بوټپوهنه

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ps">
  <siteinfo>
    <sitename>ويکيپېډيا</sitename>
    <dbname>pswiki</dbname>
    <base>https://ps.wikipedia.org/wiki/%D9%84%D9%88%D9%85%DA%93%DB%8C_%D9%85%D8%AE</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.1</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">رسنۍ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">ځانگړی</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">کارن</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">د کارن خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ويکيپېډيا</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">د ويکيپېډيا خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">دوتنه</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">د دوتنې خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">مېډياويکي</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">د مېډياويکي خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">کينډۍ</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">د کينډۍ خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">لارښود</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">د لارښود خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">وېشنيزه</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">د وېشنيزې خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">تانبه</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">د تانبې خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">چلنوال</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">د چلنوال خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">پېښه</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">د پېښې خبرې اترې</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>بوټپوهنه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3908</id>
    <revision>
      <id>363825</id>
      <parentid>362430</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T01:47:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>363825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23883" sha1="lhwfhb4cealabs1knwohifinlglmgr3" xml:space="preserve">{{مالومات}}
'''بوټپوهنه''' د ژونپېوهنې يا بيالوژۍ يوه څانگه ده. په لنډه توگه يو څه داسې تعريف لري: بوټپوهنه د بوټو د ژوند په هکله يوه ساينسي زده کړه ده. د ژونپوهنې د يوې څانگې په توگه ورته د بوټو ساينس يا پوهه او يا هم د بوټوژونپوهنه وايي چې په انگليسي ژبه د بوټاني په نامه يادېږي. پدې زده کړې کې د بوټو زغښت، رغښت يا جوړونې، برار او ودې په هکله بشپړه پوهاوی او په دغو کې د زاتي توپيرونو څېړنې ته هم بوټپوهنه وايي. 
بوټي پېژندنه د ډول ډول [[گلانو]]،[[وښښو]]، [[سابو]]، [[اغزو]] او د [[ونو]] د دغو [[بوټو]] د ودې لپاره برابر [[چاپېريال]]، [[څره]]، [[اوبه]] او نور [[کمياوي موادو]] په اړه معلومات ورکوي .
&lt;br /&gt;
بوټپوهنه پخپله په ځان کې د بوټو په هکله ډېرې نورې زده کړې رانغاړي چې په دې کې د [[د بوټو اناتومي|بوټو جوړښت]]، د [[د سلول وده|برار او ودې]]، د [[توليد]]اتو، د [[مېټابوليزم]]، د [[مورفوجېنېسز|لويېدلو]] او د [[فيتوپېتالوژي|بوټو د ناروغيو]] په هکله زده کړې شاملې دي. 
د بوټو په اړه څېړنه او پوهاوی د قبايلي چاپېريال نه راوتلی دی. ډول ډول بوټي به د څکلو سره يا خوړلو په ذريعه به په نښه او پېژندل کېدل همداو چې د زهري بوټو او درملو پېژندل به ترې کېدل. ځکه هم بوټپوهنه په ساينس کې يوه لرغوني پوهه ده .
له هاغه لرغوني وخت نه دبوټپوهنې په څېړنيز ډگر کې لا پراختيا راغلې او د ۵۵۰۰۰۰ شاؤخوا د بوټو خېلونه او ژواندي پکې څېړل شوي.

== دبوټپوهنې پرمختگ او اړمنتيا ==
[[دوتنه:Beli-hibiskus.jpg|thumb|250px|[[Hibiscus]]]]په ژونپوهنه کې د بل ژوند د بڼې په پرتله, د بوټو په ژوند باندې له بل اړخ نه کتل کېږي . له ماليکيولي ژونپوهنې نه تر ماليکيولر ،زاتپوهنې (جنېټکس) او ژونکيميا (بايوکمسټري) يا کمياوي پولې پورې د ژواندو (اورگانونو) د سلونو، مساماتو، او نورې برخې لکه د ژواندو بدني تړاؤ (اناټومي)سره سره ېې د بوټو ټولشمېرنه او پخپلو ټولگو کې د ژونپوهنې ليدل کېږي. په دغو هر څېړنيزې پولې باندې يو بوټی پوهاند سره د دغو هر يو څان څان ته په خپلو ټولگو کې د وېشنې لپاره فکر وي چې ورته (ټاکسانومي) وايي ، جوړښت ته ېې د بوټي بدني تړاؤ (پلانټ اناټومي ) يا هم گړنديتوب ته ېې بيا د بوټي پږني حالت (پلانټ فيزيولوژي ) وايي . 
په تاريخي لحاظ بوټيپوهنه ټول هاغه څه پخل منځ کې رانغاړي کوم چې پر ځناورو ، يا حيواناتو باندې اړه نلري. پدغو ناځناورو ژواندو کې د فنجای يا (پسکه ) وهونکي ژواندي راځي .( دا په مايکالوجي )څانگه کې لوستل کېږي. ( د بکټريوم، بکټريا ) او د (ويروس) چې بيا د مايکروژونپوهنې پورې تړاؤ لري لوستل کېږي . همداسې په نامه د الگای يو ډول ژواندی دی چې په فيکالوژي کې لوستل يا مطالعه کېږي . ډېری د فنجای (پسکه) ژواندي ، د الگای او نور داسې مکروبونه د بوټېپوهنې سره کوم تړاؤ نه لري خو بيا هم ډېره پاملرنه ورته د بوټيپوهاندو رااوړي . او اکثرآدغه د پسکه وهونکو ژواندي ، الگای ژواندي او بکټريا د بوټي پوهنې په لومړيو تعليمي کورسونو کې رانغاړل شوي وي .
د بوټو په اړه تعليم او پوهنه په څو وجو اړينه ده . بوټي په مځکه باندې د ژوند له بنستيزو اړخونو نه يادېږي . بوټي مونږ ته اکسيجن (صفا هوا) ، خواړه ، سپڼسي ،تار يا ريښکۍ ، او دارو درمل جوړوي له همدې نه چې بيا د ژوند بڼه نوره هم پسې د پايښت لپاره سموي .
همداسې بوټي کاربون ډای اکسايډ (لوگي)زغمي او په ځانگړې توگه يو ډول زرغون غاز چې ورته وايي د فوټوسنتيسس په وجې. په راتلونکي کې د بوټو په ښه ډول پوهنه به د انسانانو لپاره يو قاطع مسله وي .

