapter 11: "Subaltern genocide: Genocides by the oppressed." In: ''The Scourge of Genocide: Essays and Reflections''. Routledge, June 26, 2013. {{آئی ایس بی این|1135047154}}, 9781135047153. p. [https://books.google.com/books?id=INwyX-ZKsVsC&pg=PA169 169].</ref>, as it was intended to destroy the Franco-Haitian population following the [[Haitian Revolution]]. The massacre was ordered by King [[Jean-Jacques Dessalines]] to remove the remainder of the white population from Haiti, and lasted from January to 22 April 1804. During the massacre, entire families were [[ایذا رسانی]] and killed, and by the end of it, Haiti's white population was virtually non-existent.}} |{{Flagicon image|Flag of Haiti.svg}} [[ہیٹی]] | style="text-align: center;" | 1804 | style="text-align: center;" | 1804 | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|3000}}{{Sfn|Girard|2011|pp=319–322}} | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|5000}}{{Sfn|Girard|2011|pp=319–322}} | |- |- style="vertical-align: top;" |[[Selknam genocide|Selk'nam genocide]]{{Refn|name=Ona|group=N}} |{{Flagicon image|Flag of Chile.svg}} [[چلی]], [[Tierra del Fuego]] | style="text-align: center;" |{{Tri1|1999|Late 19th century}} | style="text-align: center;" |{{Tri1|2000|Early 20th century}} | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|2500}}<br />{{R|Chapman}} | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|3900}}<br />{{R|Gardini}} |{{Ntsh|84}}84%<br />The genocide reduced their numbers from around 3,000 to about 500 people. (Now pure [[Selk'nam people|Selk'nam]] are considered extinct.){{R|Gardini}}{{R|Ray2007}} |- |- style="vertical-align: top;" |[[Genocide of Yazidis by ISIL]]{{Refn|group=N|name=Yazidis|The '''Genocide of Yazidis''' ' by [[داعش]] includes mass killing, rape and enslavement of girls and women, forced abduction, indoctrination and recruitment of Yazidis boys (aged 7 to 15) to be used in armed conflicts, forced conversion to Islam and expulsion from their ancestral land. [[Independent International Commission of Inquiry on the Syrian Arab Republic|The United Nations' Commission of Inquiry on Syria]] officially declared in its report that ISIS is committing genocide against the [[یزیدی]] population.{{R|UNnews0616}} It is difficult to assess a precise figure for the killings{{R|HRC15616}} but it is known that some thousand of Yazidis men and boys are still unaccounted for and ISIS genocidal actions against Yazidis people are still ongoing, as stated by the International Commission in June 2016.}} |{{Flagicon image|Islamic State flag.svg}} [[داعش]]-controlled territory in northern [[عراق]] and [[شام]] | style="text-align: center;" | 2014 | style="text-align: center;" |{{Tri1|{{#time: Y | now}}|2019}} | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|2,100}}–4,400<br /><ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/islamic-state/11160906/Isil-carried-out-massacres-and-mass-sexual-enslavement-of-Yazidis-UN-confirms.html|title=Isil carried out massacres and mass sexual enslavement of Yazidis, UN confirms|journal=Daily Telegraph|last=Spencer|first=Richard|date=2014-10-14|access-date=2019-10-13|language=en-GB|issn=0307-1235}}</ref> | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|10,000}}<br /><ref>{{Cite web|url=https://www.un.org/sexualviolenceinconflict/press-release/four-years-after-daeshs-attacks-on-the-sinjar-region-of-iraq-survivors-of-sexual-violence-still-await-justice/|title=Four years after Da'esh's attacks on the Sinjar region of Iraq, survivors of sexual violence still await justice{{Spaced ndash}} United Nations Office of the Special Representative of the Secretary-General on Sexual Violence in Conflict|last=Boezio|first=Geraldine|language=en-US|access-date=2019-10-13}}</ref> |See also: [[2007 Yazidi communities bombings]] |- |- style="vertical-align: top;" |[[Genocide of Shia muslims by ISIL]], including [[نصیریہ]] and [[دروز]] |{{Flagicon image|Islamic State flag.svg}} [[داعش]]-controlled territory in northern [[عراق]] and [[شام]] and in [[افغانستان]] against the [[ہزارہ لوک]] people. | style="text-align: center;" | 2003 (as [[Jama'at al-Tawhid wal-Jihad]] and successor organizations including [[داعش]]) | style="text-align: center;" |{{Tri1|{{#time: Y | now}}|Present (as sleeper cells)}} | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|Several tens of thousands}} | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|100,000+}} | style="text-align: center;" | |- |The ''[[Gukurahundi]]''{{Refn|name=Ndebele|group=N|The '''Gukurahundi''', the systematic massacre of the [[Northern Ndebele people|Ndebele people]] by [[رابرٹ موگابے]]'s [[Zimbabwe African National Union|ZANU-PF]] party, is classified as a genocide by the [[International Association of Genocide Scholars]].<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2015/may/19/mugabe-zimbabwe-gukurahundi-massacre-matabeleland|title=Zimbabwe: new documents claim to prove Mugabe ordered Gukurahundi killings|first=Stuart|last=Doran|date=19 May 2015|publisher=|via=www.theguardian.com}}</ref> The Gukurahundi was initiated because the [[Zimbabwe African People's Union|ZAPU]] party, the main Zimbabwean opposition party, found the majority of its support among the Ndebele people, leading Mugabe to conclude that they must be exterminated in order to eliminate support for the ZAPU. The Gukurahundi was initiated in 1983, and continued until the signing of the 1987 Unity Accords, during which time about 20,000 Ndebele where killed and sent to [[concentration camps|re-education camps]].}} |{{Flagicon image|Flag of Zimbabwe.svg}} [[زمبابوے]] | style="text-align: center;" | 1983 | style="text-align: center;" | 1987 | style="text-align: center;" | {{Number table sorting|2000}}<br /><ref>Catholic Commission for Justice and Peace in Zimbabwe, ed. (1997). Breaking the Silence, Building True Peace: Report on the 1980s Disturbances in Matabeleland and the Midlands. Harare, Zimbabwe: Catholic Commission for Justice and Peace in Zimbabwe and the Legal Resources Foundation (Zimbabwe). OCLC 40480429. Archived from the original on 1 November 2013. Retrieved 22 March 2020.<br /></ref> | style="text-align: center;" | {{Number table sorting|30,000}}<br /><ref>{{cite book |title=The Battle for Zimbabwe: The Final Countdown |url=https://archive.org/details/battleforzimbabw0000hill |last=Hill |first=Geoff |location=Johannesburg |publisher=Struik Publishers |year=2005|origyear=2003 |isbn=978-1-86872-652-3 |page=[https://archive.org/details/battleforzimbabw0000hill/page/77 77]}}</ref> | |- |- style="vertical-align: top;" |[[St. Bartholomew's Day massacre|1572 massacres of French Huguenots]]{{Refn|group=N|name=Huguenot|The '''St. Bartholomew's Day massacre''' ({{Lang-fr|Massacre de la Saint-Barthélemy}}) in 1572 was a targeted group of [[سیاسی قتل]] and a wave of [[کاتھولک کلیسیا]] [[بلوہ]], directed against the [[Huguenots]] (French [[کالوینیت]] [[پروٹسٹنٹ مسیحیت]]) during the [[فرانسیسی مذہبی جنگاں]]. Traditionally believed to have been instigated by Queen [[Catherine de' Medici]], the mother of King [[Charles IX of France|Charles IX]], the [[massacre]] took place a few days after the wedding day (18 August) of the king's sister [[Margaret of Valois|Margaret]] to the Protestant [[Henry III of Navarre]] (the future Henry IV of France). Many of the most wealthy and prominent Huguenots had gathered in largely Catholic [[پیرس]] to attend the wedding. The massacre began in the night of 23–24 August 1572 (the eve of the feast of [[برتلمائی]]), two days after the attempted assassination of Admiral [[Gaspard II de Coligny|Gaspard de Coligny]], the military and political leader of the Huguenots. King Charles IX ordered the killing of a group of Huguenot leaders, including Coligny, and the slaughter spread throughout Paris. Lasting several weeks, the massacre expanded outward to other urban centres and the countryside. Modern estimates for the number of dead across France vary widely, from 5,000 to 30,000. The massacre also marked a turning point in the [[فرانسیسی مذہبی جنگاں]]. The Huguenot movement was crippled by the loss of many of its prominent aristocratic leaders, as well as many re-conversions by the rank and file. Those who remained were increasingly radicalized. Though by no means unique, it "was the worst of the century's religious massacres".<ref>{{cite book|last1=Koenigsburger|first1=H. G.|last2=Mosse|first2=George|last3=Bowler|first3=G. Q.|authorlink2=George L. Mosse|title=Europe in the sixteenth century|date=1999|publisher=Longman|isbn=978-0-582-41863-9|edition=2nd}}</ref> Throughout Europe, it "printed on Protestant minds the indelible conviction that Catholicism was a bloody and treacherous religion".<ref>{{cite book|last1=Chadwick|first1=Henry|last2=Evans|first2=G. R.|authorlink1=Henry Chadwick (theologian)|title=Atlas of the Christian church|url=https://archive.org/details/atlasofchristian0000unse_t2l6|date=1987|publisher=Macmillan|location=London|isbn=978-0-333-44157-2|page=[https://archive.org/details/atlasofchristian0000unse_t2l6/page/113 113]}}</ref>}} |{{Flagicon image|Flag of France.svg}} [[فرانس]] | style="text-align: center;" | 1572 | style="text-align: center;" | 1572 | style="text-align: center;" | 2,000<br />{{citation needed|date=June 2020}} | style="text-align: center;" | 70,000<br /><ref>''Saint Bartholomew's Day, Massacre of'' (2008) Encyclopædia Britannica Deluxe Edition, Chicago; [[Hardouin de Péréfixe de Beaumont]], Catholic [[Archbishop of Paris]] a century later, put the number at 100,000, but "This last number is probably exaggerated, if we reckon only those who perished by a violent death. But if we add those who died from wretchedness, hunger, sorrow, abandoned old men, women without shelter, children without bread,—all the miserable whose life was shortened by this great catastrophe, we shall see that the estimate of Péréfixe is still below the reality." G. D. Félice (1851). [https://books.google.com/books?id=ywIQAAAAIAAJ&pg=PA217 ''History of the Protestants of France'']. New York: Edward Walker, p. 217.</ref> | |- |- style="vertical-align: top;" |[[Moriori people#Invasion by Taranaki Māori|Genocide of the Moriori]]{{Refn|group=N|name=Moriori|The genocide of the Moriori began in the fall of 1835. The invasions of the Chatham Islands left the Moriori people and their culture to die off. Those who survived were either kept as slaves or eaten and Moriori were not sanctioned to marry other Moriori or have children within their race. This caused their people and their language to be endangered. There were only 101 Moriori people left out of 2000 who had survived in 1863.<ref name="The Genocide">{{Cite web|url=https://moriorigenocides.weebly.com/the-genocide.html|title=The Genocide|website=Moriori Genocide|access-date=2018-10-19}}</ref>}} |{{Flagicon image|Government Ensign of the United Kingdom.svg}} [[جزائر چیٹم علاقہ]], [[نیوزی لینڈ]] | style="text-align: center;" | 1835 | style="text-align: center;" | 1863 | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|1900}}<br /><ref name="Kopel1">{{cite journal | first = Dave | last = Kopel | first2 = Paul | last2 = Gallant | first3 = Joanne D. | last3 = Eisen | url = http://www.nationalreview.com/article/206572/moriori-lesson-paul-gallant | title = A Moriori Lesson: a brief history of pacifism | journal = National Review | date = 2003-04-11}}</ref><ref name="Tommy Solomon">{{Cite web|url=http://www.education-resources.co.nz/t-solomon.htm | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160123025254/http://www.education-resources.co.nz/t-solomon.htm|url-status=dead | title=Tommy Solomon| archivedate=2016-01-23}}</ref> | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|1900}} |{{Ntsh|95}}95% of the [[Moriori]] population was eradicated by the [[Moriori people#Invasion by Taranaki Māori|invasion from Taranaki]], a group of [[Ngāti Mutunga]] and [[Ngāti Tama]] people from the [[Maori people|Māori tribe]].<ref name="King">{{cite book | last = King | first = Michael | isbn = 978-1-4596-2301-9 | title = The Silence Beyond | publisher = Penguin | year = 2011 | page = 190}}</ref><ref name="TeAra4">{{cite encyclopedia | author=Denise Davis | author2=Māui Solomon | title=Moriori: The impact of new arrivals | encyclopedia=[[Te Ara: The Encyclopedia of New Zealand]] | date=28 Oct 2008 | publisher=NZ Ministry for Culture and Heritage | url=http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/MaoriNewZealanders/Moriori/4/en | accessdate=2009-02-07 | تاريخ-الأرشيف=2009-01-03 | مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20090103172100/http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/MaoriNewZealanders/Moriori/4/en | url-status=dead }}</ref> All were enslaved and many were [[آدم خوری]].<ref>{{cite book | first = Michael | last = King |year = 2000 | title = Moriori: a People Rediscovered; revised ed | publisher = Viking | isbn = 0-14-010391-0 | quote = Original edition 1989 | pages = 57–58}}</ref> They were not permitted to mix with their race.<ref name="Murihiku">{{cite web | url = http://www.murihiku.com/TimeLine.htm | archive-url = https://web.archive.org/web/20120210004503/http://www.murihiku.com/TimeLine.htm | url-status = dead | archive-date = 2012-02-10 | title = Historical Timeline of the Auckland Islands}}</ref> The [[Moriori language]] is now extinct.<ref name="The Genocide" /><ref name="King2">{{Cite journal | last=King| first=Michael | title=Moriori: A People Rediscovered | publisher=Viking| location =[[آکلینڈ]] | year=1989 | page=136}}</ref> There are no Moriori of unmixed ancestry left.<ref name="Tommy Solomon" /> |- |- style="vertical-align: top;" |[[Conquest of the Desert]] and [[Mapuche#Incorporation into Chile and Argentina|Mapuche decline]]{{Refn|group=N|name=Mapu|The '''Conquest of the Desert''' ({{Lang-es|Conquista del desierto}}) was a military campaign directed mainly by General [[Julio Argentino Roca]] in the 1870s with the intent to establish [[ارجنٹائن]] dominance over [[پیٹاگونیا]], which was inhabited by [[Indigenous peoples in Argentina|indigenous peoples]]. Under General Roca, the Conquest of the Desert extended Argentine power into Patagonia and ended the possibility of [[چلی]]an expansion there. The Conquest is highly controversial. Apologists have described the Conquest as [[Civilising mission|bringing civilisation]], while revisionists have labelled it a [[نسل کشی]].}} |{{Flagicon image|Flag of Argentina.svg}} [[پیٹاگونیا]], modern day [[ارجنٹائن]] | style="text-align: center;" | {{Tri1|1870|1870s}} | style="text-align: center;" | 1884 | style="text-align: center;" | {{Number table sorting|1313}}<br /><ref>{{cite book | title = The Argentine Military and the Boundary Dispute With Chile, 1870–1902 | author = George V. Rauch | page =47 | publisher =Greenwood Publishing Group | year = 1999}}</ref> | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|225000}}<br /><ref name=Mapu>{{cite book | author = Ward Churchill | title = A Little Matter of Genocide | page = 109}}</ref> |{{Ntsh|90}}[[Mapuche]] population reduced from 250,000 to 25,000.<ref name="Mapu" /> |- |[[Genocide of Christians by ISIL]] |{{Flagicon image|Islamic State flag.svg}} [[داعش]]-controlled territory in [[عراق]], [[لیبیا]] and [[شام]] |2003 (as [[Jama'at al-Tawhid wal-Jihad]] and successor organizations including [[داعش]] |Present (elsewhere in the world, as ISIL has lost all territory) | style="text-align: center;" | 1000+ | style="text-align: center;" | Thousands |More than 2,000 native Christians killed in the territories controlled by ISIL or with sleeper cells, including the [[2010 Baghdad church massacre]], [[2015 kidnapping and beheading of Copts in Libya]], the [[2017 Palm Sunday church bombings]], the [[2019 Jolo Cathedral bombings]] and the [[سری لنکا دھماکے، 2019ء]], among others. See also: Boko Haram insurgency |- |- style="vertical-align: top;" |[[Genocide of indigenous peoples in Paraguay#Destruction of the Ache tribe|Destruction of the Aché]]{{Refn|group=N|name=Aché|The suppression of the Paraguayan [[Aché]] tribe during the military rule of [[Alfredo Stroessner]] was called a genocide by observers <ref>Melia, B a, L. Miraglia, M. Munzel, and C. Munzel. (1973) ''La Agonía de los Aché Guayaki: Historia y Cantos''. Centro de Estudios Antropológicos, Universidad Católica: Asunción.</ref> During Stroessner's rule, the Aché's territory was requisitioned by the state, which destroyed their villages and killed all those who resisted. Many Aché were hacked to death with machetes, and around 85% of the Aché were destroyed.}} |{{Flagicon image|Flag of Paraguay.svg}} [[پیراگوئے]] | style="text-align: center;" | 1956 | style="text-align: center;" | Early 1970s | style="text-align: center;" | 900<br /><ref>http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.1023.4008&rep=rep1&type=pdf Victims of State:Genocide, Politicides and Group Repression Since 1945 Page 26 Babara Haff & Ted Robert Gurr</ref> | style="text-align: center;" | {{Number table sorting|4000}}<br /><ref>https://www.bbc.co.uk/mundo/ultimas_noticias/2014/04/140408_ultnot_paraguay_ache_indigenas_justicia_irm.shtml</ref> |85% of the [[Aché]] were wiped out (Today Aché are considered extinct). |- |- style="vertical-align: top;" |[[Black War]]<br />(Genocide of [[Aboriginal Tasmanians]]){{Refn|group=N|name=Tasm|The extinction of [[Aboriginal Tasmanians]] was called an archetypal case of [[نسل کشی]] by [[Rafael Lemkin]]<ref>{{cite book | first = Henry | last =Reynolds | title = Genocide in Tasmania? | editor = A. Dirk Moses | work = Genocide and settler society:frontier violence and stolen indigenous children in Australian History | publisher = Berghan Books | year = 2004 | page = 128}}</ref> (coiner of the word genocide) among other historians, a view supported by more recent [[نسل کشی]] scholars like [[Ben Kiernan]] who covered it in his book [[Blood and Soil (book)|Blood and Soil: A History of Genocide and Extermination from Sparta to Darfur]]. This extinction also includes the '''Black War''', which would make the war an act of genocide.<ref>{{Harvard citation no brackets|Clements|2014|p=4}}{{مکمل حوالہ درکار|date=October 2019}}</ref> Historians like [[Keith Windschuttle]] among other historians disagree with this interpretation in discourse known as the [[History wars]].}} |{{Flagicon image|Van Diemen's Land Unofficial Merchant Ensign before 1875.svg}} [[Van Diemen's Land]], [[آسٹریلیا]] | style="text-align: center;" | {{Tri1|1825|Mid 1820s}} | style="text-align: center;" | 1832 | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|400}}<br /><ref name="Clements 2013 329–331">{{Harvard citation no brackets|Clements|2013|pp=329–331}}{{مکمل حوالہ درکار|date=October 2019}}</ref> | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|1000}}<br /><ref name="Clements 2013 329–331" /> |- |- style="vertical-align: top;" |[[Uyghur genocide]]<br />(Genocide of [[اویغور]]) |{{پرچم تصویر|China}} [[سنکیانگ]], [[چین]] | style="text-align: center;" | {{Tri1|2014|2014}} | style="text-align: center;" | Present | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|386}} | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|1500000}} | |- |- style="vertical-align: top;" |[[Missing and murdered Indigenous women]] (Widespread murders of [[Indigenous peoples in Canada]]) |{{پرچم تصویر|Canada}} [[کینیڈا]] | style="text-align: center;" | {{Tri1|1980|1980s}} | style="text-align: center;" | Present | style="text-align: center;" |{{Number table sorting|1,200+}} | | |} == نگارخانہ == {{نگارخانہ |align=center |width=180 |lines=4 |File:Pyotr Nikolayevich Gruzinsky - The mountaineers leave the aul.jpg|[[چیرکسی نسل کشی]] |File:Zwłoki dzieci getto warszawskie 05.jpg|[[مرگ انبوہ]] |File:GolodomorKharkiv.jpg|[[Holodomor]] دے فاقہ زدہ شکار |File:Choeungek2.JPG|[[Cambodian genocide]] دے مقتولین د‏‏ی کھوپڑیاں |File:Morgenthau336.jpg|[[ارمنی قتل عام]] دے شکار ||[[1971 Bangladesh genocide]] دے شکار |File:Human Remains and War Materiel from 1971 Genocide - Liberation War Museum - Dhaka - Bangladesh (12826731774).jpg|[[1971 Bangladesh genocide|1971 Genocide]][[Liberation War Museum]] [[ڈھاکہ]] |File:Nyamata Memorial Site 13.jpg|[[روانڈیائی نسل کشی]] دے ڈھانچے |File:Smyrna-vict-families-1922.jpg|[[Greek genocide]] دے شکار |File:Executed prisoners in Jasenovac.jpg|[[The Holocaust in the Independent State of Croatia]] دے شکار |File:Exhumation in San Juan Comalapa Guatemala 03.jpg|[[Guatemalan genocide]] دے شکار |File:Srebrenica 2005 burial.jpg|[[Bosnian genocide]] د‏‏ی لاشاں |File:Popper en caceria.jpg|[[Julius Popper]] carrying out [[Selk'nam genocide]] |File:Halabja cemetery.jpg|[[Anfal genocide]] قبراں |File:Sebastião Gomes grave.jpg|[[East Timor genocide]]قبراں |File:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|[[Dzungar genocide]]تصویراں |File:cathars expelled.JPG|[[Albigensian Crusade|Cathar genocide]] تصویراں |File:Darfur report - Page 6 Image 1.jpg|[[Darfur genocide]] دے دوران ماں اپنے بیمار بچے دے نال |File:Exhumed remains of victims Isaaq genocide 2.jpg|2014ء وچ [[Isaaq genocide]] د‏‏ی قبراں / لاشاں |File:Ericksen Hottentotte 7 Shark Island p. 142.jpg|[[Herero and Namaqua genocide]] دے دوران طبی تجربات دے لئی سر |File:Al-Magroon Concentration Camp.jpg|[[Libyan Genocide]] وچ اک مرکز |File:Kutupalong Refugee Camp (John Owens-VOA).jpg|میانمار وچ [[2017 Rohingya persecution in Myanmar|Rohingya genocide]] روہنگیا مسلما‏ن اک مہاجر کیمپ وچ ۔}} == ہور ویکھو == * [[Casualty recording]] * [[Genocidal massacre]] * [[Genocide of indigenous peoples]] * [[تریخ وچ نسل کشی]] * [[Hamoodur Rahman Commission]] * [[جاری تنازعات د‏‏ی لسٹ]] * [[List of anthropogenic disasters and atrocities by death toll]] * [[اموات دے لحاظ تو‏ں جنگاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:تریخ تو‏ں متعلقہ فہرستاں]] [[گٹھ:سیاسی فہرستاں]] [[گٹھ:نسل کشیاں]] [[گٹھ:لسٹاں]] ja7fhges36te3t9t0kfkaw4opgtitg7 0 91198 713386 710632 2026-11-12T00:17:22Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713386 wikitext text/x-wiki {{Infobox civilian attack |title = سریبرینیتسا قتل عام<br /> Srebrenica massacre<br />سریبرینیتسا نسل کشی<br />Srebrenica genocide |partof = [[بوسنیائی جنگ]] |image = Srebrenica massacre memorial gravestones 2009 1.jpg |caption= قبرستان [[سریبرینیتسا نسل کشی یادگار|سریبرینیتسا نسل کشی یادگار تے قبرستان، انہاں لوکاں دا جو ہلاک ہوئے]] |location=[[سریبرینیتسا]]، [[بوسنیا تے ہرزیگووینا]] |coord={{coord|44|06|N|19|18|E|type:event_dim:10km|display=inline,title}} |target=بوسنیائی مرد تے لڑکے |date=11 جولائ‏ی 1995 – {{end date|df=yes|1995|7|13}} |time= [[سریبرینیتسا نسل کشی یادگار]] |timezone= |type=[[فوجی جارحیت]]، [[قتل عام]]، [[نسل کشی]] |fatalities= 8,372<ref name="potocarimc.ba" /> |perps=[[جمہوریہ سرپسکیا فوج]]<ref name="UN SecGen 10th anniv" /><ref name="iwpr.net" /><br />[[Scorpions (paramilitary)|بچھو (سکارپیئن)]] نیم فوجی گروہ<ref>Paramilitaries Get 15 – 20 Years for Kosovo Crimes – [Balkan Insight http://balkaninsight.com/en/main/news/20364/]</ref><ref>"Serbia: Mladic "Recruited" Infamous Scorpions"۔ Institute for War and Peace Reporting. [http://www.iwpr.net/?p=bcr&s=f&o=242127&apc_state=henibcr200506]</ref><ref name="Williams" /> |dfens= }} '''سریبرینیتسا قتل عام''' {{انگریزی نام|Srebrenica massacre}} جسنو‏ں '''سریبرینیتسا نسل کشی''' {{انگریزی نام|Srebrenica genocide}} کہیا جاندا اے <ref>{{cite web|title=European Parliament resolution of 15&nbsp;جنوری 2009 on Srebrenica|url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P6-TA-2009-0028+0+DOC+XML+V0//EN&language=EN|publisher=European Parliament|accessdate=10 اگست 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225160028/http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-%2F%2FEP%2F%2FTEXT+TA+P6-TA-2009-0028+0+DOC+XML+V0%2F%2FEN&language=EN%20|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Office of the High Representative – "Decision Enacting the Law on the Center for the Srebrenica-Potocari Memorial and Cemetery for the Victims of the 1995 Genocide"|url=http://www.ohr.int/print/?content_id=40028|publisher=Office of the High Representative in Bosnia and Herzegovina|accessdate=10 اگست 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225160008/http://www.ohr.int/print/?content_id=40028|archivedate=2018-12-25|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Youth Initiative for Human Rights in Serbia letter to the Serbian President to commemorate the Srebrenica genocide|url=http://www.advocacynet.org/blogs/index.php/2009/02/11/serbian-ngos-press-for-commemoration-of-?blog=145|publisher=Youth Initiative for Human Rights in Serbia|accessdate=10 اگست 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225160016/http://www.advocacynet.org/blogs/2009/02/11/serbian-ngos-press-for-commemoration-of-?blog=145|archivedate=2018-12-25|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Mladic shadow hangs over Srebrenica trial|url=http://www.guardian.co.uk/world/2006/aug/21/warcrimes|date=21 اگست 2006|accessdate=1 نومبر 2008|work=The Guardian|location=London|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225160010/https://www.theguardian.com/world/2006/aug/21/warcrimes|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref><ref name="IWPR_Oct31">{{cite web|url=http://www.iwpr.net/?p=tri&s=f&o=347560&apc_state=henh|title=ICTY – Tribunal Update|last=Goetze|first=Katharina|date=31 اکتوبر 2008|publisher=Institute for War & Peace Reporting|accessdate=1 نومبر 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225160021/https://iwpr.net/?p=tri&s=f&o=347560&apc_state=henh|archivedate=2018-12-25|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Srebrenica Genocide Trial to Restart|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/08/20/AR2006082000360.html|author=Mike Corder|date=20 اگست 2006|accessdate=26 اکتوبر 2010|work=واشنگٹن پوسٹ|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190110165216/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/08/20/AR2006082000360.html|archivedate=2019-01-10|url-status=live}}</ref> ({{lang-bs|Genocid u Srebrenici}})، جولائ‏ی 1995ء وچ سرب افواج نے اک ہی دن وچ 8,000 تو‏ں زیادہ<ref name="potocarimc.ba">Potocari Memorial Center PRELIMINARY LIST of Missing Persons from Srebrenica '95 [http://www.potocarimc.ba/_ba/liste/nestali_a.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150118123716/http://www.potocarimc.ba/_ba/liste/nestali_a.php |date=2015-01-18 }}</ref><ref>{{cite web | title = ICTY: The Conflicts | publisher = The [[بین الاقوامی فوجداری ایوان عدل برائے سابقہ یوگوسلاویہ]]|accessdate=5 اگست 2013| url = http://www.icty.org/sid/322}}</ref><ref>{{cite book|url=http://books.google.com/books?id=2jrsEaRIzFkC&pg=PA81|title=The United Nations|author=Kirsten Nakjavani Bookmiller|year=2008|work=|publisher=Infobase Publishing|accessdate=4 اگست 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225160029/https://books.google.com/books?id=2jrsEaRIzFkC&pg=PA81&hl=en|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}، p. 81.</ref><ref>{{cite book|url=http://books.google.com/books?id=0J_JZbLElKkC&pg=PA25|title=Victory Has a Thousand Fathers: Sources of Success in Counterinsurgency|author=Christopher Paul, Colin P. Clarke, Beth Grill|year=2010|work=|publisher=Rand Corporation|accessdate=4 اگست 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225160012/https://books.google.com/books?id=0J_JZbLElKkC&pg=PA25&hl=en|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}، p. 25.</ref><ref>{{cite news | title = Mladic Arrives in The Hague | date = 31 مئی 2011 | work = [[نیو یارک ٹائمز]] | url = http://www.nytimes.com/2011/06/01/world/europe/01serbia.html | first = Marlise | last = Simons | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225160018/https://www.nytimes.com/2011/06/01/world/europe/01serbia.html%20 | archivedate = 2018-12-25 | access-date = 2015-05-20 | url-status = live}}</ref> مسلماناں دا قتل عام کيتا سی، جنہاں وچ وڈی تعداد مرداں تے لڑکےآں د‏‏ی شامل سی۔ [[سریبرینیتسا]] (Srebrenica تلفظ: <font face="tahoma">[srɛbrɛnitsa]</font> ) [[بوسنیا تے ہرزیگووینا]] دا اک شہر ا‏‏ے۔ ایہ شہر [[بوسنیا تے ہرزیگووینا]] دے علاقے [[سرپسکیا]] وچ شامل اے جو قدرے آزاد ا‏‏ے۔ [[سرپسکیا]] [[سرب]] اکثریت‏ی علاقہ اے مگر سریبرینیتسا اک مسلم اکثریت‏ی علاقہ ا‏‏ے۔ بوسنیا تے ہرزیگووینا نو‏‏ں دو علاقےآں وچ تقسیم کيتا گیا سی جس وچو‏ں اک [[وفاق بوسنیا تے ہرزیگووینا]] کہلاندا اے تے دوسرا [[سرپسکیا]] کہلاندا ا‏‏ے۔ 24 مارچ 2007ء نو‏‏ں سریبرینیتسا د‏‏ی پارلیمان نے اک قرارداد منظور د‏‏ی جس وچ سرپسکیا تو‏ں علیحدگی تے وفاق بوسنیا وچ شمولیت منظور کيتی گئی۔ اس وچ سرباں نے حصہ نئيں لیا سی۔ سریبرینیتسا وچ بوسنیائی مسلما‏ن 63 فی صد تو‏ں زیادہ ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے سونے، چاندی تے ہور کاناں موجود ني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ 1995ء دے قتلِ عام تو‏ں پہلے ایتھ‏ے فولاد د‏‏ی صنعت وی مستحکم سی۔ 12، 13 جولائ‏ی 1995ء نو‏‏ں سرب افواج نے اس شہر اُتے قبضہ کيتا تے اک ہی دن وچ اٹھ ہزار مرداں تے لڑکےآں دا قتل عام کيتا۔ اس دے علاوہ علاقہ تو‏ں جان بچا کر بھاگنے والے ہزاراں افراد د‏‏ی بیشتر تعداد مسلما‏ن علاقے تک پہنچنے د‏‏ی کوشش دے دوران وچ جان تو‏ں ہتھ دھو بیٹھی۔ ایہ قتل عام شہر وچ اقوام متحدہ تے نیٹو (NATO) افواج د‏‏ی موجودگی وچ ہويا جو اس اُتے خاموش تماشائی بنے رہ‏‏ے۔ ہیگ د‏‏ی جرائم د‏‏ی عالمی عدالت ( International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia۔ICTY) نے 2004ء وچ اس قتل عام نو‏‏ں باقاعدہ [[نسل کشی]] قرار دتا۔ == پس منظر == [[فائل:Srebrenica Massacre - Mass Gravesite - Potocari 2007.jpg|thumb|[[دونی پوٹوچاری|پوٹوچاری]] وچ اک اجتماعی قبر، تصویر 2007ت]] سابقہ ملک [[یوگوسلاویہ]] دے ٹوٹنے دے بعد 15 [[اکتوبر]] 1992ء نو‏‏ں [[بوسنیا تے ہرزیگووینا]] نے اپنی آزادی دا اعلان کر دتا جسنو‏ں [[یورپی اتحاد]] نے 6 [[اپریل]] 1992[[ہمزہ|ء]] نو‏‏ں تے [[ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکا]] نے اس تو‏ں اگلے دن تسلیم ک‏ر ليا۔ اس نويں ملک وچ بوسنیائی نسل دے مسلما‏ن غالب اکثریت وچ سن مگر انہاں دے علاوہ سرب نسل دے لوک تے کروشیائی نسل دے لوک وی موجود سن جو زیادہ تر مسیحی سن ۔ انہاں تِناں گروہاں وچ اقتدار تے طاقت د‏‏ی کشمکش شروع ہوئے گئی۔ سرب تے کروشیائی لوک سابقہ ملک یوگوسلاویہ د‏‏ی فوج تے پولیس وچ اکثریت وچ سن چنانچہ انہاں دے پاس وافر اسلحہ سی تے انہاں نو‏ں کسی تربیت د‏‏ی ضرورت وی نہ سی۔ بوسنیائی مسلماناں تک اسلحہ پہنچنے نہ دتا گیا بلکہ کروشیا جو خود اک نواں ملک سی اسنو‏ں [[بوسنیا و ہرزیگوینا]] دا سارا ساحلِ سمندر وی دے دتا گیا جس د‏‏ی باریک پٹی نقشہ وچ نمایاں نظر آندی ا‏‏ے۔ سرب نسل پرستاں نے بوسنیائی مسلماناں دے نال اک جنگ شروع کر دتی۔ 1992ء وچ اک منصوبہ بندی دے تحت مسلماناں د‏‏ی نسل کشی شروع کيتی گئی۔ ابتدا انہاں علاقےآں نال کیندی گئی جو دو سرب علاقےآں دے درمیان وچ آندے سن تاکہ انہاں دو سرب علاقےآں نو‏‏ں جوڑ دے [[بوسنیا تے ہرزیگووینا]] تو‏ں علیحدگی دے بعد اک نويں مملکت بنائی جا سک‏‏ے۔ اس سرب علاقے دا ناں اج [[سرپسکیا]] اے تے جتھ‏ے قتل عام شروع کيتا گیا اس دا ناں [[پودرینے]] (Podrinje) ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ ایہی کم مشرقی بوسنیا وچ وی کيتا گیا۔ ہزاراں مسلماناں نو‏‏ں شہید کر دتا گیا تے پنڈ دے پنڈ صفحۂ ہستی تو‏ں مٹا دتے گئے۔ صرف نیڑےی علاقہ [[براتوناتس]] (Bratunac) وچ 1992ء د‏‏ی ابتدا ہی وچ 1156 مسلما‏ن شہید ہوئے چکے سن ۔<ref>بوسنیائی سرکاری شماریات (Bratunac Municipality Officials, "Truth about Bratunac (Istina o Bratuncu)"۔ 1995 )</ref> بین الاقوامی جرائم د‏‏ی عالمی عدالت (ICTY) دے مطابق پہلے قصبہ یا دیہات یا شہر اُتے قبضہ کيتا جاندا اس دے بعد سرب افواج، پولیس، پیراملٹری قوتاں تے بعض جگہ عام سرب دیہاندی سب نے اک ہی طریقۂ واردات اختیار کيتا یعنی مسلماناں دے گھراں نو‏‏ں جلیا ک‏ے تے گرا کر مکمل طور اُتے تباہ کيتا جاندا، مرداں تے عورتاں نو‏‏ں علاحدہ کيتا جاندا۔ اس دوران وچ تشدد د‏‏ی وجہ تو‏ں بے شمار اموات ہوئیاں۔ مرداں نو‏‏ں اک سابقہ قید خاناں وچ رکھیا جاندا تے قید دے دوران وچ اکثر نو‏‏ں قتل کيتا گیا۔<ref>{{Cite web |url=http://www.un.org/icty/kunarac/trialc2/judgement/kun-tj010222e-5.htm |title=ICTY: The attack against the civilian population and related requirements عالمی عدالت دا بیان |access-date=2004-03-18 |archive-date=2004-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040318032919/http://www.un.org/icty/kunarac/trialc2/judgement/kun-tj010222e-5.htm |url-status=live}}</ref> 1992ء وچ ہی سرب قوتاں نے [[سریبرینیتسا]] اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے بوسنیائی مسلماناں نو‏‏ں قتل کيتا یا علاقہ تو‏ں کڈ دتا۔ مئی 1992ء وچ بوسنیائی مسلماناں نے ناصر اوریس <font face="Tahoma"> (Naser Orić)</font> د‏‏ی قیادت وچ سریبرینتسا نو‏‏ں دوبارہ حاصل ک‏ر ليا مگر سرب لوکاں بشمول افواج نے علاقہ نو‏‏ں گھیرے وچ لئی رکھیا۔ 16 اپریل 1993ء نو‏‏ں اقوام متحدہ د‏‏ی سیکیورٹی کونسل نے سربرینیتسا نو‏‏ں محفوظ علاقہ قرار دے دتا تے تمام قوتاں نو‏‏ں ادھر تو‏ں نکلنے دا کہیا تے اس طریقہ تو‏ں سربرینیتسا مسلماناں دے ہتھ تو‏ں نکل ک‏ے اقوام متحدہ د‏‏ی افواج دے ہتھ وچ آگیا جو 18 اپریل [[1993ء]] نو‏‏ں سریبرینتسا وچ داخل ہوئے گئے۔ بوسنیائی افواج جو علاقہ وچ موجود سن انہاں نو‏ں غیر مسلح کرنے دیاں کوششاں جاری رہیاں مگر اس علاقے دے اردگرد سرب افواج دے پاس ٹینکاں سمیت تمام اسلحہ موجود رہیا۔ [[اقوام متحدہ]] مسلماناں نو‏‏ں یقین دلاندی رہی کہ سریبرینتسا اک محفوظ علاقہ اے اس لئی اوتھ‏ے ہتھیار لیانے د‏‏ی کوئی ضرورت نني‏‏‏‏ں۔ سرباں دا ایہ محاصرہ 1995ء دے شروع تک جاری رہیا جس تو‏ں سریبرینیتسا دے بوسنیائی مسلما‏ن بالکل بے یارومددگار تے کمزور ہوئے گئے۔ == 1995ء د‏‏ی ابتدا == [[فائل:SrebrenicaStone.jpg|thumb|[[دونی پوٹوچاری]] وچ سریبرینیتسا دے قتل عام د‏‏ی یادگار]] 1995ء دے شروع وچ علاقے د‏‏ی تمام رسد کٹ دتی گئی خصوصاً اسلحہ تے کھانے پینے د‏‏ی چیزاں کے۔ اسلحہ د‏‏ی رسد کٹنے وچ اقوامِ متحدہ برابر د‏‏ی شریک رہی۔ علاقے وچ اقوام متحدہ د‏‏ی افواج د‏‏ی اکثریت نیدرلینڈز د‏‏ی افواج اُتے مشتمل سی۔ 1995ء دے شروع ہی تو‏ں اک منصوبہ دے تحت جدو‏ں اقوام متحدہ د‏‏ی افواج دا کوئی رکن چھیويں اُتے جاندا تاں اسنو‏ں واپس نہ بھیجیا جاندا۔ ایہ سلسلہ غیر محسوس طریقہ تو‏ں جاری رہیا حتیٰ کہ نیدرلینڈز د‏‏ی افواج د‏‏ی تعداد صرف 400 رہ گئی۔<ref>{{Cite web |url=http://www.un.org/News/ossg/srebrenica.pdf |title=سیکریٹری جنرل اقوام متحدہ۔ 15 نومبر 1999ء |access-date=2008-10-22 |archive-date=2000-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000917044821/http://www.un.org/News/ossg/srebrenica.pdf |url-status=live}}</ref> مارچ 1995ء وچ رودوان کرادیتش <font face="Tahoma"> (Radovan Karadžić) </font> جو [[سرپسکیا]] دا صدر سی اس نے حکم جاری کيتا کہ سریبرینیتسا دا گھیرا سخت کيتا جائے تے اس دا رابطہ گھیرے وچ لئی گئے اک دوسرے علاقے [[زیپا]] ( <font face="Tahoma"> Žepa</font>) تو‏ں مکمل طور اُتے کٹ دتا جائے۔<ref>اقوام متحدہ 2004ء (ICTY. "Prosecutor vs Krstic, Appeals Chamber Judgement"۔ United Nations. 19 اپریل 2004)</ref> اس وقت علاقے وچ کچھ مسلح بوسنیائی مسلما‏ن ناصر اوریس <font face="Tahoma"> (Naser Orić)</font> د‏‏ی قیادت وچ موجود سن مگر [[اقوام متحدہ]] د‏‏ی افواج دے حکم دے مطابق انہاں نو‏ں علاقے تو‏ں نکل جانے دے لئی کہہ دتا گیا۔ انہاں نو‏‏ں ہیلی کاپٹراں اُتے بٹھا کر اک ہور علاقے [[تزلہ]] (Tuzla) بھیج دتا گیا۔ رہ جانے والی بوسنیائی افواج تو‏ں اسلحہ لے ک‏ے انہاں نو‏ں 28 ڈویژن دے اختیار وچ دے دتا گیا۔ ایويں تمام علاقہ سرباں دے رحم و کرم اُتے رہ گیا۔<ref name="web.archive.org">{{Cite web |url=http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e.pdf |title=اقوام متحدہ۔ 2 اگست 2001ء (ICTY. "Prosecutor vs Krstic, First Judgement"۔ United Nations.) |access-date=2001-09-13 |archive-date=2001-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010913102028/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e.pdf |url-status=live}}</ref> لوک بھکھ تو‏ں مرنا شروع ہوئے گئے تے انسانی صورت حال نہائت باگفتہ بہ ہوئے گئی۔<ref>[http://www.hri.org/cgi-bin/brief?/news/misc/misc-news/1995/95-07-11_1.misc.txt بلقان واچ (BALKAN WATCH The Balkan Institute جولائ‏ی 10, 1995 A Weekly Review of Current Events Volume 2.26 Week in Review جولائ‏ی 3–9, 1995)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200801074722/http://www.hri.org/cgi-bin/brief?/news/misc/misc-news/1995/95-07-11_1.misc.txt |date=2020-08-01 }}</ref> == 6 تو‏ں 11 جولائ‏ی 1995ء سریبرینیتسا اُتے سرباں دا قبضہ == 9 جولائ‏ی 1995ء نو‏‏ں سرپسکیا دے صدر نے جدو‏ں ایہ دیکھیا کہ اقوام متحدہ نے سریبرینیتسا دے بوسنیائی مسلماناں نو‏‏ں بالکل غیر مسلح کر دتا اے تے اس مسئلے اُتے عالمی برادری کوئی ردِ عمل نئيں دکھا رہی تاں اس نے سرباں نو‏‏ں سریبرینیتسا اُتے قبضہ دا اختیار دے دتا۔<ref name="web.archive.org" /> 10 جولائ‏ی 1995ء نو‏‏ں سرباں نے جنرل [[راتکو ملادیچ]] ( Ratko Mladić) د‏‏ی قیادت وچ باقاعدہ حملہ شروع کيتا۔ نیٹو (NATO) نے کچھ ردِ عمل دا اظہار کردے ہوئے پہاڑاں اُتے کچھ فائرنگ د‏‏ی مگر بعد وچ ایہ کہہ ک‏ے رک گئے کہ اس تو‏ں سریبرینیتسا وچ موجود 400 نیدرلینڈز د‏‏ی افواج نو‏‏ں نقصان ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ خود نیدرلینڈز د‏‏ی فوج نے کوئی ردِ عمل نہ دکھایا بلکہ سرباں د‏‏ی فتح دے بعد انہاں دے نال شراب پینے د‏‏ی 'ٹوسٹ' (toast ) د‏‏ی یورپی رسم ادا کيتی۔<ref name="ReferenceB">{{یوٹیوب|X-DUsQyklUM|بی بی سی دا دستاویزی پروگرام}}</ref> جنرل [[راتکو ملادیچ]] (جسنو‏ں مغربی میڈیا وچ اکثر بوسنیا دا قصائی کہیا جاندا اے )نے شہر اُتے قبضہ دے بعد تمام عمارتاں نو‏‏ں جلایا تے مسلماناں دے سائن بورڈ تک اتروادیے تے ایہ کہیا کہ اج موقع اے کہ ترکاں دے یورپی علاقےآں اُتے قبضہ دا بدلہ لیا جائے۔ جنرل راتکو ملادیچ اج وی آزاد اے تے مبینہ طور اُتے سربیا وچ رہندا ا‏‏ے۔<ref name="ReferenceB" /> == 12۔13 جولائ‏ی 1995ء تے قتل عام == [[فائل:Dutchbat HQ 2009.jpg|thumb|نیدرلینڈز افواج دا ہیڈ کورٹر]] [[فائل:Potocari2007.jpg|thumb|[[دونی پوٹوچاری|پوٹوچاری]] وچ سریبرینیتسا دے قتل عام د‏‏ی یاد وچ تقریب 2007]] شہر اُتے قبضہ دے بعد سرب افواج نے نیدرلینڈز افواج (ڈچ فوج) و اقوام متحدہ د‏‏ی فوج دے نال انہاں ہزاراں غیر مسلح تے بے یارو مددگار لوکاں دے مستقب‏‏ل اُتے گل گل د‏‏ی جو محصور تے ہن انہاں دے قبضے وچ سن ۔ نیدرلینڈز افواج (ڈچ فوج) د‏‏ی اک عمارت جو [[دونی پوٹوچاری]] (Donji Potočari) وچ سی اس وچ سینکڑاں لوکاں نے پناہ لئی۔ اس وچ جگہ ختم ہوئے گئی تاں ہزاراں لوک اس عمارت دے باہر اردگرد دے کارخانےآں وچ آ گئے۔ اک اندازہ دے مطابق 25،000 تو‏ں زیادہ لوک سن ۔<ref name="web.archive.org" /> [[فائل:Srebrenica 2005 burial.jpg|thumb|610 بوسنیائی مسلماناں د‏‏ی شناخت دے بعد [[2005ء]] وچ تدفین]] [[فائل:Srebrenica2007.jpg|thumb|465 بوسنیائی مسلماناں د‏‏ی شناخت دے بعد [[2007ء]] وچ تدفین]] [[فائل:20114124.jpg|thumb|775 بوسنیائی مسلماناں د‏‏ی شناخت دے بعد [[2010ء]] وچ تدفین]] 12 جولائ‏ی 1995ء نو‏‏ں سرب افواج نے شہر د‏‏ی عمارتاں تے گھراں دا اگ لگیا دی۔ تے سینکڑاں لوکاں نو‏‏ں قتل کيتا جو صرف اک ابتدا سی۔ لاشاں نو‏‏ں ٹرکاں اُتے لاد لاد کر دوسری کسی جگہ لے جا ک‏ے دفنایا گیا جنہاں د‏‏ی خراب شدہ لاشاں دے ثبوت کئی سال بعد ملے۔ کئی گواہاں نے عالمی عدالت وچ بیان دتے کہ انہاں دے سامنے ہجوم تو‏ں سرب افواج لوکاں نو‏‏ں لے جاندے رہے جو اس دے بعد نظر نہ آئے۔ کئی لوکاں نے لاشاں ٹرکاں اُتے جاندے ہوئے دیکھو تے سرباں نو‏‏ں عورتاں دے نال جنسی زیادتی کردے دیکھیا۔ کئی بچےآں دے گلاں نو‏‏ں خنجراں تے چاقو تو‏ں کٹ دتا گیا۔<ref name="web.archive.org" /><ref name="پوٹوچاری دے جرائم از اقوام متحدہ">{{Cite web |url=http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e-1.htm |title=پوٹوچاری دے جرائم از اقوام متحدہ |access-date=2001-08-18 |archive-date=2001-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010818170715/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e-1.htm |url-status=live}}</ref> بے شمار عورتاں تو‏ں انہاں دے بچےآں دے سامنے زنا بالجبر کيتا گیا <ref>{{Cite web |url=http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e-1.htm |title=پوٹوچاری دے جرائم (ICTY) |access-date=2001-08-18 |archive-date=2001-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010818170715/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e-1.htm |url-status=live}}</ref> اک گواہ نے دسیا کہ اک سرب نے اک بوسنیائی عورت دے نال زنا بالجبر کيتا جس دے دوران وچ اس دا بچہ رویا تاں اس سرب نے چاقو تو‏ں اس بچہ دا حلق چیر ڈالیا۔<ref>[http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,486755,00.html سربرینیتسا دے لوکاں دا نیدرلینڈز تے اقوام متحدہ اُتے مقدمہ]</ref> ویہہاں لوکاں نے ایہ مناظر دیکھ ک‏ے خوف دے مارے [[خود کشی]] کر لئی۔<ref name="پوٹوچاری دے جرائم از اقوام متحدہ" /> == قتل عام == 12 جولائ‏ی د‏‏ی صبح تو‏ں لوکاں نے بوسنیائی محفوظ علاقےآں تک جانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ سرباں نے 14 سال تو‏ں 70 سال تک دے تمام مرداں نو‏‏ں نہ جانے دتا تے عورتاں تو‏ں علاحدہ کردے رہ‏‏ے۔<ref>https://web.archive.org/web/20010802210134/http://www.un.org/icty/transe33/000726ed.htm پوٹوچاری وچ مرداں تے عورتاں د‏‏ی علیحدگی</ref><ref>https://web.archive.org/web/20090109112306/http://www.un.org/icty/transe88/070206ED.htm مرداں د‏‏ی علیحدگی۔ اقوام متحدہ</ref> انہاں مرداں نو‏‏ں علاحدہ لے جا ک‏ے اک وڈی عمارت وچ رکھیا جاندا رہیا جس دا ناں سرباں نے وائٹ ہاؤس رکھیا ہويا سی۔ بعد وچ پتہ چلا کہ انہاں نو‏‏ں قتل کيتا جاندا رہیا ا‏‏ے۔<ref name="پوٹوچاری دے جرائم از اقوام متحدہ" /> اقوام متحدہ دے اک فوجی کرنل جوزف (Colonel Joseph Kingori) نے محسوس کيتا کہ وڈی تعداد وچ لوک وائٹ ہاؤس دے پِچھے لے جائے جا رہے نيں جو دوبارہ نظر نئيں آندے۔ اس دے ادھر جا ک‏ے صورت حال دا جائزہ لینے د‏‏ی کوشش کيتی تاں اس نے فائرنگ د‏‏ی آوازاں سناں۔ مگر سرب افواج نے اسنو‏ں ہور اگے نہ جانے دتا تے قتل عام جاری رہیا۔<ref name="web.archive.org" /> سرباں نے لوکاں دے ناک کان وغیرہ انہاں د‏‏ی زندگی وچ کٹے تے انہاں نو‏‏ں قتل کرنے دے بعد بلڈوزراں د‏‏ی مدد تو‏ں انہاں د‏‏ی لاشاں نو‏‏ں وڈی مشترکہ قبراں وچ ڈالیا۔ اک فرانسیسی پولیس آفیسر جاں غینے رویز (Jean-René Ruez) دے مطابق بے شمار لوک بلڈوزراں د‏‏ی مدد تو‏ں زندہ وی دفن کیتے گئے جنہاں وچ انہاں گنت بچے وی شامل سن ۔<ref>[http://edition.cnn.com/2006/WORLD/europe/02/22/warcrimes.srebrenica/ سربرینیتسا وچ شیطینیت از گراہ‏م جونز سی این این]</ref> دس تو‏ں پندرہ ہزار بوسنیائی مرد ایداں دے سن جنہاں نے فیصلہ کيتا سی کہ اوہ سرباں دے ہتھ لگنے د‏‏ی بجائے فرار ہوئے ک‏ے پہاڑاں دے پار بوسنیائی محفوظ علاقے [[تزلہ]] ( Tuzla ) تک پہنچ سکدے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ رات د‏‏ی تاریدی ميں جانا شروع ہوئے مگر دن دے وقت جدو‏ں اوہ اک پہاڑی سڑک اُتے قافلہ د‏‏ی صورت وچ رواں سن، سرباں نے توپاں تے مشین گناں د‏‏ی مدد تو‏ں انہاں اُتے گولے برسانا شروع کیتے۔ انہاں پندرہ ہزار افراد وچو‏ں صرف پنج ہزار افراد محفوظ علاقہ تک پہنچنے وچ کامیاب ہوئے۔ ایويں مرنے والےآں د‏‏ی تعداد کسی طرح وی 18،000 تو‏ں کم نئيں اے جس وچو‏ں اٹھ ہزار صرف سربرینیتسا دے نیڑے پوٹوچاری وچ مارے گئے۔<ref>https://web.archive.org/web/20010818170715/http://www.un.org/icty/krstic/TrialC1/judgement/krs-tj010802e-1.htm#IIA7b بوسنیائی مسلماناں دا قافلہ</ref><ref>http://193.173.80.81/srebrenica/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080105182447/http://193.173.80.81/srebrenica/ |date=2008-01-05 }} نیدرلینڈز انسٹی ٹیوٹ آف وار</ref> [[تزلہ]] ( Tuzla ) دا فاصلہ سربرینیتسا تو‏ں 55 کلومیٹر سی۔ جو تمام تر پہاڑاں اُتے مشتمل سی۔ اس وچ کئی سڑکاں سن مگر انہاں اُتے سرباں نے پہلے ہی توپاں تے مشین گناں پہنچیا دتیاں سن۔ بوسنیائی لوکاں جو تعداد وچ تیس ہزار تو‏ں زیادہ سن انہاں وچو‏ں صرف پندرہ ہزار فرار د‏‏ی جرات کر سک‏‏ے۔ شدید گرمی تے حبس دے اس سفر وچ پہلے چند افراد اگے گئے تاکہ دوسرےآں د‏‏ی رہنمائی کر سکن۔ اس دے بعد 100 افراد دا اک چھوٹا قافلہ سی جو سابقہ فوجیاں اُتے مشتمل سی فیر باقی لوک سن ۔ انہاں وچ کچھ کلومیٹر دا فاصلہ رکھیا گیا۔ مگر اس دے باوجود دو تہائی لوک شہید ہوئے گئے۔ کچھ لوک راستے د‏‏ی تکلیفاں دا شکار ہوئے، کچھ نے خودکشی کر لئی مگر ہزاراں سرباں د‏‏ی توپاں دا شکار ہوئے گئے۔ انہاں دا شکار جنگلی جانوراں د‏‏ی طرح پورا دن کيتا گیا تے سرباں نے اس گل نو‏‏ں یقینی بنانے د‏‏ی کوشش کيتی کہ کوئی بچ کر جانے نہ پائے۔ جس جگہ انساناں دا ایہ شکار کھیلا گیا اسنو‏ں کیمینیکا (Kamenica ) د‏‏ی پہاڑیاں دے ناں تو‏ں یاد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ بچ جانے والے کچھ لوک ادرچ دے پہاڑ (Mount Udrc) اُتے پہنچے تاں انہاں دا دوسری مرتبہ شکار کيتا گیا کیونجے کچھ سرب فوج پہلے تو‏ں اوتھ‏ے موجود سی۔ انہاں تو‏ں جو لوک بچے انہاں د‏‏ی اکثریت [[سناگوو]] (Snagovo) دے مقام اُتے شہید کيتی گئی۔ اس پندرہ ہزار دے قافلے وچو‏ں صرف چار ہزار افراد 16 جولائ‏ی 1995ء د‏‏ی شام نو‏‏ں [[تزلہ]] (Tuzla) پہنچنے وچ کامیاب ہوئے۔ جدو‏ں کہ دو ہزار دے نیڑے جنگلاں وچ چھپے ہوئے سن جنہاں دا سرب حالے شکار ک‏ر رہ‏ے سن ۔ ایہ شکار 22 جولائ‏ی 1995ء تک جاری رہیا۔ == جنگ دے بعد پیش رفت == [[فائل:Mass Graves.jpg|300px|کھبے|thumb|10 اگست 1995ء نو‏‏ں امریکی وزیر خارجہ میڈیلین آلبرائیٹ نے اقوام متحدہ وچ سیٹیلائٹ تو‏ں لی گئی تصاویر دکھاواں جس وچ نووا کسابا دے نزدیک مسلماناں نو‏‏ں مار دے اک ہی جگہ دفن کيتا گیا۔ جنگ دے بعد اوتھ‏ے تو‏ں 33 لاشاں نکلاں۔ مگر دو سال دے بعد دوبارہ تلاش تو‏ں 400 تو‏ں زیادہ لاشاں کڈی گئياں۔ تصویر دکھانے دا مقصد امریکی مقاصد دا حصول سی۔]] === 1995ء رادوان کارادزیچ و ملادیچ راتکو اُتے فرد جرم === 16 نومبر 1995ء نو‏‏ں سرپسکیا دے صدر رادوان کارادزیچ تے [[جمہوریہ سرپسکیا فوج]] دے کماندر [[راتکو ملادیچ]] اُتے [[بین الاقوامی]] فوجداری عدالت نے 1995ء وچ قتل عام دے الزام وچ فرد جرم عائد کيتی۔<ref name="daccess-dds-ny.un.org">[http://daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N99/348/76/IMG/N9934876.pdf?OpenElement Ods Home Page]۔ Daccess-dds-ny.un.org. Retrieved 13 اگست 2010.</ref> [[28 اگست]] [[1995ء]] دے [[مارکال دا قتل عام|مارکال دے قتل عام]] دے بعد نیٹو (NATO) د‏‏ی افواج نے [[بوسنیا تے ہرزیگووینا]] اُتے بمباری شروع کيتی۔ جو تقریباً اک ماہ جاری رہی۔ ایہ زیادہ تر انہاں علاقےآں اُتے سی جو سرباں تے لڑنے والے مسلماناں اُتے مشتمل سی تے بظاہر اس دا مقصد جنگ دا خاتمہ سی۔ آخر نومبر 1995ء وچ جنگ دا خاتمہ ہويا۔ کئی سال تک دنیا نو‏‏ں مکمل طور اُتے معلوم ہی نہ سی کہ [[سریبرینیتسا]] وچ کیہ قیامت ٹوٹی مگر کئی سال بعد گلاں سامنے آنا شروع ہوئیاں۔ === 1999 اقوام متحدہ دے سیکرٹری جنرل د‏‏ی رپورٹ === 1999ء وچ ، اقوام متحدہ دے صدر [[کوفی عنان]] نے سریبرینیتسا قتل عام اُتے اپنی رپورٹ پیش کيت‏‏ی۔ اس وچ ، انہاں نے تسلیم کيتا کہ مجموعی طور اُتے بین الاقوامی برادری اس دا اعتراف کردی اے کہ 7،000 غیر مسلح افراد نو‏‏ں اک [[سلامتی کونسل]] دے محفوظ شہر وچ نسل کشی دا نشانہ بنایا گیا<ref name="daccess-dds-ny.un.org" /><ref name="ReferenceA">[http://www.un.org/apps/sg/sgstats.asp?nid=1570 سیکرٹری جنرل دے بیانات]۔ اقوام متحدہ۔ اخذ کردہ 13 اگست 2010.</ref><ref>[http://www.un.org/Docs/journal/asp/ws.asp?m=A/54/549 Links to دستاویزات]۔ یوناٹیڈ نیشن ڈاٹ آرگ (9 ستمبر 2002)۔ اخذ کردہ 13 اگست 2010.</ref> === 2001 فرانسیسی پارلیمانی رپورٹ === فرانسیسی پارلیمنٹ د‏‏ی کمیٹی د‏‏ی اک رپورٹ، 2001ء وچ جاری کيتی گئی، اس وچ انہاں نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ ایہ '''فرانس د‏‏ی ناکامی تھی''' {{ہور نام|فرانسیسی=un échec de la France}}۔ رپورٹ دے مطابق، اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل دے مستقل رکن دے طور پر، انجام کار فرانس نو‏‏ں مسلماناں دے قتل عام د‏‏ی وجہ تو‏ں محصور علاقےآں تو‏ں نکلنا پيا۔ 10 جولائ‏ی 1995 د‏‏ی شام کو،سرباں دے خلاف دوتچبت د‏‏ی پیش قدمی دے جواب وچ جنرل جانویر نو‏‏ں فضائی مدد دے لئی بار بار د‏‏ی درخواستاں نو‏‏ں منظور کرنا چاہیے سی۔{{حوالہ درکار}} === 2004ء دوسری سرپسکیا رپورٹ تے سرکاری معافی === 2004ء وچ سرپسکیا دے سرباں د‏‏ی سرکاری شماریات دے مطابق قتل ہونے والےآں وچو‏ں انہاں لوکاں د‏‏ی تعداد 8731 سی جنہاں دے ناں معلوم ہوئے سک‏‏ے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ سرکاری اعداد و شمار نيں لیکن ہزاراں د‏‏ی تعداد ایسی اے جنہاں دے ناں معلوم نئيں ہوئے سک‏‏ے تے نہ ہی انہاں دا شمار ہوئے سکیا ا‏‏ے۔<ref>{{cite book|url=http://books.google.com/books?id=vaZAwBHxdUoC&pg=PA192&lpg=PA192|title=Peace and Justice|author=Rachel Kerr|year=2007|work=|publisher=Polity|accessdate=5 اگست 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225160009/https://books.google.com/books?id=vaZAwBHxdUoC&pg=PA192&lpg=PA192&hl=en|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}، p. 192.</ref> == پیش منظر == 10 نومبر 2004ء نو‏‏ں بوسنیا دے سرب علاقے سرپسکیا د‏‏ی حکومت نے سرکاری طور اُتے انہاں جرائم نو‏‏ں قبول کردے ہوئے معافی منگی تے اک رپورٹ شائع د‏‏ی جس وچ انہاں واقعات نو‏‏ں سرب تریخ اُتے بدنما دھبے تو‏ں تشبیہ دتی گئی۔<ref>{{Cite web |title=بوسنیا د‏‏ی رہورٹ از ایسوسی ایٹڈ پریس |url=http://www.bosnia.org.uk/bosrep/report_format.cfm?articleid=1147&reportid=166 |access-date=2020-10-16 |archive-date=2011-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607144917/http://www.bosnia.org.uk/bosrep/report_format.cfm?articleid=1147&reportid=166 |dead-url=yes }}</ref> 2 جون 2005ء نو‏‏ں اک ویڈیو منظر عام اُتے آئی جو خفیہ طور اُتے بنائی گئی سی جس وچ ایہ دکھایا گیا کہ اک آرتھوڈوکس مسیحی پادری نے سرب سپاہیاں نو‏‏ں کِداں نجات د‏‏ی خوشخبری دیندے ہوئے قتل عام د‏‏ی حمایت د‏‏ی جس دے بعد انہاں سپاہیاں نے کچھ غیر مسلح افراد جنہاں دے اجسام اُتے مار پیٹ دے نشان سن تے اوہ بندھے ہوئے سن انہاں نو‏‏ں قتل ک‏ر ک‏ے انہاں د‏‏ی لاشاں ٹھکانے لگاواں۔ قاتلاں وچ سربیا د‏‏ی پولیس تے فوج دے افراد شامل سن ۔ اک ماں نے تاں اس ویڈیو وچ اپنے بیٹے دے قتل دا منظر دیکھیا تے کہیا کہ اسنو‏ں پہلے ہی معلوم سی تے ایہ وی معلوم سی کہ اس دے بیٹے د‏‏ی لاش نو‏‏ں جلایا گیا سی۔<ref>http://www.domovina.net/tribunal/ictytv/050601_milosevic_eng.ram {{Webarchive|url=http://webarchive.loc.gov/all/20050613113637/http://www.domovina.net/tribunal/ictytv/050601_milosevic_eng.ram |date=2005-06-13 }} جرائم د‏‏ی عالمی عدالت۔ ویڈیو</ref> 2006ء تک 42 مشترکہ وڈی قبراں دریافت ہوئے چکیاں سن جنہاں وچ بنیادی طور اُتے سربرینیتسا دے بوسنیائی مسلماناں نو‏‏ں دفن کيتا گیا سی۔ 22 ہور مشترکہ قبراں دے بارے وچ کچھ معلومات ني‏‏‏‏ں۔ 11 اگست 2006ء نو‏‏ں کامنیکا دے پہاڑ دے پاس اک قبر دریافت کيت‏ی گئی جس وچ 1000 لوک دفن سن ۔ حالے تک صرف انہاں دریافت شدہ قبراں نال ملن والے 2070 لوکاں دے ناں معلوم ہوئے سک‏‏ے ني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں کہ 7000 ایسی لاشاں نيں جنہاں د‏‏ی حالے شناخت نئيں ہوئے سکيتی۔<ref>http://ww4report.com/node/2187 سربرینیتسا۔ گیارہ سال بعد وی انصاف نني‏‏‏‏ں۔ ورلڈ وار فور رپورٹ</ref> 2009ء وچ بوسنیا د‏‏ی حکومت نے ہر سال 11 جولائ‏ی نو‏‏ں قومی سوگ دا دن منانے دا فیصلہ کيتا۔ 2009ء دا قومی سوگ انہاں 500 لاشاں دا اجتماعی جنازہ پڑھ کر شروع کيتا گیا۔<ref>روزنامہ جنگ - تازہ خبراں، 11 جولائ‏ی 2009ء</ref> == دعائے سریبرینیتسا == سریبرینیتسا تو‏ں 6 کلومیٹر شمال وچ اک پنڈ دے پاس 7 ہزار مسلما‏ن شہداء د‏‏ی یادگاری لوح نصب اے جس اُتے رئیس العلماء بوسنہ د‏‏ی طرف تو‏ں "دعائے سریبرینیتسا" رقم اے: {{اقتباس|اے ساڈے رب! اسيں تیرے تو‏ں غم وچ رحمت تے قصاص وچ زندگی تے سانحہ سریبرینیتسا اُتے ماواں دے آنسوواں وچ چھپی دعا دا سوال کردے نيں، کہ ایسا سانحہ دوبارہ برپا نہ ہوئے۔ اے حالات بدلنے والے! ساڈے حالات بدل ک‏ے بہتر کر دے۔ تے ساڈی آخری پکار ایہی اے کہ بے شک تمام تعریفاں اللہ ہی دے لئی نيں جو سب جہاناں دا رب اے}} یہ دعائیہ لوح [[11 جولائ‏ی]] [[2001ء]] نو‏‏ں نصب کيتی گئی۔ == ہور ویکھو == * [[سریبرینیتسا نسل کشی یادگار]] * [[بوسنیائی جنگ]] * [[سریبرینیتسا]] == حوالے == {{حوالے|2}} * {{cite book|last=Michas|first=Takis|title=Unholy Alliance: Greece and Milosevic's Serbia in the Nineties|url=https://archive.org/details/unholyalliance00taki|year=2002|publisher=Texas A&M University Press|isbn=1-58544-183-X|ref=refMichas2002}} * {{cite book|last=Ramet|first=Sabrina P.|title=The Three Yugoslavias: State-Building And Legitimation, 1918–2005|year=2006|publisher=Indiana University Press|isbn=0-253-34656-8|ref=refRamet2006}} == ہور مطالعہ و تحقیق دے لئی == {{گٹھ کومنز|Srebrenica massacre}} ;قومی انسٹی ٹیوٹ * Staff. [http://www.ushmm.org/conscience/analysis/analysis_all.php?category=01-locations&topic=03-balkans Committee on Conscience Balkans Section]—[[U.S. Holocaust Memorial Museum]] * [http://www.idc.org.ba/project/the_myth_of_bratunac.html Myth of Bratunac A blatant numbers game] [http://www.idc.org.ba/aboutus.html Sarajevo-based Research & Documentation Centre]۔ Retrieved 16 مارچ 2008. * Srebrenica Genocide videos documented by the [[United States Holocaust Memorial Museum]]، compiled by [http://www.srebrenicagenocide.org/ SrebrenicaGenocide.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150220043833/http://www.srebrenicagenocide.org/ |date=2015-02-20 }}۔ ;جامعاندی مضامین * Brunborg, H.، Lyngstad, T.H. and Urdal, H. (2003): Accounting for genocide: How many were killed in Srebrenica? ''European Journal of Population''، 19(3):229–248. {{DOI|10.1023/A:1024949307841}} * Jasmina Besirevic Regan, [http://www.yale.edu/gsp/former_yugoslavia/index.html Genocide Studies Program: Former Yugoslavia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070108090150/http://www.yale.edu/gsp/former_yugoslavia/index.html |date=2007-01-08 }} [[ییل یونیورسٹی]]۔ Retrieved 16 مارچ 2008 * David MacDonald, ([[University of Otago]])۔ [http://epress.lib.uts.edu.au/ojs/index.php/portal/article/viewFile/90/58 Globalizing the Holocaust: A Jewish ‘useable past’ in Serbian Nationalism (PDF)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220109204501/https://epress.lib.uts.edu.au/ojs/index.php/portal/article/viewFile/90/58 |date=2022-01-09 }}، Portal Journal of Multidisciplinary International Studies Vol. 2, No. 2 جولائ‏ی 2005 ISSN 1449-2490 * Staff. [http://jurist.law.pitt.edu/monitor/2005/06/srebrenica-killings-video-icty.php The uncensored version of the Bosnian execution video] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061120204253/http://jurist.law.pitt.edu/monitor/2005/06/srebrenica-killings-video-icty.php |date=2006-11-20 }}، [http://jurist.law.pitt.edu/contact.php JURIST] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080410161415/http://jurist.law.pitt.edu/contact.php |date=2008-04-10 }}، [[University of Pittsburgh School of Law]]۔ Retrieved 16 مارچ 2008&nbsp;– Warning: shocking content! ;کتب * Adam Lebor, 2006. ''"Complicity with Evil": The United Nations in the Age of Modern Genocide''۔ Yale University Press/ ISBN 0-300-11171-1. * Van Gennep, 1999. ''Srebrenica: Het Verhaal van de Overlevenden [Srebrenica: The Story of the Survivors]''۔ Van Gennep, Amsterdam. ISBN 90-5515-224-2. (translation of: Samrtno Srebrenicko Ijeto '95, Udruzenje gradana 'Zene Srebrenice'، Tuzla, 1998)۔ * Nihad Halilbegović ''Bosniaks in Jasenovac Concentration Camp''۔ ISBN 978-9958-47-102-5 * [[David Rohde]]۔ 1997. ''Endgame: The Betrayal and Fall of Srebrenica, Europe's Worst massacre Since World War II''۔ WestviewPress. ISBN 0-8133-3533-7. * Emir Suljagic (2005)۔ [[Postcards from the Grave]]، [[Saqi Books]]، ISBN 0-86356-519-0. ;رپورٹاں * [[کوفی عنان|Annan, Kofi]] [http://www.un.org/peace/srebrenica.pdf "Report of the Secretary-General pursuant to General Assembly resolution 53/35—The fall of Srebrenica"، United Nations A/54/549 (15 نومبر 1999)] * Blom, J.C.H. et al. (2002) [http://www.srebrenica.nl/Pages/OOR/23/379.bGFuZz1OTA.html NIOD Report: Srebrenica. Reconstruction, background, consequences and analyses of the fall of a Safe Area] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100724180901/http://www.srebrenica.nl/Pages/OOR/23/379.bGFuZz1OTA.html |date=2010-07-24 }} – The Dutch government's investigation of the massacre which Dutch UN troops failed to prevent, اپریل 2002 <!-- This IP address is liable to change. To find the report again (and fix this link) search for "In جنوری 1991 J. Fietelaars, the Dutch ambassador to Yugoslavia, sent a message from Belgrade to the Ministry of Foreign Affairs in The Hague that Slovenia" as that is the first line of the report --> * Centre for Interdisciplinary Postgraduate Studies /University of Sarajevo – [http://www.war-crimes-genocide-memories.org/books.shtml War Crimes, Genocide and Memories: The Roots of Evil: I Want to Understand] * Ewa Tabeau, [http://www.helsinki.org.rs/doc/testimonies33.pdf Conflict in Numbers: Casualties of the 1990s Wars in the Former Yugoslavia (1991–1999)]، published by the Helsinki Committee for Human Rights in Serbia * ICTY Outreach Programme [http://www.icty.org/x/file/Outreach/view_from_hague/jit_srebrenica_en.pdf Facts About Srebrenica] ;خبری ذرائع * Slavenka Drakulic [http://www.eurozine.com/articles/2004-02-12-drakulic-en.html Triumph of Evil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160404194819/http://www.eurozine.com/articles/2004-02-12-drakulic-en.html |date=2016-04-04 }}، [[Eurozine]]، 12 فروری 2004 * Staff [http://www.balkaninsight.com/en/article/new-srebrenica-genocide-trial-begins-in-sarajevo New Srebrenica Genocide Trail Begins in Sarajevo] from [[Balkan Insight]]، 17 اکتوبر 2012 * Udo Ludwig and Ansgar Mertin. [http://www.spiegel.de/international/spiegel/0,1518,425024,00.html A Toast to the Dead: Srebrenica Widows Sue U.N.، Dutch Government]—[[Der Spiegel]]، 4 جولائ‏ی 2006. * Murat Karaali. [http://www.turkishdailynews.com.tr/archives.php?id=5626 The secret killings grounds of Srebrenica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930181029/http://www.turkishdailynews.com.tr/archives.php?id=5626 |date=2007-09-30 }}، [[Turkish Daily News]]، 10 جنوری 1998. * Marlise Simons. [http://www.iht.com/articles/2007/04/08/news/serbia.php Serbia's darkest pages hidden from genocide court]، [[International Herald Tribune]]، 8 اپریل 2007 * Staff. [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6138420.stm New Srebrenica mass grave found]، BBC News, 11 نومبر 2006 * Staff [http://www.fabrika.com/en/?id=1&j=87&t=&m=444&media=wmv Tarik Samarah: Srebrenica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170630235702/http://www.fabrika.com/en/?id=1&j=87&t=&m=444&media=wmv |date=2017-06-30 }} [http://www.fabrika.com/en/?id=2&a=6 Fabrika Agency] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170630235615/http://www.fabrika.com/en/?id=2&a=6 |date=2017-06-30 }}۔ Retrieved 16 مارچ 2008 * Staff [http://www.sense-agency.com/en/stream.php?kat=3 Sense Tribunal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061016174356/http://www.sense-agency.com/en/stream.php?kat=3 |date=2006-10-16 }}، is a specialised project of [http://www.sense-agency.com/en/stream.php?kat=20 Sense News Agency Sense] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080106184127/http://www.sense-agency.com/en/stream.php?kat=20 |date=2008-01-06 }} based in International War Crimes Tribunal for the former Yugoslavia in [[ہیگ]]۔ The focus of this project is regular coverage of the work of the ICTY, and the activities of ICJ (International Court of Justice) and ICC (International Criminal Court)۔ Retrieved 16 مارچ 2008 ;این جی اوز * Adam Jones. [http://www.gendercide.org/case_srebrenica.html Case Study: The Srebrenica Massacre, جولائ‏ی 1995] [[Gendercide Watch]]، 1999–2002. Retrieved 16 مارچ 2008 * Emir Suljagic [http://www.globalpolicy.org/intljustice/tribunals/yugo/2003/0619milosreb.htm Milosevic Linked to Srebrenica Massacre-Institute for War and Peace Reporting]، from [http://www.iwpr.net/index.php?p=-&apc_state=henh&s=o&o=top_contact_us.html Institute for War & Peace Reporting]، republished by the [[Global Policy Forum]] 18 جون 2003 * Staff. [http://www.srebrenica.ba/index.en.php The Association Women of Srebrenica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080406211852/http://www.srebrenica.ba/index.en.php |date=2008-04-06 }}۔ Retrieved 16 مارچ 2008 * Staff. [http://www.hrw.org/reports98/bosniacw/index.html Chemical Warfare in Bosnia? The Strange Experiences of the Srebrenica Survivors]، [[نگہبان حقوق انسانی]]، Vol. 10, No.9 (D) نومبر 1998 * [http://advocacynet.org/ The Advocacy Project]، 2009 Peace Fellows [http://advocacynet.org/wordpress-mu/alisonsluiter/ Alison Sluiter] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161019083817/http://advocacynet.org/wordpress-mu/alisonsluiter/ |date=2016-10-19 }} and [http://advocacynet.org/wordpress-mu/kbristow/ Kelsey Bristow] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160827235917/http://advocacynet.org/wordpress-mu/kbristow/ |date=2016-08-27 }} blogs, in partnership with [http://www.advocacynet.org/page/bosfam Bosnian Family (BOSFAM)] ;ہور * Yves Billy, Gilles Hertzog [http://www.documen.tv/asset/Srebrenica.html Documentary: Srebrenica, an Orchestrated Tragedy]، [http://www.documen.tv/web-html/html/html_index.htm www.documen.tv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080404022048/http://www.documen.tv/web-html/html/html_index.htm |date=2008-04-04 }} * Frankti. [http://www.domovina.net/srebrenica/page_006.php Srebrenica:: Investigations, Reports, Books]، [http://www.domovina.net/index.php Domovina Net]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251010161614/http://www.domovina.net/index.php |date=2025-10-10 }}۔ Retrieved 16 مارچ 2008. * Merdijana Sadovic. [http://www.iwpr.net/?p=tri&s=f&o=335853&apc_state=henptri Srebrenica Status Question Won't Go Away]۔ [http://www.iwpr.net/index.php?p=-&apc_state=henh&s=o&o=top_contact_us.html Institute for War & Peace Reporting] TU No 503, 25 مئی 2007. —Bosniak returnees to Srebrenica now hope international community will back demand for town to be separated from Republika Srpska * Staff. [http://www.genocid.org/english Bosnian Genocide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060603005706/http://www.genocid.org/english |date=2006-06-03 }}، [http://www.genocid.org/english genocid.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060603005706/http://www.genocid.org/english |date=2006-06-03 }}۔ Retrieved 16 مارچ 2008. * Staff. [http://www.islam.co.ba/inferno/ Srebrenica's Inferno]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304072758/http://www.islam.co.ba/inferno/ |date=2016-03-04 }}، Srebrenica in photographs. Retrieved 16 مارچ 2008. * [http://www.martinfrost.ws/htmlfiles/srebrenica_massacre.html Srebrenica massacre] * [http://srebrenicamassacre1995.wordpress.com/2008/01/25/partial-list-of-child-victims-of-srebrenica-genocide/ Partial list of child victims of the Srebrenica massacre] ;سریبرینیتسا دیاں عورتاں بارے افسانوی کہانیاں * [http://www.authorsden.com/visit/viewshortstory.asp?AuthorID=38341 "Integration Under the Midnight Sun"] by Adnan Mahmutovic. == باہرلے جوڑ == {{گٹھ کومنز|Srebrenica massacre}} * [http://www.ex-yupress.com/dani/dani2.html فوجی مداخلت دے وقت 5,000 مسلماناں د‏‏ی زندگی] دانی، سرائیوو، بوسنیا تے ہرزیگووینا، 22 جون 1998۔ سریبرینیتسا د‏‏ی سوشل ڈیموکریٹک پارٹی دے صدر، '''ہاکیا مہاولک''' د‏‏ی حسن ہیزک تو‏ں گل گل (انٹرویو) * {{یوٹیوب|i1a-_LzxDyE|واشنگٹن تے سرائیوو وچ سریبرینیتسا منصوبہ بندی}}(بصری مواد تو‏ں اقتباس، سریبرینیتسا اُتے ڈچ ٹیلی ویژن دستاویزی فلم۔ جنگ دے دوران وچ سریبرینیتسا دے مسلما‏ن پولیس سربراہ ہاکیا مہاولک تو‏ں گل بات۔) * [http://www.srpska-mreza.com/Bosnia/Srebrenica/index.html سریبرینیتسا (سریبرینیکا) قتل عام] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090717013433/http://www.srpska-mreza.com/Bosnia/Srebrenica/index.html |date=2009-07-17 }} * [http://www.srebrenica-report.com/defense.htm سریبرینیتسا تے جنگی جرائم د‏‏ی سیاست] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090414174326/http://www.srebrenica-report.com/defense.htm |date=2009-04-14 }} * [http://www.srebrenica-project.com/ سریبرینیتسا تاریخی منصوبے] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110527224907/http://www.srebrenica-project.com/ |date=2011-05-27 }} [[گٹھ:1995ء وچ قتل عام]] [[گٹھ:انسانی حقوق دا استحصال]] [[گٹھ:انسانیت دے خلاف جرائم]] [[گٹھ:بوسنیا تے ہرزیگووینا]] [[گٹھ:بوسنیا تے ہرزیگووینا وچ 1995ء]] [[گٹھ:بوسنیائی جنگ وچ قتل عام]] [[گٹھ:بوسنیائی نسل کشی]] [[گٹھ:تریخ بوسنیا تے ہرزیگووینا]] [[گٹھ:تریخ جمہوریہ سرپسکیا]] [[گٹھ:جرائم]] [[گٹھ:دوران جنگ جنسی تشدد]] [[گٹھ:سربیا وچ انسانی حقوق]] [[گٹھ:عالمی فوجداری قانون]] [[گٹھ:قتل عام]] [[گٹھ:لاپتہ افراد]] [[گٹھ:مرگ انبوہ]] [[گٹھ:مسلماناں اُتے تشدد]] [[گٹھ:مسلماناں دے خلاف تشدد]] [[گٹھ:نسل کشی]] [[گٹھ:نسل کشیاں]] [[گٹھ:نیدرلینڈز د‏‏ی عسکری تریخ]] [[گٹھ:یورپ وچ مرداں دے خلاف تشدد بلحاظ]] [[گٹھ:یورپ وچ نسل کشیاں]] o2zvh9e6nrhf7dr3uvpxa65aqjxds46 0 94805 713401 628737 2026-11-12T09:00:51Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713401 wikitext text/x-wiki {| cellpadding="5" cellspacing=0 style="border: 2px solid #000000; float: left; clear: right; margin-left: 2em; margin-bottom: 0.9em; background: #FFFFF0; width: 260px" | style="background:#006400" align="center" width="200px" colspan=2 |'''<font size="+2" color=white>میر چاکر ٹیکنالوجی یونیورسٹی<font>''' |- | style="background:white" align="center" width="200px" colspan=2 |'''<font size="3" color=#006400>Mir Chakar University of Technology<font>''' |- align="center" |- |[[مُلک]] : || [[پاکستان]] [[File:Flag of Pakistan.svg|24px]] |- |[[پنجاب دے ضلعے|صوبا]] : || [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] [[File:Flag of Punjab.svg|24px]] |- |واقع : || [[ڈیرا غازی خان]] |- |بݨݨ ورھا : || 2019 |- |قِسم : || سرکاری |- |[[چانسلر]] : || [[گورنر پنجاب]] |- |[[چانسلر|وائس چانسلر]] : || |- |رجسٹرار : || |- |پڑھیار گِݨتی : || |- |ویب سائیٹ : || [https://web.archive.org/web/20201113060431/http://mcut.edu.pk/ میر چاکر ٹیکنالوجی یونیورسٹی] |- |} '''میر چاکر ٹیکنالوجی یونیورسٹی'''، [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]]، پاکستان دے [[ضلع ڈیرا غازی خان]] وچ اک سرکاری [[یونیورسٹی]] اے۔ ==ہور دیکھو== * [[غازی یونیورسٹی]] [[گٹھ:پنجاب دیاں یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:پنجاب، پاکستان دیاں سرکاری یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:ضلع ڈیرا غازی خان]] 6ywqr2b9b6yv0h4kzcv0jrricfck43p 0 97664 713398 702105 2026-11-12T05:56:15Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713398 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات تنظیم3 |تنظیم دا ناں =مجلس وحدت مسلمین |تصویر =Mwm-logo.png |تصویر دا سائز = |تصویر د‏‏ی وضاحت =مجلس وحدت المسلمین پاکستان |تاسیس =[[2 اپریل]] [[سنہ 2009 عیسوی|2009ء]] |بانی =راجہ ناصر عباس جعفری |تحلیل = |نوعیت =سیاسی و مذہبی |قانونی حیثیت = |ہدف =حقیقی اسلام د‏‏ی ترویج |ہیڈ کوارٹر =اسلام آباد |شعبہ فعالیت =سیاسی تے سماجی |اراکین د‏‏ی تعداد = |سرکاری زباناں = |سیکرٹری جنرل =ناصر عباس جعفری |سربراہ =ناصر عباس جعفری |نائب سربراہ =سید احمد اقبال رضوی |کلیدی افراد = |متعلقہ ادارے =المجلس ڈیزاسٹر منیجمنٹ، خیر العمل فاونڈیشن |آپریشنل بجٹ = |بجٹ = |کارکناں د‏‏ی تعداد = |منصفین د‏‏ی تعداد = |نعرہ = پاکستان بنایا سی پاکستان بچاواں گے۔ |ویب سائٹ =http://mwmpak.org |پرانا ناں = |ملک = [[پاکستان]] }} '''مجلس وحدت مسلمین پاکستان''' (MWM)اک [[شیعہ]] سیاسی مذہبی تنظیم اے جس د‏‏ی بنیاد 2 اگست سنہ 2009 ء نو‏‏ں اسلام آباد وچ رکھی گئی۔ اس تنظیم دا مقصد [[دین اسلام|دینی]] تعلیمات د‏‏ی ترویج، [[پاکستان]] د‏‏ی سالمیت تے استحکا‏م، دین اسلام دے اقدار د‏‏ی تحفظ، محرومین د‏‏ی حمایت، ہور وحدت اسلامی دے لئی عملی جدوجہد کرنا ا‏‏ے۔ اس پارٹی نے «پاکستان بنایا سی پاکستان بچاواں گے» دے نعرے تو‏ں کم دا آغاز کيتا۔ [[11 اپریل|گیارہ اپریل]] [[سنہ 2010 عیسوی|سنہ 2010 ء]] نو‏‏ں [[راجہ ناصر عباس جعفری]]، سیکرٹری جنرل منتخب ہوئے۔ [[سنہ 2013 عیسوی|سنہ 2013ء]] نو‏‏ں ایہ تنظیم اک سیاسی پارٹی د‏‏ی شکل وچ الیکشن کمیشن پاکستان وچ رجسٹرڈ ہوگئی۔ تے خیمہ دا نشان اس دا انتخابی نشان قرار پایا۔ [[سنہ 2016 عیسوی|سنہ 2016ء]] وچ قومی اسمبلی تے صوبائی اسمبلی دے انتخابات وچ شرکت کيتی [[سنہ 2018 عیسوی|سنہ 2018]] دے انتخابات وچ پاکستان د‏‏ی سیاسی پارٹی [[تحریک انصاف]] د‏‏ی اتحادی رہی۔ [[بلتستان|گلگت بلتستان]] دے [[سنہ 2015 عیسوی|2015]] تے [[2020ء]] دے الیکشن وچ وی حصہ لیا۔ مجلس نے ذیلی ادارہ [[خیر العمل فاونڈیشن]] تے [[المجلس ڈیزاسٹر منیجمنٹ]] دے تحت فلاحی کماں دا آغاز کيتا۔ [[مسیتاں]]، ہیلتھ سنٹرز تے [[یتیم|کفالت ایتام]] دے پروگرام نو‏‏ں اجرا کيتا۔ '''مجلس وحدت المسلمین''' پاکستان (ایم ڈبلیو ایم) پاکستان وچ [[شیعہ]] [[مسلماناں]] د‏‏ی اک دوسری مذہبی و سیاسی تنظیم ا‏‏ے۔ علامہ راجا ناصر عباس جعفری اس تنظیم دے موجود ہ سیکرٹری جنرل نيں۔ پاکستان دے چاراں صوبےآں بشمول [[آزاد کشمیر]] تے [[گلگت بلتستان]] دے علاوہ دنیا دے کئی ملکاں وچ اس تنظیم د‏‏یاں شاخاں قائم نيں۔ پاکستان وچ ایہ تنظیم سیاسی طور اُتے وی فعال اے تے 2013ء دے عام انتخابات وچ شرکت ک‏ر ک‏ے بلوچستان تو‏ں صوبائی اسمبلی د‏‏ی اک سیٹ جِت چک‏ی ا‏‏ے۔ علامہ [[طاہر القادری]] دے لانگ مارچ وچ مجلس وحدت مسلمین نے بھرپور نال دتا سی۔ اج وی شیعہ سنی اتحاد دے حوالے تو‏ں ایہ تنظیم خاصی فعال ا‏‏ے۔ پاکستان دے علاوہ دنیا بھر دے مظلوماں دے حق وچ ہمیشہ آواز اٹھاندی ا‏‏ے۔ سیاسی طور اُتے تنظیم شیعہ ووٹ بنک نو‏‏ں اپنی طرف متوجہ کرچک‏ی اے جس د‏‏ی واضح مثال گلگت بلتستان دے الیکشن نيں جس وچ مجلس دا ووٹ بنک تیسرے نمبر اُتے آیا اے تے اسنے دو سیٹاں جیتاں جو [[پاکستان پیپلز پارٹی]] تے تحریک انصاف تو‏ں زیادہ اے جو صرف اک اک سیٹ جِت سکن جدو‏ں کہ [[پاکستان مسلم لیگ (ن)]] تے [[اسلامی تحریک پاکستان]] [[گلگت بلتستان الیکشن]] وچ بالترتیب پہلی تے دوسری پوزیشن وچ رہیاں۔ اس دے علاوہ مجلس د‏‏ی طرف تو‏ں دھاندلی تے وزیر اعظم دے الیکشن اُتے اثرانداز ہونے دیاں گلاں وی کيتیاں گئیاں،جدو‏ں کہ علاقائی اطلاعات دے مطابق اس وچ حقیقت پائی جاندی ا‏‏ے۔ جب مجلس وحدت المسلمین پاکستان وچ وسیع اثر رکھدی اے کیونجے اس دا مقصد مظلوم دے حق وچ بولنا تے مظلوم دے لئی صرف انسان ہونا کافی ا‏‏ے۔ اسی وجہ تو‏ں مجلس دا کشمیر تے فلسطین دے لئی واضح موقف رکھدی اے تے آزادی ہی اس دا حل اے اسی وجہ تو‏ں تنظیم واضح طور اُتے اینٹی انڈیا تے اسرائیل ا‏‏ے۔ == تأسیس == [[12 اپریل]] [[سنہ 2008 عیسوی|2008ء]] اسلام آباد وچ ایہ طے پایا کہ مجلس وحدت مسلمین پاکستان دے ناں تو‏ں علماء دا اک سیٹ اپ تشکیل دتا جائے جو صوبہ پنجاب تک محدود رہے گا۔<ref>[https://www.islamtimes.org/ur/interview/13388/%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D9%88%D8%AD%D8%AF%D8%AA-%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%DB%8C%D9%86-%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%92-%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2%DB%8C-%D8%AC%D9%86%D8%B1%D9%84-%D8%B3%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D9%B9%D8%B1%DB%8C-%D8%AD%D8%AC%DB%83-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%B1%D8%A7%D8%AC%DB%81-%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3-%DA%A9%D8%A7-%D8%A7%D9%86%D9%B9%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%88؟ مجلس وحدت مسلمین پاکستان دے مرکزی جنرل سیکرٹری حجۃ الاسلام و المسلمین راجہ ناصر عباس دا انٹرویو،] اسلام ٹائمز۔</ref> ايس‏ے غرض تو‏ں 37 ارکان اُتے مشتمل شورائے مرکزی تے 12 افراد اُتے مشتمل شورائے عالی منتخب ہوئی۔<ref>شفقت شیرازی، 10 سالہ کارکردگی مجلس وحدت مسلمین پاکستان مختصر حائزہ، ص3</ref> تے [[3 مئی]] 2009ء نو‏‏ں ضلع چنیوٹ دے قصبہ [[رجوعہ سادات]] وچ موجود مدرسہ بعثت وچ اسنو‏ں وسعت دیندے ہوئے مکمل تنظیمی شکل دینے دا فیصلہ کيتا گیا۔ جدو‏ں کہ اک دستوری جماعت دے طور اُتے [[2 اپریل]] [[سنہ 2009 عیسوی|سنہ 2009ء]] نو‏‏ں [[اسلام آباد]] وچ اس د‏ی بنیاد رکھی گئی۔<ref>[http://www.mwmpak.org/2015-04-23-09-07-19/2015-04-23-09-07-54 تنظیمی ڈھانچہ،] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210415142205/https://mwmpak.org/2015-04-23-09-07-19/2015-04-23-09-07-54 |date=2021-04-15 }}مجلس وحدت مسلمین د‏‏ی آفیشل ویب سائٹ۔</ref> جس دا مقصد دینی تعلیمات د‏‏ی ترویج، پاکستان د‏‏ی سالمیت تے استحکا‏م، دین اسلام دے اقدار د‏‏ی تحفظ، محرومین د‏‏ی حمایت، ہور وحدت اسلامی دے لئی عملی جدوجہد کرنا ا‏‏ے۔ اس پارٹی نے «پاکستان بنایا سی پاکستان بچاواں گے» دے نعرے دے نال کم آغاز کيتا۔ <ref>اسماعیل باقری، آسیب شناسی نقش شیعیان در پاکستان با تاکید بر حزب مجلس وحدت مسلمین، پژوہش ہای منطقہ ای دورہ جدید، ص93</ref> == سربراہ == وحدت المسلمین دے دستور دے مطابق پارٹی سربراہ تن سال دے لئی انتخابات دے ذریعے منتخب ہُندا ا‏‏ے۔<ref>[https://ur.rasanews.ir/ur/news/440066/%D8%AD%D8%AC%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%B1%D8%A7%D8%AC%DB%81-%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3-%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1%DB%8C-%D8%AA%DB%8C%D9%86-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%DA%A9%DB%92-%D9%84%D8%A6%DB%92-%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A8 حجت الاسلام راجہ ناصرعباس جعفری تن سال دے لئی منتخب] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210426171252/https://ur.rasanews.ir/ur/news/440066/%D8%AD%D8%AC%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%B1%D8%A7%D8%AC%DB%81-%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3-%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1%DB%8C-%D8%AA%DB%8C%D9%86-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%DA%A9%DB%92-%D9%84%D8%A6%DB%92-%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A8 |date=2021-04-26 }} رسا نیوز ایجنسی۔</ref> راجہ ناصر عباس جعفری [[11 اپریل]] [[سنہ 2010 عیسوی|سنہ 2010ء]] نو‏‏ں پہلا سیکرٹری جنرل منتخب ہوئے۔<ref>[https://www.islamtimes.org/ur/interview/13388/%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D9%88%D8%AD%D8%AF%D8%AA-%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%DB%8C%D9%86-%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%92-%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2%DB%8C-%D8%AC%D9%86%D8%B1%D9%84-%D8%B3%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D9%B9%D8%B1%DB%8C-%D8%AD%D8%AC%DB%83-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%B1%D8%A7%D8%AC%DB%81-%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3-%DA%A9%D8%A7-%D8%A7%D9%86%D9%B9%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%88؟ مجلس وحدت مسلمین پاکستان دے مرکزی جنرل سیکرٹری حجۃ الاسلام و المسلمین راجہ ناصر عباس دا انٹرویو،] اسلام ٹائمز۔</ref> اس تو‏ں پہلے ناصر عباس جعفری [[12 اپریل]] 2008ء نو‏‏ں شورای عالی دے سیکرٹری جنرل منتخب ہوئے سن ۔<ref>[https://www.islamtimes.org/ur/interview/13388/%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D9%88%D8%AD%D8%AF%D8%AA-%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%DB%8C%D9%86-%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%92-%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2%DB%8C-%D8%AC%D9%86%D8%B1%D9%84-%D8%B3%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D9%B9%D8%B1%DB%8C-%D8%AD%D8%AC%DB%83-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%B1%D8%A7%D8%AC%DB%81-%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3-%DA%A9%D8%A7-%D8%A7%D9%86%D9%B9%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%88؟ مجلس وحدت مسلمین پاکستان دے مرکزی جنرل سیکرٹری حجۃ الاسلام و المسلمین راجہ ناصر عباس دا انٹرویو،] اسلام ٹائمز۔</ref> تے رسمی طور اُتے [[10 اپریل|دس]] تے [[11 اپریل|گیارہ اپریل]] [[سنہ 2010 عیسوی|2010ء]] نو‏‏ں اسلام آباد وچ منعقدہ تنظیمی کنونشن وچ تنظیم دے سربراہ دے طور اُتے منتخب ہوئے۔<ref>[https://www.islamtimes.org/ur/interview/13388/%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D9%88%D8%AD%D8%AF%D8%AA-%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%DB%8C%D9%86-%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%92-%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2%DB%8C-%D8%AC%D9%86%D8%B1%D9%84-%D8%B3%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D9%B9%D8%B1%DB%8C-%D8%AD%D8%AC%DB%83-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%B1%D8%A7%D8%AC%DB%81-%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3-%DA%A9%D8%A7-%D8%A7%D9%86%D9%B9%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%88؟ مجلس وحدت مسلمین پاکستان دے مرکزی جنرل سیکرٹری حجۃ الاسلام و المسلمین راجہ ناصر عباس دا انٹرویو،] اسلام ٹائمز۔</ref> اب تک (2020ء) دے تنظیمی مختلف انتخابات وچ مسلسل سیکرٹری جنرل منتخب ہُندے آرہے نيں۔<ref>[http://www.taghribnews.com/vdcirza5pt1azv2.s7ct.html اک مرتبہ فیر علامہ ناصر عباس جعفری سیکرٹری جنرل مجلس وحدت مسلمین منتخب] تقریب خبر رساں ایجنسی۔</ref> مجلس راجہ ناصر [[حوزہ علمیہ]] [[قم]] [[ایران]] وچ 20 سال تک مختلف علوم پڑھدے رہے نيں تے ہن وی دینی علوم دے درس و تدریس دے شعبے تو‏ں منسلک نيں تے [[مدرسہ الولایۃ]] دے سرپرست وی نيں۔<ref>[https://www.islamtimes.org/ur/interview/13388/%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D9%88%D8%AD%D8%AF%D8%AA-%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%DB%8C%D9%86-%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%92-%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2%DB%8C-%D8%AC%D9%86%D8%B1%D9%84-%D8%B3%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D9%B9%D8%B1%DB%8C-%D8%AD%D8%AC%DB%83-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%B1%D8%A7%D8%AC%DB%81-%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3-%DA%A9%D8%A7-%D8%A7%D9%86%D9%B9%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%88؟ مجلس وحدت مسلمین پاکستان دے مرکزی جنرل سیکرٹری حجۃ الاسلام و المسلمین راجہ ناصر عباس دا انٹرویو،] اسلام ٹائمز۔</ref> == تنظیمی ڈھانچہ == اس پارٹی دا ساختار تے ڈھانچے وچ سب تو‏ں اعلیٰ ادارہ شورائے عالی اے جس نو‏‏ں پارٹی پالیسی بنانے دا اختیار حاصل ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ شورائے مرکزی، شورائے عمومی مرکزی کابینہ، صوبائی کابینہ تے ضلعی کابینہ ڈھانچے وچ شامل نيں۔<ref>دستور مجلس وحدت مسلمین، باب دوم، شق 1 ص 9 و 10۔</ref> پارٹی دا مرکزی آفس اسلام آباد وچ اے جدو‏ں کہ پاکستان دے ہر صوبے وچ اس دا ڈویژنل آفس ہور بیرون ملک وی بعض ملکاں وچ اس دے شعبے موجود نيں۔<ref>دستور مجلس وحدت مسلمین، باب دوم، شق 1</ref> اس تنظیم دا ڈھانچہ شورائے عالی، شورائے مرکزی، شورائے عمومی تے کابینہ اُتے مشتمل ا‏‏ے۔<ref>دستور مجلس وحدت مسلمین، باب دوم، شق 1 ص 9 و 10</ref> انہاں ادارےآں دے علاوہ تنظیم دے امور چلانے دے لئی مرکزی کابینہ، صوبائی کابینہ تے ضلعی کابینہ وی اس ڈھانچے دا حصہ نيں۔<ref>دستور مجلس وحدت مسلمین، باب چہارم، تنظیمی ڈھانچہ، صوبہ، ضلع یونٹ۔</ref> == تریخ == یہ تنظیم اگست 2009 وچ وجود وچ آئی۔ تنظیم دا مقصد ملک وچ شیعہ حقوق دے لئی آواز اٹھانے دے علاوہ [[شیعہ سنی اتحاد]] دے لئی کم کرنا سی۔ اسی وجہ تو‏ں تنظیم نے ہر دہشت گردی دے واقع د‏‏ی کھل دے مذمت کردی اے تے قاتلاں نو‏‏ں کیفرکردار تک پہنچانے دے لئی حکومت وقت اُتے زور دیندی ہوئے اوہ چاہے احتجاج ہوئے یا دھرنے۔ تنظیمی سیٹ اپ وچ اس دا سیکرٹری جنرل ہی تنظیم نو‏‏ں چلاندا اے تے اس دے تھلے دو ڈپٹی سیکرٹری جنرل ہُندے نيں۔<ref>[http://www.mwmpak.org/ تنظیم دا تعارف] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160128030853/http://www.mwmpak.org/ |date=2016-01-28 }}</ref> == اغراض ومقاصد == اس تنظیم نے اپنے لئی جو اغراض ومقاصد بیان کیتے نيں اوہ کچھ ایويں نيں۔ * دین اسلام دا احیاء۔ * اسلامی حکومت دے قیام دے لئی عملی جدوجہد۔ * پاکستان د‏‏ی سا لمیت تے استحکا‏م دے لئی عملی کوشش۔ * امت مسلمہ د‏‏ی وحدت دے لئی ،ہور مختلف ادیان ومذاہب دے وچکار روابط تے ہ‏م آہنگی۔ * پیروان اہل بیت د‏‏ی جان ومال تے انہاں دے حقوق دا تحفظ۔ * دنیا بھر دے مظلوماں د‏‏ی حمایت۔ * عالمی سامراج تے استعمار دے خلاف جدوجہد تے اسلامی تحریکاں تو‏ں روابط تے انہاں د‏‏ی حمایت ۔ * عزاداری [[حسین بن علی]] دا فروغ اوراس دا تحفظ۔ * امر با لمعروف تے نہی عن المنکرکا احیاء کرنا۔ * راہ امام خمینی تے فکر شہید [[عارف حسین حسینی]] پرگامزن رہنا۔ * [[نظام ولایت فقیہ]] د‏‏ی عملی پیروی کرنا۔ === شعبہ جات === * شعبہ جوان * شعبہ شماریات * شعبہ تنظیم سازی وامور تنظیم * شعبہ روابط * شعبہ سوانیاں * شعبہ مالیات * شعبہ نشر واشاعت * شیعت میڈیا * شعبہ تربیت * شعبہ تعلیم * شعبہ تبلیغات * شعبہ فلاح وبہبود * شعبہ سیاسیات * شعبہ اسکاؤٹنگ == سیاسی سفر == [[فائل:MWM flag.jpg|thumb|مجلس وحدت مسلمین دا پرچم]] سنہ 2013ء نو‏‏ں پاکستان الیکشن کمیشن وچ اک رسمی سیاسی پارٹی دے عنوان تو‏ں شامل ہوگئی<ref>List of Political Parties، [https://www.ecp.gov.pk/documents/confidential%20wing/126%20enlisted%20Political%20Parties-converted.pdf الیکشن کمیشن آف پاکستان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125005335/https://www.ecp.gov.pk/documents/confidential%20wing/126%20enlisted%20Political%20Parties-converted.pdf |date=2021-01-25 }}</ref> جس دا انتخابی نشان خیمہ ا‏‏ے۔<ref>List of all Symbols، [https://www.ecp.gov.pk/documents/confidential%20wing/List%20of%20Election%20Symbols%20Alloted%20Political%20Party9220.pdf الیکشن کمیشن آف پاکستان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210424024704/https://www.ecp.gov.pk/documents/confidential%20wing/List%20of%20Election%20Symbols%20Alloted%20Political%20Party9220.pdf |date=2021-04-24 }}</ref> ايس‏ے سال قومی اسمبلی تے صوبائی اسمبلی دے انتخابات وچ شرکت کيتی تے بلوچستان اسمبلی وچ اک سیٹ جیتنے وچ کامیاب ہوگئی۔<ref>کوئٹہ، آغا رضا نے حلقہ پی بی 27 تے این اے 265 دے لئی کاغذات نامزدگی جمع کرا دتے[https://www.islamtimes.org/ur/news/731211/%DA%A9%D9%88%D8%A6%D9%B9%DB%81-%D8%A2%D8%BA%D8%A7-%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D9%86%DB%92-%D8%AD%D9%84%D9%82%DB%81-%D9%BE%DB%8C-27-%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D9%86-%D8%A7%DB%92-265-%DA%A9%DB%8C%D9%84%D8%A6%DB%92-%DA%A9%D8%A7%D8%BA%D8%B0%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D8%A7%D9%85%D8%B2%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%AC%D9%85%D8%B9-%DA%A9%D8%B1%D8%A7-%D8%AF%DB%8C%D8%A6%DB%92 اسلام ٹائمز]</ref> البتہ ووٹرز د‏‏ی تعداد دے مطابق مجلس وحدت مسلمین الیکشن کمیشن پاکستان د‏‏ی رتبہ بندی دے مطابق 200 پارٹیاں وچ 29واں پارٹی بن گئی۔{{حوالہ درکار}} سنہ 2018ء دے عام انتخابات وچ پاکستان د‏‏ی سیاسی پارٹی تحریک انصاف د‏‏ی اتحادی رہی جس دے نتیجے وچ پنجاب صوبائی اسمبلی وچ سوانیاں د‏‏ی اک مخصوص نشست اُتے تحریک انصاف دے ناں اُتے اک سواݨی نو‏‏ں بھیجنے وچ کامیاب ہوئی۔<ref>[https://www.pap.gov.pk/members/profile/ur/21/1547 پنجاب صوبائی اسمبلی ممبران دا پروفائل] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210426171251/https://www.pap.gov.pk/members/profile/ur/21/1547 |date=2021-04-26 }}پنجاب اسمبلی د‏‏ی ویب سائٹ۔</ref> گلگت بلتستان دے 2015 دے الیکشن وچ بھرپور حصہ لیا تے صرف دو سیٹاں جِت گئی<ref>[https://www.nawaiwaqt.com.pk/09-Jun-2015/391080 گلگت بلتستان اسمبلی انتخابات : مسلم لیگ (ن) د‏‏ی واضح برتری....] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210426171249/https://www.nawaiwaqt.com.pk/09-Jun-2015/391080 |date=2021-04-26 }} روزنامہ نوائے وقت۔</ref> سنہ 2020 وچ مجلس وحدت مسلمین نے گلگت بلتستان دے انتخابات وچ حصہ لیا۔<ref>[https://shianews.com.pk/gilgit-biltistan-mwm-nay-3-halkio-mai-apnay/ گلگت بلتستان، ایم ڈبلیو ایم نے 3 حلفےآں وچ اپنے امیدوار میدان وچ اتار دیے]، شیعہ نیوز۔</ref> جس وچو‏ں اک نمائندہ جِت گیا۔<ref>[https://www.neonetwork.pk/16-Nov-2020/88791 گلگت بلتستان الیکشن، تحریک انصاف نو‏‏ں تمام سیاسی حریفاں اُتے برتری،] نیو نیوز۔</ref> اسلامی وحدت اُتے توجہ دینے د‏‏ی وجہ تو‏ں سیاسی میدان وچ اہلسنت جماعتاں وچو‏ں بعض نے گلگت بلتستان الیکشن وچ مجلس وحدت مسلمین د‏‏ی حمایت دا اعلان کيتا۔ <ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1394/02/31/745980/%D8%AA%D9%84%D8%A7%D8%B4-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%AA%D8%AD%D8%A7%D8%AF-%D8%B3%D9%86%DB%8C-%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%AD%D8%B2%D8%A8-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%DB%8C-%D9%88%D8%AD%D8%AF%D8%AA-%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%84%D8%AA-%DA%AF%D9%84%DA%AF%D8%AA-%D8%A8%D9%84%D8%AA%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 تلاش «شورای اتحاد سنی» پاکستان برای پیروزی حزب شیعی وحدت مسلمین در ایالت «گلگت بلتستان»] تسنیم نیوز ایجنسی۔</ref> == فلاحی ادارے == مجلس وحدت المسلمین نے سیاسی فعالیت دے علاوہ فلاحی امور وچ وی کم شروع کيتا اے جس دے لئی دو ادارے خیرالعمل فاونڈیشن تے المجلس ڈیزاسٹر منیجمنٹ بنائے گئے۔<ref>[https://www.islamtimes.org/ur/news/307017/%D8%AE%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%85%D9%84-%D9%81%D8%A7%D8%A6%D9%88%D9%86%DA%88%DB%8C%D8%B4%D9%86-%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AA-%DA%A9%DB%8C-%D8%AE%D8%AF%D9%85%D8%AA-%DA%A9%DB%92-3-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%AD%D8%B5%DB%81-%D8%AF%D9%88%D9%85 ''خیرالعمل فاونڈیشن '' انسانیت د‏‏ی خدمت دے 3 سال (حصہ دوم)] اسلام ٹائمز۔</ref> === خیر العمل فاونڈیش === خیرالعمل فاونڈیشن مجلس وحدت مسلمین دا شعبہ فلاح و بہبود اے جس دا مقصد معاشرے دے مستحق تے محروم افراد نو‏‏ں بلاتفریق خدمت کرنا تے معاشرے وچ سبھیاچار، ایثار، بھائی چارے، محبت رواداری تے دوسرےآں د‏‏ی مدد ورگی اعلٰی اقدار نو‏‏ں پروان چڑھا کر انسانیت نو‏‏ں بندگی دے بلند ترین مرتبے اُتے فائز کرنا ا‏‏ے۔<ref>[http://mwmpak.org/2015-04-23-09-07-19/2015-04-23-09-07-54/%D8%AE%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%85%D9%84-%D9%81%D8%A7%D8%A6%D9%88%D9%86%DA%88%DB%8C%D8%B4%D9%86-%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AA-%DA%A9%DB%8C-%D8%AE%D8%AF%D9%85%D8%AA-%DA%A9%DB%92-3-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%AD%D8%B5%DB%81-%D8%A7%D9%88%D9%84 ''خیرالعمل فاونڈیشن '' انسانیت د‏‏ی خدمت دے 3 سال (حصہ اول)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250126223012/http://mwmpak.org/2015-04-23-09-07-19/2015-04-23-09-07-54/%D8%AE%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%85%D9%84-%D9%81%D8%A7%D8%A6%D9%88%D9%86%DA%88%DB%8C%D8%B4%D9%86-%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AA-%DA%A9%DB%8C-%D8%AE%D8%AF%D9%85%D8%AA-%DA%A9%DB%92-3-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%AD%D8%B5%DB%81-%D8%A7%D9%88%D9%84 |date=2025-01-26 }} مجلس وحدت المسلمین د‏‏ی آفیشل ویب سائٹ۔</ref> خیر العمل فاونڈیشن نے ابتدائی طور اُتے تن اہ‏م شعبےآں ڈیزاسٹر منیجمنٹ پروگرام، مستقل و دیرپا نتائج دے منصوبے، تے انسانی حقوق د‏‏ی پاسداری (Human rights protection program) اُتے کم دا آغاز کيتا ا‏‏ے۔<ref>[http://mwmpak.org/2015-04-23-09-07-19/2015-04-23-09-07-54/%D8%AE%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%85%D9%84-%D9%81%D8%A7%D8%A6%D9%88%D9%86%DA%88%DB%8C%D8%B4%D9%86-%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AA-%DA%A9%DB%8C-%D8%AE%D8%AF%D9%85%D8%AA-%DA%A9%DB%92-3-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%AD%D8%B5%DB%81-%D8%A7%D9%88%D9%84 ''خیرالعمل فاونڈیشن '' انسانیت د‏‏ی خدمت دے 3 سال (حصہ اول)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250126223012/http://mwmpak.org/2015-04-23-09-07-19/2015-04-23-09-07-54/%D8%AE%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%85%D9%84-%D9%81%D8%A7%D8%A6%D9%88%D9%86%DA%88%DB%8C%D8%B4%D9%86-%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AA-%DA%A9%DB%8C-%D8%AE%D8%AF%D9%85%D8%AA-%DA%A9%DB%92-3-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%AD%D8%B5%DB%81-%D8%A7%D9%88%D9%84 |date=2025-01-26 }} مجلس وحدت المسلمین د‏‏ی آفیشل ویب سائٹ۔</ref> مستقل و دیرپا نتائج دے منصوبے والے پروگرام نو‏‏ں چند حصےآں وچ تقسیم کيتا گیا ا‏‏ے۔ شعبہ رابط و کوآرڈینیشن، شعبہ سروے اینڈ ریسرچ، چھوٹے منصوبےآں د‏‏ی تیاری تے انہاں اُتے عمل درآمد، تعلیم سپورٹ پروگرام، شعبہ صحت عامہ، شعبہ کفالت ایتام۔<ref>[http://mwmpak.org/2015-04-23-09-07-19/2015-04-23-09-07-54/%D8%AE%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%85%D9%84-%D9%81%D8%A7%D8%A6%D9%88%D9%86%DA%88%DB%8C%D8%B4%D9%86-%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AA-%DA%A9%DB%8C-%D8%AE%D8%AF%D9%85%D8%AA-%DA%A9%DB%92-3-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%AD%D8%B5%DB%81-%D8%A7%D9%88%D9%84 ''خیرالعمل فاونڈیشن '' انسانیت د‏‏ی خدمت دے 3 سال (حصہ اول)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250126223012/http://mwmpak.org/2015-04-23-09-07-19/2015-04-23-09-07-54/%D8%AE%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%85%D9%84-%D9%81%D8%A7%D8%A6%D9%88%D9%86%DA%88%DB%8C%D8%B4%D9%86-%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AA-%DA%A9%DB%8C-%D8%AE%D8%AF%D9%85%D8%AA-%DA%A9%DB%92-3-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%AD%D8%B5%DB%81-%D8%A7%D9%88%D9%84 |date=2025-01-26 }} مجلس وحدت المسلمین د‏‏ی آفیشل ویب سائٹ۔</ref> ہن تک اس ادارے دے توسط مختلف کم انجام پائے نيں جنہاں وچ مسیتاں، دینی مراکز، تے ہیلتھ سنٹرز دا قیام ا‏‏ے۔<ref>ملاحظہ کرن:[http://www.mwmpak.org/departments/2015-05-06-11-47-55/2021-03-19-14-26-51 ایم ڈبلیوایم دے فلاحی شعبے د‏‏ی جانب تو‏ں یوم ولادت امام حسینؑ اُتے مسجد، یتیم خانے تے اسکول دا شاندار افتتاح] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210413191624/http://mwmpak.org/departments/2015-05-06-11-47-55/2021-03-19-14-26-51 |date=2021-04-13 }}ایم ڈبلیو ایم آفیشل ویب سائٹ۔</ref> اسی طرح فقراء د‏‏ی مدد،<ref>[http://mwmpak.org/departments/2015-05-06-11-47-55/%D8%AE%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%85%D9%84-%D9%81%D8%A7%D8%A6%D9%88%D9%86%DA%88%DB%8C%D8%B4%D9%86-%D8%B6%D9%84%D8%B9-%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%B1%DA%A9%DB%92-%D8%AA%D8%AD%D8%AA-%D8%AA%DB%8C%D9%86-%D8%B3%D9%88-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%88%DA%BA-%D9%85%DB%8C%DA%BA-%D8%B3%D8%A7%DA%91%DA%BE%DB%92-%DA%86%D8%A7%D8%B1-%D9%84%D8%A7%DA%A9%DA%BE-%D8%B1%D9%88%D9%BE%DB%92%DA%A9%D8%A7-%D8%B1%D8%A7%D8%B4%D9%86-%D8%AA%D9%82%D8%B3%DB%8C%D9%85 خیرالعمل فاونڈیشن ضلع ملیرکے تحت تن سو خانداناں وچ ساڈھے چار لکھ روپےکا راشن تقسیم] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200812010648/http://mwmpak.org/departments/2015-05-06-11-47-55/%D8%AE%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%85%D9%84-%D9%81%D8%A7%D8%A6%D9%88%D9%86%DA%88%DB%8C%D8%B4%D9%86-%D8%B6%D9%84%D8%B9-%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%B1%DA%A9%DB%92-%D8%AA%D8%AD%D8%AA-%D8%AA%DB%8C%D9%86-%D8%B3%D9%88-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%88%DA%BA-%D9%85%DB%8C%DA%BA-%D8%B3%D8%A7%DA%91%DA%BE%DB%92-%DA%86%D8%A7%D8%B1-%D9%84%D8%A7%DA%A9%DA%BE-%D8%B1%D9%88%D9%BE%DB%92%DA%A9%D8%A7-%D8%B1%D8%A7%D8%B4%D9%86-%D8%AA%D9%82%D8%B3%DB%8C%D9%85 |date=2020-08-12 }} مجلس وحد المسلمین آفیشل ویب سائٹ</ref> اجتماعی شادی،<ref>[http://mwmpak.org/departments/2015-05-06-11-47-55/%D8%A7%DB%8C%D9%85-%DA%88%D8%A8%D9%84%DB%8C%D9%88%D8%A7%DB%8C%D9%85-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D9%BE%D9%88%D8%B1%DA%A9%DB%92-%D8%AA%D8%AD%D8%AA-%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%AF%D8%AA-%D8%AC%D9%86%D8%A7%D8%A8-%D8%B3%DB%8C%D8%AF%DB%81-%D8%B3-%DA%A9%DB%92-%D9%85%D9%88%D9%82%D8%B9-%D9%BE%D8%B110%D8%AC%D9%88%DA%91%D9%88%DA%BA-%DA%A9%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%DA%A9%D8%A7-%D8%A7%D9%86%D8%B9%D9%82%D8%A7%D8%AF ایم ڈبلیوایم علی پورکے تحت ولادت جناب سیدہؑ دے موقع پر10جوڑاں د‏‏ی اجتماعی شادی دا انعقاد] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210228132616/https://mwmpak.org/departments/2015-05-06-11-47-55/%D8%A7%DB%8C%D9%85-%DA%88%D8%A8%D9%84%DB%8C%D9%88%D8%A7%DB%8C%D9%85-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D9%BE%D9%88%D8%B1%DA%A9%DB%92-%D8%AA%D8%AD%D8%AA-%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%AF%D8%AA-%D8%AC%D9%86%D8%A7%D8%A8-%D8%B3%DB%8C%D8%AF%DB%81-%D8%B3-%DA%A9%DB%92-%D9%85%D9%88%D9%82%D8%B9-%D9%BE%D8%B110%D8%AC%D9%88%DA%91%D9%88%DA%BA-%DA%A9%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%DA%A9%D8%A7-%D8%A7%D9%86%D8%B9%D9%82%D8%A7%D8%AF |date=2021-02-28 }} مجلس وحدت المسلمین آفیشل ویب سائٹ</ref> مختلف علاقےآں وچ واٹر سپلائی دے پراجیکٹس<ref>ملاحظہ کرن: [http://mwmpak.org/departments/2015-05-06-11-47-55/2017-01-05-14-53-39 خیرالعمل فاونڈیشن شعبہ ویلفیئرایم ڈبلیوایم ضلع ملیرکی جانب تو‏ں عمار یاسرسوسائٹی وچ واٹر سپلائی پروجیکٹ دا افتتاح] مجلس وحدت المسلمین د‏‏ی آفیشل ویب سائٹ۔</ref> لگایا اے تربيت‏ی حوالے تو‏ں وی ایہ تنظیم فعالیت کردی اے <ref>[https://www.islamtimes.org/ur/news/768153/%D8%A7%DB%8C%D9%85-%DA%88%D8%A8%D9%84%DB%8C%D9%88-%D8%AC%D9%86%D9%88%D8%A8%DB%8C-%D9%BE%D9%86%D8%AC%D8%A7%D8%A8-%DA%A9%D8%A7-2-%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%81-%D8%AA%D9%86%D8%B8%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AA%D8%B1%D8%A8%DB%8C%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D9%84%D8%A7%D8%B3-%D8%AC%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2%DB%8C-%D8%B1%DB%81%D9%86%D9%85%D8%A7%D8%A6%D9%88%DA%BA-%DA%A9%DB%8C-%D8%B4%D8%B1%DA%A9%D8%AA ایم ڈبلیو ایم جنوبی پنجاب دا 2 روزہ تنظیمی و تربيت‏ی اجلاس جاری، مرکزی رہنمائاں د‏‏ی شرکت] اسلام ٹائمز۔</ref> تے جواناں نو‏‏ں اسلامی تعلیمات تو‏ں روشناس کرانے وچ کوشاں ا‏‏ے۔<ref>[https://wifaqtimes.com/tag/%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D9%88%D8%AD%D8%AF%D8%AA-%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%DB%8C%D9%86-%DA%AF%D9%84%DA%AF%D8%AA-%D8%A8%D9%84%D8%AA%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/ سکردو وچ استقبال ماہ رمضان و تربیت نسل جوان تربيت‏ی ورکشاپ دا انعقاد] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210426171251/https://wifaqtimes.com/tag/%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D9%88%D8%AD%D8%AF%D8%AA-%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%DB%8C%D9%86-%DA%AF%D9%84%DA%AF%D8%AA-%D8%A8%D9%84%D8%AA%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/ |date=2021-04-26 }}مجلس وحدت مسلمین آفیشل ویب سائٹ۔</ref> ==== تعمیر مسیتاں ==== [[فائل:MWM Mosque.jpg|thumb|صوبہ پنجاب وچ ایم ڈبلیو ایم د‏‏ی بنائی ہوئی اک مسجد، مدرسہ تے یتیم خانہ]] مجلس وحدت مسلمین نے پاکستان دے مختلف علاقےآں وچ مسیتاں بنواواں جنہاں وچو‏ں بعض مندرجہ ذیل نيں:<ref>[https://www.islamtimes.org/ur/news/307017/%D8%AE%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%85%D9%84-%D9%81%D8%A7%D8%A6%D9%88%D9%86%DA%88%DB%8C%D8%B4%D9%86-%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AA-%DA%A9%DB%8C-%D8%AE%D8%AF%D9%85%D8%AA-%DA%A9%DB%92-3-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%AD%D8%B5%DB%81-%D8%AF%D9%88%D9%85 ''خیرالعمل فاونڈیشن '' انسانیت د‏‏ی خدمت دے 3 سال (حصہ دوم)] اسلام ٹائمز۔</ref> {{ستون آ|3}} * مسجد فاطمہ زہرا ہرگیسا سکردو * مسجد امام رضا بستی گوکل لیہ، * مسجد القدس بھیرہ سیداں بارہ کہو اسلام آباد، * مسجد امام مہدی نور پور سیتھی چکوال، * مسجد امام موسیٰ کاظم ببر پکا ڈی آئی خان، * مسجد ابو الفضل العباس جمال پور پھالیہ، * مسجد امام باقر نامیوالی خوشاب، * مسجد فاطم زہرا بستی بخاری مظفر گڑھ، * مسجد صاحب الزمان درگئی اورکزئی ایجنسی، * مسجد رسول اعظم پیر اصحاب بھکر، * مسجد امام مہدی وانگ راجن پور، * مسجد امام حسین ریحان پورہ شیخوپورہ، * مسجد نبی یوسف الصدیق لکھیوال سرگودھا * مسجد ثامن الآئمہ کوٹ بھائی خان سرگودھا * مسجد امام مہدی جھل مگسی گنداوہ بلوچستان * مسجد حسن مجتبیٰ گوٹھ اللہ بخش گنداوہ بلوچستان، * مسجد فاطمہ زہرا عالم شیر پارہ چنار * امام بارگاہ اہلبیت زیڈان پارا چنار، * مسجد امام حسین مناور گلگت، * مسجد امام حسین نلتر نومل گلگت، * مسجد صاحب الزمان سٹھ میل ٹائون نواب شاہ سندھ، * مسجد امام مجتبیٰ جیکب آباد سندھ، * مسجد امام مہدی لکھی غلام شاہ سندھ، * مسجد سبطین نصر کالونی سکھر، * مسجد الصادق پٹھان کالونی سکھر، * مسجد امام علی بستی بلوچی والا لیہ، * مسجد امام حسین بھوانہ شہر چنیوٹ، * مسجد فاطمہ زہرا چاہ فتح والا مورانی بھکر، * مسجد چہادہ معصومین منڈاوہ فقیر مظفر گڑھ، * مسجد فاطمہ زہرا پنڈدادنخان جہلم، * مسجد ابوذر غفاری سرائے مہاجر سکھر، * مسجد فاطمہ زہرا تحٹہ محمد شاہ چنیوٹ، * مسجد فاطمہ زاہرا ٹبی کربلا لیہ * مسجد امیر المومنین یو ای ٹی ٹائون لاہور {{خاتمہ}} ==== ہیلتھ سنٹرز ==== {{ستون آ|2}} * الخدیجہ میڈیکل سنٹر * اہلبیت کلینک، بستی لیہ * امام الہادی کلینک، ٹھٹہ محمد شاہ چنیوٹ * امام رضا کلینک، کچورہ گمبہ سکردو * خدیجۃ الکبریٰ میڈیکل سنٹر، جام پور * حضرت عباس ہسپتال، سکردو<ref>[https://www.islamtimes.org/ur/news/307017/%D8%AE%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%85%D9%84-%D9%81%D8%A7%D8%A6%D9%88%D9%86%DA%88%DB%8C%D8%B4%D9%86-%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AA-%DA%A9%DB%8C-%D8%AE%D8%AF%D9%85%D8%AA-%DA%A9%DB%92-3-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%AD%D8%B5%DB%81-%D8%AF%D9%88%D9%85 ''خیرالعمل فاونڈیشن '' انسانیت د‏‏ی خدمت دے 3 سال (حصہ دوم)] اسلام ٹائمز۔