په تېره بيا بوټي کاربون ډای آکسايډ هم جذبوي، دا گاز د فوټوساينتېسز په پروسه کې يو اهم گاز دی. د بوټو په هکله يوه ښه او بشپړه پېژندنه د انساني ټولنو راتلونکي ته اهم مالومات دي چې ددې سره مونږ پدې توانېدی شو چې:
* نړۍ ته خواړه برابر کړو
* د ژوند بنسټيزې کړنې وپېژنو
* د دارو درملو او د نورو موادو د جوړولو جوگه شو
* چاپېريالي بدلونونه وپېژنو

=== د انسانانو خواړه ===
[[دوتنه:US long grain rice.jpg|left|thumb|نژدې ټول خواړه چې مونږ يې خورو په مستقيم او غېرمستقيم ډول له بوټو نه ترلاسه کېږي چې د همدې څرگندونې يوه بېلگه امريکايي وريژې دي.]]
په ريښتيا سره ټول خواړه د بوټو نه پلاس راځي. دا يا خو په راسنه توگه له مېوو، بوټو نه جوړ شوو خوړونکو توکو نه او يا هم په غير راسنه توگه د احلي هاغو ځناورو نه پلاس راځي چې په بوټو خوړلو . 
په بله مانا بوټي د ټولو خواړو بنسټيز دلوهې ځنځير (اشتهايي زنجير) بللی شو، او يا ېې د چاپېريال پوهاندو له اندواند څخه ورته لومړنی ټرافيک لېول. ټوله نړۍ مړولو لپاره اړينه ده چې پدې پوه شو چې څرنگه بوټي خواړه رابرابروي يا له بوټو نه څرنگه خواړه پلاس راځي. همداسې د راتلونکي کهول لپاره د خوړو برابرولو ملاتړ کوي. د بېلگې په توگه... د بوټو د کرنې او پالنې له کبله.
ټول بوټي د وگړو لپاره په گټه نه وي ، ځينې پوچ توکي د کرهڼې لپاره د پاموړ ستونزې بلل کېږي . ددې لپاره دبوټيپوهنې ساينس مونږ ته دا رابرابروي چې د هغو ناوړې اغېزې په نورو بوټو باندې رالږې کړي .که څه هم چې دغه پوچ توکي يا بوټي خپلسري راشنه کېږي کوم چې بيا د چاپېريال لپاره موزر جوړېږي او د چاپېريال دبېرته سمېدو مخ نيوی کوي. در جوته ېې کړۍ چې د پوچ بوټي موده يوه نسبي مفکوره ده او په پراخه توگه داسې راپېژندل شوې ده چې دا پوچ بوټی ساده خو ډېر پياوړی بريالی وي. [[بوټتوکمپوهنه]] د بوټو او خلکو تر مېنځ د همدې او يا بل ډول اړيکو زده کړه ده.

=== د ژوند بنسټيزه کړنې ===
بوټي هاغه وړ ژواندي دي چې د ژوندانه د بنسټيزو کړنو څېړنې (لکه د سلولونو وېش، او د پروټينو جوړښت) پرې پرته د کومې خرخشې او ستونزمنې ټاکنې سرته رسي، خو د ژويو او انسانانو په هکله د څېړنې پر وخت دېر ځله اخلاقي پوښتنې رامېنځ ته کېدای شي کوم چې د څېړنې مخنيوی هم کوي. پدې هکله لويه بېلگه د گرېگور مېنډل څېړنې دي. نوموړي ساينسپوه د نخود د بوټي په هکله د څېړنو په لار کې د جنېټيکي قوانينو بنسټ کېښود. د کومې پوهې بنسټ چې مېنډل ايښی دی هغه د بوټپوهنې نه پرته ناشونی وه. ددې تر څنگ باربارا مک کلېنټوک د جوارو د بوټي په هکله د څېړنې په پايله کې ټوپوهونکي جينونه يا جمپېنگ جينونه راجوت کړل. همداسې نورې بوټپوهنيزې بېلگې هم شته چې د هغوي په هکله څېړنې د ساينس په ډگر کې ډېرو نورو پوښتنو ته ځواب وييلی او د لا نور پوهاوي لاره يې هواره کړې.

=== دارو درمل ===
داسې ډېر طبي، نشيي او د ښه وخت تېردونکي دارو درمل لکه د چرسو بوټی، کافي او نيکوټين نېغ په نېغه د بوټو نه لاس ته راځي. اسپرين يو بل داسې مثال دی کوم چې په اصل کې د ولې د ونې ډډ نه په لاس راځي او د درمل جوړونې کړنو وروسته د درملو په توگه کارېږي. داسې ډېرې ناروغۍ دي چې د ډېرو ارزښمنو درملنو سبب يې بوټي دي او لا نوره تمه هم ده چې د همدې بوټو نه به لانورې لاس ته راوړنې هم رامېنځ ته شي. نامتو پارونکي دارو لکه کافي، چاکلېټ، تمباکو او چای دا ټول له بوټو نه لاس ته راځي. ډېري الکولي څښاکونه د ډول ډول بوټو لکه د اوربشو او انگورو د تومنه (تخمير) کولو وروسته جوړېږي. 
 