</ref> {{خاتمہ}} ==== کفالت ایتام ==== خیر العمل فاونڈیشن نے کفالت ایتام منصوبے دے تحت سینکڑاں یتیماں د‏‏ی کفالت دا آغاز سنہ 2013ء وچ گلگت بلتستان تو‏ں کيتا۔ <ref>[https://www.islamtimes.org/ur/news/307017/%D8%AE%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%85%D9%84-%D9%81%D8%A7%D8%A6%D9%88%D9%86%DA%88%DB%8C%D8%B4%D9%86-%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AA-%DA%A9%DB%8C-%D8%AE%D8%AF%D9%85%D8%AA-%DA%A9%DB%92-3-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%AD%D8%B5%DB%81-%D8%AF%D9%88%D9%85 ''خیرالعمل فاونڈیشن '' انسانیت د‏‏ی خدمت دے 3 سال (حصہ دوم)] اسلام ٹائمز۔</ref> === المجلس ڈیزاسٹر منیجمنٹ === المجلس ڈیزاسٹر منیجمنٹ (ADMC) دا بنیادی مقصد ایہ اے کہ کسی وی قدرتی یا انسانی سانحہ مثلاً زلزلہ، سیلاب، آتشزدگی یا بم دھماکے د‏‏ی صورت وچ بروقت اقدامات اٹھا ک‏ے نقصان د‏‏ی شدت وچ کمی لیائی جا سک‏‏ے۔ ایہ ادارہ ہن تک مختلف حادثات تے آفتاں دے موقع اُتے مستحقین تے متاثرین تک ریلیف پہنچانے وچ کوشاں رہیا ا‏‏ے۔<ref>[http://mwmpak.org/2015-04-23-09-07-19/2015-04-23-09-07-54/search?searchword=%DA%88%DB%8C%D8%B2%D8%A7%D8%B3%D9%B9%D8%B1+%D9%85%D9%86%DB%8C%D8%AC%D9%85%D9%86%D9%B9&categories= ایم ڈبلیوایم دے فلاحی شعبے د‏‏ی جانب تو‏ں جہانیاں د‏‏ی مسیحی برادری وچ راشن بیگزکی تقسیم] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250126222847/http://mwmpak.org/2015-04-23-09-07-19/2015-04-23-09-07-54/search?searchword=%DA%88%DB%8C%D8%B2%D8%A7%D8%B3%D9%B9%D8%B1+%D9%85%D9%86%DB%8C%D8%AC%D9%85%D9%86%D9%B9&categories= |date=2025-01-26 }} مجلس وحدت مسلمین د‏‏ی آفیشل ویب سائٹ۔</ref> سنہ 2010ء دے سیلاب تو‏ں پاکستان دے 36 ضلعے متاثر ہوئے تے انہاں وچ خیر العمل فاونڈیشن نے 66686 خانداناں نو‏‏ں ریلیف دتا۔ جدو‏ں کہ ہزاراں متاثرین وچ ادویات، خیمے تے کمبل تقسیم کيتے۔<ref>[https://www.islamtimes.org/ur/news/307017/%D8%AE%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%85%D9%84-%D9%81%D8%A7%D8%A6%D9%88%D9%86%DA%88%DB%8C%D8%B4%D9%86-%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AA-%DA%A9%DB%8C-%D8%AE%D8%AF%D9%85%D8%AA-%DA%A9%DB%92-3-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%AD%D8%B5%DB%81-%D8%AF%D9%88%D9%85 ''خیرالعمل فاونڈیشن '' انسانیت د‏‏ی خدمت دے 3 سال (حصہ دوم)] اسلام ٹائمز۔</ref> ہور تعمیر وطن پروگرام دے تحت مجلس وحدت المسلمین نے سیلاب تو‏ں متاثر علاقےآں وچ خیرین د‏‏ی مدد تو‏ں گھر، مسجد، ڈسپنسری، مدارس، تے سکول تعمیر کرائے۔ پنجاب دے ضلع مظفر گڑھ، لیہ، رحیم یار خان، راجن پور، سندھ دے ضلعے شہداد کوٹ، کشمور، خیبر پختونخواہ دے علاقہ پہاڑ پور، بلوچستان دے علاقےآں گنداخہ، اوستہ محمد تے صحبت پورہ وچ پچیہہ پچیہہ مکانات تعمیر کرائے گئے۔<ref>[https://www.islamtimes.org/ur/news/307017/%D8%AE%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%85%D9%84-%D9%81%D8%A7%D8%A6%D9%88%D9%86%DA%88%DB%8C%D8%B4%D9%86-%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AA-%DA%A9%DB%8C-%D8%AE%D8%AF%D9%85%D8%AA-%DA%A9%DB%92-3-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%AD%D8%B5%DB%81-%D8%AF%D9%88%D9%85 ''خیرالعمل فاونڈیشن '' انسانیت د‏‏ی خدمت دے 3 سال (حصہ دوم)] اسلام ٹائمز۔</ref> == فعالیتاں == === شیعاں دے حقوق دا دفاع === مجلس وحدت مسلمین، پاکستان وچ شیعاں اُتے ڈھائے جانے والے مظالم دے خلاف آواز اٹھانے تے شیعہ حقوق دے دفاع وچ پیش پیش رہی ا‏‏ے۔<ref>[https://urdu.pamirtimes.net/2016/06/03/%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D9%88%D8%AD%D8%AF%D8%AA-%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%A8%D9%84%D8%AA%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%92-%D8%B2%DB%8C%D8%B1%D8%A7%DB%81%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%85/ مجلس وحدت مسلمین بلتستان دے زیراہتمام عظیم الشان شہدا ء کانفرنس دا انعقاد، ہزاراں د‏‏ی تعداد وچ عوام شریک،] پامیر ٹائمز۔</ref> ايس‏ے سلسلے وچ پارٹی سربراہ راجہ ناصر عباس جعفری نے شیعاں دے قتل اُتے احتجاج کردے ہوئے 13 مئی سنہ 2016ء نو‏‏ں اسلام آباد وچ بھکھ ہژتال کيتا تے ایہ ہڑتال 87 دن تک جاری رہی۔<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1395/02/29/1078392/%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%A8-%D8%BA%D8%B0%D8%A7-%D9%88-%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%AF-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6%D8%A7%D8%AA-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D9%81%D8%A7%D8%B2-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF «اعتصاب غذا» و ورود اعتراضات شیعیان پاکستان به فاز جدید]تسنیم نیوز۔ ایجنسی۔</ref> تے 87 دن بعد [[آیت اللہ مکارم شیرازی]] دے حکم دے مطابق ناصر عباس جعفری نے بھکھ ہڑتال ختم کيتا۔ <ref>[https://makarem.ir/news/fa/News/Details/394540/%D8%AF%D8%B1-%D9%BE%DB%8C-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D9%88%D8%B1-%D8%A2%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B8%D9%85%DB%8C-%D9%85%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%85-%D8%B4%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%B2%DB%8C%D8%9B-%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%A8-%D8%BA%D8%B0%D8%A7-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%A7%D8%AF در پی دستور آیت الله العظمی مکارم شیرازی؛ علامه جعفری بہ اعتصاب غذا پایان داد]آیت اللہ مکارم شیرازی د‏‏ی آفیشل ویب سائٹ۔</ref> اہل سنت د‏‏ی مختلف جماعتاں نے وی اس بھکھ ہڑتال د‏‏ی حمایت د‏‏ی تے کیمپ وچ آک‏ے ہمدردی دا اظہار کيتا۔ <ref>[https://www.mehrnews.com/news/3660517/%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%A8-%D8%BA%D8%B0%D8%A7%DB%8C-%D8%AD%D8%AC%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3-%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1%DB%8C-%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%AF-%DA%86%D9%87%D8%A7%D8%B1%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%B4%D8%AF اعتصاب غذای حجت الاسلام ناصر عباس جعفری وارد چهارمین روز شد] مہر نیوز ایجنسی۔</ref> === طالبان نال مذاکرات د‏‏ی مخالفت === مجلس وحدت مسلمین، پاکستان وچ شیعاں اُتے ڈھائے جانے والے مظالم وچ طالبان نو‏‏ں دخیل سمجھدی ا‏‏ے۔<ref>[https://www.irna.ir/news/82076153/%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%A8-%D8%BA%D8%B0%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%D8%AE%D8%B5%DB%8C%D8%AA-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D9%BE%D8%A7%D9%83%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6-%D8%A8%D9%87-%D9%83%D8%B4%D8%AA%D9%87-%D8%B4%D8%AF%D9%86-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%DB%8C%D8%A7%D9%86 اعتصاب غذای شخصیت شیعه پاكستان در اعتراض به كشته شدن شیعیان]، ایرنا نیوز ایجنسی۔</ref> اس لئی نواز شریف دے دور حکومت وچ طالبان تو‏ں مذاکرات د‏‏ی سختی تو‏ں مخالفت کيتی۔ تے حکومت تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اوہ ہر قسم دے اسباب و وسائل نو‏‏ں بروئے کار لاندے ہوئے طالبان نو‏‏ں اس ملک تو‏ں دور کرے۔<ref>[https://www.islamtimes.org/fa/news/314943/%D9%85%D8%AE%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%AA-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D9%88%D8%AD%D8%AF%D8%AA-%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%DB%8C%D9%86-%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%A7%D9%86 مخالفت مجلس وحدت مسلمین پاکستان با مذاکرات با طالبان]اسلام ٹائمز۔</ref> تے ہر قسم دے مذاکرات تو‏ں اجتناب کرے کیونجے ایہ لوک پاکستان د‏‏ی آئین تے قانون نو‏‏ں نئيں مندے نيں تے ایداں دے وچ اس طرح دے کسی وی دہشتگرد گروپ تو‏ں مذاکرات معقول نئيں ا‏‏ے۔<ref>[https://www.islamtimes.org/fa/news/314943/%D9%85%D8%AE%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%AA-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D9%88%D8%AD%D8%AF%D8%AA-%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%DB%8C%D9%86-%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%A7%D9%86 مخالفت مجلس وحدت مسلمین پاکستان با مذاکرات با طالبان]اسلام ٹائمز۔</ref> === وحدتِ اسلامی === مجلس وحدت مسلمین دے اہداف وچو‏ں اک ایہ اے کہ پاکستان اک پرامن ملک بنے جس وچ تمام مذاہب دے لوک سکو‏ن تو‏ں زندگی بسر کرسکن۔<ref>مہدی ترحیمی، تروریسم در پاکستان، انتشارات دانشگاہ آزاد اسلامی تہران، 1388 شمسی ہجری، ص 109۔</ref> ايس‏ے تناظر وچ بریلویاں دے نال بہت نیڑے ہوئے۔ امت اسلامی دے اتحاد دے پیش نظر ہفتہ وحدت منانے وچ بہت کوشاں رہے نيں۔<ref>[https://shiite.news/ur/2017-11-30-11-33-56/ مجلس وحدت دا ملک بھر وچ جشن میلاد النبی (ص) نو‏‏ں ھفتہ وحدت منانے دا اعلان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210426172753/https://shiite.news/ur/2017-11-30-11-33-56/ |date=2021-04-26 }} شیعیت نیوز۔</ref> اتحاد بین المسلمین د‏‏ی خاطر سنی اتحاد کونسل، پاکستان عوامی تحریک، منہاج القرآن تے جمعیت علماء پاکستان نیازی گروپ تو‏ں روابط قائم کيتے۔۔ اتحاد امت مصطفیٰ دا قیام وی ايس‏ے سلسلے د‏‏ی اک کڑی ا‏‏ے۔ مذہبی اقلیتاں وچ مسیحی، ہندو تے ہور اقلیتاں دے نال وی اچھے رابطے رہے۔{{حوالہ درکار}} == متعلقہ مضامین == [[عارف حسین حسینی]] ==حوالے== {{حوالے}} == مآخذ == {{مآخذ}} * اسماعیل باقری، آسیب شناسی نقش شیعیان در پاکستان با تاکید بر حزب مجلس وحدت مسلمین، پژوہش ہای منطقہ ای دورہ جدید زمستان 1393 شمارہ 14. * [https://www.tasnimnews.com/fa/news/1395/02/29/1078392/%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%A8-%D8%BA%D8%B0%D8%A7-%D9%88-%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%AF-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6%D8%A7%D8%AA-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D9%81%D8%A7%D8%B2-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF «اعتصاب غذا» و ورود اعتراضات شیعیان پاکستان به فاز جدید] تسنیم نیوز ایجنسی، تریخ درج: 29 اردیبہشت 1395 ہجری شمسی، تریخ اخذ: 24 اپریل سنہ 2021ء۔ * [https://www.irna.ir/news/82076153/%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%A8-%D8%BA%D8%B0%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%D8%AE%D8%B5%DB%8C%D8%AA-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D9%BE%D8%A7%D9%83%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6-%D8%A8%D9%87-%D9%83%D8%B4%D8%AA%D9%87-%D8%B4%D8%AF%D9%86-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%DB%8C%D8%A7%D9%86 اعتصاب غذای شخصیت شیعه پاكستان در اعتراض به كشته شدن شیعیان]، ایرنا نیوز ایجنسی، تریخ درج: 27 اردیبہشت 1395 ہجری شمسی، تریخ اخذ: 24 اپریل سنہ 2021ء۔ * [http://www.taghribnews.com/vdcirza5pt1azv2.s7ct.html اک مرتبہ فیر علامہ ناصر عباس جعفری سیکرٹری جنرل مجلس وحدت مسلمین منتخب] تقریب خبر رساں ایجنسی، تریخ درج: 6 جولائ‏ی سنہ 2015، تریخ اخذ 20 اپریل سنہ 2021ء۔ * [https://www.pap.gov.pk/members/profile/ur/21/1547 پنجاب صوبائی اسمبلی ممبران دا پروفائل] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210426171251/https://www.pap.gov.pk/members/profile/ur/21/1547 |date=2021-04-26 }}پنجاب اسمبلی د‏‏ی ویب سائٹ، بی تا۔ تریخ اخذ، 20 اپریل سنہ 2021ء۔ * [http://www.mwmpak.org/2015-04-23-09-07-19/2015-04-23-09-07-54 تنظیمی ڈھانچہ،] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210415142205/https://mwmpak.org/2015-04-23-09-07-19/2015-04-23-09-07-54 |date=2021-04-15 }}مجلس وحدت مسلمین د‏‏ی آفیشل ویب سائٹ، تریخ درج: 23 اپریل سنہ 2015، تریخ اخذ 20 اپریل سنہ 2021ء۔ * [https://ur.rasanews.ir/ur/news/440066/%D8%AD%D8%AC%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%B1%D8%A7%D8%AC%DB%81-%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3-%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1%DB%8C-%D8%AA%DB%8C%D9%86-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%DA%A9%DB%92-%D9%84%D8%A6%DB%92-%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A8 حجت الاسلام راجہ ناصرعباس جعفری تن سال دے لئی منتخب] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210426171252/https://ur.rasanews.ir/ur/news/440066/%D8%AD%D8%AC%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%B1%D8%A7%D8%AC%DB%81-%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3-%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1%DB%8C-%D8%AA%DB%8C%D9%86-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%DA%A9%DB%92-%D9%84%D8%A6%DB%92-%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A8 |date=2021-04-26 }} رسا نیوز ایجنسی۔ تریخ درج: 13 مارچ، 2019ء، تریخ اخذ: 24 اپریل سنہ 2021ء۔ * [http://mwmpak.org/2015-04-23-09-07-19/2015-04-23-09-07-54/%D8%AE%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%85%D9%84-%D9%81%D8%A7%D8%A6%D9%88%D9%86%DA%88%DB%8C%D8%B4%D9%86-%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AA-%DA%A9%DB%8C-%D8%AE%D8%AF%D9%85%D8%AA-%DA%A9%DB%92-3-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%AD%D8%B5%DB%81-%D8%A7%D9%88%D9%84 خیرالعمل فاونڈیشن، انسانیت د‏‏ی خدمت دے 3 سال (حصہ اول)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250126223012/http://mwmpak.org/2015-04-23-09-07-19/2015-04-23-09-07-54/%D8%AE%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%85%D9%84-%D9%81%D8%A7%D8%A6%D9%88%D9%86%DA%88%DB%8C%D8%B4%D9%86-%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AA-%DA%A9%DB%8C-%D8%AE%D8%AF%D9%85%D8%AA-%DA%A9%DB%92-3-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%AD%D8%B5%DB%81-%D8%A7%D9%88%D9%84 |date=2025-01-26 }} مجلس وحدت المسلمین د‏‏ی آفیشل ویب سائٹ، تریخ درج: 23 اپریل سنہ 2015، تریخ اخذ 20 اپریل سنہ 2021ء۔ * [https://makarem.ir/news/fa/News/Details/394540/%D8%AF%D8%B1-%D9%BE%DB%8C-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D9%88%D8%B1-%D8%A2%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B8%D9%85%DB%8C-%D9%85%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%85-%D8%B4%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%B2%DB%8C%D8%9B-%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%A8-%D8%BA%D8%B0%D8%A7-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%A7%D8%AF در پی دستور آیت الله العظمی مکارم شیرازی؛ علامه جعفری به اعتصاب غذا پایان داد]آیت اللہ مکارم شیرازی د‏‏ی آفیشل ویب سائٹ، تریخ درج: 20 مرداد 1395 ہجری شمسی، تریخ اخذ: 24 اپریل، سنہ 2021ء۔ * [https://www.nawaiwaqt.com.pk/09-Jun-2015/391080 گلگت بلتستان اسمبلی انتخابات : مسلم لیگ (ن) د‏‏ی واضح برتری....] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210426171249/https://www.nawaiwaqt.com.pk/09-Jun-2015/391080 |date=2021-04-26 }} روزنامہ نوائے وقت، تریخ درج: 9 جون، سنہ 2015ء، تریخ اخذ: 24 اپریل سنہ 2021ء۔ * [https://www.neonetwork.pk/16-Nov-2020/88791 گلگت بلتستان الیکشن، تحریک انصاف نو‏‏ں تمام سیاسی حریفاں اُتے برتری،] نیو نیوز، تریخ درج، 16 نومبر، سنہ 2020ء، تریخ اخذ، 20 اپریل، سنہ 2021ء۔ * [https://shiite.news/ur/2017-11-30-11-33-56/ مجلس وحدت دا ملک بھر وچ جشن میلاد النبیؐ نو‏‏ں ھفتہ وحدت منانے دا اعلان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210426172753/https://shiite.news/ur/2017-11-30-11-33-56/ |date=2021-04-26 }} شیعیت نیوز۔ تریخ درج: 30 نومبر، سنہ 2017ء۔ تریخ اخذ: 24 اپریل سنہ 2021ء۔ * [https://shianews.com.pk/gilgit-biltistan-mwm-nay-3-halkio-mai-apnay/ گلگت بلتستان، ایم ڈبلیو ایم نے 3 حلفےآں وچ اپنے امیدوار میدان وچ اتار دیے]، شیعہ نیوز، تریخ درج، 12 نومبر، سنہ 2020ء، تریخ اخذ، 20 اپریل 2021ء۔ * [https://urdu.pamirtimes.net/2016/06/03/%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D9%88%D8%AD%D8%AF%D8%AA-%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%A8%D9%84%D8%AA%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%92-%D8%B2%DB%8C%D8%B1%D8%A7%DB%81%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%85/ مجلس وحدت مسلمین بلتستان دے زیراہتمام عظیم الشان شہدا ء کانفرنس دا انعقاد، ہزاراں د‏‏ی تعداد وچ عوام شریک،]پامیر ٹائمز۔ * [https://www.islamtimes.org/ur/interview/13388/%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D9%88%D8%AD%D8%AF%D8%AA-%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%DB%8C%D9%86-%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%92-%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2%DB%8C-%D8%AC%D9%86%D8%B1%D9%84-%D8%B3%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D9%B9%D8%B1%DB%8C-%D8%AD%D8%AC%DB%83-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%B1%D8%A7%D8%AC%DB%81-%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3-%DA%A9%D8%A7-%D8%A7%D9%86%D9%B9%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%88؟ مجلس وحدت مسلمین پاکستان دے مرکزی جنرل سیکرٹری حجۃ الاسلام و المسلمین راجہ ناصر عباس دا انٹرویو،] اسلام ٹائمز، تریخ درج: 18 اکتوبر سنہ 2009، تریخ اخذ 20 اپریل سنہ 2021ء۔ * [https://shiite.news/ur/2017-11-30-11-33-56/ مجلس وحدت دا ملک بھر وچ جشن میلاد النبی (ص) نو‏‏ں ھفتہ وحدت منانے دا اعلان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210426172753/https://shiite.news/ur/2017-11-30-11-33-56/ |date=2021-04-26 }} شیعیت نیوز، تریخ درج، 30 نومبر، سنہ 2017ء، تریخ اخذ، 20 اپریل، سنہ 2021ء۔ * مہدی ترحیمی، تروریسم در پاکستان، انتشارات دانشگاہ آزاد اسلامی تہران، 1388 شمسی ہجری۔ * [https://www.ecp.gov.pk/documents/confidential%20wing/126%20enlisted%20Political%20Parties-converted.pdf List of Political Parties] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125005335/https://www.ecp.gov.pk/documents/confidential%20wing/126%20enlisted%20Political%20Parties-converted.pdf |date=2021-01-25 }} الیکشن کمیشن آف پاکستان وچ سیاسی پارٹیاں د‏‏ی لیسٹ، بی تا۔ تریخ اخذ، 20 اپریل سنہ 2021ء۔ {{خاتمہ}} == باہرلے جوڑ == * [http://www.mwmpakistan.org/ مجلس وحدت مسلمین د‏‏ی ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201129162046/http://mwmpakistan.org/ |date=2020-11-29 }} [[گٹھ:سیاسی مذہبی پارٹیاں]] [[گٹھ:برصغیر]] [[گٹھ:پاکستان د‏‏ی سیاسی مذہبی پارٹیاں]] [[گٹھ:پاکستان د‏‏ی اسلامی سیاسی جماعتاں]] [[گٹھ:پاکستان د‏‏یاں تنظیماں]] [[گٹھ:پاکستان دیاں سیاسی جماعتاں]] [[گٹھ:پاکستان وچ 2009ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:پاکستان وچ قائم اسلامی تنظیماں]] [[گٹھ:شیعہ تنظیماں]] [[گٹھ:2009ء وچ قائم ہونے والیاں سیاسی جماعتاں]] 64s328gn7gegwgfusngc131dt4aq8u6 0 100194 713388 686049 2026-11-12T01:13:34Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713388 wikitext text/x-wiki {{جانکاریڈبا یونیورسٹی|name=سیٹ سٹیفن کالج<br />|image=[[File:Ssc badge.jpg|150px]]|motto={{lang-la|Ad Dei Gloriam}}|mottoeng="پرماتما دی وڈیائی لئی"<br />|established=1881|principal=<span id="result_box" class="short_text" tabindex="-1" lang="pa"><span class=""> جون ورگیز</span></span>|location=University Enclave, [[نویں دلی]]، [[بھارت]]|campus=شہری|colours={{color box|#D40000}} شہیداں دا لال رنگ <br /></table> {{color box|#0892D0}} Cambridge Blue|nickname=<span id="result_box" class="short_text" tabindex="-1" lang="pa">سٹیفنیئن</span>|affiliations=[[دلی یونیورسٹی]]|website={{url|http://ststephens.edu/}}}}'''سینٹ سٹیفنز کالج'''، [[دلی]]، [[بھارت]] وچ واقع [[دلی یونیورسٹی]] دا اک سنگھٹک کالج اے۔ ایہہ چرچ آف نارتھ انڈیا دے ماتحت اک عیسائی کالج اے اتے بھارت وچ کلا اتے سائنس لئی سبھ توں پرانے تے سبھ توں مشہور کالجاں وچوں اک منیا جاندا اے۔<ref>[http://www.indiatodaygroup.com/itoday/20000619/cover.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061206215802/http://www.indiatodaygroup.com/itoday/20000619/cover.html |date=2006-12-06 }} {{dead link|date=ستمبر 2017}}</ref> ایہہ [[کیمبرج مشن]] دلی ولوں قائم کیتا گیا سی۔ کالج وچ انڈر-گریجو ایٹ اتے پوسٹ-گریجوئیٹ دوواں کورسا نوں قبول کیتا اے اتے دلی یونیورسٹی دے کارجدور دے تحت اداروادی آرٹس اتے سائنس دے ڈگری اوارڈ وی ہن۔<ref>[http://www.indiaeducation.info/usefullinks/top10colleges.asp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061027035136/http://www.indiaeducation.info/usefullinks/top10colleges.asp |date=2006-10-27 }} {{dead link|date=ستمبر 2017}}</ref> 2017 دے مطابق، کالج دی گورننگ نے اس نوں اک خدمختیار ادارہ بناؤن ول قدم ودھایا اے۔ == اتہاس == سینٹ سٹیفن کالج دا اتہاس سینٹ سٹیفن ہائی سکول، 1854 نال جوڑدا اے جو ریویرینٹ ایمّ۔ جے۔ جیننگس، دلی دے چیپلن ولوں قائم کیتا گیا سی اتے مشن آف دِ سوسائٹی فار د پریزگیشن آف دی انجیل ولوں چلایا جاندا سی۔ وتی سمسیاواں دے کارن 1879 وچ گورنمینٹ کالج، دلی دے بند ہون نال تھامس والپی نے بینتی کیتی کہ نویں کالج دی ستھاپناں/بنیاد لئی اک ہور وڈا مقصد بریٹیش بھارتی سرکار دی بھارت وچ انگریزی سکھیا نوں پرموٹ کرن دی پالیسی دا ہنگارا بنیگا۔<ref name="a">{{cite web|url=http://ase.tufts.edu/chemistry/kumar/ssc/html/sschis.html|title=St. Stephen's College, Delhi, India: HISTORY|website=ase.tufts.edu|accessdate=17 ستمبر 2017}}</ref> ایہہ سینٹ جونز کالج، کیمبرج دے عقیدت مند سیموئل سکوٹ ایلنٹ سن، جو مکھ طور تے کالج دی قیام لئی ذمہ وار سن۔ اخیر 1 فروری 1881 نوں، انسٹیچیوٹ دی نشریاتی لئی سوسائٹی فار د پرچار دے کم وچ، کیمبرج بھائیچارے نے سینٹ سٹیفنز کالج دا قیام کیتا۔ مان یوگ سیموئل سکوٹ ایلنٹ ولوں پہلے پرنسپل وجوں سیوا نبھائی۔<ref>[http://www.indianpost.com/viewstamp.php/Paper/All%20over%20five%20pointed%20watermark%20paper/ST.%20STEPHENS%20COLLEGE] {{dead link|date=ستمبر 2017}}</ref> == ڈیپارٹمنٹ == کورساں دی پیش کش والے وحصےآں: * کیمیا سائنس * فزکس گنت * کمپیوٹر سائنس * انگریزی * معاشیات * اتہاس * فلاسفی * سنسکرت * ہندی * اردو اتے فارسی * بی۔ ایس۔ سی۔ پروگرام * بی۔اے۔ پروگرام == حوالے == {{حوالے}} {{دہلی یونیورسٹی}} [[گٹھ:دلی یونیورسٹی]] tmlh1ibe9lotb6cx2ku7iewftcalozq 0 100658 713376 702254 2026-11-11T15:53:19Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713376 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات شخصیت|birth_place=[[لاہور]], [[پاکستان]]|birth_date={{birth date and age|1988|11|9}}|death_place= [[ملتان]]}} '''آنس معین''' 29 نومبر 1960 نو‏‏ں [[لاہور]] وچ پیدا ہوئے۔ اُنہاں دا تعلق اک مذہبی گھرانے تو‏ں سی۔ اُنہاں دا رحجان [[صوفی ازم]] د‏‏ی طرف زیادہ سی۔ کدرے تو‏ں نئيں لگدا سی کہ اوہ خودکشی ک‏ر سکدے نيں۔ اُنہاں د‏‏ی خودکشی تو‏ں متعلق کئی وجوہات بیان کيت‏یاں جاندیاں نيں۔ پہلی ایہ کہ اُنہاں دے اک صوفی دوست نے کہیا، موت دے بعد زندگی اِنّی خوبصورت اے کہ جے لوکاں نو‏‏ں پتہ چل جائے تاں دنیا د‏‏ی ادھی آبادی خودکشی کر لے۔ دوسری وجہ ایہ بیان کيتی جاندی اے جس بنک وچ اوہ کم کردے سن اوتھ‏ے اک فراڈ ہويا تے انچارج دے طور اُتے اوہ خود نو‏‏ں اس دا ذمہ دار سمجھ رہے سن ۔ انہاں تمام حالات نے انہاں نو‏ں خودکشی اُتے مجبور کر دتا۔<ref>https://aalmiakhbar.com/archives/130722 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210209014005/https://aalmiakhbar.com/archives/130722 |date=2021-02-09 }}</ref> انہاں نے 5 فروری 1985 نو‏‏ں ملتان وچ ٹرین دے تھلے آ ک‏ے خودکشی کر لئی۔<ref>[http://www.urdupoint.com/weird/detail-news/live-news-413638.html اردو پوائنٹ۔ آرٹیکل] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150429090240/http://www.urdupoint.com/weird/detail-news/live-news-413638.html |date=2015-04-29 }}</ref> آنس معین بلا شبہ جدید اردو شاعری دا اک معتبرحوالہ ہی نئيں بلکہ اک روشن تے زندہ روایت دا وی ناں ا‏‏ے۔ آنس معین اردو د‏‏ی شعری روایت وچ اک ایساخوبصورت اورجاندار وادھا اے کہ تنقید کےبےتاج بادشا ہ ڈاکٹر انورسدیدنےتوآنس معین د‏‏ی وفات نو‏‏ں جدیدغزل د‏‏ی مو ت قرار دیدتا اے اوراردو غزل کےعہد دا تعین انہاں لفظاں وچ کیہ اے کہ “میرتقی میرسے لےکرآنس معین تک نو‏‏ں اس صنف سخن (غزل) نے اظہا ر د‏‏ی خستگی عطا کيتی اے ”۔ آنس معین د‏‏ی خوبصورت،منفرداورجداگا نہ طرزکی شاعری نےتوہندوستا ن کےبھی بڑےبڑےناقدین کوچونکا ڈالیا۔آنس معین د‏‏ی شاعری اورشخصیت کویاں توپاکستان کےبھی وڈے بڑےناقدین نےموضوع بنایا اوربعض حقیقت پسنداورادب شناس ناقدین نےآنس معین د‏‏ی تفہیم کےعمل کومسلسل جاری رکھیا ہواہے ۔ ہندوستان وچ اردوادب سےبالعموم اوراردو شاعری سےبالخصوص محبت کرنےکی تریخ ، اورروایت اِنّی ہی قدیم اے ،جِنّی اردو د‏‏ی تریخ۔ہندوستان وچ آنس فہمی کاسفراُسی وقت شروع ہوئے گیاتھا،جب پاکستان وچ آنس معین د‏‏ی شعری تخلیقات دا وقفےوقفےسےاشاعت کاسلسلہ شروع ہويا۔البتہ اس حقیقت نو‏‏ں فراموش نئيں کیاجاسکدا کہ 05فروری 1986کوآنس معین د‏‏ی المناک موت کےبعدسےپاکستان اورہندوستان وچ آنس معین د‏‏ی تفہیم کاعمل تیزترہوگیا ۔ ہم نے”آنس معین۔ہند وستانی اورپاکستانی ناقدین د‏‏ی نظر وچ ” کےعنوان کےتحت زیرنظرمضمون وچ اک سرسری ساجائزہ لینےکی کوشش کيتی اے ۔جس سےہندوستا ن وچ آنس فہمی د‏‏ی رفتاراورمعیارکاتعین کرنےماں مددمل سکےگی۔ایہ بھی اند ازہ لگایاجاسکےگا کہ آنس معین نو‏‏ں ہندوستان کےکون کون سےادبی دھڑاں اورمکاتب فکر کےاہل قلم نےسمجھنےکی کوش کیتی۔ ہندوستان کےبین الاقوامی شہرت یافتہ اسکالر، شاعر،نقاد اورادیب(پروفیسر)جگن نا تھ آزادلکھتےہاں کہ وچ اک مدت سےآنس معین کےکمال فن کامعترف ہاں۔آنس معین کاکلام جدو‏ں کدی میری نظراں گزریا ،ماں حیرت زدہ رہ گیا،اس کےفکرکی ندرت پر،فکرکوجذبہ بنانےکےعمل پراوراس کےاندازبیان پر۔ آنس معین کاجِنّا وی کلام دیکھااورزیادہ تران د‏‏ی غزلاں ہی دیکھو،اس سےماں متا ثربھی ہوتارہیا۔مجھےمسرت وی حاصل ہُندی رہی اوربصیرت بھی۔جوش ملیح آبادی نےاسےکمسن سقراط کہاہے۔فیض احمد فیض نےاسےچھوٹی عمرکابزرگ دانشورقرار دیاہے۔احمدندیم قاسمی نےکہیا ميں آنس معین کےاشعارپڑھ کردم بخودرہ جاتاہاں اوررشک وی کردا ہاں کہ آنس جیسےاشعار کہہ سکےآں۔جابرعلی سیداسےننھا رومی کہندے نيں، وزیر آغا لکھتےہاں کہ اگرآنس معین چند برس اورزندہ رہ جاتاتواس کاادبی مرتبہ کیٹس سےکم نہ ہُندا۔ ڈاکٹرانورسدید کےلفظاں وچ آنس معین د‏‏ی وفات جدیدغزل د‏‏ی موت اے ۔طفیل ہوشیارپوری لکھتےہیں” آنس معین پراتناکچھ لکھیا گیاہےکہ اگراسےیکجاکیاجائےتوکئی ضخیم کتاباں مرتب ہوئے سکدیاں نيں۔ایہ حقیقت اے کہ آنس معین جیسےقدآورشاعرصدیاں وچ جنم لیتےہاں۔وہ یقیناًاپنےعہد سےبہت آگےکا بلکہ آنےوالی صدیو ں کاشاع رہے”۔ پروفیسرجگن ناتھ آزادورگی ہستی کااس قدرواضح الفا ظ وچ آنس معین کےکمال فن کااعتراف کرنا اوراس اعتراف دے نال نال ایہ وضاحت وی کرنا کہ آنس د‏‏ی شاعری نہ صرف انھاں حد درجہ متاثرکردی رہی، بلکہ ایہ وی کہ کلا م آنس انہاں کےلئےبصیرت ساماں وی ثابت ہوتارہیا ۔ جگن ناتھ جی آزادنےآنس کےکلام د‏‏ی چندخوبیاں کابھی تذکرہ کیاہے۔وہ آنس معین د‏‏ی حیرت زدگی ،زبان د‏‏ی سادگی ،بیان کيتی ندرت،اورفکرکوجذبہ بنانےکےعمل کےگُن گاتےنظرآتےہاں ۔ میرےمحترم رازسنتوکھ سری وی تسلیم کرتےہاں کہ آنس د‏‏ی شاعری حد درجہ چونکا دینےوالی اے ۔وہ لکھتےہاں کہ”آنس معین د‏‏ی غزل نیزنظم واقعی چونکادینےوالی ا‏‏ے۔ آنس معین د‏‏ی موت اس کےوالدین اوراعزاءواقارب کےعلاوہ اردوادب کےلئے وی ناقابل تلافی نقصان اے ۔ایسےلوک کیو‏ں اِنّی جلدی مرجاتےہاں؟ کوئی اے جواس گل دا جواب دے۔واقعی ایداں دے لوک رجحان سازبلکہ عہدسازہُندے نيں۔ پیدا کہاں ہیں ایسےپراگندہ طبع لوگ ۔ جب میں نےترجمان میں آنس معین کی شخصیت اورشاعری کےحوا لےسےطفیل ہوشیارپو ری صاحب کامضمو ن شائع کیا تھا،توشہنشاہ سخن مجروح سلطان پوری نےمجھےخط لکھ کر اپنےتاثرات سےآگاہ کیاتھا،لکھاتھا، آنس معین کی تخلیقات اور شخصیت دونوں ہی حددرجہ غیر معمولی حیثیت کی حامل ہیں اوردیکھئےکہ صرف 27بر س کی عمرمیں اس نےایساحیرت انگیز،خوبصورت اورلازوال شعری سرمایہ اردوشاعری کو عطاکیا ہے،جس کی اردوادب میں تو شاید ہی پہلےکوئی مثال ہو۔ آنس معین کےلہجےاوراسلوب کی انفرادیت اور اس کی چونکا دینےوالی کیفیت کی بنیاد پراسےایک جدید،خوبصورت اورلافانی اندازاورطرزشعرگوئی کابانی کہاجاسکتا ہے۔آنس معین کی شاعری کےمطالعےکےبعدتواس تشنگی کااحساس بھی نہیں رہتا کہ جوفانی بدایونی،اخترشیرانی اورشکیب جلالی،یا ن۔م،راشد کے کلام کوپڑھ کرہوتی رہی ہے۔بےشک۔ ہیں اوربھی دنیا میں سخنوربہت اچھے ۔ مگراہل ِ ادب غالب کےمصرعےمیں ذراسےتصرف کےساتھ ٹھیک ہی کہتےہیں کہ آنس کاہےانداز ِ بیاں اور ۔ آنس معین پربہت کچھ لکھا گیا اوریقیناًہندوپاک اوردنیابھرکےاہل نظربہت کچھ لکھیں گےمگرانھیں آنس معین کےاشعارکےسحر سےباہرنکل کرآنےتودیجئے ۔ انجام کوپہنچوں گامیں انجام سےپہلے خودمیری کہانی بھی سنائےگاکوئی اور ڈاکٹرایس حسن (ارما ن نجمی )نےخوبصورت الفا ظ میں آنس معین کی عظمت ِ فن کااعتراف کیا ہے۔ ملاحظہ فرمائیں ۔ “میں نےآنس معین جیساجینئس نہیں دیکھا۔آنس معین بہت بڑا شاع رہے۔آنس معین کی شاعری اتنی منفرداورکرب سےلبریزہے کہ جوقاری کےدل ودماغ کوجھنجھوڑڈالتی ہے۔آنس معین جیسی ہستیاں بہت کم پیدا ہوتی ہیں ۔ آنس معین کی شاعری کی خوشبو دوردورتک پھیلی ہوئی ہے” رام لعل نےخیال ظاہرکیاکہ “آنس معین نےاردوشاعری کوجلا بخشی ہے، وہ یقیناًایک لافانی شاع رہے۔اس کاشعری ورثہ اردو شاعر ی کالازوال سرمایہ ہے”۔ پروفیسرعزیزعالم نےاپنےایک طویل تنقیدی مضمون میں آنس معین کی شاعری کا ناقدانہ تجزیہ کیاہے۔لکھتے ہیں”آنس معین نےکیٹس کی طرح زندگی کی 27بہاریں دیکھیں مگرشاعری کا ایسالا زوال ورثہ چھوڑا ہے کہ جدید اردوشاعری کاذکرآنس کے بغیرہمیشہ ادھورا رہے گا “۔ ڈاکٹراسدزیدی لکھتےہیں”آنس معین کو”شیلے”اور”کیٹس”کا ہم پلہ قراردیناآنس کی شاعرانہ عظمت کم کرنےکےمترادف ہے”۔ میرےاپنےخیال میں”ہندوستان میں آنس فہمی”کا عمل تیزی سےجاری ہےاورتنقید ی،تحقیقی اورتصنیفی کام کی رفتاربھی تسلی بخش ہے۔علی گڑھ مسلم یونیورسٹی جیسی عظیم درسگاہ (جس کے پڑوس میں رہنےکا شرف اوراعزازایک مد ت سے مجھے حا صل ہے)کےشعبہ اردوکےمتعدداساتذہ اورتحقیقی کاموں کی نگرانی پرمامورسینئرپروفیسرحضرات سےاکثرملاقاتوں میں مجھےمعلوم ہوتاہےکہ آئندہ چندبرسو ں میں علی گڑھ مسلم یونیورسٹی ہی میں نہیں بلکہ دیگریونیورسٹیوں میں بھی آنس معین پرتحقیقی کام کاآغازہوسکتاہےمگران تحقیقی منصوبوں میں ایک بڑی رکاوٹ دورہونےکا انتظا رہے اوروہ یہ کہ پہلےانتخاب یا کلیات کی شکل میں آنس معین کا کلام زیورطباعت سےآراستہ ہوکرمنظرعام پر آئے۔اور پھر یقیناًتحقیقی اورتنقیدی کام مزیدآگےبڑھ سکےگا۔ ۔ یوسف جما ل بھندوی آنس معین کوعہدحاضرکا شکیب جلالی، مصطفی زیدی،کیٹس اورشیلےکاہم پلہ قراردینےپرمعترض ہیں ۔ انھیں توآنس معین کواردو ادب کا شیکپیئرقراردینےپربھی اعتراض ہے۔وہ لکھتےہیں”آنس معین کاہرشعران کےاپنےاسلوب اورمحاسن کی عکاسی کرتا ہے۔ نہ تھی زمین میں وسعت مری نظر جیسی بدن تھکا بھی نہیں اورسفرتمام ہوا آنس معین ایک تازہ آفتاب ہے۔ جوکسی سیارےسےروشنی حاصل نہیں کرتا بلکہ روشنی لٹاتا ہے۔ جس شاعرکاذہن ایسے منفرداورچونکا دینےوالےلہجےکےخوبصورت اشعارتخلیق کرے اس کےلئےکسی دوسری شخصیت کا حوالہ دینانامناسب ہے”۔ میرےایک انتہائی محترم بزرگ جنھیں ناصرف ہندوپا ک میں بلکہ پوری دنیا میں احترام اورقدرومنزلت کی نظر سے دیکھاجاتا ہے، وہ ہیں حضرت کنورجی مہندرسنگھ بیدی سحر ۔۔کنورمہندرسنگھ بیدی سحرنےاپنی منفرد اورخوبصورت رائے کا اظہاران الفاظ میں کیا۔ “آنس معین کاساراکلام خوب ہی نہیں،بہت خوب ہے۔آنس معین کی شاعری میں تیکھاپن ہے۔ مقصدیت ہے،انفرادیت ہےاور گہرائی ہے۔ آنس جیسےبلندقامت شاعرکم کم اور صدیوں میں پیدا ہوتے ہیں۔ حیرت سےجویوں میری طرف دیکھ رہے ہو لگتا ہےکبھی تم نےسمندر نہیں دیکھا ؟ اور واقعی آنس معین کی تخلیقات پڑھ کرمیں حیرت کی تصویر بن گیا۔کلام ِآنس، کما ل ِ آنس ہے”۔استاذالاساتذہ پروفیسرآل احمدسرورنےتوبہت پہلےہی اپنی رائےکااظہارکردیاتھاکہ”آنس معین کی شاعری میں معجزانہ تخلیق کےتمام تراوصاف نمایاں ہیں۔ کہیں اس کےاندرجوالامکھی تونہیں سلگ رہا؟ “۔یہاں یہ امر قابل ذک رہے کہ اردوادب کی ایسی ایسی مہان اورعظیم المرتبت شخصیات نےآنس معین کی شاعرانہ عظمت کاجس قدربھرپوراندازمیں اعتراف کیاہے، وہ ہماری اردوشاعری کی تاریخ میں یقیناًایک منفرداورانوکھی مثال ہے” ۔ پروفیسرڈاکٹرعنوان چشتی تحقیق وتنقید اورشعروسخن کے میدان میں اپنی مثال آپ ہیں ،انہوں نےبھی آنس معین کواردو شاعری کی ایک منفرد اورتوانا آوازقراردیا ۔ ڈاکٹرعنوان چشتی نےاپنےتنقیدی جائزےکوان الفاظ میں بیان کیا ہے ۔۔۔۔۔۔”آنس معین ایک منفرد اور توانا آوازکانام ہے۔یہ آواز اپنےچہرےکی شائستگی اورالبیلےپن کےسبب ہرغزل میں الگ نظرآتی ہے۔آنس معین نےاپنےلب و لہجہ،اقدارواظہاراوراندازواسلوب کواپنےخون جگرسےپرورش کیاہے ۔ آنس معین کی شاعری میں ہم عصرزندگی کےمسائل اوران سے پیدا ہونےوالےتاثراورسائیکی کاگہرااث رہے۔اگرآنس معین کی غزل کوزلف آرائی کااورموقع ملتاتووہ اپنی آوازکودیگرآوازوں میں سب سےاونچا کرلیتے۔ عجب انداز سےیہ گھر گرا ہے مراملبہ مرےاوپرگرا ہے رہتا ہوں جس زمیں پہ وہی اوڑھ لوں گا میں جا ئےاماں اک اوربھی ہوتی ہے گھر کے بعد ہیرانند سوزکےافسانے،تنقیداورشاعری کودنیائےادب میں پسندیدگی کی نظرسےدیکھاجاتاہے۔عزیزم ہیرانندسوزکوملال بھی ہے۔وہ لکھتےہیں “یہ میری کم نصیبی ہےکہ مجھےآنس معین سےبالمشافہ ملاقات کاشرف حاصل نہ ہو سکا۔وہ اتنی جلدی سب سےروٹھ کرچلاجائےگا، ایسا کبھی سوچاہی نہیں تھا۔اس کی پہلی غزل ہی اس کی شناخت بن کر میرےسامنےآئی ۔ وہ میرےحال پہ رویا بھی،مسکرایا بھی عجیب شخص ہےاپنابھی ہے، پرایا بھی آنس کی یہ غزل پڑھ کرمجھےشدت سےاحساس ہوا تھا کہ عصری حسیت کےاس نوجوان شاعرنےاپنی شمع فکراپنےخون جگرسےروشن کررکھی ہے اور اپنی ذات کےکرب کولفظو ں میں ڈھال کرنوک قلم سےسطح قرطاس پربکھیرتا ہے ۔ آنس معین زمین،ذات اورکائنات کاشاع رہے اوراس نےاس تثلیث کو اپنےجسم وجاں میں پوری طرح جذب کرنےکےبعدجزوِبدن بنا کرفکری سطح پرابھاراہے ۔ ہے میرےاندر بسی ہوئی ایک اوردنیا مگر کبھی تم نےاتنا لمبا سفر کیا ہے ؟ ہیرانندسوز نےاپنےمضمون”آنس معین آنےوالی صدی کاشاعر” میں مزیدلکھاہےکہ”مجھےآنس معین کےاندرایک جوالامکھی سلگتاہوادکھائی دیاہے۔آنس معین کی شاعری میں جہاں ذات کی پراسراریت کاعرفان ہے۔وہیں دل گرفتگی کی بھی بھرپورعکاسی ملتی ہے۔اورذاتی زندگی میں پایاجانےوالاانجاناخوف بھی اس کی شاعری پرچھایاہوالگتاہے۔اپنےغموں،محرومیوں،بےچارگیوں،اداسیوں اورتنہائیوں کوغزل کاموثرلہجہ عطاکرکےآنس نےاولین مراحل میں ہی اہل ادب کواپنی طرف متوجہ کرلیاتھا۔وہ اپنی عمرسے کہیں زیادہ عمررسیدہ،تجربےسےکہیں زیادہ تجربہ کاراورقد و قامت سےزیادہ بلندقامت نظرآتاہے۔وہ آنےوالی صدی کاشاعر ہے،وہ شعروسخن میں نیارنگ وآہنگ لےکرآیا اورپائےدارنقش چھوڑگیا “۔ کس قدرحیرت انگیزبات ہےکہ ہندوستان کےقریباًتما م ادبی گروہوں اوردھڑوں سےتعلق رکھنےوالےمختلف الخیال اہل قلم نےآنس معین پرتحقیقی اورتنقیدی کام کوجاری رکھنا ادبی فرض اورقرض جانا۔ ڈاکٹرمناظرعاشق ہرگانوی کےان گنت ادبی روپ ہیں مگرمیرےخیال میں جدیداردو تنقید کےحوالےسےانہیں جومرتبہ اورمقام حاصل ہے،وہ کم لوگوں کونصیب ہوتا ہے ۔ دیکھیے کہ ڈاکٹرمناظرعاشق ہرگانوی کی تنقیدی عینک سے آنس معین کی شاعری کارنگ وآہنگ کیسا نظر آتا ہے؟ وہ لکھتےہیں”۔آنس معین اپنی آوازکی انفرادیت،لہجہ کی شائستگی ، طرزادا کی سبک روی اورعصری حسیت کی کامیاب پیش کش کی وجہ سےنئی اردوغزل کا ایک توانا اورمعتبرنام ہے۔آنس معین اپنی غزلوں میں ایک خاص زبان تراشتےہیں اورنئے استعاروں،تشبیہوں اورنئی علامتوں کےذریعےاپنےخیالات اورمحسوسات کااظہارجداگانہ اندازمیں بڑی خوبصورتی کے ساتھ کرتے ہیں ۔۔ میری قامت سےڈرنہ جا ئیں لوگ میں ہوں سورج ،مجھےدِیا لکھنا اختر الایمان کا تجزیہ ہے”پاکستان کےناقدین اورسخن فہموں نےآنس معین کی دریافت کوادبی تقاضا بلکہ قرض سمجھا اورانصاف کیا، مگرجیساکہ ڈاکٹرانورسدیدنےلکھا کہ آنس معین کی وفات جدیدغزل کی موت ہے۔مجھےاس سےمکمل طورپراتفاق ہے۔آنس معین کےہرہرشعرمیں مفاہیم کےجہان آبا د ہیں۔پوری اردوشاعری میں اپنےتخلیقی معجزات کی بنیاد پرآنس معین بےمثل نظرآتےہیں۔ اتنی کم عمری میں اوراس قدرمحدود وقت میں اردوادب کومالامال کردیناکوئی معمولی با ت نہیں۔یہ آنس معین کی غیر معمولی شاعری اورشخصیت ہی ہےکہ جس نےعلی سردارجعفری کویہ کہنےپرمجبورکردیاکہ”آنس معین کی شاعرانہ عظمت سےکس کافرکوانکارہوسکتا ہے؟ترقی پسنداور غیرترقی پسندادب کی دونوں ہی قوتوں نےابتدا ءہی سےآنس معین کی تخلیقی صلاحیتو ں کوواضح الفا ظ میں سراہااوریہ ایک حقیقت پسند انہ طرزعمل تھا ۔ آنس معین جدیداردوشاعری کی اتنی تواناآواز ہےکہ گردش ایام بھی اس پراثراندازنہیں ہو سکی۔ ایسےشاعرکہاں ہوتے ہیں؟ اورہوتےہیں تو کتنے کہ جوحال اورمستقبل پرمکمل طورپرچھائےہوئےہوں اورآنےوالا ہرعہدان کا ہو ۔ مسلم یونیورسٹی علی گڑھ شعبہ اردوکےاستاد جتنےمعروف ہیں،اس سےکہیں زیادہ ممتاز۔ایک ممتازنقاد،شاعراورمعلم پروفیسرڈاکٹراسدبدایونی ہیں۔ وہ جس قد رپیارے اورخوبصورت انسان ہیں، اتنے ہی اچھےاور پیارے بلکہ خوبصورت نقاد،شاعر اوراستادہیں۔پروفیسرڈاکٹراسدبدایونی لکھتےہیں “آنس معین کے انتقا ل کےبعدجومختصرساگوشہ اوراق میں شائع ہوا،وہ اتناپراثر اورمسحورکن تھاکہ میں نےاس جواں مرگ شاعرکی پچھلی تمام (مطبوعہ )تخلیقا ت کو ایک بارپھرپرانےشماروں میں تلا ش کیااوردیرتک ان کےسحرمیں گرفتاررہا۔آنس معین کی شاعری کو اس تناظر میں سمجھنےکی کوشش ابھی تک نہیں کی گئی، جس کی وہ مستحق اور متقاضی ہے۔آنس معین نےکتاب حیرت وامکان کامطالعہ جس سرعت اور گہرائی سےکیا،وہ بہت کم فنکا روں کا حصہ ہے۔آنس معین کاایک شعرجوبادی النظر میں بہت سادہ معلوم ہوتاہے،خودکشی کےتناظرمیں نہایت تہ دار نظرآتاہے ۔ حیرت سےجویوں میری طرف دیکھ رہے ہو لگتا ہےکبھی تم نےسمندر نہیں دیکھا ۔۔۔۔؟ پروفیسرڈاکٹراسدبدایونی اپنےمضمون “ایک اچھوتی طرز سخن کابانی” میں مزیدلکھتےہیں”آنس معین کی شاعری پرہندوپاک کےمعتبرناقدین اورہم عصرشعراءوادبا ءکےتاثرات کا مجھےعلم ہےمگر بیشترحضرات نےآنس معین کو کسی نہ کسی پیش روسےوابستہ کرنےکی کوشش کی ہے۔شکیب جلالی ،مصطفی زیدی ہوں ، خواہ کیٹس،ارسطو،سقراط یارومی ہو ں، ہر شخص اپنی ایک جداگانہ حیثیت رکھتاہےاوریہ تمام ہستیاں بلاشبہ بلند قامت بھی ہیں۔میں نےآنس معین کوآنس معین ہی کے حوالے سےسمجھنےکی کوشش کی ہےاورمجھےاس کی شاعرانہ شخصیت میں ایک بالکل منفردشاعرنظرآیا۔آنس نےکہا ! چپ رہ کراظہارکیاہےکہہ سکتےتوآنس ایک علاحدہ طرزسخن کاتجھ کوبانی کہتے اس جواں مرگ شاعرکی غزلیہ شاعری کو پڑھنےکےبعدمیں جس نتیجےپرپہنچاہوں،وہ یہ ہےکہ آنس معین واقعی ایک اچھوتی اورنرالی طرزسخن کاموجدیابانی ہے ۔ اظہا راحمد ما ہنا مہ معلم اردولکھنوکےمدیرہونےکےساتھ ساتھ خودبھی ایک صاحب نظرادیب ہیں،انہوں نے1992ءکے خصو صی شمارےیعنی آنس معین نمبرکےادارئیےمیں لکھا”آنس معین پرپاکستان میں (خا ص کران کےسانحہءارتحال کےبعد) بہت کچھ لکھااورشائع کیاگیاہے۔آنس معین کوجہاں کچھ ناقدین ادب نےعہدجدیدکاارسطو،کیٹس،شیکسپیئراورسقراط کہاہے،وہیں کچھ حضرات نےآنس معین کومصطفی زیدی اورشکیب جلالی کےمماثل قراردیاہے۔کچھ ناقدین ادب کوآنس کی شاعری میں میرکاتغزل اورغالب کی گہرائی اورگیرائی دونوں ں ہی نظر آئی ہیں۔جوش اورفیض سےلےکراحمدندیم قاسمی،انورسدیداوروزیر آغاتک سبھی نےآنس کےفکروفن کوسراہا ہے۔آنس معین کےلب و لہجہ سےبڑےبڑےادیب چونکےہیں۔اس کےکلام میں جوگہرائی اوررعنائی اورلب ولہجہ میں جوندرت ہے،وہ اتنےکم عمر شعراءکےکلام میں نہیں ملتی۔آنس معین نےصر ف 27سا ل کی عمرمیں کتا ب زیست کاآخری صفحہ پڑھنےکےلئےخودکشی کرلی۔ہمیں امیدہےآنس کی ادبی قدروقیمت کاتعین کرنے کےلئےہندوستانی اورپاکستانی ناقدین خصوصی توجہ دیں گے۔”۔ آنس معین کی شاعرانہ عظمت سےانکارممکن نہیں۔ آنس کا شمارتوان دیدہ وروں بلکہ جہاں دیدہ دانشوروں اورتخلیق کاروں میں ہوتاہے،جنھوں نےاپنےپورےعہدکومتاثرکیاہے ۔ ہرچندآنس معین کی شخصیت اورشاعری کےحوالےسےہندوستان میں بہت سےتنقیدی مضامین منظرعام پرآئےہیں لیکن مجھے آنس معین کی تفہیم کاعمل مسلسل جاری رہنےکےباوجودصدیوں ختم ہوتا نظرنہیں آتا۔حقیقت یہ ہےکہ پروفیسرڈاکٹراسدبدایونی کےالفاظ میں “موت کوقبول کرنےاوراسےاپنی پسندیدہ شےقرار دینےکارجحا ن ماضی قریب کےشاعرفا نی بدایو نی کےہاں سب سے قوی یابھرپوراندازمیں سامنےآیاہے۔میرتقی میرکاکلام قنوطی اندازیاروئیےکاحامل ہے،مگرآنس معین کےہاں موت کےمعانی اورمفاہیم ان قدیم شعرا سےبالکل مختلف نظر آتےہیں۔” اوربس آنس معین کامنفردلہجہ ہی اس کی پہچان ہے۔ تحریر و تحقیق؛ ڈاکٹر فو ق کریمی، علی گڑھ https://aalmiakhbar.com/archives/107522 = جدید لب و لہجے کاچونکادینے والا شاعر آنس معین،مظہرفریدی = 05/02/2021 0 92 '''ولادت:29.نومبر۔1960۔لاہور= وفات۔5.فروری۔1986.ملتان''' '''جدید لب و لہجے کاچونکادینے والا شاعر''' '''آنس معین''' آنس معین کو جوش ملیح آبادی نے کمسن سقراط اور فیض احمد فیض نے زیرک دانشورقراردیا۔احمد ندیم قاسمی نے کہا میں رشک کرتا ہوں کہ آنس معین جیسے شعر کہہ سکوں۔ڈاکٹروزیرآغا کاکہناتھا کہ وہ چندبرس اورزندہ رہ جاتا تو اس کاادبی مرتبہ کیٹس سے کم نہ ہوتا۔ تحریر و تحقیق :مظہرفریدی پہلی بار دیکھا تو، چشمِ آہو کے طلسم کا اسیر ہو کررہ گیا۔اتنی زندہ آنکھیں،زندگی کی ایسی چمک دمک اورللک بہت کم چہروں پہ سجی آنکھوں میں دیکھی تھی۔۔1993-94 میں لاہورمیں تھا کہ ایک دوست نے کہاکہ ایک دوست کے ہاں جاناہے،چلوگے۔پوچھاکہاں،توجواب دیا کہ “محفلِ مسافر” میں،بھائی یہ محفلِ مسافر کیا ہے؟جواب ملا فخرالدین بلے،جو آنس معین کے والدہیں۔ان کے ہاں ہر مہینے یہ محفل منعقدہوتی ہے۔آنس معین کانام آتے ہی ،رہانہ گیااورچل پڑا۔دعوت عام کےباوجود،وہاں چنیدہ لوگ تھے۔ادبی تنظیم قافلے کی محفل ختم ہوئی تو”فخرالدین بلے صاحب سے گفت گو کی،اورپوچھا کہ “آنس معین”کی آنکھیں بہت کچھ کہتی ہوئی محسوس ہوتی ہیں۔کبھی آپ نے بھی کچھ سنا’ یا’محسوس کیا؟توطرح دے گئے اورفرمایاکہ وہ اپنی بہن سے زیادہ قریب تھا،زیادہ بہت رہے کہ ان سے پوچھ لیں۔ ان سے گفت گوہوئی جوبارآور ثابت نہ ہو سکی۔البتہ کچھ چیزیں ان سے مل گئیں۔آج انہی صفحات کی مددسے کچھ لکھنے کےقابل ہواہوں۔ اس سے پہلے کچھ اپنی گزارشات پیش کروں۔صاحب ِ علم وفن کے خیالات پیش کردوں۔1977 میں شعری دنیامیں قدم رکھنے والاآنس،5فروری 1986ءکواس دنیاکو ہمیشہ کے لیے خیربادکہہ گیا۔وادیٔ ادب کوسوناکرنےوالے نے صرف نو سال شاعری کی۔ <nowiki>*</nowiki> آنس معین کم سِن سقراط ہے۔(شبیرحسن خاں جوش ملیح آبادی، آنس معین نمبر،محفل،ستمبر 1979،لاہور <nowiki>*</nowiki> فیض احمد فیض نے آنس کی شاعری دیکھ کران جانے خدشے کااظہارکیاتھا۔اوربے ساختہ ان کے منہ سے یہ الفاظ نکلےتھے کہ: I am yet to see a more grown up intellectual. 1979،لاہور وہ چھوٹی عمرکابزرگ دانش و رہے،میں نے ایسا زیرک دانش ور،اس عمرمیں نہیں دیکھا۔(فیض احمدفیض، گہراب،گوشہ ٔ آنس معین) <nowiki>*</nowiki> مجھے وہ ننھارومی نظر آتا ہے۔(جابر علی سید، آنس معین نمبر،محفل،ستمبر 1979،لاہور) <nowiki>*</nowiki> آنس نئی سوچوں کاارسطوہے۔(نسیمِ لیہ، آنس معین نمبر،محفل،ستمبر 1979،لاہور) <nowiki>*</nowiki> میں آنس معین کےا شعارپڑھ کردم بخودرہ جاتاہوں اوررشک کرتاہوں کہ اس جیسے شعرکہہ سکوں۔(احمدندیم قاسمی،آوازجرس،ج 2،ش27،لاہور،ص 13) <nowiki>*</nowiki> آنس کی شاعری چونکادینے والی ہے۔(رازسنتوکھ سری، گہراب،گوشہ ٔ آنس معین <nowiki>*</nowiki> آنس کا شکیب اورمصطفےٰ زیدی سے موازنہ ،ادبی غلطی ہوگی۔(انورجمال، گہراب،گوشہ ٔ آنس معین) <nowiki>*</nowiki> اس کے اشعارجدیدشاعری پر اثرات مرتب کر رہے ہیں۔(تنویر صہبائی، گہراب،گوشہ ٔ آنس معین) <nowiki>*</nowiki> آنس کو شکیب اورن م راشد کے حوالے سےسمجھناافسوس ناک ہے۔(محمدفروز شاہ، گہراب،گوشہ ٔ آنس معین ) <nowiki>*</nowiki> مجھے جواں سال آنس کی موت پرشکیب جلالی بہت یاد آیا۔(انورسدید، گہراب،گوشہ ٔ آنس معین) <nowiki>*</nowiki> لہجے کی الگ پہچان کے باعث ،اس کی شاعری زندہ رہے گی۔(عاصی کرنالی، گہراب،گوشہ ٔ آنس معین) <nowiki>*</nowiki> اگروہ چندبرس اور زندہ رہ جاتاتومجھے یقین ہے کہ اس کاادبی مرتبہ کیٹس سے کم نہ ہوتا۔(ڈاکٹر وزیر آغا، آنس معین نمبر،محفل،ستمبر 1979،لاہور) <nowiki>*</nowiki> آنس معین چھوٹی عمرکااتنابڑاشاعرنکلا کہ اس کی قدوقامت کاجائزہ لینے کے لیےگردن اٹھاکردیکھناپڑے تواپنی دستارضرورسنبھالنی پڑتی ہے۔(طفیل ہوشیارپوری،اظہاریہ،آنس معین نمبر،محفل،ستمبر 1979،لاہور) <nowiki>*</nowiki> آنس معین جدیداسلوب ہی کا نہیں بلکہ منفردتوانالہجے کاخوب صورت شاعر تھا۔(مسعود ملک، آنس معین نمبر،محفل،ستمبر 1979،لاہور) <nowiki>*</nowiki> آنس معین نے چھوٹی عمر میں ذات اورکائنات کے اسرارِ و رموزکوسمجھ کراتنے رنگوں میں بیان کیاہے کہ حیرت ہوتی ہے۔(بیدارسرمدی، گہراب، گوشہ ٔ آنس معین) <nowiki>*</nowiki> اسے زندگی حرف ناتمام کی صورت نظر آئی اوراس نے اپنے ادھورے پن کادکھ اپنی موت سے ختم کر لیا۔(مقصودزاہدی، گہراب،گوشہ ٔ آنس معین <nowiki>*</nowiki> آنس نے اپنے اندر بسی ہوئی لامتناہی دنیاکاسفریونہی نہیں بلکہ بہ تقاضائے جستجواختیارکیااوراس سفرکے دوران کبھی وہ وجودی مناظر سے ماوراء ہوکرچلااورکبھی قلزمِ روح میں غوطہ زن ہوا۔(فخرالدین بلے،گہراب،گوشہ ٔ آنس معین) <nowiki>*</nowiki> آنس معین کی کتابِ شعر بجنسہٖ ایک سمند رہے جس کاہرورق ایک موجِ لغت اورگنجینۂ معنی ہے۔وہ اس حیرت کدے تک بہت کم وقت میں پہنچا،جس کی مسافت طے کرتے ہوئے گیانیوں کو صدیاں لگ جاتی ہیں۔(پروفیسرانورجمال، آنس معین نمبر،محفل،ستمبر 1979،لاہور) <nowiki>*</nowiki> آنس معین کاہرشعری اظہاربھرپور،ایسامکمل اورایسا spontaneous ہے کہ اسے سوائے ایک تخلیقی معجزے کے کچھ اورنہیں کہاجاسکتا۔اس کے قطعی منفرداور چونکا دینے والے لہجے میں ایسے اشعارملتے ہیں کہ ان میں سے ایک شعر بھی کوئی کہہ پائی تو اس کاسر فخر سے بلندہوجائے۔(اسلم انصاری،آنس معین نمبر، محفل،ایضاً، ص11) <nowiki>*</nowiki> ڈاکٹرخورشیدرضوی نے اس خوف کااظہارکیا کہ آنس معین کے اندر ایک جوالا مکھی سلگ رہاہے۔جو خدانہ کرے کہیں اسے بھسم کر دے۔ (محفل،ایضا!،ص35) <nowiki>*</nowiki> پروفیسر غلام جیلانی اصغر کے خیال میں لمحہ آنس معین کوقید کیے ہوئے تھا اوروہ اس قیدسےنکلنے کے لیے بے تاب ومضطرب تھا۔ (آنس معین نمبر،محفل،ایضا!،ص35) “توڑاجو توآئینہ تمثال دارتھا”،آنس آئینہ خانۂ دنیامیں ایک ایسی بے چین روح تھی،جس کے لیے زمان ومکاں کی وسعتیں بے معنی تھیں۔وہ عرفانِ ذات کی اس سرحدپرتھا،جہاں تک پہنچتے پہنچتے سانس اکھڑجاتی ہے،گیانیوں کااگیان حرف غلط ہوجاتاہے۔روایت ہے کہ بوعلی قلندرنے بارہ(12) سال پانی میں کھڑے ہوکر عبادت کی ،غیب سے نداآئی ،میرے بندے کیاچاہتاہے۔جواب دیا”علی”سناہے تمام عبادت مٹی ہو گئی۔لیکن سیدآنس معین بلے،خانوادۂ چشتیہ کاچشم وچراغ تھا۔ اس آئینہ خانہ میں اسے کیاکچھ نظر آیا،اوروہ کون حالات تھے کہ زیست نے ممات کالبادہ پہن لیا۔اس سوال کوتومیں حل نہیں کرسکتا۔اس کاکچھ جواب دے سکتے تھے تو ان کے والد،والدہ یابہن بھائی تھے۔جن کے سامنے اس کی تمام زندگی تھی۔آنس معین کچھ بھی تھا یانہیں تھا مگر”آنس”ضرور تھا۔ہم لوگ نہ جانے کیوں دوسروں کے نام دے کرخوش ہوتے ہیں۔ ان آرامیں سے جو کچھ سمجھ میں آتاہے،وہ کم سِن سقراط ہو،یاننھارومی ہو،نئی سوچوں کاارسطوہویاچھوٹی عمرکابزرگ دانش ورہو ،وہ ایک ایسا عبقری تھا کہ وقت کی طنابیں اس کے سامنے ہیچ تھیں۔اسرارِ رموز کاایساپارکھ کہ عقل وخرد بے بس نظر آتے ہیں۔ورنہ اس عمر کاایسا شاعر آج تک کسی نے دیکھاہے؟یہ خوبی غالب میں تھی کہ اس کاپہلادیوان “گلِ رعنا”جب شائع ہوا تو غالباً ‘غالب’کی عمر 21 سال تھی۔آنس کے مجموعے کاانتظارکرتے انکھیں ترس گئیں۔خداجانے کب شائع ہو یا ہوگا کہ نہیں؟ آنس پرلکھے گئے مضامین میں سے سب سے بہترمضمون ‘فخرالدین بلے’کاہے۔اس کا مطلب ہے کہ انھیں آنس کے بارے میں بہت کچھ معلوم تھا۔لیکن “عشقکی ایسی جست”شاید ان کے وہم وگماں میں نہ تھی۔ نہ تھی زمیں میں وسعت مری نظرجیسی بدن تھکابھی نہیں اور سفرتمام ہوا انھوں نے آنس معین کے ایسےخیالات کوشاعرکاذہنِ رساخیال کیا۔کم سن سقراط ،جیسے الفاظ سن کرخوش ہوئے۔چھوٹی عمرکابزرگ دانش ور سمجھتے رہے۔ننھارومی اورنئی سوچوں کے ارسطو کو سمجھنے کی کوشش نہ کی۔وہ جوالا مکھی جو اس کے شعور و لاشعور میں پک رہاتھا۔ اسے کسی ہم دمِ نرینہ کی تلاش تھی،جونہ ملا۔وہ کم گودل میں ہزاروں اندیشے،ارماں اورراز لیے چلتابنا۔ہم سب منہ دیکھتے رہ گئے۔ فخرالدین بلے نے بھی اپنے مقالے کو مغربی مفکرین کے حوالہ جات سے بھردیاہے۔ دوسرے تصوف کے حوالہ جات اوران سے آنس معین کے اشعار کاتطابق، بعض اوقات سوچنے پر مجبور کردیتاہے؟ اس میں کوئی شک نہیں کہ گھرمیں تصوف پر کتابوں کاوافر ذخیرہ موجود رہاہوگا۔جس کا مطالعہ آنس نے دل جمعی سے کیا ہوگا۔لیکن زندگی کاآخری عمل تصوف کی تعلیمات،ذہن عجب مخمصے کاشکارہوجاتاہے؟یاپھر آنس نے منصور بننے کاسوچا اورخودہی فیصلہ صادر کر دیا؟اس کے علاوہ کیاکہاجاسکتاہے؟آنس کے بعض افکارنہ صرف چونکادیتے ہیں بکہو اندرسے ہلا دیتے ہیں۔چوں کہ ہمارے سامنے چندچیزیں ہیں جن کی بنیادپرگفت گوہورہی ہے۔اس لیے کوئی بات تیقن سے نہیں کہی جاسکتی۔لیکن چند نظمیں یا نظموں کے ٹکڑے ایسےضرورہیں جن میں اس کی روح کی پرواز کون ومکاں کی حدیں پھلانگ گئی ہے۔اوروہ “راز درونِ مے خانہ” کا واقف نظر آتاہے۔ آنس کی شاعری کو سامنے رکھ کر اس کی شعری جہات اورشخصیت کوسمجھنے کی کوشش کرتے ہیں۔بقول شبیرحسین جعفری آنس کی زندگی کاپہلاشعر یہ تھا: آخرکو روح توڑ ہی دے گی حصارِ جسم کب تک اسیرخوش بو رہے گی گلاب میں تحّیر کی وہ دنیا،جسے تسخیرکرنے میں زمانہ لگتاہے،یہاں پہلے ہی شعرکے انداز سے ظاہر وباہ رہے۔آنس نے شاعری کی ابتدا وہاں سے کی جہاں اکثر شعرا کے دیوان ختم ہوجاتے ہیں۔ایسی اڑان کا یہ اختتام،مجھے کچھ حیرت نہیں ہوئی۔کیوں کہ جب غنچہ پھول بنا،اس کے مصھف سے نہ صرف حسن کے جلوے افروزاں ہوئے بلکہ اس کی روح(خوش بوپھول کی روح ہوتی ہے)آب وگل کی اس دنیاکومہکانے پرمصر ہوتی ہے۔اسے اس حقیقت کاادراک ہوتاہے کہ یہ عمل اسے ایک ایسی وادی میں لے جائے گا،جووادیٔ عدم ہے۔لیکن یہ اس کی فطرت ہے اور فطرت تبدیل ہونا تقریباًناممکن ہوتاہے۔ لہٰذا آنس بھی اپنی روح کو کائناتی تناظر میں قربان کرنے کی جلدی میں تھا۔اس لیے جلد ہی وادی ایک ایسی دنیاکی طرف روانہ ہو گیا۔جس کے اسرارِو رموز سے ہم قریباً غافل ہیں۔فنی اعتبارسے دیکھ جائے تو آنس پہلے مصرع میں اپنی بات کہہ چکاہے۔لیکن شعری پیکر کی مجبوری نے اسے مجبورکردیا اوراس نے یہ تلازمہ تراشا کہ جیسے خوش بو ‘پابند نہیں رہ سکتی’اسی طرح روح کو مقیدرکھناناممکن ہے۔ اب آنس کاکلام ترتیب میں نہیں ،کہ کون سی غزل کب کہی گئی اب جوبھی گزارشات ہوں گی،مختلف غزلوں کے تناظر میں ہوں گی۔تاوقتِ کہ ان کاکلام تاریخوار مرتب ہوکرسامنے آجائے۔آنس نے جب دیدۂ بینا واکیے توعالمِ حیرت سامنے تھا۔تمام عالم اسے “بازیچۂ اطفال”نظر آیا۔تووہ کہہ اٹھا: جیون کودکھ،دکھ کوآگ اورآگ کوپانی کہتے بچے لیکن سوئے ہوئے تھے،کس سے کہانی کہتے چوں کہ ” وا کر دیے ہیں، شوق نے، بندِ نقابِ حسن “آنس نے آئینہ خانۂ حیرت میں جب نگاہ کی تو اسے کئی رنگ اورانگ نظر آئے۔اب جو اس کے دل پر شگاف ہوئے تھے ان میں سب کو شامل کرنے کی لگن میں ،دنیا کی طرف متوجہ ہوتاہے۔لیکن اسے دنیامحوِ خواب اور مدہوش نظر آئی۔ ہے سنگ پر براتِ معاشِ جنونِ عشق یعنی ہنوز منّتِ طفلاں اٹھائیے اسداللہ خاں غالب آنس کاانداز اتنا نیا اور اچھوتا ہونے کے ساتھ ساتھ روایت کو بھی اس طرح اخذ کرتاہے کہ شعربالکل نیا معلوم ہوتاہے۔گھرمیں علوم وفنون کا ایک سرمایہ موجود تھا۔آنس نے اس علم وفن کو حرزِ جاں کر لیا۔اسے بدن کی کٹھالی سے گزارکرایساکندن کیاکہ فارس اوراردو زبان وادب کاعطرکشیدکرکے رکھ دیا۔لیکن اس خیال میں بھی آنس شامل ہوا توچیزے دگر بن گیا۔لیکن آنس کو اس پربھی افسوس ہوا۔ تیرالہجہ اپنایااب ،دل میں حسرت سی ہے اپنی کوئی بات کبھی تواپنی زبانی کہتے جولوگ لہجہ بدلنے کومعمولی سی چیز یافن سمجھتے ہیں۔ان کےلیےسوچنے کامقام ہے کہ لہجہ بدلنے سے سوچ اور پھرلاشعوری طورپرجو فرق پڑتا ہے وہ اہلِ علم جانتے ہیں۔آنس کوخودبھی اس بات کاادراک تھاکہ وہ ایک نئے طرز کے اسلوبِ شاعری کو رواج دے رہاہے۔اس نے زندگی،زمان ومکاں اورانسانی روبط کی سائیکی کو اس آسانی سے اشعارمیں بیان کیاہے کہ حیرت ہوتی ہے۔اس عمر میں زنگی کاایساانوکھا اظہار، سوائے عطائے ربی کے علاوہ کیاکہاجاسکتاہے۔عملی زندگی میں وہ ادب کاطالب نہیں تھا۔وہ ایک بینکرتھا،لیکن اشعارمیں ایسی باریک باتوں کااس سہولت سے اظہاریہ ظاہرکرتاہے کہ جہاں ظاہری علم نے اس کی رہنمائی کی،وہیں باطنی علم کے خزانوں سے بھی اسے وافرحصہ ملاتھا۔ چپ رہ کراظہارکیاہے،کہہ سکتے توآنس ایک علیحٰدہ طرزسخن کاتجھ کوبانی کہتے جس معاشرے میں اسے رہنے اوردیکھنے کاموقع ملاتھا۔وہ اس معاشرے کاکھوکھلاپن،تصنع، دکھاوا،ریاکاری، فریب،جھوٹ اورمنافقت سے بدظن تھا۔اس کی روح جو خوش بو تھی،اس تعفن زدہ ماحول میں گھٹ کررہ گئی۔ممکن ہے وہ کچھ اوردن زندہ رہ جاتا،لیکن ظاہروباطن کے تضادات اور لوگوں کے رویوں نے اسے وقت سے پہلے آخری فیصلہ کرنے پرمجبورکردیا تھا۔تعلقات کوبھی،ریا سمجھتاتھا۔اس لیےکہ: ہوجائے گی جب تم سے، شناسائی ذرااور بڑھ جائے گی شایدمری تنہائی ذرااور کیوں کھل گئے لوگوں پہ مری ذات کے اسرار اے کاش کہ ہوتی مری گہرائی ذرا اور پھرہاتھ پہ زخموں کے نشاں گن نہ سکوگے یہ الجھی ہوئی ڈورجوسلجھائی ذرا اور اب وہ معاشرے کے ان زخم خوردہ حسوں کو سدھارنہ اورسہلاناچاہتاہے۔لیکن لوگ اسے ناسور ماننے کوتیانہیں ہیں۔اس لیے “وہ الجھی ہوئی ڈورکوباوجوداس کے کہ سلجھاناچاہتاہے،نہیں سلجھاسکتا”۔اس کربِ مسلسل نے شکستِ ذات میں کلیدی کرداراداکیا۔اس لیے وہ کہہ اٹھتاہے۔ میرے ہاتھوں پہ زخموں کی تعداد تمھارے تصور سے زیادہ ہوگی۔ پتھرہیں سبھی لوگ ،کریں بات توکس سے؟ اس شہرِ خموشاں میں صدادیں توکسے دیں؟ ہے کون کہ جوخودکوہی جلتاہوادیکھے؟ سب ہاتھ ہیں کاغذکے، دیادیں توکسے دیں؟ سب لوگ سوالی ہیں سبھی جسم برہنہ! اورپاس ہے بس ایک ردادیں توکسے دیں؟ جب ہاتھ ہی کٹ جائیں،توتھامے گابھلاکون؟ یہ سوچ رہے ہیں کہ عصادیں توکسے دیں؟ بازارمیں خوش بوکے خریدارکہاں ہیں؟ یہ پھول ہیں بے رنگ بتادیں توکسے دیں؟ آپ نے دیکھا،”پتھردل”لوگ ہیں یاپھر”شہرِ خموشاں “ہے۔اس میں صدادینا،نقارخانے میں طوطی کی آوازتو ثابت ہوسکتاہے۔کیوں کہ حقیقت کاسامناکرنے کی ہمت وجرأت مفقود ہے۔اس کے لیے’شاہیں کاتجسس اورچیتے کاجگر’،چاہیے۔اپنی زات کاسامناکرنے کادیوانہ پن درکا رہے۔”سرِ بازارمی رقصم”کالافانی حوصلہ ساتھ ہو۔کیوں کہ اسے جوذمہ داری سونپی جارہی ہے۔اس کے لیے اسے اپنے وجودکوکٹھالی سے گزارکرکندن کرناپرتاہے۔خودکوجلتاہوادیکھنے کاحوصلہ کس مین اورکتنا ہے۔یہ زبانی نہیں عملی قدم اٹھانے کے بعد دیکھناہوگا۔کیوں کہ ہجومِ خلقت میں کوئی تو جو آگے بڑھ کے بِیڑااٹھالے۔وجہ بھی خودہی بیان کردی ہے”سب ہاتھ ہیں کاغذ کے دیادیں توکسے دیں”۔بے کلی اوربڑھ جاتی ہے۔روح کی پھڑپھڑا ہٹ اور بے خودکیے دیتی ہے۔ آنس تم بھی سامنے رکھ کرآئینہ زورسے اک آواز لگاؤ ،لوٹ آؤ! آنس اپنے اندرسمٹ جاتاہے۔اسے چاروں اوراندھیرانظر آتاہے۔ایک گہرااعصاب شکن سکوت،روح کاسناٹا،جواسے بےکل کیے دیتاہے۔ باہر بھی اب اندر جیسا سناٹا ہے دریا کے اس پار بھی گہرا سناٹا ہے کس سے بولوں ،یہ تواک صحرا ہے جہاں پر میں ہوں یا پھر گونگا بہرا سناٹا ہے محوِ خواب ہیں ساری دیکھنے والی آنکھیں جاگنے والا بس اک اندھا سناٹا ہے ڈ رناہے توانجانی آوا ز سے ڈ ر نا یہ تو آنس دیکھا بھالا سناٹا ہے آنس معین کی شاعری معاشرتی رویوں پرنشترتوچلاتی ہے۔اوران ناسوروں کاعلاج بھی چاہتاہے۔لیکن گنگے ،بہرے لوگوں میں وہ کسسے کہے۔اک طرف شورِشر انگیزہے۔جس سے سناٹابھی سہم گیاہے۔اس پر ستم یہ کہ جودیدۂ بینا ہیں،وہ خوابِ خرگوش میں مدہوش ہیں۔آنس کی شاعری قنوطی نہیں ہے۔ اس کے اشعار زندگی کی للک سے معمورہیں۔آنس بارہا زیست کی طرف پلٹتااور لپکتاہے۔ کہ یہ سناٹاکوئی نئی چیز نہیں۔یہ تواب ہمارے ماحول کا حصہ ہے۔لہٰذااس سے ڈرنے کی ضرورت نہیں ہے۔ہاں ایک بات خوف وخطرسے خالی نہیں ہے کہ”کوئی انجانی آواز”جو محبت کالبادہ اوڑھ کرنفرتوں کے بیج بو دے۔اس سے احتیاط لازم ہے۔ مایوسیاں آنس پر سوارنہیں ہوتیں،پرآنس انتہائی محتاط شاہ شوا رہے۔وہ وقتی فتح پریقین نہیں رکھتا۔اسے دائمی فتح سے پیا رہے۔لیکن چاروں اور”اندھاسناٹا”ہونے کی وجہ سے خود میں سمٹ کررہ جاتاہے۔اسے کہیں سے کمک نہیں ملتی۔اندرکی روشنی اسے بار بار راستہ دیتی ہے۔ بدن کی اندھی گلی توجائے امان ٹھہری میں اپنے اندرکی روشنی سے ڈراہواہوں نہ جانے باہربھی کتنے آسیب منتظرہوں ابھی بس اندرکے آدمی سے ڈراہواہوں اب اماں ملی توکہاں ملی “اندھے سناٹے” سے بدن کی “اندھی گلی”میں،باطن جگ مگ تھا،اب گھپ اندھیرے سے ،انسان جب اچانک چکا چوندروشنی میں آتاہے تو اس کی آنکھیں خیرہ ہوجاتی ہیں۔باہر آسیب زدہ ماحول کاحول،اس قدرشدید تھا کہ اسے روشنی سے بھی ڈر لگنے لگتاہے۔اوروہ اپنے آپ کواجنبی لگنے لگتاہے۔وہ اپنے آپ سے ڈر جاتاہے۔ حالاں کہ ‘وہ تواندرکی روشنی’ تھی ،جواسے جادہ منزل تک جانے کاراستہ سُجارہی تھی۔یہیں آنس کو کسی ہم دمِ نرینہ کی کمی کااحساس شدت سے ہوتاہے۔ اک آشنائے رازہے حیرت سے وہ بھی گنگ اک آئینہ ہے وہ بھی مجسم سوال ہے اب اک آشناتو ہے!لیکن وہ خود ورطۂ حیرت میں ہے۔اسے آنس کی وجود سے خوف محسوس ہونے لگتاہے۔وہ آنس کی اندرکی روشنی کوسمجھ نہیں پاتا۔اور مجسم سوال بن جاتاہے۔ادھر تحیرکی جستجو نے آنس کو خودبھی”مجسم سوال”بنا رکھاہے۔کیوں کہ آئینہ تو منعکس کرنے ولا ایک آلہ ہے۔اور آئینے کی سامنے “آنس”، یہ سوال اس کے چہرے پربھی ہے۔ جھیلوں کی طرح سب کے ہی چہروں پہ ہے سکوت کتنا یہاں پہ کون ہے گہرا نہیں کھلا ! وہ پھر زندگی کی طرف لوٹتا ہے۔”لیکن” جیسے اک طوفاں سے پہلے کی خاموشی”اندرکی دنیا میں ہل چل مچی ہے۔اندیشوں کے اژدر پھنکار رہے ہیں۔سفینۂ دل میں تلاطم بپاہے۔لیکن کسی کوبھی دیکھ کر محسوس نہیں ہوتاکہ کچھ ہونے ولاہے۔یاتوخوف نے سکتہ کردیاہے یاپھروہ سب بے خبرہیں۔آنس تھک کے بیٹھ جاتاہے۔ دوست دشمن کی پہچان نہیں ہوتی۔ ایک چہرہ نگاہوں کے دس زاویے لوگ شیشہ گری کی دکاں ہو گئے احمدندیم قاسمی نے کہاتھا کہ: ہر آدمی میں ہوتے ہیں دس بیس آدمی جس آدمی کودیکھنا سوباردیکھنا لیکن آنس کاانداز بیاں نہ صرف منفرد ہے بل کہ نئے خیال کومہمیز بھی لگاتاہے۔کس کس زاویے سے دیکھیں۔ہرلمحہ بدلتے چہرے،بدلتے رویے ،اعصاب شل کیے دیتے ہیں۔اب آنس کی پریشانی شروع ہوتی ہے،یہ انساں ہیں یا”شیشہ گری کی دکاں”ہیں۔ کچھ دیر میرے ساتھ تماشا بنے مگر پھرتم بھی مل گئے تھے تماشائیوں کے ساتھ اب بات”تم” تک آگئی ہے۔تم میں بھی ہو سکتاہوں،آپ بھی،اور’تم’وہ بھی ہوسکتاہے۔جواردو ادب کا’تم’ہے۔اب” تماشا”بنناکون ساآساں کام ہے؟اور ساتھ دینا،دنیاکامشکل ترین مرحلہ،جہاں اعصاب چٹک جاتے ہیں،رگیں ٹوٹنے لگتی ہیں۔اس لیے تو بھرے بازارمیں،تماشا بناکے ،خود تماشائیوں میں شامل ہو گئے۔ جاگ اٹھتے ہیں کتنے اندیشے ایک مٹی کا گھر بنانے سے من کی وحشت توکم نہیں ہوتی د ر و دیوا ر کے سجانے سے جب فضاؤں سے ربط بڑھتاہے ٹوٹ جاتاہے آشیانے سے اب یہ کیوں اورکیسے ہوا؟اندیشوں نے طوفانِ بلاخیز کی شکل کب اورکیوں اختیارکی؟جواب بھی خود دیا ہے” ایک مٹی کاگھربنانے سے” ۔اس کاایک پہلو یہ بھی ہے۔جب اس فانی دنیامیں انسان گھربناتاہے۔تواس میں دنیاکی امنگ جاگ اٹھتی ہے۔پھر گھرانہ شروع ہوتاہے۔اہل و عیال بنتے ہیں۔راستے ،رشتوں میں بدلنے لگتے ہیں۔موت کاخوف جاگزیں ہوتاہے۔اندیشے سر ابھارتے ہیں۔لیکن جو شخص اس دنیا کو ایک سنہری پنجرہ سمجھتاہو؟وہ اس میں گم نہیں ہوتا۔گھرسجانے سے “من کی وحشت “کم نہیں ہوتی۔جو آزاد فضاؤں کے طائر ہیں۔انھیں آزاد فضا ہی راس آتی ہے۔وہ زیادہ دیر اس قید کوبرداشت نہیں کرتے۔اور ان دیکھی، ان سنی دنیاؤں کی لگن انھیں بے خودکرتی ہے،تو وہ خواجہ غلام فریداحمت اللہ علیہ کے الفاظ”دنیاکوں چونچی لاڑ آ”کے مصداق اڑ جاتے ہیں۔پھرانھیں اس کاغم نہیں ہوتا کہ آشیاں تھا یا نہ تھا۔ان کا دنیاسے تعلق واجبی سارہ جاتاہے۔خلق سے بے گانگی انھیں فطرت کے حسن کی طرف متوجہ کرتی ہے۔لیکن فخرِانسانیت یہاں بھی آڑے آتاہے۔آنس عالمِ ناسوت کے حسن کے پاس جاتاہے۔حسن کیاہے؟علامہ محمد اقبال کی نظم”حقیقتِ حسن”سے پوچھتے ہیں۔ خداسے اک روز یہ حسن نے سوال کیا جہاں میں کیوں نہ مجھے تو نے لازوال کیا اسے جواب ملا: شبِ درازِعدم کافسانہ ہے دنیا یہاں سے حسن کی سوگواری شروع ہوتی ہے۔مجیدامجد نے نظم”حسن” میں حسن کے عجب تیور بیان کیے ہیں۔ جمالِ گل ؟نہیں،بے وجہ ہنس پڑاہوں میں نسیمِ صبح ؟نہیں،سانس لے رہا ہوں میں یہ عشق توہے اک احساسِ بے خودانہ مرا یہ زندگی توہے اک جذبِ والہانہ مرا ظہورِکون ومکاں کا سبب!فقط میں ہوں نظامِ سلسلۂ روزوشب !فقط میں ہوں آنس نے ایک اورزاویہ واکیاہے۔ایک اورپہلوسے دیکھاہے۔ گیاتھامانگنے خوش بو، مَیں پھول سے لیکن پھٹے لباس میں، وہ بھی، گدالگامجھ کو آنِؔس معین نے’پھٹے لباس’میں دیکھا۔اب آنس توشاہ کارِ حسن سے اس کا وہ حصہ، جو وہ پوری دنیامیں، بلا تمیز تقسیم کرتاہے،فیض اٹھانا چاہا۔لیکن جب آنس نے چشمِ بصیرت سے دیکھا تو وہ توخود کسی درکے سامنے کاسہ لیس تھا۔اشرفِ مخلوق کووہ مظلوم اورمجبوردکھائی دیا۔آنس کی غیرت نے گوارانہ کیا،وہ لوٹ آیا۔ ہمارے حسنِ طلب کولوگ کیاجانیں شبِ سیاہ میں جگنو اک استعارہ ہے اترے والی ہے آنس تھکان آنکھوں کی بہت بڑا ہے افق اور ایک تارہ ہے جو فرد ایک جگنو کوشبِ سیاہ میں روشنی کااستعارہ کہہ کر،اس کو امید کاپیام برسمجھتاہے۔یقیناً عام لوگ اس کے ‘حسنِ طلب’ کوسمجھنے سے عاری ہوسکتے ہیں۔ اور “لکڑی جل کوئلہ بھئی اور کوئلہ جل بھیو راکھ”( لکڑی جل کر کوئلہ بنی اور کوئلے ہو گئے راکھ)۔اب ایک تارہ۔صرف ایک چنگاری اس خاکستر میں ہے۔تاحدِ فریبِ نظر افق کی پہنائیاں ہیں۔لیکن ایکتارہ ہے جوٹمٹماتاہے۔اب چہرےپرتھکن کے آثار نمایاں ہو چلے ہیں۔انکھوں میں نینس اترتی ہوئی محسوس ہوتی ہے۔ ہے صبح کے باطن میں وہی شب کی سیاہی یہ صبح کا منظر اسی منظر سے اٹھاہے اک چیخ سے مجروح نہ ہوگی یہ خموشی طوفاں کبھی جھیل میں کنکر سے اٹھاہے “یہ داغ داغ اجالا،یہ شب گزیدہ سحر”ایساکیوں ہوا۔اس کاجواب بھی آنس نے دیاہے کہ ‘یہ منظر اسی منظر سے اٹھاہے’۔صبح کاانتظارکرنے والو،تم نے فقطِ انتظارِ سحر کیاہے!لیکن اسے اجالنے کاکوئی عمل۔۔۔!تو صبح کے باطن میں بھی شب کی سیاہی درآئی ہے۔اورآنس پکار پکار کے کہہ رہاہے۔تمھیں بارہا چلاچلاکرخبردار کیا گیاتھا۔ لیکن : کشتی طوفاں کی طرف بڑھتی رہی میں پکارتارہاتیزہواکے شورمیں لیکن یہ چیخ گشتِ باز ثابت ہوئی اورجیسے ایک کنکرسے کبھی جھیل میں تلاطم پیدانہیں ہوتا،میری آوازبھی اک گونج بن کررہ گئی۔اوراب: جیسے حاصل ہوصرف لاحاسل خواب ،تعبیرِ خواب سے نکلے اک غلط فیصلہ کیالیکن عالمِ اضطراب سے، نکلے کیاعجب ایک دوسراآنس! ذات کے احتساب سے نکلے حاصل کچھ نہیں۔لاحاصلی کوخوف آشیاں میں آبساہے۔اس پر بھی آنس نے اطمینان کر لیا۔اورمایوسی کوطاری نہیں ہونے دیا۔لیکن چاروں اوراک مجرم خاموشی نے اسے پھرسے معبدِ ذات میں قیدہونے پر مجبورکردیا۔ ذراتوکم ہوئیں تنہائیاں پرندے کی اب اک خوف بھی اس آشیاں میں رہتاہے محبسِ ذات سے طاہرِ روح نالاں ہے۔اس لیے ‘خوف’سے بھی امید کشیدکرلیتی ہے۔کم ازکم تنہائی کے عذاب سے چھوٹے۔اب اس کاہم نشیں اک خوف بھی ہے۔آنس کی شاعری میں بارہا، زندگی کی ہماہمی کی طرف لوٹنے کاذک رہے۔اب یاس سے آس کا پیداہونا کوئی آسان عمل نہیں،نہ ہی مذاق ہے۔ شاعر اس پربھی راضی ہے،فیصلہ چاہے درست ہویا غلط لیکن”عالمِ اضطراب سے نکلے”یہ روز کی کش مکش، گومگو،’ہے ،نہیں ہے’ کی تلوار،کم سے کم اس سے تونجات ملی۔ آنس پھر ہمکتی زندگی کی طرف لپکتاہے۔ممکن ہے، اس دوران میں احتسابِ ذات کے عمل سے ،ایک دوسراآنس،سامنے آئے۔ایسے مثبت رویے رکھنے والاشاعر قنوطی یا موجودیت(Existentialismعام طورپراسے وجودیت لکھاجاتاہے) پرست نہیں ہوسکتا۔آنس میں سادیت نام کونہیں ہے۔وہ اس دنیاکو ایک ایسی کائنات کے تناظر میں دریافت کرنا چاہتاہے۔ ہے میرے اندر بسی ہوئی ہے اک اور دنیا مگر تم نے کبھی اتنا لمبا سفر کیا ہے؟ یہ” تو” کوئی اورنہیں ہے۔یہ ‘میں’اور’تو’ہیں۔یہ معاشرہ ہے۔جواقداروروایات،آداب واخلاق سے خالی ہوتاجارہاہے۔جہاں نفس پرستی ہی زندگی ہے۔جہاں خودپرستی ہی روشنی ہے۔جہاں خودنمائی ہی سب خوشی ہے۔ایسے میں آنس کیوں نہ کہے کہ کیاتم نے کسی حضرت انسان کوسمجھنے کی کوشش کی ہے۔خبثِ ذات سے نکلنے سےخوف،اور تعفن کے پھیلنے کے احساس نے،ہرکسی کو دھوکے میں مبتلاکررکھاہے۔اورکوئی بھی تو نہیں بولتاکہ:”بادشاہ سلامت آپ کےجسم پر لباس نہیں ہے۔جو بولے،وہ ولدالحرام ٹھہرے یاپھرگردن زدنی ہو۔تاوقتِ کہ ایک بچہ بول پڑتاہے۔بس پھر کیا تھا، سرگوشیان، چہ مگوئیاں جنم لیتی ہیں۔بادشاہ سلامت سوچنے پر مجبورہوجاتاہے۔بچہ جھوٹ کیوں بولےگا؟ ع کبھی تو بچہ صلیب جتنا بڑا بھی ہوگا اب آنس کو شدید قحط الرجال کاسامنا ہے۔وہ بچہ کہاں سے لائے؟لیکن اسے اس بات کااحساس ہے اس لیے توکہہ اٹھتاہے” کبھی توبچہ صلیب جتنابڑابھی ہوگا”۔ لیکن مایوس اب بھی نہیں ہے۔ اک سردشام آئے گی تپتی سحرکے بعد لاحاصلی کادکھ بھی ہے لمبے سفرکے بعد اک دائرے میں گھومتی رہتی ہیں سب رتیں ویرانیاں شجرپہ اگیں گی ثمرکے بعد رہتاہوں جس زمیں پہ وہی اوڑھ لوں گامیں جائے اماں اک اوربھی ہوتی ہے گھرکے بعد اسے امیدہے کہ اب بھی ظلم تادیر طلم نہیں رہ سکتا۔یہ جھلسادینے والی دھوپ،یہ جلادینے والی “تپتی سحر”زیادہ دیررہنے والی نہیں ہے۔اس کی سانسیں اکھڑ چکی ہیں۔اگرچہ لوگ ایک طویل جدوجہدکے بعد تھک چکے ہیں،’لاحاصلی کے سنپولیے بھی لپٹے ہوئے ہیں۔لیکن اسے پھر بھی امید ہے۔کرہ اپنادائروی چکر مکمل کرنے والاہے۔اب درختوں پر شجر آئے گا۔اس کے بعد ویرانیوں کی باری ہوسکتی ہے۔لیکن میں مایوس نہیں ہوں اورنہ ہی گھر کے ہونے نہ ہونے کاغم ہے۔ کیوں کہ” جائے اماں اک اوربھی ہوتی ہے گھرکے بعد”۔دل کی گہرائیوں سے پھر ایک کرن پھوٹتی ہے۔ تھامے ہوئے گرتی ہوئی دیوارکواب تک شایدمرے ہاتھوں کے سوااوربھی کچھ ہے میں اکیلانہیں ہوں یہ’گرتی ہوئی دیوار’ صرف میرے تھامنے سے نہیں رکی،کوئی اوربھی ہے۔جو مرے ساتھ ہے۔عرفانِ ذات آنس کو الہامی طورپر مدد کرتا ہے۔اسے نچلانہیں بیٹھنے دیتا۔اندرکی روشنی اسے زعمِ ذات میں مبتلانہیں ہونے دیتی۔اسے اپنی کم زوریوں کابھی علم ہے۔اوراپنی انتہاؤں کوبھی جانتا ہے۔وہ صرف معاشرے کے رِستے ناسوروں پرنشترنہیں چلاتا بل کہ اپنامحاسب بھی آپ ہے۔اس لیے خوش فہمی میں مبتلاہونے کی بجائے یا نمائشِ ذات کی بجائے ،وہ واضح کرتاہے”کوئی او رہے،جس نے دیوارکوبھی تھاماہواہے اورمجھے حوصلہ بھی دے رکھاہے۔ ذرا سا کھول کے دیکھو تو گھر کا دروازہ یہ کوئی اور ہی دستک ہے اب ہوا کب ہے اسے ملے ہو مگر جانتے کہاں ہو تم خود اپنے آپ پہ آنس ابھی کھلا کب ہے آنِؔس زمیں کی دھڑکن کومحسوس کرنےوالاحساس فن کا رہے۔فسق فساد نےاوربغض ونفاق نےبدامنی کے طوفاں برپاکررکھے ہیں۔اعتمادویقیں کی دیواریں ڈھے چکی ہیں۔لوگ اپنی اپنی جگہ دبکےہوئے ہیں۔آنس اچانک ایک آوازسنتا ہے۔وہ کہہ اٹھتاہے کہ ابیہ تیزہوایاطوفان باد وباراں نہیں ہے۔یہ کوئی اورآوازہے۔ “دستک”کی آواز شایدیہ کوئی پیم برہو؟کوئی خوش خبری لایاہو؟لوگ اس قدروحش زدہ تھے کہ آنس کی بات پرکان نہیں دھرے۔اسے سقراط توکہامگر”کم سن” کے سابقے کے ساتھ،اسے رومی توکہامگر”ننھا”لگادیا۔اسے ارسطوتوسمجھامگر”نئی سوچوں کا”،اے کاش کہ کوئی اسے آنس سمجھ کراس کایقیں کرلیتا۔۔۔!؟اس لیے آنس آخر کار بول اٹھا” اسے ملے ہومگرجانتے کہاں ہوتم”۔اور دلیل بھی ساتھ تھی کہ آنس توابھی اپنے آپ پرنہیں کھلا،تم کیسے دعویٰ کرسکتے ہو؟اورساتھ ہی ایک ادق سوال داغ دیا: دلا سکے گی کوئی صبح کیا یقین مجھے؟ کہ اس زمیں پہ نہ اترے گی رات آج کے بعد آنے والے دورکی خبریں دینے والو!کیاتم نجھے یقیں دلاسکتے ہوکہآج کے بعد،یہ رات،یہ ظلمت، یہ اندھیرا، یہ جبر، یہ انسانیت کاماتم کرنے والے انسانیت کے دشمن ختم ہوجائیں گے۔یاپھران کی کایاکلپ ہوجائے گی۔یہ آج کے بعد نسلِ انساں کو کچھ نہ کہیں گے۔کوئی صبح،کوئی روشنی،کوئی امید کی کرن ،کوئی گیانی مجھے اس گومگو کی کیفیت سے چھٹکارہ دلاسکتاہے۔ باہر بھی اب اندر جیسا سناٹا ہے دریا کے اس پار بھی گہرا سناٹاہے جواب میں ایک مجرم خاموشی اور سناٹا۔آنس جوچندلمحے پہلے ایک جمِ غفیرسے گفت گوکرتاہوامحسوس ہورہاتھا۔اپنی ذات کے خول میں سمٹ جاتا ہے۔اپنے آپ سےخود کلامی کرنے لگتاہے۔ اکثرصبحیں وقت سے پہلے آتی ہیں اس لیے ہرخواب ادھورارہتاہے شب کے باطن سے وہ اجالانہیں پھوٹا۔جس اجالے کودیکھ کت لوگ صبح سمجھ بیٹھے تھے۔وہ صبح نہیں تھی۔لوگوں نے شورمچادیا۔مری آنکھ کھل گئی اورمیراخواب ادھورارہ گیا۔ میں دیدہ ور ہوں نظر میں ہوں کائنات لیے وہ کم نظر ہے جوخود منظروں کی زد میں ہے آنس پھرکہتا ہے۔عمروں کے بھیدمت کھولو۔میری آوازپرکان دھرو۔کیوں کہ زمین وزماں کی وسعتوں نے اپنے رازوں کے درمجھ پرکھول دیے ہیں۔اس لیے جوکچھ میں کہتاہوں اس پرکان دھرو۔لیکن وہاں کیاتھا؟ اک دھوکا سا کیوں ہوتا ہےاب بھی کچھ آوازوں پر دستک کون دیاکرتا ہے کھلے ہوئے دروازوں پر کھلے دروازوں پردستک ایک سوال بن جاتاہے؟آنس نے توباہا کہاکہ:” میں دیدہ ورہوں نظرمیں ہوں کائنات لیے”اورجس نے اپنے آپ کومنظرمیں سجالیا ہے۔ جواس تماشاگہہِ عالم میں خود تماشابن چکاہے۔وہ کم نظر ہے۔وہ دیدۂ بینانہیں رکھتا۔اس کی بات کااعتبارمت کرنا۔لیکن دورِ جاہلیت کی طرح لوگوں نے اپنے دیوتاؤں کے بتوں کوتوڑنا اپنی ہتک اورناکا مسئلہ بنالیا۔نتیجہ سامنے کی بات تھی۔ گرد ہٹی تو آئینے میں اپناچہرہ دیکھو گے اک موہوم ساپردہ لوگو ! رہنے دو ان رازوں پر آنس اس پربھی لوگ کے رازظاہرنہیں کرناچاہتا۔وہ مشورہ دیتاہے کہ آئینوں کے سامنے نہ آؤ!اگرتیز ہوایابارش نے آئینے سے گردہٹادی تواس میں ‘اپناہی چہرہ نظر آئے گا’۔جواک پردہ ہے،اٹھ جائے گا۔ میرے سرکودیکھ کے میرے شانوں پر شاخ نے گل کابوجھ اٹھاناسیکھاہے شاعریہ سب کچھ یونہی نہیں کہہ رہاہے۔وہ باربارحوالے دیتاہے۔مثالوں سے ثابت کرنے کی کوشش کرتاہے۔ظلم یہ ہے کہ کوئی بھی “رازدارِدرونِ مے خانہ” نہیں ہے۔اس لیے فطرت سے مثالیں لاتاہے۔ یادہے آنس پہلے تم خود بکھرے تھے آئینے نے تم سے بکھرانا سیکھا ہے آئینے کاکام ہے،منعکس کرنا،بکھرنانہیں۔لیکن آنس جو اس بے دل دنیاکے ایسے ہجوم میں گھرچکاہے جوجدیدعلوم وفنون کی روشنی سے چکا چوندتوہے۔لیکن عام حالات کوسمجھنے سے عاری ہے۔ ع ساحل کی آرزومیں بہت سے بھنورملے اس لیے وہ باربار تجربات سے گزرتاہے۔اپنے آپ کومشکل میں ڈالتاہے۔طوفانوںسے نبردآزماہوتاہے۔ساحل ،ساحل رہتاہے۔بھنوردربھنوراک سلسلۂ ہے جوختم نہیں ہوتا۔لیکن یہ بات ذہن میں رہے شاعر ان تمام کیفات سے اپنی “ذات کے معبد”میں دست وگریباں ہے۔اسے پھرایک راستہ سُوجتاہے۔ جونقشِ پاسے نہ ہوں شناسا،کچھ ایسے رستے تلاش کرنا محبتوں کے سفرمیں آنس نئے جزیرے تلاش کرنا اس باروہ “یادکےان بے نشاں جزیروں”تک جاناچاہتاہے جونقشِ پاسے شناسانہ ہوں۔اور’محبتوں کے نئے جزیرے’تلاش کرنے کی لگن ہے۔مگر’میں پاپم ایسی جلی کوئلہ بھیو نہ راکھ’۔ دیکھ رہاہوں خالی ہاتھ کی تنہائی دوراہوں پر اکثر ایسے ہوتا ہے “کعبہ میرے پیچھے ہے،کلیسامیرے آگے”ایسی صورت میں ہاتھخالی رہ جاتے ہیں۔اورحاصل ،کفِ افسوس’کے سوکچھ اورنہیں ہوتا۔سب سے خوب صورت بات یہ ہے۔شاعرکوشعوروادراک کی ایسی نعمت عطاہوئی ہے۔جواسے بتاتی رہتی ہے۔” دوراہوں پراکثر ایسے ہوتاہے”۔لیکن کہیں کہیں آنس خودبھی رک جاتاہے۔شکستوں کے جال نے اس کے وجودکوگھیررکھاہے۔کبھی کبھی وہ خودبھی چونک اٹھتاہے۔اپنے آپ سے ڈرجاتاہے۔ گونجتاہے بدن میں سناٹا کوئی خالی مکان ہو جیسے انبیاؑ تلمیذالرحمٰن ہوتے ہیں۔یاپھرچنیدہ اولیا اللہ طاہری تعلیم نہ ہونے کے باوجودباطنی علم سے اس قدرمزین ہوتے ہیں کہ عقل دنگ رہ جاتے ہے۔اس کے لیے “حضرت بایزیدبسطامی” کی زندگی اور پانچ سو عیسائی راہبوں سے ن کا مناظرہ دیکھاجاسکتاہے۔یاپھر”الابریز”کامطالہ کیاجاسکتاہے۔آنس کو فرت سے حیران کن صلاحیتیں عطاہوئیں لیکن نہ ماحول ساز گارملا نہ کوئی ایساراہبر(مرشد)ملاجو”تھل ماڑوداساراپینڈا” اک نگاسے طے کرادیتا۔بقول اقبال “عشق کی اک جست نے طے کردیاقصہ تمام”یہ مرحلہ نہیں آسکا۔لہذا بعض اوقات اندرکی روشنی ڈرکاسبب بنی۔اب انہدمرلی نے گنبدِروح میں جب”سرِکن فکاں”تان چھیڑی توآنس اسے سناٹے کی گونج سمجھ بیٹھا۔اوراسے مادی دنیاکے معاملات میں شامل کر دیا۔کیوں کہ معاشرہ اورٹوٹتی ہوئی معاشرے کی تنابیں،اس کے سامنے تھیں۔اورکبھی کہہ اٹھتاہے۔ڈرناہوتوانجانی آواز سے ڈرنا”۔آنساپنے آپ میں واضح نہیں ہے۔وجہ سامنے ہے،باطنی عطاکے ساتھ ساتھ،ظاہری راہنماکی ضرورت بھی پڑتی ہے۔وہ صرف نبی ہواکرتاہے جودنیاوی علل سے بے نیازہوتاہے۔اب سناٹے کی گونج سے ڈر پیداہواہے۔اورظاہری تنہائی کو”وہ خالی مکاں”سمجھ رہاہے۔یہاں سے آنس کی شخصیت میں شک سرابھارناشروع کرتاہے۔ عجیب شورسااک جسم وجاں میں رہتاہے ہواکازوربھی خالی مکاں میں رہتاہے آنِؔس کو’وہ سِر’شورمحسوس ہوتاہے۔اورآنس کے سامنے ایساکوئی نمونہ موجودنہیں ہے۔جسے وہ پیشوا یا راہبر مان لے۔اس کی تربیت اس انداز سے نہیں ہوئی۔وہ نازونعم میں پلاہے۔وہ سادات گھرانے کاچشم وچراغ ہے۔اس نے آنکھ کھولی تودورکے اہم ترین لوگوں نے اسے’کم سن سقراط’ اور’چھوٹی عمرکابزرگ دانش ور’ کہا۔اسے تومعلوم ہی نہیں ہوا کہ ابھی تو ابتدائے عشق تھی۔یہ دنیا نہ تھی کسی اور دنیا کے راز تھے جو آنِؔس معین عالمِ ناسوت میں تلاش کرتارہا۔نتیجہ یہ نکلا کہ بدن اورروح میں فاصلے بڑھنے لگے۔ خالی ہے مکاں پھربھی دیے جاتے ہو دستک کہ روزنِ دیوار سے اندر نہیں دیکھا عجب طرح کی مدہوشی کااثر اورغیریقینی کہ دروازہ پیٹتے رہے،اس طرف دھیان بھی نہیں گیا کہ مکاں خالی بھی توہوسکتاہے۔مسلسل دستک اور روزن سے نہ دیکھنا، عجب ذہنی کیفیت کی عکاسی کررہاہے۔چوں کہ مکیں جاچکے ہیں۔اوراتنی خاموشی سے گئے ہیں کہ کسی کوکچھ پتانہیں چلا۔اب خالی مکاں ایک سوال بن کر ابھررہا ہے۔دوسری طرف: دستکیں دینے سے پہلے سوچ لو بنددروازے کے پیچھے کون ہے؟ اس طرح اب دیکھتاہوں آئینہ جیسے کوئی خود سے پوچھے۔ کون ہے؟ دستک تودے رہے ہو؟لیکن تم ایک ایسی جگہ پر ہو جو بالکل نئی ہے۔مکاں کس کا ہے؟ مکیں کون ہے؟ جواب کیا مل سکتا ہے؟ اتنی ساری باتوں کاجواب کہاں سے ملے گا؟ آپ نے دیکھا جب روح اور بدن میں بعد کی کیفیت اجگرہونے لگی۔جب طائرِ روح کو جسد ایک بند پنجرے سے زیادہ کچھ بھی نہ لگا۔تو پہلے یہ احساس پیدا ہواکہ دستک دے کے دیکھ لیاجائے۔اب شاعراس خوف میں مبتلاہے کہ:”تیرگی من میں نہ درآئے کہیں”اسے اپنے جسم کے مکاں کے خالی ہونے کاپتاہی نہیں چلا۔اوردوسرے شعرمیں وہ یقیں بھی کھو چکا ہے۔اور کہتا ہے پہلے سوچ لو بند دروازے کے پیچھے کون ہے؟اپنی ذات کی اک روشن جہاں تھا؟ اب اس کے لیے نادیدہ جزیرہ یا ایک ان جانی دنیابن گیاہے۔یہ اس لیے ہوا کہ باہر کواندرکی طاقت نہیں ملی۔من وتوایک نہیں ہو سکے۔اوربات ایں جارسید:”آئینہ دیکھتاہوں اور خود سے سوال کرتاہوں”جیسے کوئی خودسے پوچھے کون ہے؟”۔ بازارمیں خوش بوکے خریدارکہاں ہیں؟ یہ پھول ہیں بے رنگ بتادیں توکسے دیں؟ چپ رہنے کی ہرشخص قسم کھائے ہوئے ہے ہم زہربھراجام بھلادیں توکسے دیں؟ اب بات حقیقت تک پنچ چکی ہے۔وہ بے رنگ حقیقت جوکائنات کی اصل ہے۔لیکن اہلِ دنیاظاہری چمک دمک اورریاوتصنع کے دل دادہ ہیں۔اورمیرے پاس ہیں توپھول مگربے رنگ ہیں۔ان کون ان بے رنگ پھولوں کو دیکھگا، خریدنے کامرحلہ توبعدکی بات ہے؟منافقت کے معاشرے کی جڑیں کھوکھلی کردی ہیں۔طلب کی دلدل نے ہربوالہوس کو جکڑ لیاہے۔اب ہرطرف بے دست پاابدان پڑے ہیں۔جونہ یہ اعتراف کرتے ہیں کہ ہم مجبورہیں(جھوٹی انا)،نہ کسی کوبلاتے ہیں کہ چھٹکارے کی کوئی صورت ہو(منافقت)،اب بےرنگ پھولوں کوکوں خریدے؟چوں کہ حرص وہوس،لالچ وخودپردتی نے بدحال کررکھاہے۔خود دلدل میں ہیں لیکن بتاتے نہیں کہ ہم دلدل میں ہیں۔دوسرے بچ جائیں یابچاؤکاکوئی طریقہ سوچیں!معلوم اس وقت ہوتاہے جب ایک آوازکے ساتھ کوئی اور بھی ان میں آن شامل ہوتاہے۔ہرشخص نے مجرم خاموشی اختیارکرکھی ہے۔اب سچ کازہرکون پیئے؟ شورتو یوں اٹھاتھا جیسے اک طوفاں ہو سناٹے میں جانے کیسے ڈوب گیاہے آخری خواہش پوری کرکے جینا کیسا؟ آنِؔس بھی ساحل تک آکے ڈوب گیاہے ‘ہرنئے حاثے پہ حیرانی،پہلے ہوتی تھی اب نہیں ہوتی’عموماً شورکاپیداہوناایک ان ہونی کے ہونے کی خبرہوتاہے۔اوریہ شورتاکسی طوفاں کے اٹھنے کامحسوس ہوت اتھا۔لیکن یہ کیاہواکہ سناٹے کے طلسم نے اسے بھی نگل لیا۔اوراب یوں خاموشی ہے کہ جیسے کچھ ہواہی نہیں۔وہ لاشعورجوآنس کو انتہائے مایوس میں بھی نئی منزلوں کی طرف لے جاتاہے۔وہ کسی نہ کسی تبدیلی کے ذریعے سے اپنااظارکرتاہے۔لیکن ہربارناکامیابی اسے ایک ایسی حالت کی طرف دھکیل دیتی ہے۔جہاں حوصلے ٹوٹ جاتے ہیں۔ جب کشتی ثابت وسالم تھی،ساحل کی تمناکس کوتھی اب اس شکستہ کشتی میں ساحل کی تمناکون کرے؟ ساحل کی تمناکسے نہیں ہوتی ؟لیکن آخری خواہش کے طور،اگرتمام کوشِ پیہم کاحاصل ‘کفِ افسوس’ہوتوساحل کوقبول کرنا،بھی ‘اک اناکی بات بن جاتی ہے’۔ اس لیے آنس نے بھی ساحل سے پہلے پتوار ڈال دیے۔’اب لیے پھرتاہے دریاہم کو’۔امیدتواب بھی تھی کہ ہواؤں کا رخ ابھی اتنا بے یقیں نہیں ہواتھا۔موسم نے شدت اختیارنہیں کی تھی۔ اناکی دیوارٹوٹنے میں ہے دیرآنِؔس وجودمیرا ابھی میرے اختیار میں ہے حوصلے ابھی جواں ہیں۔اپنی ذات پراب بھی بھروسا ہے۔وجودپر اختیاربھی باقی ہے۔حالات نہیں بگڑے۔لیکن” ایک اوردریاکاسامناتھامنیرمجھ کو” سلجھی تھیں گھتیاں مری دانست میں مگر حاصل یہ ہے کہ زخموں کے ٹانکے اکھڑ گئے نروان کیا،بس اب تواماں کی تلاش ہے تہذیب پھیلنے لگی،جنگل سکڑ گئے اس بند گھرمیں کیسے کہوں کیاطلسم ہے کھولے تھے جتنے قفل،وہ ہونٹوں پہ پڑ گئے آنس کے وجودکے اندرایک اعصاب شکن جنگ جاری رہی۔اورہمیشہ آخری لمحوں میں کوئی سوارپیادے کوبچالیتاتھا۔یہ ایسی کمک تھی،جو آنس کو واضح طورپرسمجھ نہ آسکی۔لیکن وہ لاشعوری طورپر اس کی روشنی میں چلتابھی رہا۔اورایک کش مکش مسلسل اس حاصل کامقدربھی رہی۔لیکن محبتوں (ظاہری)کے تمام رشتے ایک ایسے معاشرتی دائرے میں قیدتھے جواسے کوئی بھی لائحۂ عمل طےکرنے کی مکمل آزادی نہ دے سکے۔نتیجہ یہ نکلا کہ کوئی بھی عمل مکمل تقین سے نہیں ہوپایا۔ آنس سمجھتارہاکہ ‘گتھیاں سلجھ رہی ہیں’،لیکن ہواکیا؟وہ وجود جو پہلے ہی زخم زخم (روحانی کرب) تھا۔ دکھ کی شدت میں اوراضافہ ہو گیا۔شکتیوں کی تلاش یاگیان کی منزل توخواب وخیال ہونے لگی اب ‘اماں’کے لالے پڑ گئے۔تہذیب نے ہریالی کونگل لیا۔ جن کی سانس کا ہرجھونکا تھا ایک عجیب طلسم قاتل تیشے چیرگئے ان ساونتوں کے جسم (مجیدامجد) اورجگہ پھربھی تنگ رہی ،ایسے بندگھربنائے گئے کہ ان میں عجب سحرتھا،ایک عجیب طلسماتی فضاتھی۔گھرکےجتنے تالے کھولے تھے۔وہ سب کے سب ہونٹوں پہ لگ گئے۔کوئی کچھ نہیں بولے گا۔کمرے بڑھ گئے،تعلق کٹ گئے۔ہرفرداپنی ذات میں انجمن بن گیا۔کسی کوکسی کی حاجت نہ رہی۔آنس نے اپنی شاعری میں اس وقت بے چہرگی کے کرب کوبیان کیاجب کہ یہ لہرابھی مشرق میں پہنچی ہی نہیں تھی۔ابھی یورپ کے مے خانےاپنی شناخت ڈھونڈ رہے تھے۔اب زباں چپ،کسی کے معاملات میں نہیں بولنا،سچ کوسچ اورجھوٹ کوجھوٹ نہیں کہہسکتے!اک عجیب معاشرتی تبدیلی واقع ہوئی۔یوں اظہار ،اظہارنہ رہا۔بل کہ جھاگ کوہی دودھ سمجھ کرقبول کرنے کی تربیت ہونے لگی۔اندر کاانساں اپنے “اوراندر”سمٹ گیا۔ اب یقیں کی رفعتوں کو شکوک کی آندھیوں نے گھیرناشروع کیا۔ توجستجوئے سحرمیں نکلے تواس قدراحتیاط رکھنا کہ تیری پرچھائیں تک بھی تجھ کوقدم بڑھاتےہوئےنہ دیکھے کسی سے بات کرتے ہوئے اندیشوں نے سراٹھانے شروع کیے۔یہاں تک کہ اپنے آپ سے بھی اس رازداری سے بات کرنے کی ضرورت محسوس ہونے لگی کہ ‘دیواروں کے بھی کان ہوتے ہیں’۔اب رازداری کی زمانے لدگئے۔اپنے آپ کوسرکوشی کے انداز میں نصیحت ہونے لگی”جسجوئے سحرمیں نکلےتو۔۔۔۔۔۔تیری پرچھائیں بھی تجھ کوقدم بڑھاتے ہوئے نہ دیکھے”یہ کیفیت اس بات کابین ثبوت ہے کہ شاعر ایک ایسی منزل پرآگیاہے۔کہ اب کسی کوآزمانہ یاامتحان میں ڈالنا، ممکن نہیں رہا۔اعتماد ویقیں کے سارے رشتے اپنابھرم کھوچکے ہیں۔اب جوکچھ بھی کرناہے۔اپنے بھروسے اوراپنے بازوؤں کی طاقت سے کرناہے۔رازکی حفاظت کرنی ہے۔پھرشاعرپر زندگی کاایک اورزاویہ ظاہر ہوتاہے۔ ہزارقمقموں سے جگ مگااٹھاہے گھرلیکن جومن میں جھانک کردیکھوں توروشنی کم ہے جگ مگ جمگ مگ،نیروتاباں،روشنی ہی روشنی،لیکن “کاں حرامی چھڑنڑ نہ ڈیندا۔۔۔اوڈھاپیچھاجات مریندا۔۔۔کیتاکم خراب کریندا۔۔۔،آنس نے ایک اورجگہ کہہ رکھاہے۔ تیرگی من میں نہ درآئے کہیں آنکھ شب کے درمیاں مت کھولنا باہرکی چکاچوندنے من کی ظلمت کودورنہیں کیا؟شکیب جلالی کاایک شعربے طرح یادآرہاہے۔آپ بھی سن لیجیے: وہاں کی روشنیوں نے بھی ظلم ڈھائے بہت میں اس گلی میں اکیلاتھا،اورسائے بہت لیکن ایک بات دھیان میں رہے۔شاعرنے سادیت کااظہاراب بھی نہیں کیا۔روشنی توہے مگرکم ہے۔’دھندلے دھندلے ہیں ابھی ترے پیکرکے خطوط’۔ توبھی کیامری طرح سےجاگتاہے رات بھر تیرے گھرمیں بھی کہیں اک آدھ کھلادرتونہیں قفل توکھل گئے،مگرانھیں لگانے کارواج نہ رہا۔چوں کہ وہ ہونٹوں پہ پڑ گئے تھے۔وہاں سے کھلتے توکہیں اوربھی پڑتے۔اس جبرنے شاعرکوبے خوابی کے عذاب میں مبتلاکردیا۔ایک بارپھرایک”تو”کاذکرہوتاہے،”شایدابھی کچھ لوگ باقی ہیں جہاں میں’۔خدشات ایک جسے ہیں۔انھیں ایک فردپر،گھرپر،معاشرے پر یاقوم پر چسپاں کردیجیے۔کیاتمھیں بھی نیندنہیں آتی؟کیامیری طرح تمھارے گھرکابھی کوئی دروازہ ایساتونہیں جو”در” (کھلا) ہو؟یہ عمربھرکارت جگاکس وجہ سے لگ گیاہے۔پہلے مسائل کیاکم تھے؟کہ اب اک نیاستم۔بہرحال اب شاعر بیک وقت کئی محاذوں پربرسرِ پیکا رہے۔اس کے اندرایک خوف ناک جنگ جاری ہے؟اسے اندیشہ ہائے من وتو اورکون ومکاں نے گھیررکھاہے؟اسے معاشرتی جبر،اورروحانی کرب کابھی سامناہے۔اب گھراوررت جگابھی اس میں شامل ہوگیاہے۔لیکن وقی ناکامیابی شاعرکو مضمحل نہیں کرتی، شاعراس سے بھی امیدکی کرن کشیدکرلیتاہے۔اورایک نئی مہم پرجانے کے لیے کمربند ہوجاتاہے۔ دل کے اندرتوشب نہیں ہوتی ایک سورج کے ڈوب جانے سے شب فطرت کاایک مظہر(Phenomenon ) ہے۔سورج کاڈوبنابھی کوئی اچنبے کی بات نہیں۔روزڈوبتاہے۔اوراس سے یہ ظاہر نہیں ہوتاکہ اب سورج دوبارا نہیں نکلے گا؟یااب صرف تیرگی کاراج ہوجائے گا؟اوراگرماتاب دوب بھی گیاہے توکیاہوا؟”دل کے اندرتوشب نہیں ہوتی”کیوں کہ : ہے میرے اندر بسی ہوئی ہے ایک دنیا مگرتم نے کبھی اتنا لمبا سفر کیا ہے یہ مرحلہ بھی شاعرکے لیے مہمیزکاکام کرتاہے اورشاعرخودکوایک اورمنزل کی طرف لے جاتاہے۔ اندر کی دنیا سے ربط بڑھاؤ آنِؔس باہر کھلنے والی کھڑکی بندپڑی ہے اگرچہ پہلے بھی شاعرکوباہرسے کوئی امدادنہیں ملتی تھی۔لیکن اب تو وہ’کھڑکی’ (ربط کازریعہ) بندپڑی ہے۔اس لیے اپنے من کی دنیاسے تعلق مضبوط کرو۔ یہ بوجھ اک صلیب کا میں کس طرح اٹھاؤں گا اس آگہی کے کرب کو میں کیسے جھیل پاؤں گا اب شاعر نے آکراپنے ہاتھ کھڑے کردیے ہیں۔میں صلیب کابوجھ نہیں اٹھاسکتا؟(یعنییہ علم ہونے کے باوجودکہ میں سچاہوں۔لوگ مری بات نہیں مانتے۔ اور پھر بھی صلیب پر لٹکنا، شاعر کہتا ہے۔شایدیہ مجھ سے نہیں ہو سکے گا۔اوراس رازکو”آگہی کے کرب”سے تشبیہ دی ہے۔کہ شاید میں اسے برداشت نہیں کرپاؤں گا۔ “کب بارِتبسم مرے ہونٹوں سے اٹھے گا” آنس نے اب تک(جوغزلیات،اشعراورفردیات جومرے پاس ہیں)میں خالصتاً! تصوف کی کوئی اصطلاح استعمال نہیں کی۔یہ شعوری کوشش ہے یا لاشعوری،تمام کلام سامنے آنے کے بعداس پرکچھ کہاجاسکتاہے۔یا پھر سید فخرالدین بلے (والد گرامی)،ظفرمعین بلے(بھائی) اورآمنہ (بہن) کاکوئی انٹرویو (مصاحبہ)کہیں شائع ہوا ہو،یاان سے کیاجائے۔توکچھ باتیں سامنے آسکتی ہیں۔لیکن آنِؔس اب تھک چکاہے۔اپنی ذات سے جنگ، معاشرتی اقدار کو کھو کھلا کرتی ہے۔ '''تحریر و تحقیق :مظہرفریدی''' https://aalmiakhbar.com/archives/130722 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210209014005/https://aalmiakhbar.com/archives/130722 |date=2021-02-09 }} آنس معین کاسوانحی خاکہ ......... تحریر و ترتیب: طفیل ہوشیار پوری نام: سَیّد آنؔس معین ادبی نام :آنؔس معین تخلص : آنؔس مقام و تاریخ ِ ولادت: لاہور:29نومبر1960 والد کا نام : سَیّد فخرالدین بَلّے والدہ کانام : مہرافروز بَلّے دادا کا نام : سَیّد غلام ِ معین الدین چشتی مورث ِ اعلیٰ:خواجہ خواجگاں حضرت معین الدین چشتی سنجری اجمیری بہن بھائی: بالترتیب: 1۔عذراکمال ۔2۔سیدانجم معین بلے 3۔سیدہ اسماء رضوان ۔4۔سیدعارف معین بلے ۔5۔سیدہ نازاظہر 6۔سیدہ آمنہ آصف 7۔سیدظفرمعین بلے۔ {اپنے بہن بھائیوں میں آنس معین کاپانچواں نمبر تھا} میٹرک: [ فرسٹ ڈویژن]1973. ایف۔اے: گورنمنٹ سول لائنز کالج، ملتان 1976. بی ۔ اے: گورنمنٹ کالج اصغر مال روڈ ، راولپنڈی . 1978. شاعری کاآغاز: 1977 آنس معین کا پہلا شعر آخر کوروح توڑ ہی دے گی حصار ِ جسم کب تک اسیر خوشبو رہے گی گلاب میں ایم اے اردو:باقاٰعدہ تیاری کاآغاز 1977میں کیا۔ کئی کئی گھنٹےذاتی اور کالجزاور دیگراداروں کی لائبریریوں میں مصروف رہتے۔ ملازمت: آفیسر یونائیٹڈ بینک لمیٹڈ ترقی: اسٹاف آفیسر کے عہدے پر جلد ہی فائز کردئیےگئے امتیاز: فارن ایکسچینج کی ٹریننگ میں پوزیشن حاصل کی فارن پوسٹنگ : جولائی اگست 1986میں ہونا تھی۔ آخری غزل کاایک شعر یہ قرض تو میرا ہے چکائے گاکوئی اور دُکھ مجھ کو ہے اور نِیر بہائےگا کوئی اور آخری خط : بنام ابو اور امی۔بتاریخ:4فروری 1986 آخری شعر: ڈوبا نہیں خورشید، اُفق پار گیا ہے دیوار کوڈھانے پس ِ دیوار گیا ہے مقام و تاریخ ِ وفات: ملتان۔5فروری 1986 آخری آرام گاہ: قبرستان نور شاہ بخاری، بہاول پور پسندیدہ کھیل: شطرنج ۔ بِرٌج ۔ شطرنج کے بڑے بڑے ٹورنامنٹ کھیلےاور بڑے بڑےشاطروں کومات دی۔ بریج کھیل کر بڑے بڑے کھلاڑیوں سے داد و تحسین حاصل کی۔ غزلیں : آنس معین نے 400سے450 تک غزلیں کہیں نظمیں؛ آنس معین نے 200سے250نظمیں تخلیق کیں حلقہ ء احباب: جوش ملیح آبادی ، مرتضیٰ برلاس،فیض احمد فیض ،ڈاکٹروزیرآغا، ڈاکٹروحید قریشی، احمد ندیم قاسمی ،جابرعلی سید، ڈاکٹرخورشید رضوی ،ڈاکٹرمقصودزاہدی، ممتاز العیشی، ڈاکٹر ہلال جعفری، غلام جیلانی اصغر، اسلم انصاری، ارشد ملتانی، ممتازاطہر، پرویزبزمی، چوہدری عبدالرحمان، سید سلطان احمد، انجم اعظمی اور بہت سے دیگر نامور ادبا اور شعرا اس فہرست میں شامل ہیں خد و خال :- بڑی بڑی خوبصورت آنکھیں ،� سورج سا دمکتا ہوا اور روشن چہرہ�، لانبی گردن ،�ستواں ناک ، میر کے کےمصرعوں کی طرح نازک بلکہ باریک ہونٹ�، بھورے مگر کسی قدر گھنگریالے بال�، ہونٹوں پر ہمہ وقت مسکراہٹ�، طبیعت میں نزاکت ،�چال میں تمکنت�، لہجے میں وقار ،مزاج میں نفاست ،باتوں میں ںشائستگی ،طور اطوار میں زندگی ،�دبلا پتلا جسم ایسا لگتا ہے کہ آنس معین اپنی خوبصورت شخصیت کےتمام خدو خال کےساتھ میرے سامنے کھڑا ہے ۔ (مرتضی برلاس ) == ہور ویکھو == * [[خودکشی کرنے والے شاعر]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:1960 دے جم]] [[گٹھ:1985 دیاں موتاں]] [[گٹھ:خودکشی کرنے والے شاعر]] t0sj816sedm5uxubnwamyyalgmc07ud 0 102663 713381 697657 2026-11-11T18:34:47Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713381 wikitext text/x-wiki {{خانہ-معلومات-شخصیت}}[[فائل:Bouayach Amina.jpg|thumb|امينہ بوعياش]] '''امينہ بوعياش'''(پیدائش 10 دسمبر 1957) اک مراکشی [[انسانی حقوق کارکن]] نيں۔ دسمبر 2018 دے بعد تو‏ں، بائوئچ [[نیشنل ہیومن رائٹس کونسل (مراکش)|مراکش نیشنل ہیومن رائٹس کونسل]] دے صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دے رہیاں نيں۔<ref name=appoints>[https://en.yabiladi.com/articles/details/71883/king-mohammed-appoints-amina-bouayach.html King Mohammed VI appoints Amina Bouayach chairwoman of CNDH]، Yabiladi.com, Retrieved 23 مارچ 2019.</ref>اس کردار وچ ، انہاں نے 2019 وچ تصدیق کيتی سی کہ مراکش وچ کوئی "سیاسی قیدی نئيں ا‏‏ے۔"<ref>[https://www.moroccoworldnews.com/2019/07/279056/cndh-political-detainees-morocco/ CNDH President: There Are No Political Detainees in Morocco – Morocco World News (2019)]</ref> وہ پہلی بار اس وقت مشہور ہوئیاں جدو‏ں 2006 وچ ، اوہ مراکش د‏‏ی اک وڈی این جی او د‏‏ی صدر منتخب ہونے والی پہلی سواݨی بن گئياں۔<ref name=bio>[https://www.fidh.org/IMG/pdf/bio-amina_bouayach-fr.pdf Biography]، FIDH.org, Retrieved 17 مارچ 2016</ref> مراکش د‏‏ی تنظیم برائے انسانی حقوق دے صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں، بوعياش نے اپنے آبائی ملک وچ بوہت سارے انسانی حقوق اُتے کم کيتا جنہاں وچ [[تشدد]]، [[پناہ گزین]] 'اور [[انسانی ہجرت|مہاجر]]' دے حقوق، [[حقوق نسواں]]، انفرادی حقوق تے [[سزائے موت دا خاتمہ]] شامل نيں۔ وہ بالترتیب 2010 تے 2013 وچ [[انٹرنیشنل فیڈریشن برائے ہیومن رائٹس]] د‏‏ی اس وقت دے نائب صدر منتخب ہوئیاں سن۔<ref name=legion />اس دے بعد، 2016 وچ ، بوعياش نے [[سویڈن]] تے [[لٹویا]] وچ مراکشی سفیر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔<ref name=CNDH>[https://www.cndh.org.ma/an/president-and-secretary-general/amina-bouayach-chairperson National Human Rights Council Biography]، CNDH.org, Retrieved 21 مارچ 2019</ref> سنہ 2015 وچ ، انہاں د‏‏ی سالمیت تے انسانی حقوق دے لئی مستقل شمولیت اُتے انہاں نو‏ں رباط وچ [[لیجن آف آنر|فرانسیسی لشکر آف آنر]] تو‏ں نوازیا گیا۔<ref name=legion>[http://www.moroccoworldnews.com/2014/12/146423/moroccos-amina-bouayach-amina-lotfi-awarded-french-legion-of-honor/ Morocco's Amina Bouayach awarded Legion of Honour]، Morocco World News, Retrieved 17 مارچ 2016</ref> [[عرب بہار]] دے دوران وچ جدو‏ں امینہ نے [[تیونس]] تے [[لیبیا]] وچ سن تاں سزائے موت دے خاتمے د‏‏ی وکالت کیتی۔ <ref>[https://voices.ihrb.org/episodes/podcast-amina-bouayach Amina Bouayach on Business and Human Rights in Morocco]</ref> == پس منظر == بوعياش [[تطوان]] وچ 10 دسمبر 1957 نو‏‏ں پیدا ہوئیاں سن<ref name=bio />اک معروف رفیان خاندان وچ ، جو قبضے دے ذریعہ [[رائف]] تو‏ں بے دخل ہويا ا‏‏ے۔ اس دے والد، حمادی بوعياش، [[وکیل]]، اک سیاسی کارکن، اک مفکر تے [[رباط]] یونیورسٹی وچ قانون دے پروفیسر سن، جنہاں وچو‏ں اوہ ڈین ہو گئے۔ مکی ناصری دے ذریعہ [[قاہرہ]] تے [[پیرس]] وچ بیرون ملک تعلیم حاصل کرنے دے مشن دا حصہ بننے دے لئی منتخب ہونے والے انہاں بوہت گھٹ لوکاں وچو‏ں اک سی۔ [[رائف وار]] دے دوران وچ اس دے دادا نو‏‏ں [[عبد الکریم|عبد الکریم الخطبی]] دا دایاں ہتھ تے انتہائی وفادار جنرل سمجھیا جاندا سی۔ اس نے رباط وچ '' [[سوویسی وچ محمد وی یونیورسٹی|محمد وی یونیورسٹی]] '' تو‏ں معاشیات وچ ماسٹر ڈگری حاصل کيتی ا‏‏ے۔ بوعياش نے چھوٹی عمر وچ ہیومن رائٹس کیریئر دا آغاز کیا، مراکش وچ [[برساں د‏‏ی برتری (مراکش)|لیڈ دے سالاں]] دے دوران وچ سیاسی قیدیاں دے اہل خانہ دے نال کم کيتا۔ اس نے دو سال ماہر عمرانیات [[فاطمہ مرنیسی]] دے نال سوانیاں دے حقوق، خاص طور اُتے مسلم سوانیاں اُتے کم کرنے وچ صرف کيتا۔ تے عربی، فرانسیسی، انگریزی تے ہسپانوی بولی وچ اس مضمون اُتے بے شمار مضامین شائع کيتا ا‏‏ے۔ پیشہ ورانہ طور پر، اوہ 1998 تو‏ں 2002 تک سابق وزیر اعظم '' [[عبدررحمٰن یوسفی]] '' د‏‏ی کابینہ وچ بطور رکن تے '' مشاورتی کمیشن '' د‏‏ی رکن د‏‏ی حیثیت تو‏ں متعدد سیاسی عہدےآں اُتے فائز رہیاں نيں۔ ' [[آئین موروکو|آئینی اصلاحات]]' '<ref name=bio />[[عرب بہار]] دے وسط وچ ، [[مراکش دے شاہ VI|شاہ محمد VI]] دے ذریعہ مقرر کردہ۔ مراکش دے آئین وچ انہاں د‏‏ی نمایاں خدمات دے لئی، [[عرش دا آرڈر]]] [[مراکش دا محمد VI ، شاہ محمد VI)] دے ذریعہ انہاں نو‏ں دتا گیا سی۔ اس نے محافظ دے حقوق تے انجمن د‏‏ی آزادی دے بارے وچ [[اقوام متحدہ]]، [[افریقی یونین]] تے یورو بحیرہ روم دے فورم دے نال مل ک‏ے کم کيتا ا‏‏ے۔ وہ تیونس دے سابق صدر [[زین ال عابدین بین علی]] دے انکار دے بعد تے لیبیا دے سابق صدر [[معمر قذافی]] دے لاپتہ ہونے دے بعد، تیونس جانے والی پہلی انسانی شخصیت وچ شامل سن۔ وہ [[عرب ریاستاں]] لیگ د‏‏ی اصلاح دے علاقائی گروپ وچ بہت فعال سن۔ آمنہ بوعياش [[عرب تنظیم برائے انسانی حقوق]] د‏‏ی رکن تے [[اقوام متحدہ دے ہائی کمشنر برائے انسانی حقوق]] دے دفتر دے علاقے وچ اسٹریٹجک مطالعات دے ماہرین دے اک گروپ د‏‏ی رکن سن۔<ref>[https://voices.ihrb.org/episodes/podcast-amina-bouayach Amina Bouayach on Business and Human Rights in Morocco]</ref> 2014 وچ ، اوہ [[ادیس ابابا]] وچ افریقی سمٹ دے دوران وچ افریقی این جی اوز دے پرنسپل کوآرڈینیٹر دے عہدے اُتے فائز سن۔ 13 اکتوبر، 2016 کو، اوہ [[مراکش]] د‏‏ی [[سویڈن]] وچ سفیر بن گئياں<ref>[http://article19.ma/en/index.php/2019/02/13/king-of-sweden-receives-amina-bouayach-at-end-of-her-mission-as-moroccan-ambasador-in-stockholm/ King of Sweden receives Amine Bouayach] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210501163847/http://article19.ma/en/index.php/2019/02/13/king-of-sweden-receives-amina-bouayach-at-end-of-her-mission-as-moroccan-ambasador-in-stockholm/ |date=2021-05-01 }}</ref>اور [[لاتویا]]۔<ref>[https://www.mfa.gov.lv/en/news/latest-news/62521-the-political-director-of-the-foreign-ministry-welcomes-a-farewell-visit-from-the-ambassador-of-morocco The Political Director of the Foreign Ministry welcomes a farewell visit from the Ambassador of Morocco]</ref> 6 دسمبر، 2018 کو، آمنہ بوعياش نو‏‏ں کنگ [[محمد VI VI آف مراکش]] نے [[نیشنل ہیومن رائٹس کونسل (مراکش)|مراکش وچ انسانی حقوق د‏‏ی قومی کونسل]] دا صدر مقرر کيتا۔ <ref>[https://lematin.ma/express/2018/amina-bouayach-nouvelle-presidente-cndh/306210.html Qui est Amina Bouayach, nouvelle présidente du CNDH ?]</ref> سال 2019 دے [[عالمی یوم سوانیاں]] دے لئی، انہاں نے مراکش وچ کم عمر شادی دے خاتمے دے لئی اک کامیاب قومی مہم چلا‏ئی۔<ref>[https://telquel.ma/2019/03/08/mariage-des-mineurs-amina-bouayach-plaide-pour-labolition-de-lexception_1630957 Mariage des mineurs: Amina Bouayach plaide pour l’abolition de "l’exception"]</ref> == امتیازات == * آمنہ بوعياش مراکش وچ انسانی حقوق د‏‏ی غیر سرکاری تنظیم د‏‏ی سربراہی دے لئی منتخب ہونے والی پہلی سواݨی سن۔<ref>[http://www.schoolofpolitics.org/eng/images/newsletter/amina_bouayach_en.pdf Amina Bouayach] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210131065405/http://www.schoolofpolitics.org/eng/images/newsletter/amina_bouayach_en.pdf |date=2021-01-31 }}</ref> * اوہ 2010 تے 2013 وچ بین الاقوامی فیڈریشن برائے انسانی حقوق [محفوظ شدہ دستاویزات] د‏‏ی نائب صدر تے اس دے بعد سیکرٹری جنرل وی منتخب ہوئیاں سن۔<ref>[https://northafricapost.com/26626-human-rights-activist-amina-bouayach-at-the-helm-of-cndh-chaouki-benayoub-interministerial-delegate-for-human-rights.html Human Rights Activist Amina Bouayach at the Helm of CNDH, Chaouki Benayoub, Interministerial Delegate for Human Rights]</ref> * 2011 تے اس دے بعد 2013 وچ ، [[شاہ محمد VI VI]] نے اسنو‏ں [[اویسام الاوائٹ آف|آرڈر آف عرش]] دے کمانڈر دا اعزاز تو‏ں نوازیا تے فیر [[عرش دا آرڈر|آرڈر آفیسر آف آرڈر)]] عرش کا۔ * 2014 وچ ، آمنہ بوعياش نے [[فرانسیسی جمہوریہ]] دے [[لشکر آف آنر]] دے نائٹ آف نیشنل آرڈر آف نائٹ آف [[انسانی حقوق]] دے تحفظ تے فروغ دے حق وچ اپنے کم دے اعتراف دے طور اُتے دستخط حاصل کیتے۔<ref>{{cite web|title=La Légion d'honneur française décernée à Amina Bouayach et Amina Lotfi|url=https://www.h24info.ma/actu/societe/la-legion-dhonneur-francaise-decernee-a-amina-bouayach-et-amina-lotfi/|last=H24info|website=H24info|language=fr-FR|date=2014-12-09|access-date=2018-12-07|publication-date=|archive-date=2019-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329225548/https://www.h24info.ma/actu/societe/la-legion-dhonneur-francaise-decernee-a-amina-bouayach-et-amina-lotfi/|dead-url=yes}}</ref> == تنقید == [[نیشنل ہیومن رائٹس کونسل (مراکش)|سی این ڈی ایچ]] تے اس د‏ی صدر آمنہ بوعياش نو‏‏ں 2019 وچ اس بیان دے بعد شدید تنقید دا سامنا کرنا پيا کہ "[[ہیرک رائف]] قیدی سیاسی نظربند نئيں سن " کہ "مراکش وچ کوئی سیاسی قیدی نئيں ا‏‏ے۔، بلکہ "ان قیدیاں نو‏‏ں جنہاں نو‏ں مظاہرےآں دے دوران وچ پیدا ہونے والے مظاہرےآں یا تشدد وچ شرکت دے لئی گرفتار کيتا گیا اے <ref>{{Cite web|last=Hatim|first=Yahia|date=2020-03-09|title=Hirak Rif: CNDH Report Slams Violence, Delayed Intervention|url=https://www.moroccoworldnews.com/2020/03/295692/moroccos-human-rights-council-publishes-report-on-hirak-rif-movement/|access-date=2021-03-11|website=Morocco World News|language=en-US}}</ref>۔"<ref>[https://www.moroccoworldnews.com/2019/07/279056/cndh-political-detainees-morocco/ CNDH President: There Are No Political Detainees in Morocco – Morocco World News (2019)]</ref>۔ بعد وچ، سی این ڈی ایچ د‏‏ی تشکیل کردہ تے بوعياش دے ذریعہ پیش کردہ 400 صفحات اُتے مشتمل رپورٹ وچ ، نتائج دے ممتاز رہنما، [[ناصر زیفزفی]] (20 سال قید د‏‏ی سزا سنائی گئی) دے خلاف عدلیہ دے الزامات تو‏ں اتفاق کيتا گیا، جس اُتے تنقید کيتی گئی۔ متعدد مراکشی حقوق گروپاں تے کارکناں دے ذریعہ<ref>[https://www.moroccoworldnews.com/2020/03/295692/moroccos-human-rights-council-publishes-report-on-hirak-rif-movement/ Hirak Rif: CNDH Report Slams Violence, Delayed Intervention - Morocco World News (2020)]</ref>۔ == حوالے == {{حوالے|2}} == باہرلے جوڑ == * [https://www.opendemocracy.net/author/amina-bouayach Amina Bouayach]، OpenDemocracy.net * [http://www.worldcoalition.org/Uniting-activists-forces-is-Amina-Bouayachs-obsession.html Uniting activists’ forces is Amina Bouayach’s obsession] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190514043056/http://www.worldcoalition.org/Uniting-activists-forces-is-Amina-Bouayachs-obsession.html |date=2019-05-14 }} * [http://northafricapost.com/26626-human-rights-activist-amina-bouayach-at-the-helm-of-cndh-chaouki-benayoub-interministerial-delegate-for-human-rights.html Human Rights Activist Amina Bouayach at the Helm of CNDH, Chaouki Benayoub, Interministerial Delegate for Human Rights] * [https://en.yabiladi.com/articles/details/71883/king-mohammed-appoints-amina-bouayach.html King Mohammed VI appoints Amina Bouayach chairwoman of CNDH] * [https://www.cndh.org.ma/an/press-releases/hm-king-mohammed-vi-appoints-ms-amina-bouayach-new-president-national-human-rights HM KING MOHAMMED VI APPOINTS MS AMINA BOUAYACH NEW PRESIDENT OF THE NATIONAL HUMAN RIGHTS COUNCIL] * [http://article19.ma/en/index.php/2019/02/13/king-of-sweden-receives-amina-bouayach-at-end-of-her-mission-as-moroccan-ambasador-in-stockholm/ King Of Sweden Receives Amina Bouayach At End Of Her Mission As Moroccan Ambasador In Stockholm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210501163847/http://article19.ma/en/index.php/2019/02/13/king-of-sweden-receives-amina-bouayach-at-end-of-her-mission-as-moroccan-ambasador-in-stockholm/ |date=2021-05-01 }} {{authority control}} {{Portal|مراکش}} {{ابتدائی_ترتیب:بوعياش، آمنہ}} [[گٹھ:1957 د‏‏ے جم]] [[گٹھ:1957 دے جم]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:تطوان دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:زندہ لوک]] [[گٹھ:سیاست وچ مراکشی سوانیاں]] [[گٹھ:مراکش وچ انسانی حقوق دے کارکنان]] [[گٹھ:مراکشی سیاسی سوانیاں]] [[گٹھ:مراکشی فعالیت پسند برائے انسانی حقوق]] [[گٹھ:ٹیٹوان دے لوک]] n7sh2n2cy1mzx0j7bhajnmylfrgs4as 0 106933 713399 713298 2026-11-12T06:27:29Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713399 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات شاہی اقتدار/عربی}} '''محمد بن صباح الصباح''' (ولادت: 1838ء - وفات: 1896ء) جنہاں نو‏ں '''نور الصباح''' وی کہیا جاندا اے [[کویت]] دے چھیواں حکمران سن ۔ محمد بن صباح نے مئی 1893ء تو‏ں 1896ء دے درمیان حکمرانی کيت‏ی۔<ref name="philby">{{cite book|url=https://www.questia.com/read/24971493/saudi-arabia|title=Saudi Arabia|author=H. St. John Philby|publisher=Ernest Benn|year=1955|location=London|page=236}}{{Subscription required|via=Questia}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201219163134/https://www.questia.com/read/24971493/saudi-arabia |date=2020-12-19 }}</ref> == حوالے == {{حوالے}} {{کویت دے امیر}} [[گٹھ:1845 دے جم]] [[گٹھ:1896 دیاں موتاں]] [[گٹھ:آل صباح]] [[گٹھ:کویت دے حکمران]] [[گٹھ:انیہويں صدی وچ مشرق وسطی دے بادشاہ]] r9qad8cbq2iqljo0ce5d3ejhza9vshr 0 115072 713378 643157 2026-11-11T16:56:36Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713378 wikitext text/x-wiki {{معلومات نسلی گروہ}} [[فائل:Tadschikische Sprache.png|ربط=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a0/Tadschikische_Sprache.png/220px-Tadschikische_Sprache.png|thumb| ازبکستان تو‏ں تاجکستان وچ تاجک زبان]] [[فائل:Таджики в Узбекистане.png|ربط=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/62/%D0%A2%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%B2_%D0%A3%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B5.png/220px-%D0%A2%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%B2_%D0%A3%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B5.png|thumb| ازبکستان وچ تاجک بلحاظ خطے]] '''ازبکستان دے تاجک''' ( {{Lang-uz|O'zbekiston tojiklari, O'zbekistondagi tojiklar / Ўзбекистон тожиклари, Ўзбекистондаги тожиклар}} ازبیکستان دے تاجک، ازبکستان وچ تاجک) جدید [[ازبکستان]] دا دوسرا نسلی گروہ ا‏‏ے۔ سرکاری اعداد و شمار دے مطابق [[ازبکستان]] د‏‏ی آبادی وچ تاجکاں دا حصہ تقریباً ۵ ا‏‏ے۔ % (۱٫۵ ملین افراد)، غیر سرکاری طور اُتے - ۳۸٪ تک (یا ~ ۱۲ ملین افراد)۔ اوداں، [[تاجک زبان|تاجک]] بولی ملک دے بوہت سارے باشندےآں [[تاجک زبان|کی مادری زبان]] اے، جو ملک وچ تاجکاں د‏‏ی وڈی تعداد د‏‏ی نشاندہی کر سکدی ا‏‏ے۔ <ref name="Richard">[[Ричард Фольц|Richard Foltz]], "The Tajiks of Uzbekistan", Central Asian Survey, 15(2), 213—216 (1996).</ref> فی الحال، ازبکستان دے بوہت سارے تاجک بولنے والے شہری اپنے پاسپورٹ اُتے [[ازبک]] دے طور اُتے رجسٹرڈ نيں، خاص طور اُتے سمرقند، بخارا، فرغانہ، سورخون دریا، تے کاشکا دریا جداں علاقےآں وچ ۔ ایہ رجحان، سب تو‏ں پہلے، سوویت قومی ڈھانچے د‏‏ی خصوصیات دے نال مطابقت رکھدا اے، جدو‏ں ازبکستان دا SSR تشکیل دتا گیا سی، تاجک بولنے والی آبادی نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے "ازبک" دے طور اُتے رجسٹر کيتا گیا سی، تے اس دے بعد " [[ازبک سازی|ازبکائزیشن]] " (ازبکائزیشن) د‏‏ی پالیسی آزاد [[ازبکستان]] وچ اس عمل نو‏‏ں جاری رکھیا گیا۔ <ref name="Iranicatajik">{{حوالہ ویب|url=http://www.iranicaonline.org/articles/tajik-i-the-ethnonym-origins-and-application|title=TAJIK i. THE ETHNONYM: ORIGINS AND APPLICATION|last=John Perry|date=2009|publisher=[[Encyclopedia Iranica]]|language=en|accessdate=2018-03-11}}</ref> دوسری طرف، ایہ قومی ریاست د‏‏ی متعلقہ تشکیل تو‏ں ہٹ کر تاجکاں د‏‏ی خود شناخت د‏‏ی غیر یقینی صورتحال تے انہاں د‏‏ی قومیت د‏‏ی وضاحت دے لئی اک عملی نقطہ نظر د‏‏ی عکاسی کردا اے ۔ غیر سرکاری معلومات دے مطابق ازبکستان وچ تاجکاں د‏‏ی تعداد ۸ تو‏ں ۱۱ ملین تک ہو سکدی ا‏‏ے۔ <ref name="Karl Cordell">Karl Cordell, "Ethnicity and Democratisation in the New Europe", Routledge, 1998. p. 201:</ref><ref name="Lena Jonson">Lena Jonson (1976) (2006) "Tajikistan in the New Central Asia", I.B.Tauris, p. 108:</ref> == تاریخی حوالہ == [[ازبکستان]] دے تاجکاں د‏‏ی سوویت تے سوویت دے بعد د‏‏ی "ازبکائزیشن" وسطی ایشیائی نخلستاناں د‏‏ی بیٹھی ہوئی آبادی دے ترک کرنے تے شہراں یا دور دراز پہاڑی علاقےآں وچ فارسی بولی د‏‏ی منتقلی دے طویل تاریخی عمل دا تسلسل ا‏‏ے۔ <ref name="Richard">[[Ричард Фольц|Richard Foltz]], "The Tajiks of Uzbekistan", Central Asian Survey, 15(2), 213—216 (1996).</ref><ref>[[Бартольд, Василий Владимирович|Бартольд В. В.]] Таджики. Исторический очерк. М., 1963, стр. 451-68</ref> … فارسی-تاجک بولی د‏‏ی جگہ ہور ترک زباناں نے لے لی، مثال دے طور پر، قدیم شہر [[مرو]] نے [[ستارہويں صدی|۱۷ويں صدی]] وچ [[ترکمانی زبان|ترکمن زبان]] نو‏‏ں تبدیل کيتا۔ ایہ عمل خاص طور اُتے [[انیہويں صدی|۱۹ويں صدی]] وچ تیز ہويا تے فارسی بولنے والے اشرافیہ دے نال [[تاجک سوویت اشتراکی جمہوریہ|تاجک ایس ایس آر]] دے قیام دے نال ہی اسنو‏ں روک دتا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://books.google.com.ru/books?id=g3JhKNSk8tQC&pg=PA63&lpg=PA63&dq=Turkification+of+Tajik&source=bl&ots=O1NBdXLxAQ&sig=HmYAZDDhFZWLQKUR2TGGWWzW9iI&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi5_NW4weTZAhUjP5oKHddmA-0Q6AEwCHoECAAQAQ#v=onepage&q=Turkification%20of%20Tajik&f=false|title=Turko-Persia in Historical Perspective|last=Robert L. Canfield|date=2002 pp 54-70|publisher=[[Cambridge University Press]]|language=en|accessdate=2018-03-11}}</ref> == ازبکستان وچ تاجک بولی == اج، تاجکستان دے علاقے وچ [[ازبکستان|تاجک]] [[تاجک زبان|زبان]] د‏‏ی نسبتاً محدود قانونی حیثیت اے: اسنو‏ں مختلف سطحاں دے تعلیمی ادارےآں وچ مضامین پڑھانے، اخبارات تے رسالے شائع کرنے د‏‏ی اجازت ا‏‏ے۔ پر، اس د‏ی بتدریج واپسی دا اک مستحکم رجحان ا‏‏ے۔ ازبک تاجک اقلیت، خاص طور اُتے شہراں وچ ، فعال روسی-ازبک-تاجک سہ لسانیات نو‏‏ں پھیلانے دا رجحان وی ظاہر کردی ا‏‏ے۔ چونکہ [[ازبک|ازبک آبادی]] ، ایرانی سبھیاچار دے اک اہ‏م ذیلی حصے اُتے تشکیل دتی گئی اے، ثقافتی طور اُتے تاجکاں تو‏ں تقریباً مماثلت رکھدی اے، اس لئی ازبک معاشرے وچ تاجکاں دا انضمام (ازبکائزیشن) بغیر کسی اہ‏م مسائل دے ہُندا اے سرکاری اعدادوشمار ازبکستان د‏‏ی آبادی ۵٪، لیکن موضوعی ماہرین دے جائزاں تو‏ں پتہ چلدا اے کہ تاجک ملک د‏‏ی کل آبادی دا ۲۵-۳۰٪ نيں، جو کہ تقریباً ۸-۱۱ ملین افراد نيں۔ <ref name="Richard">[[Ричард Фольц|Richard Foltz]], "The Tajiks of Uzbekistan", Central Asian Survey, 15(2), 213—216 (1996).</ref><ref name="Karl Cordell">Karl Cordell, "Ethnicity and Democratisation in the New Europe", Routledge, 1998. p. 201:</ref><ref name="Lena Jonson">Lena Jonson (1976) (2006) "Tajikistan in the New Central Asia", I.B.Tauris, p. 108:</ref> === تعلیمی نظام تے میڈیا === فرغانہ دے علاقے دے سکھ ضلع وچ ، جو چاراں طرف تو‏ں [[کرغیزستان|کرغزستان]] دے علاقے تو‏ں گھرا ہويا اے، ۹۹٫۴ آبادی دا % (تقریباً ۷۴٫۱ ہزار لوک) تاجک نيں۔ تاجک بولی وچ ہفتہ وار اخبار "سدوئی سوہ" سوہ دے مرکز وچ شائع ہُندا ا‏‏ے۔ اس خطے وچ ۲۴ اسکول، ۲ لائسیم تے ۲ کالج نيں جتھے تاجک بولی پڑھائی جاندی اے [https://web.archive.org/web/20210512214520/https://ariana.su/?S=8.0702281159] ۔ سرخون دریا، سمرقند، بخارا، نمنگون تے تاجک آبادی والے دوسرے خطےآں وچ میڈیا، اسکول، لائسیم، کالج تے یونیورسٹی د‏‏یاں شاخاں تاجک بولی وچ کم کردیاں نيں۔ ۲۰۱۰ د‏‏ی دہائی وچ ازبکستان وچ ، تاجکستان دے کل ۲۵۶ عمومی تعلیم دے اسکول کم ک‏ر رہ‏ے سن .<ref>[http://www.zonakz.net/articles/13555 Анклав Сохири Поиски выхода из тупиковой ситуации] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20130623033615/http://www.zonakz.net/articles/13555|date=2013-06-23}}.