بوټي مونږ ته ډېر طبعي توکي رابرابروي ، لکه پومبه ، لرگي، کاغذ، سپين کتان (سپڼسي) ،د سابو غوړي او هم ځينې ډول رسۍ او ربړ .
د [[توت]] د بوټو د کرلو پرته د [[ورېښم]]و ترلاسه کېدل به ناشونی وي، دا ځکه چې د ورېښمو چينجی د توت په بوټو کې ښه روزل کېږي. پدې وروستيو کې [[گني]]، [[سويا]] او نور هغه بوټي چې په لويه کچه په ځان کې د تومنې وړ شکره او يا هم غوړي لري د[[ژواکي سونگتوکي|ژواکي-سونگتوکو]] د سرچینې په توگه کارېدلي، او د انرژۍ همدا سرچينې [[د فوسل سونگتوکي|د فوسل سونگتوکو]] لپاره اهم الترنتيفونه گڼل کېږي. [[ژونډيزل]] هم وگورۍ.

=== چاپېرياليز بدلونونه ===
د بوټو په مرسته مونږ کولای شو چې زمونږ په چاپېريال کې د ډېرو خواؤ نه رامېنځ ته شوي بدلونونو باندې پوه شو او.

* د بوټو د چاپېريال د ويجاړېدنې په هکله پوهاوی او د بوټو د انواعو د ورکېدو څېړنه په سمه او بشپړه توگه د بوټو ډلبندي او په غونډالونو وېشنه په ټکزانومي پورې اړه لري.
* د بنفشه وړانگو په وړاندې د بوټو ځواب او غبرگون زمونږ سره په اتمسفير کې د اوزون د کمي په هکله د لانورو مالوماتو په ترلاسه کولو کې مرسته کوي. 
* [[palynology|Analyzing pollen]] deposited by plants [[geologic timescale|thousands or millions of years ago]] can help scientists to reconstruct past climates and predict future ones, an essential part of [[climate change]] research.
* Recording and analyzing the timing of plant [[biological life cycle|life cycles]] are important parts of [[phenology]] used in climate-change research.
* [[Lichens]], which are sensitive to atmospheric conditions, have been extensively used as [[pollution]] indicators.

In many different ways, plants can act a little like the '[[canary|miners canary']], an ''early warning system'' alerting us to important changes in our environment. In addition to these practical and scientific reasons, plants are extremely valuable as recreation for millions of people who enjoy [[gardening]], [[horticulture|horticultural]] and [[herb|culinary]] uses of plants every day.

== تاريخ ==
=== پخوانۍ بوټپوهنه (د ۱۹۴۵ زېږيز کال نه مخکې) ===
[[دوتنه:Botany.jpg|thumb|left|The traditional tools of a botanist.]]
د بوټي پوهنې د کار په لومړني پړاؤ کې شاؤخوا د ۳۰۰ کاله مخکې ليکل شوؤ تر ټولو غټه رساله تيوفراسوس ليکلې ده. د بوټو په تاريخ کې د (هيستوريه پلانېتروم) او د (ان ده کاؤسوس اف پلانټ ) په نوم اثار ډېر زيات اهميت لري او دغه ليکي (کتابونه) د بوټي پوهنې په ډگر کې تر ټولوبنسټيزه او انتيکه اثار گڼل کېږي ،دا په شاؤخوا ۴۰ نه تر ۶۰مو کلونو کې ليکل شوي . د روميانو طبيب ليکوال ډيوسکورېډس ډېرې اړينې يوناني او رومي درملنو معلومات او سوبوتونه پکې راټول کړي دي . 
په کال ۱۶۶۵ کې چې لومړني خشنليد (مايکروسکوپ) کارېده نو رابېرټ هوک په لومړي ځل حجره يا سل په خولپوټي (کارک) کې وموند. ډېر لږ موده وروسته ېې بيا د بوټي په نسج (ټيشو) کې هم 
وموند. 
د جرمني ليونهارټ فچ، د سيويس کونراډ ونگېسنر، او د برتانيې دوه ليکوالانو نيکولاس کلپېپر او جان گېرارډ د حربل په نوم يو ليکي کې ډېر داسې د بوټو له اړخه معلومات راټول کړي وو چې په طب کې ورنه کار اخيستل کېږي .

=== نوې بوټپوهنه(د ۱۹۴۵ نه راپدېخوا) ===

== دا هم وگورۍ ==
[[دوتنه:H J N Crantz Classis cruciformium.jpg|thumb|[[Crantz]]'s ''Classis cruciformium...'', ۱۷۶۹]]

* [[د بوټو د غونډالوېشنې تاريخ]]
* [[History of phycology]]
* [[بوټياڼه]] او [[د بوټيانو لړليک]]
* [[Dendrochronology]]
* [[List of domesticated plants]]
* [[خوړنده گلان]]
* [[گل]]ان او [[د گلانو لړليک]]
* [[ځنگلونه]]
* [[واښه]]
* [[د بوټاني ژورنالونو لړليک]]
* [[د بوټپوهانو لړليک]]
* [[List of botanists by author abbreviation]]
* [[List of publications in biology]]
* [[Paleobotany]]
* [[Palynology]]
* [[د بوټو اناتومي]]
* [[د بوټو فيزيالوژي]]
* [[Plant community]]
* [[Plant sexuality]]
* [[Soil science]]
* [[ونه]]
* [[Vegetation]]
* [[Weed Science]]
* [[د گلانو ډولونه]]
* [[د ونو ډولونه]]
* [[د پاڼو ډولونه]] 
* [[د بوټو ډولونه]]
* [[حبوبات]]
* [[د اغزو ډولونه]]
* [[د وښښو ډولونه]]
* [[د سابو ډولونه]]
* [[څره څه شی ده؟]]
* [[کمياوي مواد څه دي؟]]
* [[خاوره]]
* [[مځکه]]
* [[اوبه]]
* [[چاپېريال]]

== سرچينې ==
* U.S. Geological Survey. [http://www.nbii.gov/disciplines/botany/ National Biological Information Infrastructure: Botany]

== نورې لوستنې ==
=== د بوټپوهنې په هکله د Popular science ډوله کتابونه ===
* [[David Attenborough|Attenborough, David]] ''[[The Private Life of Plants]]'', ISBN ۰-۵۶۳-۳۷۰۲۳-۸
* [[David Bellamy|Bellamy, D]] ''Bellamy on Botany'', ISBN ۰-۵۶۳-۱۰۶۶۶-۲ an accessible and short introduction to various botanical subjects
* Capon, B: ''Botany for Gardeners'' ISBN ۰-۸۸۱۹۲-۶۵۵-۸
* Cohen, J. ''How many people can the earth support?'' W.W. Norton ۱۹۹۵ ISBN ۰-۳۹۳-۳۱۴۹۵-۲
* Halle, Francis. ''In praise of plants'' ISBN ۰-۸۸۱۹۲-۵۵۰-۰. English translation of a poetic advocacy of plants.
* King, J. ''Reaching for the sun: How plants work'' ISBN ۰-۵۲۱-۵۸۷۳۸-۷. A fluent introduction to how plants work.
* [[Thomas Pakenham|Pakenham, T]]: ''Remarkable Trees of the World'' ([[۲۰۰۲]]) ISBN ۰-۲۹۷-۸۴۳۰۰-۱
* Pakenham, T: ''Meetings with Remarkable Trees'' ([[۱۹۹۶]]) ISBN ۰-۲۹۷-۸۳۲۵۵-۷ 
* Pollan, M ''The Botany of Desire: A Plant's-eye View of the World'' Bloomsbury ISBN ۰-۷۴۷۵-۶۳۰۰-۴ Account of the [[co-evolution]] of plants and humans
* Thomas, B.A.: ''The evolution of plants and flowers'' St Martin's Press [[۱۹۸۱]] ISBN ۰-۳۱۲-۲۷۲۷۱-۵
* Walker, D. ''Energy, Plants and Man'' ISBN ۱-۸۷۰۲۳۲-۰۵-۴ A presentation of the basic concepts of photosynthesis

=== د بوټپوهنې په هکله اکاډميک او ساينسي کتابونه ===
* Buchanan, B.B., Gruissem, W &amp; Jones, R.L. (۲۰۰۰) ''Biochemistry &amp; molecular biology of plants''. American Society of Plant Physiologists ISBN ۰-۹۴۳۰۸۸-۳۹-۹
* Crawford, R. M. M. (۱۹۸۹). ''Studies in plant survival''. Blackwell. ISBN ۰-۶۳۲-۰۱۴۷۵-X
* Crawley, M. J. (۱۹۹۷). ''Plant ecology''. Blackwell Scientific. ISBN ۰-۶۳۲-۰۳۶۳۹-۷
* Ennos, R and Sheffield, E ''Plant life'', Blackwell Science, ISBN ۰-۸۶۵۴۲-۷۳۷-۲ Introduction to plant [[biodiversity]]
* Fitter, A &amp; Hay, R ''Environmental physiology of plants'' ۳rd edition Sept ۲۰۰۱ Harcourt Publishers, Academic Press ISBN ۰-۱۲-۲۵۷۷۶۶-۳
* Lambers, H., Chapin, F.S. III and Pons, T.L. ۱۹۹۸. Plant Physiological Ecology. Springer-Verlag, New York. ISBN ۰-۳۸۷-۹۸۳۲۶-۰
* Lawlor, D.W. (۲۰۰۰) ''Photosynthesis'' BIOS ISBN ۱-۸۵۹۹۶-۱۵۷-۶
* Matthews, R. E. F. ''Fundamentals of plant virology'' Academic Press,۱۹۹۲.
* Mauseth, J.D.: ''Botany : an introduction to plant biology''. Jones and Bartlett Publishers, ISBN ۰-۷۶۳۷-۲۱۳۴-۴, A first year undergraduate level textbook
* Morton, A.G. (۱۹۸۱). ''History of Botanical Science.''Academic Press, London. ISBN ۰-۱۲-۵۰۸۳۸۰-۷ (hardback)
ISBN ۰-۱۲-۵۰۸۳۸۲-۳ (paperback)
* Raven, P.H, Evert R.H and Eichhorn, S.E: ''Biology of Plants'', Freeman. ISBN ۱-۵۷۲۵۹-۰۴۱-۶, A first year undergraduate level textbook
* Richards, P. W. (۱۹۹۶). ''The tropical rainforest''. ۲nd ed. C.U.P. (Pbk) ISBN ۰-۵۲۱-۴۲۱۹۴-۲ £۳۲٫۵۰
* Ridge, I. (۲۰۰۲) ''Plants'' [[Oxford University Press]] ISBN ۰-۱۹-۹۲۵۵۴۸-۲
* Salisbury, FB and Ross, CW: ''[[Plant physiology]]'' Wadsworth publishing company ISBN ۰-۵۳۴-۱۵۱۶۲-۰
* Stace, C. A. ''A new [[Flora (plants)|flora]] of the British Isles''. ۲nd ed. C.U.P.,۱۹۹۷. ISBN ۰-۵۲۱-۵۸۹۳۵-۵
* Strange, R. L. ''Introduction to [[plant pathology]]''. Wiley-VCH, ۲۰۰۳. ISBN ۰-۴۷۰-۸۴۹۷۳-۸
* Taiz, L. &amp; Zeiger, E. (۱۹۹۸). ''Plant physiology''. ۳rd ed. August ۲۰۰۲ Sinauer Associates. ISBN ۰-۸۷۸۹۳-۸۲۳-۰
* Walter, H. (۱۹۸۵). ''[[Vegetation]] of the earth''. ۳rd rev. ed. Springer.
* Willis, K (۲۰۰۲) ''The evolution of plants'' Oxford University Press ISBN ۰-۱۹-۸۵۰۰۶۵-۳ £۲۲-۹۹