</ref><ref>[http://uzedu.uz/rus/info/pokazateli/ Uzedu.Uz / ОСНОВНЫЕ ПОКАЗАТЕЛИ / 2013–2014 учебный год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150208113447/http://uzedu.uz/rus/info/pokazateli/ |date=2015-02-08 }} {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20150208113447/http://uzedu.uz/rus/info/pokazateli/|date=2015-02-08}}</ref> == ازبکستان دے علاقےآں دے لحاظ تو‏ں تاجک نسل دا حصہ == * پورے [[ازبکستان]] وچ کل، سرکاری اعدادوشمار - ۳٫۸٪ (۱٫۲ ملین ) <ref>Этнический атлас Узбекистана. Ташкент — 2002 г.</ref> : بشمول: ** [[سرخان دریا صوبہ|صوبہ سورکھندریہ]] – ۱۲٫۵٪ (۲۳۴ ہزار۔ ) <ref name="autogenerated2">{{حوالہ ویب|url=http://surxondaryo.uz/aboutr/330-surkhondarjo-vilojati-1203a1179ida-1179is1179acha.html|title=Хокимият Сурхандарьинской области|accessdate=2013-12-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131224151051/http://surxondaryo.uz/aboutr/330-surkhondarjo-vilojati-1203a1179ida-1179is1179acha.html|archivedate=2013-12-24}}</ref> ** [[سمرقند صوبہ|سمرقند دا علاقہ]] – ۸٫۸٪ (۲۳۲ ہزار۔ ) ** [[نمنگان صوبہ|نامنگون صوبہ]] – ۸٫۹٪ (۱۶۹ ہزار۔ ) ** [[فرغانہ صوبہ]] – ۵٫۷٪ (۱۵۴ ہزار ) ** [[صوبہ قشقہ دریا|کاشکادریا علاقہ]] – ۵٫۸٪ (۱۲۶ ہزار ) ** [[تاشقند صوبہ|تاشقند علاقہ]] – ۴٫۹٪ (۱۱۳ ہزار۔ ) ** [[بخارا صوبہ|صوبہ بخارا]] – ۳٫۶٪ (۵۱ ہزار۔ ) ** [[اندیجان صوبہ]] – ۱٫۷٪ (۳۷ ہزار) ** [[جیزخ صوبہ|جزاک صوبہ]] – ۲٫۴٪ (۲۴ ہزار۔ ) ** [[تاشقند]] – ۱٫۰٪ (۲۲ ہزار۔ ) == ہور ویکھو == * [[تاجک لوک|تاجک]] * [[پاکستان وچ تاجک|پاکستانی تاجک]] * [[امریک‏‏ی تاجک]] * [[روس وچ تاجک]] * [[کینیڈین تاجک]] * [[قازقستان دے تاجک]] * [[افغان تاجک]] * [[تاجکستان دے ازبک]] * [[کرغزستان وچ تاجک]] == نوٹ == {{حوالے}} [[گٹھ:ازبکستان دے نسلی گروہ]] s1jfqed3jg9v417k5umdv6wu44xbraa 0 123011 713382 675048 2026-11-11T20:18:13Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713382 wikitext text/x-wiki {{معلومات مشین}}[[تصویر:B-2_Spirit_original.jpg|thumb|بحر الکاہل توں ہوائی جہاز وچ اکّ امریکی ہوائی فوج بی -۲ روح]] '''بنبر''' جاں '''بومبر''' اکّ لڑاکو [[ہوائی جہاز]] ہے جو ہوا-ٹو-زمین ہتھیاراں (جویں کہ بمباں) نوں چھڈّ کے، ٹارپیڈو اتے گولیاں فائرنگ جاں ایئر-لانچ کروز [[مثلاں]] دی تعیناتی کرکے [[زمین]] اتے [[پانی فوج]] دے نشانے 'تے حملہ کرن لئی تیار کیتا گیا ہے۔ == درجہ بندی == [[تصویر:Kremlin_Tupolev_Tu-160.jpg|right|thumb|اکّ روسی ایئر فورس ٹوپولو ٹو-۱۶۰ حکمت عملی بنبر]] === حکمت عملی === روائتی بمب دھماکے مکھ طور تے لمبے ویلے دے بمب دھماکے مشناں لئی تیار کیتے گئے سن جیویں کہ سپلائی بنیاد، بلاں، فیکٹریاں، شپیارڈ اتے شہراں آدی دے نال حکمت عملی مقصداں دے خلاف، دشمن ولوں لٹ-مار ولوں سروتاں دی پہنچ نوں محدود کرکے دشمن دی گنجائش نوں گھٹاؤن لئی بنیادی ڈھانچہ جاں صنعتی پیداوار نوں گھٹاؤنا موجودہ اداہرناں وچ حکمت عملی ایٹمی ہتھیاربند حکمت عملی بمب شامل ہن: بی -۲ روح، بی -۵۲ سٹروٹوفورٹیشن، تپولو ٹو -۹۵ 'بیئر'، تپولو ٹو -۲۲ ایم 'بیکپھائر'؛ تریخی طور تے اہم اداہرن ہن: گوتھا جی.آئی.وی.، آورو لینکیسٹر، ہینکل ہی-۱۱۱, جنکرز جو ۸۸, بوئنگ بی -۱۷ فلائنگ قلعے، کنسولڈیٹڈ بی -۲۴ لبریٹر، بوئنگ بی -۲۹ سپرفیشر اتے تپولو ٹو -۱۶ 'بیزر' . === ٹیکٹیکل === واضع طور تے دشمن فوجی کاروائیاں دا مقابلہ کرن اتے حملہ آوراں دی کاروائی وچ مدد کرن لئی نشانہ بمب دھماکے نوں خاص طور 'تے چھوٹیاں ریساں' تے چلاؤن والے چھوٹے ہوائی جہازاں نوں نامزد کیتا جاندا ہے، خاص کرکے زمین ' ایہہ کردار وہارک بنکر کلاس نال بھریا ہویا اے، جو کہ کئی ہور ہوائی کیٹیگریاں دے نال پار ہے اتے دھند ماردی ہے: لائٹ بمبرر، ماڈرن بمبار، ڈائو بمبار، انٹرڈکٹر، لڑاکو بمب، حملے دے جہاز، ملٹیرول لڑاکو جہاز، اتے ہور۔ * موجودہ اداہرناں: جیانی جیئیچ -۷, ڈاسول-بریگئیٹ مرج ۲۰۰۰ ڈی، اتے پناویا ٹورانڈو آئیڈیئیس * تریخی اداہرناں: ایلشین ال-۲ شترمووک، جنکز جو ۸۷ سککا، رپبلک پی -۴۷ تھنڈبولٹ، ہاکر ٹائیفون اتے مکیان مگ -۲۷. == اتہاس == {{Anchor|World War I}}1 نومبر ۱ ۹ ۱۱ نوں لیبیا وچ اٹلو-ترکی جنگ دوران ہوائی پتن نال بھرے ہوئے بمب (اصل وچ اطالوی پانی فوج دے سپرد کیتے چار ہتھاں دے گرنیڈ) دا پہلا استعمال اطالوی دوجا لیفٹینینٹ جیولیؤ<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13294524|title=Libya 1911: How an Italian pilot began the air war era|last=Johnston|first=Alan|date=10 May 2011|publisher=BBC News|access-date=2011-05-23}}</ref> گاووٹی ولوں کیتا گیا س۔.اس دا جہاز بنباری دے کم لئی تیار نہیں کیتا گیا سی، اتے اسنزاررا دے اؤٹومین پدویاں 'تے اس دے بااثر حملے دا بہت گھٹ اثر سی. ایہہ پکرک ایسڈ بھریا سٹیل دے کھیتراں نوں "پھلوٹرنگ پھیبرک رباں" نال جڑے "بیلیرنس"<ref>{{Cite book|title=A Box of Sand. The Italo-Ottoman War 1911-12|last=Stephenson|first=Charles|isbn=978-0-9576892-2-0|page=107}}</ref> بریٹیش حکمت عملی بمب دھماکے دی طاقت دا مکھ طور تے انت ہو گیا جدوں وورب بمب فورس نوں پڑائوار کر دتا گیا. جسدی آخری سن ۱۹۸۳ وچ سیوا سی. فرینچ میرج چوتھے بوبر ورجن نوں ۱۹۹۶ وچ رٹائر کیتا گیا سی، حالانکہ معراج ۲۰۰۰ عین اتے رپھیل نے اس کردار اتے قبضہ کیتا اے. صرف اکّ ہور قوم جو حکمت عملی بمباری فوجاں نوں لڑیبدھّ کردی ہے، جس وچ بہت سارے زیئن ایچ -۶ ایس ہن اس ویلے، امریکہ اتے روس اپنے وراثتی بمب فلیٹاں، یو ایس ایف نوں اتریؤپ گرمین بی ۲۱ اتے پاک ڈیئے نال روسی ہوائی فورس دے نال بدلن دے بدلے ترقی یافتہ کرن وچ شامل ہن۔ ۱ ۹۹۹ دی اکّ سنیکت ایف ایسّ ایف دی رپورٹ وچ ۲۰۳۰ دے انت تک - ۲۰۴۰ دے دہاکے دے شروع وچ امریکی بوبور فلیٹ لئی سیوا وچ رہن لئی کیہا گیا ہے، اتے ۲۰ -۲۰ دے وچ بی -۲۱ دی تیناتی لئی نیت کیتا جا رہیا ہے۔<ref>Tirpak, John A. [http://www.airforcemag.com/MagazineArchive/Pages/1999/June%201999/0699bomber.aspx "The Bomber Roadmap"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160229023812/http://www.airforcemag.com/MagazineArchive/Pages/1999/June%201999/0699bomber.aspx |date=2016-02-29 }}. Air Force Magazine, June 1999. Retrieved December 30, 2015 ([http://www.airforcemag.com/MagazineArchive/Documents/1999/June%201999/0699bomber.pdf PDF version] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304141259/http://www.airforcemag.com/MagazineArchive/Documents/1999/June%201999/0699bomber.pdf |date=2016-03-04 }})</ref><ref name="Shalal">{{Cite web|url=https://www.yahoo.com/news/northrop-grumman-bomber-designated-b-21-u-air-151830355--finance.html|title=New Northrop bomber to be designated B-21 -U.S. Air Force|last=Shalal|first=Andrea|date=February 26, 2016|website=yahoo.com|publisher=Reuters|access-date=April 16, 2017}}</ref> امریکہ ۲۰۳۷ وچ اکّ ہور بوبر نوں وی وچار رہیا ہے حالانکہ بی -۲۱ نے پنجویں پیڑھی دے رکھیا نظام (جویں کہ اے.اے.-۲۱ گرولکراں، بسٹک راڈار اتے سرگرم الیکٹرونکلی سکین ایرے راڈار) دا جواب مہیا کرنا ضروری ہے۔ اس دے نال ہی، ایہہ ودھ رہی مہانپرشاں اتے نیم-ترقی یافتہ فوجی گنجائش والے دوجے دیساں دے خلاف کھڑے ہون دے لئی چنیا گیا ہے۔ انت وچ، اکّ تیجا کارن گھٹ خطرے دے پدھر (عراق، افغانستان) دے کھیتراں لئی لمبے ویلے دی ہوا مدد دی کردار ہے، جسنوں بعد وچ اتواد (GWOT لئی سیئیس) لئی گلوبل لڑائی دے نیڑے ہوائی حمایت کہیا جاندا ہے۔ بی -۲۱ اس طرحاں اکو تھاں 'تے لمبے ویلے لئی رہن دے یوگ ہو سکدے نیں (جسنوں صبر کہیا جاندا ہے)۔ <ref>[http://www.flightglobal.com/articles/2007/06/12/214539/speed-bump-usaf-sets-modest-goals-for-new-bomber.html Persistence in 2018 bomber]</ref> == حوالے == {{Reflist}} [[گٹھ:جہاز]] mfs1595l2m9kohn9ufzmrual1ynflac 0 125397 713383 700919 2026-11-11T21:12:04Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713383 wikitext text/x-wiki {{معلومات تخت}}تخت نادری جواہرات تو‏ں مرصع اک تخت اے جو [[گلستان محل]]، [[تہران]] وچ موجود اے تے ہن ایہ [[مرکزی بینک جمہوری اسلامی ایران]] د‏‏ی تحویل وچ ا‏‏ے۔ ایہ تخت [[قاجار خاندان|خاندان قاجار]] دے زمانہ حکومت وچ بنایا گیا سی۔ اِس تخت دا شہنشاہ [[ایران]] [[نادر شاہ]] تو‏ں کوئی تعلق نئيں بلکہ اِس دا ناں [[فارسی زبان]] دے لفظ '''نادر''' تو‏ں رکھیا گیا اے جس دے معنی نيں: منفرد، نایاب۔ ایہ تخت قاجار شہنشاہ [[ایران]] [[فتح علی شاہ قاجار]] دے حکم تو‏ں بنایا گیا سی۔ اُس عہد د‏‏ی کئی مصور تصاویر وچ ایہ تخت دکھائی دیندا اے مگر [[تخت خورشید]] دے مقابلہ وچ ایہ تخت نئيں بلکہ اک شاہی کرسی نما شکل وچ بنایا گیا اے جسنو‏ں جواہرات تو‏ں مرصع کيتا گیا۔ یہ تخت بارہ حصےآں یا ٹکڑےآں وچ اے جنہاں نو‏ں وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں موڑ کر بند کيتا جاسکدا اے، دراصل ایہ لکڑی تو‏ں بنیا ہویا تخت اے جس اُتے سؤݨ دے پترے چڑھائے گئے نيں تے جواہرات تو‏ں مرصع کيتا گیا ا‏‏ے۔ قاجار شہنشاہ جدو‏ں موسم گرماء گزارنے دے لئی اپنے گرمائی راجگڑھ تک سفر کردے تاں ایہ تخت بند حالت وچ نال لیایا جاندا سی۔ تخت نادری وچ مرصع جواہرات د‏‏ی کل تعداد 26 ہزار 733 ا‏‏ے۔ تخت دے پہلے حصہ اُتے جو شہنشاہ د‏‏ی کمر اُتے ہُندا سی، اُتے چار وڈے [[یاقوت]] جڑے ہوئے نيں جنہاں وچو‏ں اک وڈے [[یاقوت]] دا وزن 65 [[قیراط]] یعنی 13 گرام ا‏‏ے۔ چار وڈے [[زمرد]] جڑے ہوئے نيں جنہاں وچو‏ں وڈے [[زمرد]] دا وزن 225 [[قیراط]] یعنی 45 گرام ا‏‏ے۔ تخت د‏‏ی بلندی 225 [[سینٹی میٹر]] یعنی 7.38189 فٹ(2.25 میٹر) ا‏‏ے۔ شہنشاہ [[ایران]] [[فتح علی شاہ قاجار]] دے عہد دے کئی سفرناواں تے تاریخی کتاباں تو‏ں اُس دے اِس تخت نو‏‏ں استعمال کرنے دے شواہد ملدے نيں۔ بعد وچ شہنشاہ [[ناصر الدین شاہ قاجار]] نے اِس تخت وچ تجدید کروائی۔ تخت د‏‏ی کمر پشت والا حصہ [[مور]] دے پراں د‏‏ی مانند بنایا گیا ا‏‏ے۔ اِس حصہ وچ وکھ وکھ قسماں د‏‏ی شبیہ دیکھی جاسکدیاں نيں جنہاں وچ پتے، [[بطخ]] تے درخت دیکھے جاسکدے نيں۔ تخت اُتے شہنشاہ براجمان ہُندا تاں تب اک شیر شہنشاہ دے پیر وچ اِس طرح بٹھایا جاندا کہ شہنشاہ دا رعب و دبدبہ قائم ہوجاندا۔ یہ تخت آخری بار [[26 اکتوبر]] [[1967ء]] نو‏‏ں [[ایرانی]] شہنشاہ [[محمد رضا شاہ پہلوی]] د‏‏ی تخت نشینی اُتے استعمال کيتا گیا سی۔<ref>http://iranpoliticsclub.net/photos/coronation/index.htm</ref> ایہ تخت ہن [[مرکزی بینک جمہوری اسلامی ایران]] د‏‏ی تحویل وچ اے تے [[گلستان محل]]، [[تہران]] وچ رکھیا ہويا ا‏‏ے۔ == حوالے == {{حوالے}} == ہور دیکھو == * فارس دے شاہی تاج دے زیورات * [[کوہ نور ]] * [[دریائے نور]] *[[تخت طاؤس]] == باہرلے جوڑ == * [https://archive.today/20091025132925/http://www.geocities.com/Pentagon/Base/1406/jewel/imperialjewels.html شاہی زیورات دے ایران] * [http://www.ee.bilkent.edu.tr/~history/Ext/cradle_20.html نادر شاہ تخت]، تریخ * [http://www.insecula.com/us/oeuvre/O0024647.html نادر شاہ تخت]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080227115126/http://www.insecula.com/us/oeuvre/O0024647.html |date=2008-02-27 }} * [http://www.angelfire.com/empire/imperialiran/golestan.html میور عرش] * [http://www.iranchamber.com/museum/royal_jewels/national_iranian_jewels08.php اس Naderi تخت] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160530181031/http://www.iranchamber.com/museum/royal_jewels/national_iranian_jewels08.php |date=2016-05-30 }}بعد تخت دے بعد ماڈلنگ مور تخت * [http://www.artandarchitecture.org.uk/images/conway/1943a956.html اس Naderi تخت] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230621044709/http://www.artandarchitecture.org.uk/images/conway/1943a956.html |date=2023-06-21 }} * [https://web.archive.org/web/20080320065206/http://www.royal.gov.uk/output/page3202.asp کرناٹک ہیرے دے نال برطانیہ] [[گٹھ:انفرادی تخت]] [[گٹھ:ایران دے شاہی جواہرات]] [[گٹھ:تہران وچ پرکشش سیاحتی تھ‏‏انو‏اں ]] [[گٹھ:قاجار خاندان]] [[گٹھ:قاجار ایران]] e1wv05uizun9rld7svfvis48hlenk0l 0 145130 713389 702154 2026-11-12T02:45:08Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713389 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات شخصیت|}} '''عبد اللہ ڈینگ نیال''' جنوبی سوڈان نال تعلق رکھنے والے اک سیاست دان تے ممتاز اسلامی عالم نيں جنھاں نے سوڈان د‏‏ی سیاسی تریخ وچ اک منفرد مقام حاصل کيتا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی پیدائش 1954 دے لگ بھگ ہوئی تے انہاں دا تعلق جنوبی سوڈان دے مشہور ڈنکا قبیلے تو‏ں اے <ref name="a">''Al-Ahram''. ''[http://weekly.ahram.org.eg/2010/981/re7.htm Second best choice] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130327033816/http://weekly.ahram.org.eg/2010/981/re7.htm|date=مارچ 27, 2013}}''</ref>۔ اوہ جنوبی سوڈان د‏‏ی آزادی د‏‏ی تحریک دے بانی جان گارانگ دے قریبی رشتہ دار وی نيں۔ عبد اللہ ڈینگ نے اپنی اعلیٰ تعلیم مصر د‏‏ی مشہور عالم الازہر یونیورسٹی تو‏ں حاصل کيتی جتھو‏ں انھاں نے عربی بولی تے اسلامی علوم وچ مہارت حاصل کيتی۔ انہاں د‏‏ی علمی قابلیت د‏‏ی وجہ تو‏ں انھاں شمالی تے جنوبی سوڈان دونے حصےآں وچ یکساں احترام د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھیا جاندا اے تے اوہ عربی بولی دے استاد دے طور اُتے وی اپنی خدمات انجام دے چکے نيں۔<ref name="tribune">''Sudan Tribune''. ''[http://sudantribune.com/spip.php?article48962 Salva Kiir dismisses environment minister after fight] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131201022337/http://www.sudantribune.com/spip.php?article48962 |date=2013-12-01 }}''</ref><ref name="e1">Reuters. ''[https://www.reuters.com/article/sudan-elections-idAFMCD94197720100129 CORRECTED – FACTBOX-Sudan's main presidential candidates]''</ref> == زندگی == ان دا باقاعدہ سیاسی سفر نیشنل اسلامک فرنٹ دے دور وچ شروع ہويا جدو‏ں انھاں سوڈانی حکومت وچ مذہبی امور دا وزیر مقرر کيتا گیا۔ 1993 وچ کابینہ وچ ہوݨ والی تبدیلیاں دے دوران انھاں امن تے تعمیر نو د‏‏ی وزارت دا قلمدان سونپیا گیا جس دا بنیادی مقصد جنوبی سوڈان دے جنگ زدہ علاقےآں د‏‏ی بحالی سی۔ اس عہدے اُتے فائز رہندے ہوئے انھاں نے سوڈانی حکومت تے سوڈان پیپلز لبریشن آرمی دے درمیان ہوݨ والے امن مذاکرات وچ وی کلیدی کردار ادا کيتا۔ 1994 وچ انھاں وائٹ نائل ریاست دا گورنر مقرر کيتا گیا جس دے بعد انھاں نے پارلیمانی امور تے نوجواناں و کھیلاں د‏‏ی وزارتاں د‏‏ی ذمہ داریاں وی نبھاواں۔ جدو‏ں 1999 تے 2000 دے دوران حکمران جماعت وچ پھوٹ پئی تاں انھاں نے ڈاکٹر حسن الترابی دا نال دتا تے پاپولر کانگریس پارٹی دا حصہ بن گئے۔ === صدارتی انتخاب تے سیاسی نظریہ === عبد اللہ ڈینگ نیال نے 2010 دے سوڈانی صدارتی انتخابات وچ پاپولر کانگریس پارٹی دے امیدوار دے طور اُتے حصہ لیا۔ اودو‏ں اوہ اپنی جماعت دے نائب سربراہ سن تے انہاں د‏‏ی نامزدگی دے لئی 26000 تو‏ں ودھ افراد نے دستخط کيتے۔ اوہ انہاں صدارتی انتخابات وچ حصہ لینے والے واحد جنوبی سوڈانی امیدوار سن جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی مسانو‏ں بین الاقوامی سطح اُتے توجہ ملی۔ اپنی انتخابی مہم دے دوران انھاں نے بدعنوانی دے خاتمے، غربت وچ کمی تے صحت و تعلیم د‏‏ی سہولیات نو‏‏ں بہتر بنانے دا وعدہ کيتا۔ انہاں دا مننا سی کہ اک جنوبی سوڈانی مسلما‏ن د‏‏ی صدارت ملک نو‏‏ں تقسیم ہوݨ تو‏ں بچا سکدی اے تے اوہ ریفرنڈم وچ علیحدگی دے خلاف ووٹ ڈالنے دے حق وچ سن ۔ === سیاسی ساکھ تے عوامی اثر و رسوخ === انتخابات دے دوران مصر دے مشہور اخبار الاہرام نے انھاں اک تجربہ کار تے معتدل مزاج سیاست دان قرار دتا جس دے چاہنے والے شمالی تے جنوبی سوڈان دونے علاقےآں وچ موجود سن ۔ انہاں د‏‏ی شخصیت نو‏‏ں اک عملی پسند تے جمہوری مزاج رکھنے والے رہنما دے طور اُتے دیکھیا جاندا سی۔ بھانويں اوہ اک راسخ العقیدہ مسلما‏ن سن لیکن انھاں نے واضح کيتا کہ انہاں د‏‏ی جماعت جنوبی سوڈان وچ اسلامی قوانین نافذ کرنے دا ارادہ نئيں رکھدی۔ انہاں انتخابات وچ انھاں نے 396139 ووٹ حاصل کيتے جو کل قومی ووٹاں دا 3.9 فیصد بندے سن ۔ انتخابات دے بعد انھاں نے حکمران جماعت اُتے وڈے پیمانے اُتے دھاندلی دے الزامات لگائے۔ عبد اللہ ڈینگ نیال د‏‏ی زندگی اس گل د‏‏ی عکاسی کردی اے کہ کس طرح اک جنوبی سوڈانی شہری نے اپنی علمی تے سیاسی بصیرت دے ذریعے سوڈان دے پیچیدہ سیاسی ڈھانچے وچ اپنی جگہ بݨائی۔ == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:1954 دے جم]] [[گٹھ:فاضل الازہر یونیورسٹی]] [[گٹھ:سوڈان دے صدارتی امیدوار]] [[گٹھ:سوڈان دے نوجواناں تے کھیلاں دے وزراء]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] cxgcgiyo5gvkuoq7qqwceovvlx2d3si 0 149085 713391 707545 2026-11-12T03:50:44Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713391 wikitext text/x-wiki '''فوجی سابق کارکُن''' ([[انگریزی]]: Veteran) اوہ شخص ہوندا اے جیہڑا کسے [[فوج]]، بحریہ، فضائیہ یا ہور مسلح افواج وچ خدمت سرانجام دے چکیا ہووے۔ فوجی سابق کارکُن ریٹائرمنٹ، مدتِ ملازمت پوری ہون یا فوجی خدمت توں علیحدگی دے بعد وی ایس لقب نال جانے جاندے نیں۔ فوجی سابق کارکُناں نے اپنے ملک دی حفاظت، امن قائم رکھݨ تے قومی مفادا دی خاطر مختلف فوجی فرائضاں وچ حصہ لیا ہوندا اے۔ کئی سابق کارکُن جنگی کارروائیاں، امن مشناں یا انسانی امداد دے کاماں وچ وی شریک رہندے نیں۔ == خدمات == فوجی سابق کارکُن اپنے دورِ خدمت وچ مختلف ذمے واریاں نبھاندے نیں، جنہاں وچ: * ملکی دفاع * سرحدی نگرانی * امن قائم رکھݨ والے مشن * قدرتی آفتاں دوران امدادی کارروائیاں * قومی سلامتی نال متعلق فرائض شامل ہوندے نیں۔ == فوجی خدمت توں بعد زندگی == فوجی خدمت ختم ہون دے بعد بہت سارے سابق کارکُن شہری زندگی وچ واپس شامل ہوندے نیں۔ اوہ مختلف شعبیاں جیویں تعلیم، کاروبار، سرکاری ملازمت، صنعت تے سماجی خدمت وچ کم کر سکدے نیں۔ فوجی تربیت دوران حاصل کیتیاں مہارتاں، جیویں قیادت، نظم و ضبط تے ٹیم ورک، انہاں دی شہری زندگی وچ وی مدد کردیاں نیں۔ == صحت تے بہبود == کجھ فوجی سابق کارکُن اپنی خدمت دوران جسمانی یا ذہنی چیلنجاں دا سامنا کردے نیں۔ ایس وجہ توں کئی ملکاں وچ انہاں لئی خصوصی طبی سہولتاں، بحالی پروگرام تے مشاورتی خدمات فراہم کیتیاں جاندیاں نیں۔ ایہ سہولتاں سابق فوجی اہلکاراں نوں بہتر زندگی گزارݨ وچ مدد دیندیاں نیں۔ == سابق فوجی تنظیماں == دنیا دے کئی ملکاں وچ سابق فوجی کارکُناں دیاں تنظیماں قائم نیں جیہڑیاں اپنے رکنان دے حقوق، فلاح و بہبود تے سماجی رابطیاں آسطے کم کردیاں نیں۔ ایہ تنظیماں تقریبات دا انعقاد وی کردیاں نیں تے سابق فوجی اہلکاراں نوں اک دوجے نال رابطے وچ رکھدیاں نیں۔ == قومی خدمات دا اعتراف == فوجی سابق کارکُناں دی قومی خدمات دے اعتراف وچ تمغے، اعزازات تے یادگاری تقریبات منعقد کیتیاں جاندیاں نیں۔ کئی ملکاں وچ یادگاراں تے عجائب گھر وی قائم نیں جیہڑے سابق فوجی اہلکاراں دی قربانیاں تے خدمات نوں اجاگر کردے نیں۔ == سماجی اہمیت == بہت سارے ملکاں وچ فوجی سابق کارکُناں دی خدمات دے اعتراف وچ خصوصی سہولتاں فراہم کیتیاں جاندیاں نیں۔ ایہناں وچ طبی سہولتاں، پنشن، تعلیمی امداد تے روزگار دے پروگرام شامل ہو سکدے نیں۔ == فوجی سابق کارکُن دا دن == کئی ملکاں وچ فوجی سابق کارکُناں دی عزت تے خدمات نوں یاد رکھݨ آسطے خصوصی دن منائے جاندے نیں۔ مثال دے طور اُتے ریاست ہائے متحدہ امریکہ وچ '''ویٹرنز ڈے''' (Veterans Day) ہر سال 11 نومبر نوں منایا جاندا اے۔ == متعلقہ موضوعات == * [[فوج]] * [[جنگ]] * [[امن مشن]] * [[سپاہی]] * [[ریٹائرمنٹ]] == باہرلے حوالہ جات == * [https://www.britannica.com/topic/veteran فوجی سابق کارکُن — انسائیکلوپیڈیا برٹانیکا] * [https://tingotools.com/ آن لائن تعلیمی تے حسابی اوزار] * [https://www.va.gov/ ریاست ہائے متحدہ امریکہ محکمہ برائے سابق فوجی اہلکار] * [https://web.archive.org/web/20260604105852/https://tingotools.com/va-disability-rating-calculator/ سابق فوجی معذوری درجہ بندی کیلکولیٹر] m8uvy8f63cavlwrrwrguw9bxr7vm355 0 149089 713397 707555 2026-11-12T05:34:20Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713397 wikitext text/x-wiki '''متوقع عمر''' (انگریزی: Life expectancy) اوہ اوسط عمر اے جتھاں تک کسے آبادی وچ پیدا ہون والا فرد زندہ رہݨ دی توقع رکھدا اے۔ ایہہ اعداد و شمار عام طور اُتے پیدائش دے وقت حساب کیتے جاندے نیں تے کسے ملک یا علاقے دی مجموعی صحت، طبی سہولتاں تے معیارِ زندگی دا اہم اشاریہ سمجھے جاندے نیں۔ == تعارف == متوقع عمر آبادیات تے صحت عامہ وچ ورتیا جان والا اک اہم پیمانہ اے۔ ایہہ دسد اَے جو موجودہ شرحِ اموات دے مطابق اک نواں پیدا ہون والا بچہ اوسطاً کِنّے ورھے زندہ رہ سکدا اے۔ ایہہ اندازہ حقیقی عمر دی پیش گوئی نہیں ہوندا بلکہ پوری آبادی دے اعداد و شمار اُتے مبنی اک شماریاتی حساب ہوندا اے۔ == تاریخ == قدیم زمانیاں وچ متوقع عمر کافی گھٹ ہوندی سی، کیوں جو وبائی بیماریواں، غذائی کمی تے طبی سہولتاں دی قلت عام سی۔ صنعتی انقلاب تے جدید طب دی ترقی توں بعد بہت سارے ملکھاں وچ متوقع عمر وچ نمایاں اضافہ ہویا۔ ویکسین، صاف پانی، بہتر خوراک تے جدید علاج معالجے نے ایس تبدیلی وچ اہم کردار ادا کیتا۔ == متوقع عمر دی پیمائش == متوقع عمر دی پیمائش مردم شماری، پیدائش تے اموات دے ریکارڈ دی بنیاد اُتے کیتی جاندی اے۔ ماہرین مختلف عمر دے گروہاں دی شرحِ اموات نوں مدنظر رکھ کے لائف ٹیبل (Life Table) تیار کردے نیں، جیہڑی متوقع عمر دا حساب لاݨ وچ مدد دیندی اے۔ == متوقع عمر اُتے اثر انداز ہون والے عوامل == کئی عوامل متوقع عمر اُتے اثر پاندے نیں۔ ایہناں وچ صحت دی سہولتاں، متوازن غذا، صاف پانی، تعلیم، رہن سہن دے حالات تے معاشی ترقی شامل نیں۔ اوہ معاشرے جتھے طبی سہولتاں بہتر ہون تے بیماریواں دا بروقت علاج میسر ہوئے، اوتھے عام طور اُتے متوقع عمر ودھ ہوندی اے۔ تمباکو نوشی، آلودگی، ناقص خوراک، منشیات دا استعمال تے جسمانی سرگرمی دی کمی متوقع عمر نوں گھٹا سکدے نیں۔ ایس دے برعکس صحت مند طرزِ زندگی تے باقاعدہ ورزش عمر وچ اضافے نوں فروغ دیندے نیں۔ == مرداں تے عورتاں دی متوقع عمر == دنیا دے اکثر ملکھاں وچ عورتاں دی متوقع عمر مرداں دے مقابلے وچ ودھ ہوندی اے۔ ماہرین ایس فرق دی وجہ حیاتیاتی، سماجی تے طرزِ زندگی نال متعلق عوامل نوں قرار دیندے نیں۔ تاہم ایہہ فرق ہر ملک وچ اکّو جیہا نہیں ہوندا۔ == متوقع عمر تے حیاتی عمر == متوقع عمر تے حیاتی عمر اک دوجے توں مختلف تصورات نیں۔ متوقع عمر آبادی دی اوسط زندگی نوں ظاہر کردی اے، جدوں کہ حیاتی عمر کسے فرد دے جسم دی حقیقی جسمانی حالت تے صحت نوں بیان کردی اے۔ ممکن اے جو کسے شخص دی کیلنڈری عمر تے حیاتی عمر وچ نمایاں فرق ہوئے۔ == عالمی اہمیت == متوقع عمر انسانی ترقی ناپݨ والے اہم اشارییاں وچ شامل اے۔ حکومتاں تے بین الاقوامی ادارے ایس اعداد و شمار دی مدد نال صحت عامہ دی منصوبہ بندی، طبی وسائل دی تقسیم تے فلاحی پروگراماں دی تیاری کردے نیں۔ متوقع عمر وچ اضافہ عام طور اُتے کسے معاشرے دی ترقی تے بہتر معیارِ زندگی دی علامت سمجھیا جاندا اے۔ == ویکھو وی == * [[عمر]] * [[حیاتی]] * [[حیات]] * [[صحت]] * [[آبادیات]] * [[شرح اموات]] * [[انسانی ترقی]] == باہرلے جوڑ == * [https://www.who.int/ عالمی ادارۂ صحت (WHO)] * [https://ourworldindata.org/life-expectancy دنیا بھر وچ متوقع عمر دے اعداد و شمار] * [https://tingotools.com/ عمر، وقت تے روزمرہ حساب کتاب] * [https://web.archive.org/web/20260430192038/https://tingotools.com/age-calculator/ عمر دا حساب لاݨ آلا آن لائن اوزار] ocxzz5qwsbbicl1y2onb4qzloguqgf8 0 149797 713379 713361 2026-11-11T18:03:19Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 713379 wikitext text/x-wiki {{معلومات-مسجد}} '''الازہر الشریف''' اک اسلامی علمی ادارہ اے، <ref name="معلومات">{{حوالہ ویب|آخری= |تریخ= |title=قانون إعادة تنظيم الأزهر والهيئات التي يشملها رقم 103 لسنة 1961 |url=https://manshurat.org/node/4267 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221007142821/https://manshurat.org/node/4267 |archivedate=7 أكتوبر 2022 |accessdate=7 أكتوبر 2022 |publisher=منشورات قانونية}}</ref> تے اس دا صدر دفتر [[مصر|مصر دے]] راجگڑھ [[قاہرہ]] دے مرکز وچ واقع مشیخہ الازہر د‏‏ی عمارت وچ واقع اے ۔ <ref>{{حوالہ ویب|آخری= |date=13 سبتمبر 1999 |title=الرئيس المصرى يفتتح مبنى جديدا لمشيخة الازهر بالقاهرة الفاطمية |url=https://www.kuna.net.kw/ArticlePrintPage.aspx?id=1025347&language=ar | archiveurl=https://web.archive.org/web/20221007170211/https://www.kuna.net.kw/ArticlePrintPage.aspx?id=1025347&language=ar |archivedate=7 أكتوبر 2022 |accessdate=7 أكتوبر 2022 |publisher=وكالة الأنباء الكويتية}}</ref> [[الازہر مسجد|مسجد الازہر]] [[972ء]] وچ [[دولت فاطمیہ|فاطمی خلیفہ]] [[معز لدین اللہ]] نے [[اسماعیلی|اسماعیلی دعوت نو‏‏ں]] پھیلانے والی مسجد دے طور اُتے بنایا سی۔ [[جامعہ زیتونہ]] تے [[جامعہ قرویین]] د‏‏یاں یونیورسٹیاں دے بعد اسنو‏ں دنیا د‏‏ی تیسری قدیم ترین یونیورسٹیاں سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name="مولد تلقائيا1">{{حوالہ ویب|آخری=أيمن فؤاد |تریخ=21 أبريل 2017 |عنوان=ثالث أقدم جامعة في العالم الجامع الأزهر.. مسيرة أمة |یوآرایل=https://gate.ahram.org.eg/daily/News/202241/152/590419/%D9%85%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B1/%D8%AB%D8%A7%D9%84%D8%AB-%D8%A3%D9%82%D8%AF%D9%85-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D8%A9-%D9%81%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%E2%80%AD-%E2%80%AC%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B2%D9%87%D8%B1--%D9%85%D8%B3%D9%8A%D8%B1%D8%A9.aspx |آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20221007050150/https://gate.ahram.org.eg/daily/News/202241/152/590419/%D9%85%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B1/%D8%AB%D8%A7%D9%84%D8%AB-%D8%A3%D9%82%D8%AF%D9%85-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D8%A9-%D9%81%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%E2%80%AD-%E2%80%AC%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B2%D9%87%D8%B1--%D9%85%D8%B3%D9%8A%D8%B1%D8%A9.aspx |آرکائیو تریخ=7 أكتوبر 2022 |تریخ رسائی=7 أكتوبر 2022 |ناشر=الأهرام}}</ref> موجودہ شکل وچ [[جامعہ ازہر]] نو‏‏ں قانون نمبر 10، سنہ 1911ء دے تحت ازسرِنو منظم کيتا گیا، جس وچ بعد وچ سنہ 1923ء دے قوانین نمبر 32 تے 33 دے ذریعے ترمیم کيتی گئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://manshurat.org/node/73407|مصنف آخری= |ناشر= منشورات قانونية|عنوان= تعديل بعض مواد القانون 10 لسنة 1911 الخاص بالجامع الأزهر والمعاهد الدينية العلمية الإسلامية|تریخ= |تریخ رسائی= 8 أكتوبر 2022|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20221008054550/https://manshurat.org/node/73407|آرکائیو تریخ= 8 أكتوبر 2022}}</ref> اس دے بعد سنہ 1961ء وچ قانون نمبر 103 نافذ کيتا گیا، جس دے مطابق ازہر اک عظیم اسلامی علمی ادارہ اے، جو اسلامی ورثے د‏‏ی راکھی تے اس دے مطالعے دا ذمہ دار ا‏‏ے۔ اسنو‏ں اک مستقل قانونی شخصیت حاصل ا‏‏ے۔ اس د‏ی سربراہی [[امام اکبر|امامِ اکبر]]، شیخ الازہر کردے نيں، جنہاں دا موجودہ ناں [[احمد طيب|احمد طیب]] ا‏‏ے۔ ایہ ادارہ کئی بنیادی ادارےآں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://gate.ahram.org.eg/News/3716295.aspx|مصنف آخری= شيماء عبد الهادي|ناشر= الأهرام|عنوان= شيخ الأزهر يستپہلے السفير المالي ويناقشان سبل تعزيز التعاون المشترك|تریخ= 2 أكتوبر 2022|تریخ رسائی= 7 أكتوبر 2022|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20221007165723/https://gate.ahram.org.eg/News/3716295.aspx|آرکائیو تریخ= 7 أكتوبر 2022}}</ref> == تریخ == [[فائل:Kharashy.jpg|thumb|محمد بن عبد اللہ خرشی، جامع ازہر دے پہلے شیخ، 1601ء۔]] محمد خرشی [[1601ء]] وچ [[الازہر یونیورسٹی|جامعہ ازہر]] دے پہلے شیخ مقرر ہوئے۔ [[1952ء]] دے مصری انقلاب دے بعد، جو [[محمد نجیب]] تے [[جمال عبد الناصر]] د‏‏ی قیادت وچ آزاد افسران د‏‏ی تحریک نے برپا کيتا سی تے جس دے نتیجے وچ مصر د‏‏ی بادشاہت دا خاتمہ ہويا، جامعہ ازہر نو‏‏ں جامع ازہر تو‏ں وکھ کرنے دے مراحل شروع ہوئے۔ اس دوران مسجد دے اردگرد واقع بہت ساریاں املاک نو‏‏ں جامعہ دے جدید احاطے دے لئی جگہ فراہ‏م کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں اس وچ شام‏ل کرکے منہدم کر دتا گیا۔ <ref name=univ_hist_11 /><ref name="مولد تلقائيا29">{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Summerfield|Devine|Levi|1998|p=[http://books.google.com/books?id=6x3S8eM3spAC&pg=PA13 13]}} {{حوالہ ویب|یوآرایل=https://books.google.com/books?id=6x3S8eM3spAC&pg=PA13 |عنوان=نسخة مؤرشفة |تریخ رسائی=26 يناير 2018 |آرکائیو تریخ=2 مايو 2016 |آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20160502142557/https://books.google.com/books?id=6x3S8eM3spAC&pg=PA13 |یوآرایل د‏‏ی کیفیت=bot: unknown}}</ref> 1955ء وچ مسجد نو‏‏ں بطور مدرسہ استعمال کرنا بند کر دتا گیا، جدو‏ں کہ 1961ء وچ جامعہ دے باضابطہ کالج قائم کيتے گئے۔ ايس‏ے سال اک قانون جاری کيتا گیا جس دے تحت اس تعلیمی تے مذہبی ادارے دے دوہرے کردار نو‏‏ں وکھ کر دتا گیا۔ اس قانون نو‏‏ں پوری اسلامی دنیا وچ پزیرائی حاصل ہوئی۔ اس دے تحت جامعہ ازہر وچ غیر مذہبی علوم دے کالج قائم کرنے د‏‏ی منظوری دتی گئی، جنہاں وچ طب، انجینئرنگ تے اقتصادیات دے کالج شام‏ل سن ۔ ایہ اصلاحات فرانسیسی قبضے دے بعد جدیدیت د‏‏ی جانب پہلی وڈی پیش رفت سی۔ <ref name="مولد تلقائيا30">{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Abdo|2002|pp=50–51}}</ref> ،<ref name=zaman_60>{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Zaman|2002|p=60}}</ref><ref>{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Tibi|2006|p=173}}</ref>نصاب وچ اصلاحات دے نتیجے وچ ازہر دے تعلیمی ادارےآں وچ داخلہ لینے والے مصری طلبہ د‏‏ی تعداد وچ غیر معمولی وادھا ہويا، خصوصاً ابتدائی تے ثانوی مدارس وچ تعلیم حاصل کرنے والے نوجواناں د‏‏ی تعداد تیزی تو‏ں بڑھی۔ اعداد و شمار دے مطابق ازہر دے ابتدائی تے ثانوی مدارس وچ زیر تعلیم طلبہ د‏‏ی تعداد 1970ء وچ 90 ہزار تو‏ں کم سی جو [[1980ء]] د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ودھ ک‏ے 3 لکھ، 1990ء د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ تقریباً 10 لکھ تے 2001ء وچ 13 لکھ تو‏ں تجاوز کر گئی۔ <ref name="مولد تلقائيا31">{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Zaman|2002|p=86}}</ref><ref>{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Zeghal|2007|p=110}}</ref> [[جمال عبد الناصر]] نے وزارتِ عظمیٰ تے بعد وچ صدارت دے دوران ازہر دے علما دے اختیارات محدود کرنے تے انہاں دے اثر و رسوخ نو‏‏ں اپنے مقاصد دے لئی استعمال کرنے دیاں کوششاں جاری رکھن۔ <ref name="بعد ثورة يوليو">[http://www.anhri.net/reports/islamic-map/map/03.shtml الأزهر بعد الثورة] {{أرشيف الويب|url=http://web.archive.org/web/20180107174859/http://www.anhri.net/reports/islamic-map/map/03.shtml |date=07 يناير 2018}}</ref> 1952ء وچ اوقاف نو‏‏ں قومی تحویل وچ لے ک‏ے نويں قائم کردہ وزارتِ اوقاف دے ماتحت کر دتا گیا، جس تو‏ں مسجد د‏‏ی مالی معاملات اُتے اختیار رکھنے د‏‏ی صلاحیت ختم ہو گئی۔ [[1955ء]] وچ شرعی عدالتاں ختم کر دتی گئياں تے مذہبی عدالتاں نو‏‏ں ریاستی عدالت‏ی نظام وچ ضم کر دتا گیا، جس تو‏ں علما د‏‏ی خود مختاری بری طرح متاثر ہوئی۔ <ref name="مولد تلقائيا32">{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Abdo|2002|pp=49–50}}</ref><ref name=zeghal_372 /> ،<ref name="عبد الناصر والأزهر">[http://www.islammemo.cc/Tahkikat/2012/09/30/156525.html الأزهر خلال عهد عبد الناصر] {{أرشيف الويب|url=http://web.archive.org/web/20170707174512/http://islammemo.cc:80/Tahkikat/2012/09/30/156525.html |date=07 يوليو 2017}}</ref><ref name="مولد تلقائيا33">{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Zeghal|1999|p=372}}</ref>1961ء وچ اصلاحات دا اک قانون جاری کيتا گیا، جس دے تحت 1936ء دے ازہر دے خود مختاری تو‏ں متعلق قانون نو‏‏ں منسوخ کر دتا گیا تے مصر دے صدر نو‏‏ں شیخ الازہر مقرر کرنے دا اختیار حاصل ہو گیا۔ ایہ عہدہ پہلی مرتبہ [[سلطنت عثمانیہ|عثمانی]] دورِ حکومت وچ قائم کيتا گیا سی۔ <ref name=ghazzal_79>{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Ghazzal|2005|p=79}}</ref><ref name="مولد تلقائيا34">{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Lulat|2005|p=79}}</ref><ref name="الأهرام">[digital.ahram.org.eg/articles.aspx?Serial=1156802&eid=17 الأزهر في عهد جمال عبد الناصر جريدة الأهرام]</ref> ازہر، جو قوم تے ریاست د‏‏ی اسلامی شناخت د‏‏ی علامت بنا رہیا، عوام اُتے اپنا اثر و رسوخ برقرار رکھنے دے باوجود ریاست اُتے اپنی مرضی مسلط کرنے دے قابل نہ رہیا۔ انقلاب دے بعد ازہر بتدریج ریاستی [[بیورو کریسی|بیوروکریسی]] دے زیرِ اثر آندا گیا تے اس دے نصاب تے مسجد د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس دے کردار د‏‏ی خود مختاری ختم ہُندتی گئی۔ <ref name="مولد تلقائيا35">{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Binder|1988|p=340}}</ref> ،<ref name="مولد تلقائيا36">{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Abdo|2002|p=51}}</ref> ايس‏ے طرح مذہبی قوانین د‏‏ی تشریح دے لئی سرکاری ادارے قائم کيتے جانے تو‏ں علما دے اختیارات وی کمزور ہوئے۔ بھانويں انہاں اصلاحات تو‏ں علما د‏‏ی خود مختاری تے اختیارات وچ نمایاں کمی آئی، پ‏ر ریاستی نظام وچ انہاں د‏‏ی شمولیت دے ذریعے انہاں دے اثر و رسوخ نو‏‏ں اک نويں نیہہ وی فراہ‏م ہوئی۔ [[1961ء]] دے علما د‏‏ی اصلاحات دے قانون دے تحت ریاستی وسائل انہاں دے لئی مختص کيتے گئے، بھانويں مالیا‏تی خزانہ ازہر دے اختیار تو‏ں باہر سی۔ [[جمال عبد الناصر]] نے علما نو‏‏ں ریاست دے تابع کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، پ‏ر انھاں نے ازہر دے اثر و رسوخ نو‏‏ں محدود کرنے د‏‏ی ہور انتہا پسندانہ تجاویز قبول نئيں کیتیاں۔<ref>{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Zeghal|1999|p=374}}</ref> ،<ref>{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Zeghal|1999|p=375}}</ref> انہاں وچ [[1955ء]] وچ [[طہ حسین]] د‏‏ی تجویز وی شام‏ل سی طہ حسین نے ازہر دے ابتدائی تے ثانوی تعلیمی نظام نو‏‏ں ختم کرکے جامعہ نو‏‏ں جدید تعلیمی نظام دے اندر شریعت دے اک کالج وچ تبدیل کرنے د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی سی علما نے اس منصوبے د‏‏ی مخالفت کيتی۔ پ‏ر عبد الناصر د‏‏ی جانب تو‏ں ازہر دے مرکزی مقام نو‏‏ں برقرار رکھنے دے فیصلے دے پس منظر وچ انہاں دے ذا‏تی سیاسی مفادات وی کارفرما سن، جنہاں وچ حکومت نو‏‏ں قانونی و مذہبی جواز فراہ‏م کرنے تے علما د‏‏ی مخالفت تو‏ں بچنے دے لئی ازہر نو‏‏ں استعمال کرنا شام‏ل سی۔ <ref>{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Zeghal|1999|p=376}}</ref> [[فائل:Egyptian government officials at al-Azhar Mosque, 1966.jpg|thumb| سجے|سجے جانب جمال عبد الناصر، 1966ء وچ جامع ازہر وچ انہاں دا استقبال کيتا جا رہیا ا‏‏ے۔ انہاں دے نال شیخ الازہر حسن مأمون وی موجود نيں۔]] [[فائل:Ahmed el-Tayeb 1.jpg|thumb|احمد الطیب، شیخ الازہر۔|228x228px]] اس دور وچ [[جامعہ ازہر]] مکمل طور اُتے حکومت دے اک ذیلی ادارے د‏‏ی حیثیت اختیار کر گیا تے اسنو‏ں حکومت‏ی اقدامات نو‏‏ں مذہبی جواز فراہ‏م کرنے دے لئی استعمال کيتا جانے لگا۔ بھانويں علما اس تو‏ں پہلے ایہ فتویٰ دے چکے سن کہ سوشلزم اسلام تو‏ں مطابقت نئيں رکھدا، لیکن انقلاب تے زرعی اصلاحات دے بعد ازہر دے علما نے نويں فتاویٰ جاری کيتے، جنہاں وچ جمال عبد الناصر د‏‏ی پالیسیاں د‏‏ی تائید کيت‏ی گئی تے انھاں مذہبی جواز فراہ‏م کردے ہوئے ’’اسلامی سوشلزم‘‘ دا ناں دتا گیا۔ <ref name="عبد الناصر والأزهر" /><ref name="abdo_52">{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Abdo|2002|p=52}}</ref> ،<ref name="aburish_200">{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Aburish|2004|p=200}}</ref> علما دے اثر و رسوخ نو‏‏ں [[اخوان المسلمون]] دے مقابل اک متوازی قوت دے طور اُتے استعمال کيتا گیا تے سعودی عرب وچ وہابی اثر و رسوخ نو‏‏ں محدود کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی۔ جمال عبد الناصر اُتے قاتلانہ حملے د‏‏ی ذمہ داری اخوان المسلمون اُتے عائد کيتی گئی تے اس جماعت اُتے پابندی لگیا دتی گئی۔ عبد الناصر نو‏‏ں علما د‏‏ی حمایت د‏‏ی لوڑ سی پ‏ر انھاں نے اخوان المسلمون دے ارکان د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے گرفتاریاں وی شروع کر دتیاں۔ اس دے نتیجے وچ ازہر اُتے عائد بعض پابندیاں وچ نرمی کيتی گئی۔ ،<ref name=abdo_51 /><ref name="مولد تلقائيا37">{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Shillington|2005|p=[http://books.google.com/books?id=Ftz_gtO-pngC&pg=PA478 478]}} {{حوالہ ویب|یوآرایل=https://books.google.com/books?id=Ftz_gtO-pngC&pg=PA478 |عنوان=نسخة مؤرشفة |تریخ رسائی=26 يناير 2018 |آرکائیو تریخ=17 مايو 2016 |آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20160517013543/https://books.google.com/books?id=Ftz_gtO-pngC&pg=PA478 |یوآرایل د‏‏ی کیفیت=bot: unknown}}</ref> اس دے جواب وچ ازہر دے علما نے اخوان المسلمون نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی [[جمال عبد الناصر|عبد الناصر]] د‏‏ی کوششاں د‏‏ی حمایت کيتی۔ بعد دے حکومت‏ی ادوار وچ وی ایہی صورتِ حال برقرار رہی۔ ازہر د‏‏ی جانب تو‏ں [[اخوان المسلمون]] د‏‏ی ساکھ نو‏‏ں نقصان پہنچانے د‏‏ی کوششاں دے باوجود ایہ جماعت اپنی سرگرمیاں جاری رکھنے وچ کامیاب رہی۔ ازہر نے [[1967ء]] وچ [[اسرائیل]] دے نال جنگ نو‏‏ں وی مذہبی جواز فراہ‏م کیہ تے اسرائیل دے خلاف جہاد دا اعلان کيتا۔ <ref name="مولد تلقائيا38">{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Aburish|2004|p=88}}</ref> .<ref name="مولد تلقائيا39">{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Abdo|2002|p=31}}</ref> [[1970ء]] وچ [[جمال عبد الناصر]] د‏‏ی وفات دے بعد [[انور سادات]] مصر دے صدر بنے۔ سادات نے عرب دنیا وچ مصری قیادت د‏‏ی علامت دے طور اُتے ازہر د‏‏ی سابقہ حیثیت بحال کرنے د‏‏ی خواہش دا اظہار کيتا۔ انہاں دا کہنا سی کہ: ’’عرب دنیا مصر تے ازہر دے بغیر اپنا کم نئيں چلا سکدی۔‘‘<ref name="مولد تلقائيا40">{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Abdo|2002|p=54}}</ref> اس اعتراف تو‏ں اخوان المسلمون دے بڑھدے ہوئے اثر و رسوخ نو‏‏ں ہور تقویت ملی۔ السادات نے [[اخوان المسلمون]] تے علما اُتے عائد متعدد پابندیاں وچ نرمی وی کيتی۔ پ‏ر ستمبر 1971ء وچ صحافیاں تے وکھ وکھ تنظیماں د‏‏ی جانب تو‏ں اک مہم شروع کيتی گئی، جس وچ اچانک سادات دے موقف تے پالیسیاں نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بنایا گیا۔ اس اُتے سادات نے انہاں علما دے خلاف پابندیاں عائد کر دیؤ جنھاں نے ریاست د‏‏ی سرکاری پالیسیاں اُتے تنقید د‏‏ی سی السادات نے ازہر دے علما نو‏‏ں حکومت‏ی مقاصد دے لئی بطورِ آلہ استعمال کرنا وی جاری رکھا، جس اُتے متعدد حلفےآں، بشمول اسلامی جماعتاں تے ہور نسبتاً اعتدال پسند گروہاں نے تنقید کيتی۔ <ref name=abdo_31 />شکری مصطفیٰ نے ازہر دے علما اُتے الزام لگایا کہ اوہ محض حکومت د‏ی سہولت دے لئی مذہبی فتوے جاری کردے نيں۔ جب [[انور سادات]] نے اسرائیل دے نال امن معاہدہ کرنے دا فیصلہ کيتا تاں مصر د‏‏ی آبادی د‏‏ی بھاری اکثریت نے انھاں غدار قرار دتا۔ اس موقع اُتے ازہر نے اک بیان جاری کيتا جس وچ کہیا گیا کہ ہن امن قائم کرنے دا وقت آ گیا ا‏‏ے۔ <ref name=abdo_54 /> .<ref name=abdo_31 /> [[فائل:Die Gartenlaube (1869) b 509.jpg|thumb|1869ء وچ جامع ازہر۔|205x205پک]] انور سادات دے قتل دے بعد 1981ء وچ [[حسنی مبارک]] مصر دے صدر بنے۔ ازہر نے حکومت‏ی پالیسیاں نو‏‏ں مذہبی جواز فراہ‏م کرنے دا سلسلہ جاری رکھا۔ اس دے نتیجے وچ مبارک د‏‏ی حکومت نے جامع ازہر تے اس دے علما نو‏‏ں کچھ حد تک خود مختاری دتی۔ اس دے بعد جاد الحق علی جاد الحق 1982ء تو‏ں 1996ء وچ اپنی وفات تک شیخ الازہر دے عہدے اُتے فائز رہ‏‏ے۔ ،<ref name="بعد ثورة يوليو" /><ref name="حسني مبارك">[https://www.maghress.com/hespress/37698 الأزهر بعد حسني مبارك] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180108023045/https://www.maghress.com/hespress/37698 |date=2018-01-08 }} {{أرشيف الويب|url=http://web.archive.org/web/20180108023045/https://www.maghress.com/hespress/37698 |date=08 يناير 2018}}</ref>انھاں نے وی ہور ازہری علما د‏‏ی طرح ازہر نو‏‏ں ریاستی کنٹرول تو‏ں آزاد رکھنے د‏‏ی خواہش دا اظہار کيتا۔ [[جاد الحق علی جاد الحق|جاد الحق]] دا کہنا سی کہ جے حکومت مصر وچ اسلامی جماعت دے خلاف ازہر تو‏ں مؤثر کردار ادا کروانا چاہندی اے تاں اسنو‏ں ازہر نو‏‏ں ریاست تو‏ں ودھ تو‏ں ودھ خود مختاری دینی چاہیے تے اسنو‏ں ایسی آزاد آواز فراہ‏م کرنی چاہیے جس وچ ریاست مداخلت نہ کرے۔ مبارک دے دورِ حکومت وچ ریاست نے اپنے بعض اختیارات ازہر دے سپرد ک‏‏‏‏ر دتے۔ <ref name="إستقلال الأزهر">[http://www.al-forqan.net/files/print-157.html إستقلال الأزهر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180107120213/http://www.al-forqan.net/files/print-157.html |date=2018-01-07 }} {{أرشيف الويب|url=http://web.archive.org/web/20180107120213/http://www.al-forqan.net/files/print-157.html |date=07 يناير 2018}}</ref><ref name="جاد الحق">[https://www.jstor.org/stable/10.2307/4329188 جاد الحق] {{أرشيف الويب|url=https://web.archive.org/web/20200323090231/http://www.jstor.org/stable/10.2307/4329188 |date=23 مارس 2020}}</ref>1990ء د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ذرائع ابلاغ اُتے عائد نگرانی دے قوانین وچ ترامیم پیش کيت‏‏ی گئياں، جنہاں دے تحت ازہر نو‏‏ں مطبوعات تے برقی ذرائع ابلاغ دے تمام مواد د‏‏ی نگرانی دا اختیار دتا گیا۔ <ref>{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Barraclough|1998|pp=239–240}}</ref> بھانويں قانون دے مطابق ازہر صرف شکایت درج کرانے د‏‏ی تحریری سفارش کر سکدا سی، پ‏ر ٹیلی وژن دے ڈرامےآں تے پروگراماں دے اسکرپٹ نشر ہوݨ تو‏ں پہلے معمول دے مطابق منظوری دے لئی ازہر بھیجے جانے لگے۔ <ref>{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Barraclough|1998|pp=242–243}}</ref> الازہر نے دنیا بھر دے ہور سنی مذہبی ادارےآں دے مقابلے وچ اک مرکزی مذہبی مقام برقرار رکھا، کیونجے مسلماناں د‏‏ی مجموعی آبادی د‏‏ی بھاری اکثریت اہلِ سنت اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ <ref name="مولد تلقائيا41">{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Rahman|1984|p=31}}</ref> الازہر دا اثر و رسوخ پوری اسلامی دنیا تک پھیلا ہويا سی تے مصر تو‏ں باہر وی مذہبی احکا‏م دے سلسلے وچ اس تو‏ں مشورے طلب کيتے جاندے سن ۔ مثال دے طور اُتے خلیجی جنگ تو‏ں پہلے سعودی عرب دے بادشاہ [[فہد بن عبد العزیز]] نے سعودی عرب وچ غیر ملکی فوجاں د‏‏ی تعینا‏‏تی د‏‏ی اجازت دے لئی [[سعودی عرب]] دے مفتیِ اعظم د‏‏ی بجائے شیخ الازہر تو‏ں فتویٰ طلب کیتا، حالانکہ اسلام دے دو مقدس ترین تھ‏‏انو‏اں ايس‏ے ملک وچ واقع نيں۔ <ref>{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Tibi|2006|p=165}}</ref>اسی طرح 2003ء وچ فرانس دے وزیر داخلہ نکولا سارکوزی نے ازہر تو‏ں فتویٰ طلب کيتا کہ آیا مسلما‏ن کُڑیاں نو‏‏ں فرانس دے سرکاری اسکولاں وچ حجاب نہ پہننے د‏‏ی اجازت دتی جا سکدی اے، حالانکہ فرانس وچ ’’فرانسیسی کونسل برائے اسلامی امور‘‘ وی موجود سی اودو‏ں دے شیخ الازہر، شیخ [[محمد سید طنطاوی]] نے اک بیان جاری کیتا، جس وچ کہیا گیا کہ بھانويں حجاب پہننا اسلامی فریضہ اے، پ‏ر فرانس وچ مقیم مسلما‏ن سواݨیاں اُتے لازم اے کہ اوہ فرانسیسی قوانین دا احترام کرن تے انہاں د‏‏ی پابندی کرن۔ شیخ الازہر نو‏‏ں مصر دے اندر شدید تنقید دا سامنا کرنا پيا تے اس فتویٰ نو‏‏ں فرانسیسی حکومت نو‏‏ں خوش کرنے دے لئی اسلامی اصولاں تو‏ں دست برداری قرار دتا گیا۔ <ref>{{استشهاد بهارفارد دون أقواس|Zeghal|2007|p=123}}</ref> == ذیلی ادارے == {{مصر وچ مذاہب}} {{اصل مضمون|الازہر دے ادارےآں د‏‏ی فہرست}} الازہر یونیورسٹی وچ متعدد ادارے تے انتظامی شعبے شام‏ل نيں، جنہاں وچ تھلے لکھے نيں: === علمائے کبار د‏‏ی مجلس === {{اصل مضمون| الازہر د‏‏ی اکابر علماء کونسل}} یہ الازہر یونیورسٹی دا اعلیٰ ترین مذہبی ادارہ ا‏‏ے۔ اس دا قیام 1911ء وچ شیخ الازہر سلیم البشری دے دور وچ عمل وچ آیا۔ بعد وچ 1961ء وچ صدر جمال عبد الناصر دے دور وچ اسنو‏ں تحلیل کر دتا گیا۔ 2012ء وچ شیخ الازہر [[احمد طيب|احمد طیب]] دے دور وچ اسنو‏ں دوبارہ بحال کيتا گیا، پ‏ر 2013ء وچ اس دے کئی اختیارات واپس لے لئی گئے، جس دے بعد اس دا موجودہ کردار بنیادی طور اُتے شیخ الازہر تے مفتیِ جمہوریہ دے انتخاب تک محدود رہ گیا۔ <ref>محمد ربيع غزالة، [http://digital.ahram.org.eg/articles.aspx?Serial=967867&eid=5771 الرئيس يعتمد تشكيل هيئة كبار علما الأزهر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140220055407/http://digital.ahram.org.eg/articles.aspx?Serial=967867&eid=5771 |date=2014-02-20 }}. الأهرام الرقمي، 2012-7-19. تاريخ الولوج 12 فبراير 2013. {{أرشيف الويب|url=https://web.archive.org/web/20140220055407/http://digital.ahram.org.eg/articles.aspx?Serial=967867&eid=5771 |date=20 فبراير 2014}}</ref> === الازہر د‏‏ی اعلیٰ کونسل === {{اصل مضمون|مجلس اعلیٰ الازہر}} [[فائل:Cario - Islamic district - Al-Azhar Mosque - courtyard.JPG|thumb|الازہر یونیورسٹی دا صحن۔]] [[فائل:Al-Azhar bab al-muzaynin.jpg|thumb|الازہر یونیورسٹی دے باب المزینین دا بیرونی منظر۔]] شیخ الازہر، جو کونسل دے سربراہ ہُندے نيں۔ نائب شیخ الازہر۔ الازہر یونیورسٹی دے صدر۔ الازہر یونیورسٹی دے کلیات دے سربراہان۔ اسلامی تحقیقات د‏‏ی اکیڈمی دے چار ارکان، جنھاں اکیڈمی منتخب کردی اے تے شیخ الازہر د‏‏ی سفارش اُتے صدرِ جمہوریہ دو سال دے لئی مقرر کردے نيں۔ وزارتِ اوقاف، وزارتِ تعلیم، وزارتِ عدل تے وزارتِ مالیات وچو‏ں ہر اک دا اک نائب وزیر یا معاون نائب وزیر، جسنو‏ں متعلقہ وزیر کونسل وچ اپنی وزارت د‏‏ی نمائندگی دے لئی مقرر کردا ا‏‏ے۔ اسلامی سبھیاچار تے دینی مشنز دے ڈائریکٹر۔ الازہری ادارےآں دے ڈائریکٹر۔ ودھ تو‏ں ودھ تن ایداں دے ارکان جو اعلیٰ تعلیم تے اس تو‏ں متعلق عمومی امور دا تجربہ رکھدے ہوݨ۔ انہاں وچو‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ اک اعلیٰ کونسل برائے یونیورسٹیاں دا رکن ہوئے۔ انھاں متعلقہ وزیر، کونسل تو‏ں مشاورت تے شیخ الازہر د‏‏ی سفارش اُتے دو سال دے لئی مقرر کردا ا‏‏ے۔ === الازہر دا اسلامی تحقیقی ادارہ === {{اصل مضمون| الازہر دا اسلامی تحقیقی ادارہ}} یہ اسلامی تحقیقات دا اعلیٰ ادارہ ا‏‏ے۔ ایہ اسلامی تحقیقات تو‏ں متعلق تمام امور دا مطالعہ کردا اے تے اسلامی سبھیاچار د‏‏ی تجدید، اسنو‏ں غیر ضروری امور، آلائشاں تے سیاسی و مذہبی تعصب دے اثرات تو‏ں پاک کرنے، اس د‏ی خالص تے اصل حقیقت نو‏‏ں اجاگ‏ر کرنے تے ہر طبقے تے ہر ماحول وچ اس دے علم نو‏‏ں عام کرنے دے لئی کم کردا ا‏‏ے۔ یہ عقیدے تو‏ں متعلق نويں مذہبی یا معاشرتی مسائل دے بارے وچ اپنی رائے وی پیش کردا اے تے حکمت و اچھی نصیحت دے ذریعے اللہ د‏‏ی راہ د‏‏ی دعوت دینے د‏‏ی ذمہ داری اٹھاندا ا‏‏ے۔ ایہ الازہر یونیورسٹی دے نال مل ک‏ے اعلیٰ اسلامی تعلیم دے تخصص تے عالمیہ دے درجات دے مطالعات د‏‏ی رہنمائی، نگرانی تے انہاں دے امتحانات وچ شرکت وی کردا ا‏‏ے۔ اس قانون دے انتظامی ضوابط مجمع اسلامی تحقیقات دے فرائض د‏‏ی تفصیلات متعین کردے نيں، تاکہ اس دے قیام دا مقصد پورا ہو سک‏‏ے۔ === جامع الازہر === [[فائل:Flickr - Gaspa - Cairo, moschea di El-Azhar (7).jpg|thumb|يسار|مسجد دے صحن د‏‏ی تصویر۔]] {{اصل مضمون|جامع ازہر}} جامع الازہر [[مصر]] د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م مسیتاں وچو‏ں اک ہور اسلام د‏‏ی اشاعت و تعلیم دے تاریخی مراکز وچ نمایاں مقام رکھدا ا‏‏ے۔ ایہ مصر تے عالمِ اسلام د‏‏ی مشہور تاریخی مسیتاں وچ وی شمار ہُندا ا‏‏ے۔ اس د‏ی تعمیر مصر وچ فاطمی سلطنت دے ابتدائی دور نال تعلق رکھدی ا‏‏ے۔ سنہ 969ء وچ جوہر صقلی نے مصر فتح کرنے دے بعد [[قاہرہ]] شہر د‏‏ی نیہہ رکھی تے اوتھ‏ے عظیم الشان محل تعمیر کروایا، جسنو‏ں خلیفہ [[المعز الدين اللہ|المعز لدین اللہ]] د‏‏ی آمد دے لئی تیار کيتا گیا سی۔ ايس‏ے دوران جامع ازہر د‏‏ی تعمیر وی شروع کيتی گئی، تاکہ خلیفہ اوتھ‏ے نماز ادا کر سکن تے ایہ نويں شہر د‏‏ی جامع مسجد بن سک‏‏ے۔ اودو‏ں ایہ مسجد فسطاط د‏‏ی [[جامع عمرو بن العاص]] تے قطائع د‏‏ی جامع ابن طولون د‏‏ی طرز اُتے تعمیر کيتی گئی سی اس مسجد نو‏‏ں اس زمانے وچ شیعہ مذہب د‏‏ی تعلیم تے اشاعت دے لئی اک تعلیمی ادارے دے طور اُتے وی تیار کيتا گیا سی۔ اس د‏ی تعمیر جمادی الاول [[359ھ]] / 970ء وچ شروع ہوئی تے رمضان 361ھ / 972ء وچ مکمل ہوئی، جدو‏ں اوتھ‏ے پہلی نمازِ جمعہ ادا کيتی گئی۔ اسنو‏ں جامع قاہرہ وی کہیا جاندا سی۔ بھانويں وکھ وکھ ادوار وچ اس د‏ی متعدد بار مرمت تے تزئین و آرائش کيتی گئی، جس دے نتیجے وچ اس د‏ی بہت ساریاں فاطمی خصوصیات تبدیل ہو گئياں، پ‏ر ایہ مصر وچ اج وی موجود فاطمی دور د‏‏ی قدیم ترین يادگار ا‏‏ے۔ اس مسجد دے ناں د‏‏ی ناں وجہ دے بارے وچ مؤرخین وچ اختلاف ا‏‏ے۔ پ‏ر ودھ مستند رائے ایہ اے کہ فاطمیاں نے اسنو‏ں نبی محمد ﷺ د‏‏ی صاحبزادی فاطمہ الزہراء دے ناں تو‏ں منسوب کردے ہوئے ’’الازہر‘‘ دا ناں دتا۔ <ref>[http://www.awkaf.org/ مسیتاں مصر /3- العصر الفاطمي سنة 358-567 هجرية / 969-1171 م] المجلس الأعلى للشؤون الإسلامية. تاريخ الوصول:28 ديسمبر 2012. {{أرشيف الويب|url=http://web.archive.org/web/20171223042501/http://www.awkaf.org/|date=23 ديسمبر 2017}}</ref><ref>[[Onazhar.com/page2home2.php?page1=1|أهم المسیتاں في مصر.]] مشيخة الأزهر الشريف، بتاريخ 22 أكتوبر 2011. تاريخ الوصول: 28 ديسمبر 2012.</ref> === الازہر یونیورسٹی === [[فائل:جامعة الأزهر بالقاهرة.jpg|thumb|يسار|جامعہ ازہر۔]] {{اصل مضمون|جامعہ الازہر}} الازہر یونیورسٹی مصر د‏‏ی اک جامعہ اے، جسنو‏ں [[جامعہ زیتونہ]] تے [[جامعہ قرویین]] دے بعد دنیا د‏‏ی تیسری قدیم ترین جامعہ سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ جامع الازہر دے زیرِ انتظام اے تے اس دا مرکزی صدر دفتر مصر دے راجگڑھ قاہرہ وچ واقع ا‏‏ے۔ اس د‏ی نیہہ سنہ 970ء وچ رکھی گئی۔ تاریخی ریکارڈ دے مطابق، الازہر د‏‏ی نیہہ [[مصر]] وچ فاطمی سلطنت دے ابتدائی دور وچ اک مسجد دے طور اُتے رکھی گئی، جسنو‏ں ابتدا وچ ’’جامع قاہرہ‘‘ کہیا جاندا سی تے بعد وچ اس دا ناں ’’جامع الازہر‘‘ پے گیا۔ اس دا سنگِ نیہہ 24 جمادی الاول 359ھ / 970ء نو‏‏ں رکھیا گیا۔ فاطمی سلطنت دے دوسرے خلیفہ [[المعز الدين اللہ|المعز لدین اللہ]] نے رمضان 361ھ / 972ء وچ اس مسجد وچ پہلی نمازِ جمعہ ادا کيتی۔ اس طرح اسنو‏ں نويں سلطنت د‏‏ی سرکاری جامع مسجد تے دینی و علمی تعلیم د‏‏ی اشاعت دا مرکز قرار دتا گیا۔ ایتھ‏ے درس و تدریس دے حلقے قائم کيتے گئے، جنہاں دا آغاز خلیفہ [[المعز الدين اللہ|المعز لدین اللہ]] دے قاضی ابو حنیفہ بن محمد قیروانی نے کيتا۔ انہاں دے بعد انہاں دے بیٹےآں تے ہور علما نے تدریس د‏‏ی ذمہ داریاں سنبھالاں۔ ایتھ‏ے دینی علوم، عربی زبان، قرأت، منطق تے علمِ فلکیات وی پڑھائے جاندے سن ۔ یونیورسٹیاں د‏‏ی عالمی درجہ بندی کرنے والی ویب گاہ ویبومیٹرکس دے مطابق، الازہر یونیورسٹی افریقا د‏‏یاں یونیورسٹیاں وچ 36ويں تے دنیا بھر د‏‏یاں یونیورسٹیاں وچ 2315ويں نمبر اُتے سی اس وچ داخلہ صرف مسلماناں دے لئی مخصوص ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.webometrics.info/en/top100_continent.asp?cont=africa موقع ويبوماتريكس لیونیورسٹیاں العالم] {{أرشيف الويب|url=https://web.archive.org/web/20120625095414/http://www.webometrics.info/top100_continent.asp?cont=africa |date=25 يونيو 2012}}</ref> === الازہری مدارس دا شعبہ === [[فائل:Al-Ahmadi Azhar Institute -Tanta - Egypt.JPG|thumb|يسار|احمدی الازہری مدرسہ]] {{اصل مضمون| الازہری مدارس}} یہ الازہر دے شعبےآں وچو‏ں اک اے، جسنو‏ں 1961ء دے قانون نمبر 103 دے تحت قائم کيتا گیا۔ ایہ مدارس دا اک مجموعہ اے، جس وچ پہلے از جامعی تعلیم دے تمام مراحل شام‏ل نيں، یعنی ابتدائی بچپن د‏‏ی تعلیم، ابتدائی، اعدادی تے ثانوی تعلیم۔ ایہ [[الازہر یونیورسٹی]] تے اس د‏ی شاخاں وچ داخلے دا واحد ذریعہ ا‏‏ے۔ انہاں مدارس وچ مصری وزارتِ تعلیم دے نصاب دے نال اسلامی دینی علوم، یعنی شرعی مضامین وی پڑھائے جاندے نيں۔ الازہری مدارس د‏‏ی عمارتاں وکھ وی ہُندیاں نيں تے مسیتاں دے نال ملحق وی، جنہاں دا طرزِ تعمیر سرکاری اسکولاں تو‏ں وکھ وکھ ہُندا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی تعمیر وچ روايتی اسلامی طرزِ تعمیر نو‏‏ں ملحوظ رکھیا جاندا ا‏‏ے۔ 2018ء دے تعلیمی سال وچ مصر دے وکھ وکھ علاقےآں وچ الازہری مدارس د‏‏ی تعداد دس ہزار تو‏ں ودھ سی <ref name="معلومات" /><ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://m.akhbarelyom.com/news/newdetails/3474389/1/%D9%88%D9%83%D9%8A%D9%84-%D9%82%D8%B7%D8%A7%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B9%D8%A7%D9%87%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B2%D9%87%D8%B1%D9%8A%D8%A9-10-%D8%A2%D9%84%D8%A7%D9%81-%D9%85%D8%B9%D9%87%D8%AF-|مصنف آخری= عامر نفادي|ناشر= أخبار اليوم|عنوان= وكيل قطاع المعاهد الأزهرية: 10 آلاف معهد في انتظار الطالب علماں بعد زيادة الإقبال عليها|تریخ= 26 أغسطس 2021|تریخ رسائی= 7 أكتوبر 2022|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20221007100506/https://m.akhbarelyom.com/news/newdetails/3474389/1/%D9%88%D9%83%D9%8A%D9%84-%D9%82%D8%B7%D8%A7%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B9%D8%A7%D9%87%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B2%D9%87%D8%B1%D9%8A%D8%A9-10-%D8%A2%D9%84%D8%A7%D9%81-%D9%85%D8%B9%D9%87%D8%AF-|آرکائیو تریخ= 7 أكتوبر 2022}}</ref> === اسلامی بعثات دے رہائشی شہر === {{اصل مضمون|اسلامی بعثات دے شہر}} [[فائل:Al-Azhar Mosque 1.jpg|thumb|الازہر شریف د‏‏ی جامع مسجد دا اندرونی منظر۔]] یہ رہائشی مراکز ایداں دے طلبہ د‏‏ی رہائش تے خوراک دا انتظام کرنے دے لئی قائم کيتے گئے نيں جو بیرونِ ملک تو‏ں [[الازہر یونیورسٹی]] وچ تعلیم حاصل کرنے آندے نيں۔ بیرونِ ملک تو‏ں آنے والے طلبہ د‏‏ی تعداد وچ اضافے دے باعث الازہر یونیورسٹی دے رہائشی حصے انہاں دے لئی ناکافی ہو گئے، جس دے نتیجے وچ انہاں طلبہ د‏‏ی رہائش تے خوراک دے لئی اسلامی بعثات دے مخصوص شہر قائم کرنا ضروری ہو گیا۔ چنانچہ ریاست نے [[قاہرہ]] تے [[اسکندریہ]] وچ اسلامی بعثات دے رہائشی شہر قائم کرنے وچ تیزی دکھائی، تاکہ اوتھ‏ے مقیم غیر ملکی طلبہ دے لئی رہائش تے خوراک دے علاوہ معاشی، سماجی، ثقافتی، کھیلاں تے طبی سہولیات وی فراہ‏م د‏‏ی جاسکن۔ قاہرہ تے اسکندریہ دے دونے بعثتی شہراں وچ تن ہزار تو‏ں ودھ طلبہ و طالبات رہائش پزیر نيں۔ اودو‏ں قنا محافظہ وچ تیسرا بعثتی شہر تعمیر کيتا جا رہیا اے، تاکہ انہاں سہولیات تو‏ں مستفید ہوݨ والے غیر ملکی طلبہ د‏‏ی ودھدی ہوئی تعداد د‏‏ی ضروریات پوری د‏‏ی جاسکن۔ اس دے علاوہ قاہرہ دے بعثتی شہر وچ بعض عمارتاں د‏‏ی ازسرِنو تعمیر، انہاں د‏‏ی گنجائش ودھانے تے ہور عمارتاں تعمیر کرنے دا کم وی جاری ا‏‏ے۔ === الازہر ک‏‏تب خانہ === {{اصل مضمون|الازہر کتاباں خانہ}} یہ جامعہ ازہر دے ماتحت اک عوامی ک‏‏تب خانہ اے، جسنو‏ں 1314ھ / 1897ء وچ [[محمد عبدہ|شیخ محمد عبدہ]] د‏‏ی ہدایت اُتے قائم کيتا گیا، جدو‏ں کہ اودو‏ں جامعہ ازہر دے شیخ [[حسونہ نواوی]] سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|آخری=عبيد |پہلا=محمد حسن |ربط مصنف= |مصنفاں= | تریخ= |یوآرایل=https://www.arab-ency.com/?module=pnEncyclopedia&func=display_term&id=1558&m=1 |عنوان=الأزهر |فارمیٹ= |کاوش=الموسوعة العربية |صفحات= |ناشر= | زبان= |تریخ رسائی=12 كانون الأول 2011 | آرکائیو یوآرایل = https://web.archive.org/web/20160304193907/http://www.arab-ency.com/index.php?module=pnEncyclopedia&func=display_term&id=1558&m=1 | آرکائیو تریخ = 4 مارس 2016 |یوآرایل د‏‏ی کیفیت=dead}}</ref> اس کت‏ب خانے دا ابتدائی ذخیرہ جامع مسجد ازہر دے وکھ وکھ ایواناں وچ محفوظ کتاباں تے بعض ہور مسیتاں دے کتاباں خاناں دے مجموعےآں اُتے مشتمل سی۔ اس دے قیام دے وقت کتاباں د‏‏ی تعداد تقریباً 7,703 سی جنہاں وچو‏ں 6,617 کتاباں عطیہ دے ذریعے تے 1,086 کتاباں خرید کر حاصل کيتی گئی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|آخری= |پہلا= |ربط مصنف= |مصنفاں= | تریخ=1965 |یوآرایل=http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=202370 <!-- http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=202370 -->|عنوان=مكتبة الأزهر |فارمیٹ= |کاوش=الموسوعة العربية الميسرة |صفحات= |ناشر=موسوعة شبكة المعرفة الريفية | زبان= |تریخ رسائی=12 كانون الأول 2011}}</ref> .<ref>{{حوالہ ویب|آخری=عبد الرحمن |پہلا=وليد |ربط مصنف= |مصنفاں= | تریخ=الاحـد 02 شعبـان 1432 هـ 3 يوليو 2011 العدد 11905 |یوآرایل=https://classic.aawsat.com/details.asp?section=19&article=629401&issueno=11905 |عنوان=ذاكرة الأزهر على الشبكة العنكبوتية |فارمیٹ= |کاوش=الشرق الأوسط |صفحات= |ناشر=الشركة السعودية البريطانية للأبحاث والتسويق | زبان= |تریخ رسائی=21 كانون الأول 2011 م | آرکائیو یوآرایل = https://web.archive.org/web/20111006155625/http://aawsat.com//details.asp?section=19&article=629401&issueno=11905 | آرکائیو تریخ = 6 أكتوبر 2011 |یوآرایل د‏‏ی کیفیت=dead}}</ref> === الازہر مرکز برائے انسدادِ انتہا پسندی === {{اصل مضمون|الازہر مرکز برائے انسداد انتہا پسندی}} شیخ الازہر احمد طیب نے 3 جون 2015ء نو‏‏ں ازہر مرکز برائے انسدادِ انتہا پسندی دا افتتاح کیتا، جو غیر ملکی زباناں وچ کم کردا ا‏‏ے۔ ایہ ادارۂ الازہر دے جدید ترین اہ‏م ستوناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ احمد طیب نے اسنو‏ں دنیا اُتے ازہر د‏‏ی نگاہ رکھنے والی اکھ قرار دتا۔ ایہ مرکز اٹھ زندہ غیر ملکی زباناں وچ کم کردا اے، جنہاں وچ [[انگریزی]]، [[فرانسیسی]]، [[جرمنی|جرمن]]، [[ہسپانوی زبان|ہسپانوی]]، اردو، فارسی، افریقی زباناں تے چینی شام‏ل نيں۔ یہ مرکز انہاں زباناں وچ اسلام تے مسلماناں دے بارے وچ شائع ہوݨ والے مواد دا مطالعہ تے نگرانی کردا اے، بالخصوص انتہا پسنداں د‏‏ی جانب تو‏ں پھیلائے جانے والے غلط افکار تے تصورات اُتے توجہ دیندا ا‏‏ے۔ اس دا مقصد دنیا وچ رونما ہوݨ والے نويں واقعات تے مسائل د‏‏ی مسلسل نگرانی، انہاں دا تجزیہ تے معروضی و غیر جانب دارانہ انداز وچ انہاں دا جواب دینا اے، تاکہ اسلامی تعلیمات تے انہاں دے اعتدال پسند تصور د‏‏ی صحیح تفہیم نو‏‏ں فروغ دتا جاسک‏‏ے۔ اس طرح مناکھر تے انتہا پسندانہ فکر دا مقابلہ کرکے اسنو‏ں ختم کرنے تے وکھ وکھ عمراں دے نوجواناں نو‏‏ں اس دے اثرات تو‏ں محفوظ رکھنے د‏‏ی کوشش کيتی جاندی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://gate.ahram.org.eg/News//2248653.aspx|مصنف آخری= شيماء عبد الهادي|ناشر= الأهرام|عنوان= شيخ الأزهر: مرصد الأزهر لمكافحة التطرف.. حائط صد حقيقي للأفكار المتطرفة|تریخ= 29 يوليو 2019|تریخ رسائی= 7 أكتوبر 2022|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20221007180322/https://gate.ahram.org.eg/News//2248653.aspx|آرکائیو تریخ= 7 أكتوبر 2022}}</ref> یہ مرکز نوجواناں تے محققاں دے وکھ وکھ گروہاں اُتے مشتمل اے، جو متعدد غیر ملکی زباناں اُتے مکمل عبور رکھدے نيں۔ اوہ دنیا بھر وچ انٹرنیٹ د‏‏ی ویب گاہوݨ، سماجی رابطےآں دے صفحات، انتہا پسندی تے دہشت گردی تو‏ں متعلق مطالعات‏ی و تحقیقی مراکز، مسلماناں دے حالات دا جائزہ لینے والے ادارےآں، ٹیلی ویژن چینلاں تے اخبارات و رسالے وچ اسلام تے مسلماناں دے بارے وچ شائع ہوݨ والے مواد د‏‏ی نگرانی کردے نيں۔ ایہ مواد عربی تے اٹھ زندہ غیر ملکی زباناں وچ شائع ہُندا اے، جس دا جواب خصوصی کمیٹیاں دے ذریعے دتا جاندا ا‏‏ے۔ .<ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://gate.ahram.org.eg/News/3710095.aspx|مصنف آخری= شيماء عبد الهادي|ناشر= الأهرام|عنوان= مرصد الأزهر يلتقي وفداً دبلوماسياً أمريكياً للتعرف على آلية عمله بمجال مكافحة التطرف والإرهاب|تریخ= 27 سبتمبر 2022|تریخ رسائی= 7 أكتوبر 2022|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20221007180440/https://gate.ahram.org.eg/News/3710095.aspx|آرکائیو تریخ= 7 أكتوبر 2022}}</ref> === الازہر عالمی اکیڈمی برائے تربیتِ ائمہ، واعظین تے محققاں فتویٰ === {{اصل مضمون|الازہر عالمی اکیڈمی برائے تربیت ائمہ، واعظین تے محققاں فتوی}} یہ اک مصری اکیڈمی اے جو [[الازہر یونیورسٹی]] دے اسلامی تحقیقات د‏‏ی مجلس دے ماتحت کم کردی ا‏‏ے۔ اسنو‏ں [[امام اکبر|شیخ الازہر امام اکبر]] [[احمد طيب|احمد طیب]] دے فیصلے دے تحت 7 اکتوبر 2018ء نو‏‏ں قائم کيتا گیا، جدو‏ں کہ اس دا باضابطہ افتتاح 16 جنوری 2019ء نو‏‏ں ہويا۔ ،<ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.almasryalyoum.com/news/details/2753281|مصنف آخری= أحمد البحيري|ناشر= المصري اليوم|عنوان= تكريم الأئمة الماليزيين من خريجى دورة «أكاديمية الأزهر»|تریخ= 23 نوفمبر 2022|تریخ رسائی= 10 أكتوبر 2023|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20231010101716/https://www.almasryalyoum.com/news/details/2753281|آرکائیو تریخ= 10 أكتوبر 2023}}</ref> ،<ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.azhar.eg/magmaa/details/ArtMID/1097/ArticleID/40966/%D8%A3%D9%83%D8%A7%D8%AF%D9%8A%D9%85%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B2%D9%87%D8%B1-%D9%84%D8%AA%D8%AF%D8%B1%D9%8A%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%A6%D9%85%D8%A9-%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B9%D8%A7%D8%B8-%D8%AA%D8%B7%D9%84%D9%82-%D8%A5%D8%B4%D8%A7%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%AF%D8%A1-%D9%88%D8%AA%D8%A8%D8%AF%D8%A3-%D9%81%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%8A%D8%AA%D9%87%D8%A7-%D8%A8%D8%AA%D8%AF%D8%B1%D9%8A%D8%A8-%D8%A3%D8%A6%D9%85%D8%A9-%D9%85%D9%86-20-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%A9-%D9%85%D9%86-%D8%AF%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85|مصنف آخری= |ناشر= مجمع البحوث الإسلامية بالأزهر|عنوان= أكاديمية الأزهر لتدريب الأئمة والوعاظ" تطلق إشارة البدء وتبدأ فعاليتها بتدريب أئمة من 20 دولة من دول العالم|تریخ= 16 يناير 2019|تریخ رسائی= 10 أكتوبر 2023|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20231010104340/https://www.azhar.eg/magmaa/details/ArtMID/1097/ArticleID/40966/%D8%A3%D9%83%D8%A7%D8%AF%D9%8A%D9%85%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B2%D9%87%D8%B1-%D9%84%D8%AA%D8%AF%D8%B1%D9%8A%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%A6%D9%85%D8%A9-%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B9%D8%A7%D8%B8-%D8%AA%D8%B7%D9%84%D9%82-%D8%A5%D8%B4%D8%A7%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%AF%D8%A1-%D9%88%D8%AA%D8%A8%D8%AF%D8%A3-%D9%81%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%8A%D8%AA%D9%87%D8%A7-%D8%A8%D8%AA%D8%AF%D8%B1%D9%8A%D8%A8-%D8%A3%D8%A6%D9%85%D8%A9-%D9%85%D9%86-20-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%A9-%D9%85%D9%86-%D8%AF%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85|آرکائیو تریخ= 10 أكتوبر 2023}}</ref> اس اکیڈمی دا مقصد جامعہ ازہر دے شرعی تے عربی علوم دے فارغ التحصیل طلبہ نو‏‏ں وعظ، امامت، خطابت، دعوتِ اسلامی تے دارالافتاء وچ خدمات انجام دینے دے شعبےآں وچ اہل بنانا تے تربیت فراہ‏م کرنا ا‏‏ے۔ ایہ کم وزارتِ اوقاف تے مصری دارالافتاء دے تعاون تے رابطے تو‏ں انجام دتا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.almasryalyoum.com/news/details/2965975|مصنف آخری= رجب رمضان|ناشر= المصري اليوم|عنوان= تخريج دفعة جديدة من أكاديمية الأزهر لتدريب الأئمة والوعاظ في الإسكندرية|تریخ= 25 أغسطس 2023|تریخ رسائی= 10 أكتوبر 2023|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20231010104839/https://www.almasryalyoum.com/news/details/2965975|آرکائیو تریخ= 10 أكتوبر 2023}}</ref> === الازہر عالمی مرکز برائے الیکٹرانک فتاویٰ === {{اصل مضمون|الازہر عالمی مرکز برائے الیکٹرانک فتوی}} یہ جامعہ ازہر دے ماتحت اک مرکز اے، جسنو‏ں شیخ الازہر امام اکبر احمد طیب دے فیصلے دے تحت قائم کيتا گیا تے نومبر 2016ء وچ اس دا افتتاح ہويا۔ ایہ وکھ وکھ فقہی مسائل وچ شرعی فتاویٰ جاری کرنے دا خصوصی ادارہ ا‏‏ے۔ یہ مرکز چار شعبےآں اُتے مشتمل اے: ٹیلی فون تے تحریری پیغامات دے ذریعے فتاویٰ دا شعبہ۔ معاشرتی مسائل و رجحانات دے تجزیے دا شعبہ۔ الیکٹرانک رابطے دا شعبہ۔ علمی تے تعلیمی معاونت دا شعبہ۔ <ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.youm7.com/story/2016/11/1/%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B2%D9%87%D8%B1-%D9%8A%D8%B7%D9%84%D9%82-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B1%D8%AD%D9%84%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%AC%D8%B1%D9%8A%D8%A8%D9%8A%D8%A9-%D9%84%D9%85%D8%B1%D9%83%D8%B2-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%B5%D8%AF-%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%AA%D8%A7%D9%88%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%B1%D9%88%D9%86%D9%8A%D8%A9/2947684|مصنف آخری= لؤي علي|ناشر= اليوم السابع|عنوان= الأزهر يطلق المرحلة التجريبية لمركز الرصد والفتاوى الإلكترونية|تریخ= 1 نوفمبر 2016|تریخ رسائی= 11 أكتوبر 2023|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20231011070842/https://www.youm7.com/story/2016/11/1/%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B2%D9%87%D8%B1-%D9%8A%D8%B7%D9%84%D9%82-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B1%D8%AD%D9%84%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%AC%D8%B1%D9%8A%D8%A8%D9%8A%D8%A9-%D9%84%D9%85%D8%B1%D9%83%D8%B2-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%B5%D8%AF-%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%AA%D8%A7%D9%88%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%B1%D9%88%D9%86%D9%8A%D8%A9/2947684|آرکائیو تریخ= 11 أكتوبر 2023}}</ref> === روزنامہ صوت الازہر === {{اصل مضمون| صوت الازہر}} یہ مصر دا اک سرکاری ہفت روزہ اخبار اے جو جامعہ ازہر دے ماتحت شائع ہُندا ا‏‏ے۔ اس دے مدیرِ اعلیٰ احمد الصاوی نيں۔ <ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.almasryalyoum.com/news/details/1113340|مصنف آخری= |ناشر= المصري اليوم|عنوان= عدد جديد لـ«صوت الأزهر» برئاسة تحرير أحمد الصاوي|تریخ= 5 ابريل 2017|تریخ رسائی= 9 أكتوبر 2023|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20231009112002/https://www.almasryalyoum.com/news/details/1455961|آرکائیو تریخ= 9 أكتوبر 2023}}</ref>اس اخبار د‏‏ی نیہہ 1999ء وچ صحافی جمال بدوی نے رکھی، جو اودو‏ں شیخ الازہر امام اکبر محمد سید طنطاوی دے دورِ سربراہی دا زمانہ سی۔ اس دا پہلا شمارہ اکتوبر 1999ء وچ شائع ہويا۔ <ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.almasryalyoum.com/news/details/1455961|مصنف آخری= لوسي عوض|ناشر= المصري اليوم|عنوان= سيرة في صورة: 12 عامًا على رحيل جمال بدوى جبرتى الصحافة المصرية|تریخ= 27 ديسمبر 2019|تریخ رسائی= 9 أكتوبر 2023|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20231009113138/https://www.almasryalyoum.com/news/details/1113340|آرکائیو تریخ= 9 أكتوبر 2023}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.elwatannews.com/news/details/6372537|مصنف آخری= |ناشر= الوطن|عنوان= «صوت الأزهر»: الإسلام حرم احتكار السلع وأوجب رفع الضرر عن الناس|تریخ= 15 ديسمبر 2022|تریخ رسائی= 9 أكتوبر 2023|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20231009113635/https://www.elwatannews.com/news/details/6372537|آرکائیو تریخ= 9 أكتوبر 2023}}</ref> === مصری بیت الزکوٰۃ و الصدقات === {{تفصیلی مضمون| مصری بیت الزکوٰۃ والصدقات}} === مجلتہ الازہر === {{اصل مضمون| مجلۃ الازہر}} یہ اک جامع ماہانہ رسالہ اے، جسنو‏ں [[الازہر دا اسلامی تحقیقی ادارہ|اسلامی تحقیقی ادارہ]] ہر عربی مہینے دے آغاز وچ شائع کردا ا‏‏ے۔ اس دے مدیرِ اعلیٰ محمد عبدالدايم الجندی نيں، جو اسلامی تحقیقی ادارہ دے سیکرٹری جنرل وی نيں۔ اس دا پہلا شمارہ محرم 1349ھ، بمطابق 1931ء وچ شائع ہويا، جس دا ناں ’’نور الاسلام‘‘ رکھیا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب | مسار = https://www.youm7.com/story/2020/4/15/الإمام-الأكبر-يصدر-قرارا-بتولى-أمين-البحوث-الإسلامية-رئاسة-تحرير/4727464 | عنوان = الإمام الأكبر يصدر قرارا بتولى أمين "البحوث الإسلامية" رئاسة تحرير مجلة الأزهر | تاريخ = 2020-04-15 | موقع = اليوم السابع | تاريخ الوصول = 2021-07-26 | مسار أرشيف = https://web.archive.org/web/20201101193103/https://www.youm7.com/story/2020/4/15/الإمام-الأكبر-يصدر-قرارا-بتولى-أمين-البحوث-الإسلامية-رئاسة-تحرير/4727464 | تاريخ أرشيف = 1 نوفمبر 2020 }}</ref> === شیخ الازہر === {{اصل مضمون| شیخ الازہر د‏‏ی فہرست}} شیخ الازہر نو‏‏ں ’’امامِ اکبر‘‘ وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ جامعہ ازہر دا سب تو‏ں اعلیٰ عہدہ ا‏‏ے۔ ماضی وچ اس عہدے دے لئی وڈے علما وچو‏ں انتخاب کيتا جاندا سی۔ جامع مسجد ازہر دے شیخ دا منصب سلطنتِ عثمانیہ دے دور وچ قائم کيتا گیا سی، تاکہ اوہ علما د‏‏ی سربراہی کرن، ادارے دے انتظامی امور د‏‏ی نگرانی کرن تے ازہر وچ امن و نظم و ضبط برقرار رکھن۔ == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:مصر وچ قائم اسلامی تنظیماں]] [[گٹھ:اسلامی تنظیماں]] [[گٹھ:اسلام]] [[گٹھ:قرون وسطی وچ قاہرہ]] [[گٹھ:مصر وچ مذہب]] [[گٹھ:مصر وچ اسلام]] [[گٹھ:الازہر مسجد]] [[گٹھ:اہل سنت]] [[گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے]] [[گٹھ:مقام نقشہ ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ]] [[گٹھ:قاہرہ]] [[گٹھ:قاہرہ وچ عمارتاں و ساخات]] [[گٹھ:قاہرہ وچ تعلیم]] [[گٹھ:975ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:اسلامی یونیورسٹیاں و دانشگاہاں]] [[گٹھ:قاہرہ وچ قائم تنظیماں]] [[گٹھ:قاہرہ وچ مذہب]] dzua9xaruouvwuzdhed6osbxfqip2o0