== باندنۍ تړنې ==
{{Portalpar|ژونپوهنه}}
{{Wikibooks|بوټپوهنه}}

* [http://huntbot.andrew.cmu.edu د Hunt د بوټانيکو لاسوندونو انسټېټيوت]
* [http://www.antiquebooks.net/readpage.html#torner Torner Watercolors c. ۱۷۰۰, from Mexican Expedition.  All ۲۰۰۰+ Watercolors for free viewing Courtesy the Hunt Institute and the Universal Library at Carnegie-Mellon University] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060708063248/http://www.antiquebooks.net/readpage.html#torner |date=2006-07-08 }}
* [http://users.rcn.com/jkimball.ma.ultranet/BiologyPages/P/PlantGrowth.html plant growth] and [http://users.rcn.com/jkimball.ma.ultranet/BiologyPages/P/PlantCell.html the plant cell] from [http://users.rcn.com/jkimball.ma.ultranet/BiologyPages/ Kimball's Biology Pages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060409174437/http://users.rcn.com/jkimball.ma.ultranet/BiologyPages/ |date=2006-04-09 }}
* [http://www.biologynews.info/ Biology News Headlines] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060610090054/http://biologynews.info/ |date=2006-06-10 }},
* [http://www.botany.org/newsite/botany/ Botanical Society of America: What is Botany?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110517093703/http://www.botany.org/newsite/botany/ |date=2011-05-17 }}
* [http://www-saps.plantsci.cam.ac.uk/index.htm Science and Plants for Schools] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200120070951/http://www-saps.plantsci.cam.ac.uk/index.htm |date=2020-01-20 }}
* [http://www.uni-wuerzburg.de/mineralogie/palbot/teach/botanyteach.html Teaching Documents about Botany] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060814181712/http://uni-wuerzburg.de/mineralogie/palbot/teach/botanyteach.html |date=2006-08-14 }} Teaching documents, lecture notes and tutorials online: an annotated link directory.
* [http://www.aspb.org/aboutus/ American society of plant biologists APSB] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071019073344/https://www.aspb.org/aboutus/ |date=2007-10-19 }}
* [http://www.plantsci.cam.ac.uk/teaching/content.html Why study Plants? Dept of Plant Sciences, University of Cambridge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071209044556/http://www.plantsci.cam.ac.uk/teaching/content.html |date=2007-12-09 }}
* [http://www.ubcbotanicalgarden.org/potd/ Botany Photo of the Day] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060612203353/http://www.ubcbotanicalgarden.org/potd/ |date=2006-06-12 }}
=== د گلانو او نورو بوټو ټولگې يا ډاډابېزونه ===
* [http://www.ou.edu/cas/botany-micro/www-vl/ The Virtual Library of Botany]
* [http://wikisource.org/wiki/NVC-National_Vegetation_Classification%2C_UK_representative_plant_species List of major natural Plant Species in the UK, described in the National Vegetation Classification]
* [http://www.kulak.ac.be/bioweb/ High quality pictures of plants and information about them] from Catholic University of Leuven
* [http://fax.libs.uga.edu/QK1xC981/ Curtis's Botanical Magazine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070701223857/http://fax.libs.uga.edu/QK1xC981/ |date=2007-07-01 }}, ۱۷۹۰-۱۸۵۶ 
* [http://fax.libs.uga.edu/QK488xE4/ The Trees Of Great Britain and Ireland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070722000425/http://fax.libs.uga.edu/QK488xE4/ |date=2007-07-22 }}, by Henry John Elwes &amp; Augustine Henry, ۱۹۰۶-۱۹۱۳ 
* [http://www.pflanzen-portal.com Botanik-Datenbank] (ger.)
* [http://green-24.de/search/botanik/pflanzen/index.html Plant Directory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090427160031/http://green-24.de/search/botanik/pflanzen/index.html |date=2009-04-27 }} (ger.)
* [http://plants.usda.gov/index.html USDA plant database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101202091149/http://plants.usda.gov/index.html |date=2010-12-02 }}
* [http://www.linnean.org/ The linnean Society of London]
{{Biology-footer}}

[[وېشنيزه:بوټپوهنه|*]]
[[وېشنيزه:پوهنه]]</text>
      <sha1>lhwfhb4cealabs1knwohifinlglmgr3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>غنم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4048</id>
    <revision>
      <id>363848</id>
      <parentid>360113</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T09:10:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>363848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40058" sha1="8tixm9iobn4sxz9gpjv3cm7hcfpgzxt" xml:space="preserve">{{Taxobox
| color = lightgreen
| name = غنم
| image = Koeh-274.jpg
| image_width = 250px
| regnum = [[Plantae]]
| divisio = [[Flowering plant|Magnoliophyta]]
| classis = [[Liliopsida]]
| ordo = [[Poales]]
| familia = [[Poaceae]]
| subfamilia = [[Pooideae]]
| tribus = [[Triticeae]]
| genus = '''''Triticum'''''
| genus_authority = [[Carolus Linnaeus|L.]]
| subdivision_ranks = Species
| subdivision = 
''[[Common wheat|T. aestivum]]''&lt;br /&gt;
''T. aethiopicum''&lt;br /&gt;
''T. araraticum''&lt;br /&gt;
''[[einkorn wheat|T. boeoticum]]''&lt;br /&gt;
''T. carthlicum''&lt;br /&gt;
''[[Common wheat|T. compactum]]''&lt;br /&gt;
''[[Emmer|T. dicoccoides]]''&lt;br /&gt;
''[[Emmer|T. dicoccon]]''&lt;br /&gt;
''[[durum|T. durum]]''&lt;br /&gt;
''T. ispahanicum''&lt;br /&gt;
''T. karamyschevii''&lt;br /&gt;
''T. macha''&lt;br /&gt;
''T. militinae''&lt;br /&gt;
''[[Einkorn|T. monococcum]]''&lt;br /&gt;
''T. polonicum''&lt;br /&gt;
''[[Spelt|T. spelta]]''&lt;br /&gt;
''[[common wheat|T. sphaerococcum]]''&lt;br /&gt;
''[[Triticum timopheevii|T. timopheevii]]''&lt;br /&gt;
''T. turanicum''&lt;br /&gt;
''T. turgidum''&lt;br /&gt;
''T. urartu''&lt;br /&gt;
''T. vavilovii''&lt;br /&gt;
''T. zhukovskyi''&lt;br /&gt;
&lt;small&gt;References:&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[http://www.itis.usda.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&amp;search_value=42236 ITIS 42236] 2002-09-22&lt;/small&gt;
}}

'''غنم''' د نړۍ يو پخوانى بوټى دی چې له 6500 كالو نه پخوا په اوسني عراق، 6000 كاله پخوا په مصر كې او 3000 كاله پخوا په چين كې كرل كيدو. له تاريخ نه وړاندې غنم په اروپا او افريقا كې خپاره شوي دي. غنم په نړۍ كې په زياته پيمانه مصرفېږي چې له نيمايي نه زياته برخه وگړي له غنمو نه استفاده كوي. غنم په زياته اندازه پروتين (11 ځخه تر14 فيصده پوري)، له 63 ځخه تر 80 سلنه نشايسته، دوه سلنه شحم او د A.B.C.D.PP   ويټامينونه لري. د غنمو پروټين لوړ كيفيت لري چې تر 95 سلنه پورې د وجود په ذريعه جذبېږي. د غنمو سل گرامه ډوډۍ د 245 ځخه تر 255 كالوري انرژي لري. د نرمو غنمو (Triticum vulgar) اوړه د غنمو د نورو نوعو په نسبت غوره دي. له ډوډۍ پرته له غنمو ځخه مكروني، كيك، كلچو او الكولو په جوړولو كې استفاده كيږي.

په اوسني حالت كې غنم د نړۍ په ټولو برخو كې كرل كيږي. هغه سيمې چې جگوالې يې د بحر له سطحې نه ښكته بيا تر ځلور زرو مترو پورې له بحر نه جگوالى ولري د غنمو د كر لپاره مناسبې دي. زمونږ د هېواد تقريباً په ټولو برخو كې غنم كرل كيږي چې هر كال نږدې 2.3 مليون هكتاره ځمكه نيسي. په اوسنۍ مرحله كې د غنمو حاصلات ډېر ټيټ دي ځكه چې بزگران له خپل درمند ځخه د غنمو د تخم تياروي. كيمياوي  او عضوي سرې په لږې اندازې سره ځمكې ته علاوه كيږي د نامطلوبو بوټو، ناروغۍ او افتونه په ښه ډول مخنيوى نه كيږي.

په اوسني حالت كې له يو جريب ځمكې ځخه په اوسط ډول 46 منه حاصل اخستل كيږي. چې دا اندازه ډېره كمه ده كه له اصلاح شوي تخم، پرمختللې تكنالوژۍ او د كرنې له عصري لاروچارو استفاده وشي زمونږ بزگران كولاي شي له يو جريب نه د 100 ځخه تر 150 منه غنم په لاس راوړي.

== دغنمو بيولوژيكي ځانگړتیاوې ==
[[Image:Wheat P1210892.jpg|thumb|left|غنم]]

غنم د تودوخې 2-1 درجو د سانټي گراد كې په نېش وهلو پيل كوي. د خاورې په مخ د نېش په راښكاره كيدو سره لوړې تودوخې 12 ځخه تر 14 درجو د سانټي گراد ته اړتيا لري. د نبات د ودې لپاره د تودوخې مناسبه درجه د 25 ځخه تر30 درجو پورې ټاكل شوې ده. د تودوخې په 36 درجو كې د نبات وده دريږي. همدارنگه د نبات د ودې لپاره ټيټه تودوخه 3 ځخه تر 4 درجو پورې ده.
د مني غنم په مني او پسرلي كې بوټى وهي نوې ساقې تشكيلوي چې په دې مرحله كې كافې اندازې لندبل او د 8 ځخه تر10 درجو تودوخې ته اړتيالري. كه په دې مرحله كې تودوخه دسانتې گراد4-3 درجوته راښكته شي دساقو تشكيل دريږي .وچ اقليم دساقوپه تشكيل باندې منفي اغيزه لري .دلوى تخم كرل او په كافي اندازه دنايتروجني سرواستعمال دساقوتشكيل زياتوي. په پسرلي كې لوړه تودوخه او دخاورې دلندبل كمښت  هم دساقو په تشكيل باندې بده اغيزه لري  چې وروسته په يووخت كې نه رسيږي  .
په مني كې اورښت د دانې په ډكيدوكې زيات رول لري همدارنگه په پسرلي كې اورښت دنبات بدني وده زياتوي او هم دنويو ساقو دتشكيل لپاره زمينه برابروي  چې داعمل دغنمو د واښو په زياتوالې كې رول لري.
غنم په هغه خاورو كې چې پي اچ PH  يي  6.0-7.5درجو،حاصلخيزۍ ، او دنامطلوبو بوټوځخه پاكې او كافي اندازه لندبل ولري ښه حاصل وركوي. زيم لرونكې اوضعيفې ريگي خاورې دغنمو دكرلو لپاره مناسبې نه دي.

==په نړېواله کچه د توليداتو شمېر==
[[Image:Wheat-haHula-ISRAEL2.JPG|thumb|right|180px|د اسراييل په سهېل کې د غنمو يوه کرونده]]
{| class=&quot;wikitable&quot; align=left style=&quot;clear:left&quot;
! colspan=2|د نړۍ هغه لومړني لس هېوادونه چې تر نورو ډېر غنم کري— 2005&lt;br&gt;(ميليون مېټرک ټون)
|-
| {{چين}} || align=&quot;right&quot; | 96
|-
| {{هند}} || align=&quot;right&quot; | 72
|-
| {{امريکا}}  || align=&quot;right&quot; | 57
|-
| {{روس}} || align=&quot;right&quot; | 46
|-
| {{فرانسه}} || align=&quot;right&quot; | 37
|-
| {{کانادا}} || align=&quot;right&quot; | 26
|-
| {{AFG}}|| align=&quot;right&quot; | 24
|-
| {{جرمن}} || align=&quot;right&quot; | 24
|-
| {{پاکستان}} || align=&quot;right&quot; | 22
|-
| {{ترکيه}} || align=&quot;right&quot; | 21
|-
|'''په نړېواله کچه ټولټال''' || align=&quot;right&quot; | '''626'''
|-
|colspan=2|''سرچينه: &lt;br&gt;[[د ملگروملتونو د خواړو او کرهڼې اورگان]] (ډځپ)''&lt;ref&gt;{{Cite web |عنوان=آرشیف کاپي |نښلېدنه=http://faostat.fao.org/site/340/default.aspx |تاريخ الوصول=2007-06-10 |تاريخ الأرشيف=2007-03-10 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20070310232049/http://faostat.fao.org/site/340/default.aspx |url-status=dead |سرليک=آرشیف کاپي |لاسرسي نېټه=2007-06-10 |خونديځ نېټه=2007-03-10 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20070310232049/http://faostat.fao.org/site/340/default.aspx }}&lt;/ref&gt;
|}

== دتخم برابرول ==
اصلاح شوى تخم دحاصلاتوپه زياتوالي كې ستر رول لري.هغه اصلاح شوى تخم چې له محيط سره توافق ولري كولاي شي چې په سلوكې پنځوس برخې دغنموحاصلات زيات كړي .زمونږ په هيوادكې پنځوس فيصده دغنمواصلاح شوى تخم كرل كيږي چې دا اندازه نوره هم په ډېرويدو ده.
په اوسني وخت كې ډير تخمونه له بزگرانو ځخه لاس ته راځي. داسې تخم چې بزگرانو توليد كړى وي  دښه كيفيت لرونكى نه وي .دلوړ حاصل دتوليد توان نلري  همدارنگه دنارغيو او افتونو په مقابل كې مقاومت هم نه شي كولاي.او امكان لري دنامطلوبو بوټو تخمونه له ځان سره كروندې ته يوسي.
هغه تخم چې دښه كيفيت درلودونكى وي QDS تخم بلل كيږي چې دتخم له دقيقواومشخصو شرايطولاندې روزل كيږي. دنېش وهلو لوړه فيصدي لري دنورو انواعو اونامطلوبو بوټو له تخم اونور بيگانه شى پكې شتون نه لري.
دابه يو ښه كار وي چې بزگران خپله ځلور پنځه كاله وروسته QDS تخم توليد كړي.
ددې كار لپاره لومړى بايد دتخم دتوليد لپاره يوه ساحه انتخاب شي ترځو دخالص تخم دلاس ته راوړلو لپاره زمينه برابره شي.نامطلوبه بوټي بايد په لومړي سركې لمنځه لاړ شي. دغنمو دنورو انواعو تخم د روگينگ دعمليي په واسطه كله چې غنم صاف ( ټولوبوټو وږي ايستلي وي) شوي  بايد لمنځه يوړل شي او كرونده دناروغيو او افتونونه پاكه وساتل شي.
تخم له كرلو مخكې بايد دفنگس ضد كيمياوي درملو(Fungi cid ) باندې ككړشي. ترځو دتخم اوخاورو له فنگسي ناروغيو ځخه وژغورل شي.
ديو جريب ځمكې لپاره له 25-35 كيلو گرامه  تخم كيفايت كوي. 
بايد يادونه وشي چې تخمونه دوخت په تيريدوسره خپل خاصيت له لاسه وركوي. نو دا به ښه وي چې هركال QDS دښه كيفيت تخم توليد اويا دتخم دتوليد له سرچينوځخه واخستل شي.

هغه تخمونه چې اوس په افغانستان كې كرل كيږي
عبارت دي له  آمو99،روشان 96،للمي2،گل 96، انقلاب 91، PBWI 54، هرات 99  اوپامير94 .

== دځمكې برابرول ==
په يوه كرونده كې دغنم پرله پسې كرل دنارغيو،افتونودډېريدوسبب كيږي چې په نتيجه كې دحاصلات كميږي او دتوليد بيه لوړيږي . ددې لپاره چې دناروغيواندازه كمه كړو نوبايد داسې فصلونودغنموترمخه يا وروسته وكرل شي چې دناروغيوگډ كوربه(Host) نه وي .
همدارنگه هغه نباتات چې وده يي له غنمو سره توپير ولري دمامطلوبو بوټو دكميدوسبب كيږي  او هم دخاورې له دعين عمق نه دنباتاتو غذايي مواد زيات نه اخستل كيږي.
غنم په مختلفو خاوروكې توافق لري خوهغه خاورې چې زيم ونه لري اوبافت (Texture) ئې متوسط او دحاصلخيزۍ اندازه يې منځنۍ يا جگه وي لوړ حاصل توليدوي .په زيم لرونكوځمكو كې دنبات دريښولپاره په كافي اندازه اكسيجن نه رسيږي  نبات دناروغيو په مقابل كې حساس كيږي اوناروغۍ منځ ته راځي.
دغنمودكښت لپاره ځمكه په مني كې برابريږي په هغو سيموكې چې ځمكه يخ وهي دپسرلني غنمو لپاره په پسرلي كې هم ځمكه برابريدلاي شي مگر غوره به داوي چې ځمكه دكښت لپاره په مني كې برابره شي.
ځمكه لومړى د30-35 سانتي متروپه اندازه قلبه دكيمياوي سرې او تخم له استعمال وروسته ماله كيږي.

== دغنمو كښت ==
غنم بايد په مناسب وخت كې وكرل شي. كه دمني غنم ډېر دوخته وكرل شي حاصلات به ئې ټيټ وي دپخوالي مرحله به يي مخكې وي كيداي شي دالوتونكو په واسطه زيات لمنځه يوړل شي. همدارنگه كه غنم ډېر وروسته وكرل شي ښايي غنم ښه بوټى ونه وهي چې له نامطلوبو بوټوسره سيالي وكړي. په نتيجه كې  دحاصل دكموالي سبب كيږي . په هغو سيموكې چې جگوالى يي ۲۲۰۰ مترونه زيات او دېرې يخي وي دغنمو دكښت لپاره مناسب  وخت دسنبلې اخر اودميزان سر دى.
اوپه هغوسيمو كې چې جگوالى ئې د۱۸۰۰ مترو په شاوخوا كې وي لكه كابل،لوگر،وردگ دميزان نيمائي دكښت لپاره مناسب وخت دي .اوهغه سيمې چې جگوالى ئي له ۱۸۰۰ متروكم وي لكه سروبى، ننگرهار،لغمان،فراه دعقرب په مياشت كې كښت سرته رسيږي.
په هغوسيموكې چې پسرلني غنم رواج دي كله چې جوي اوضاع دژمي په اخراودپسرلي په لومړيوكې اجازه وركړي او وختي وكرل شي ډېره ښه نتيجه وركوي  اوكه په مناسب وخت كې جوي اوضاع پرې نږدي چې كښت وشي.نوبزگران بايدپه خپل پلان كې له سره غوروكړي اونور فصلونه انتخاب كړي ځكه چې ناوخته دغنموكرنه حاصل نه وركوي.كه مونږ ناوخته كرنه كوو نوښائي چې دتخم مقدار زيات شي ترځووكولاي شي دنامطلوبوبوټوسره مقابله وكړي .او كه دتخم اندازه كمه وي نو له نامطلوبو بوټوسره مقابله نشي كولاي .
دافغانستان په زياتر سيموكې ۵.۲ – ۵  كيلوگرامه تخم په يوه جريب كې كرل كيږي.مگر په پرمختللوهيوادونوكې چې كرنه په ماشين سره سرته رسيږي ۱ ځخه تر ۱.۵ منه تخم په يوجريب كې كرل كيږي.
په للموكې دتخم اندازه په ميدان،غزني،پكتيكا كې ۷ كيلوگرامه اوپه شمال كې ۲۰ كيلوگرامه  دي ځكه چې په شمالي سيموكې اورښت يوځه زيات وي اوخاوره ښه لندبل ساتي.
تخم بايد په مناسب عمق (په كلې خاوره كې ۵-۳ سانتي متره اوپه ريگي خاوروكې ۸-۷ سانتي متروپه ژوروالي) وكرل شي. كله چې تخم په مناسبه ژور والي سره وكرل شي نولندبل زيات تغيرنه كوي خاوره بايد ډېره نرمه وي اوله تخم سره زيات تماس ولري چې ماله كول دا تماسزياتوي. هغه تخمونه چې په لږ ژوروالي سره كرل شوي وي شايد په ژمي كې لمنځه لاړشي. اوهغه تخمونه چې په زيات عمق كرل شوي وي كيداي شي دخاورې له زيات عمق نه نېش راونه باسي. اودا هم ويلى شو چې شنه كيدل او وروسته وده زيات وخت نيسي.

== اوبه لگول==
دغنمو له كرلو مخكې اوبه لگول ددې لپاره ضرور دي چې خاوره پسته او دكښت نه وروسته حد اقلاً تر ۲۰ ورځو پورې په خاوره كې كافي اندازه لندبل موجود وي ترځوچې ريښې وزغلي. په غنموكې ډېره حساسه مرحله دوږي ايستلو نه وروسته ده په غنموكې دپرسيدو تر مرحلي مخكې كه بوټى تنده ونه ښيئ اوبه دومره اهميت نه لري . اوبه لگول دوږي ايستلو،دانوډكيدو او پخيدو په مرحلوكې زيات  ارزښت لري كه د دانو د ډكيدو په مرحله كې كافي اندازه لندبل موجود وي د دانو په ډكيدوكې مرسته كوي او كه كافي اندازه لندبل موجود نه وي په سلوكې لس برخې په حاصلاتو كې كمښت منځ ته راځي .غنم معولاً ځلور ځله اوبه كيږي .
1.  له كرلو شل ورځې وروسته.
2.  دبوټي وهلواوساقوداوږديدو په مرحله كې.
3.  وگل ايستلو ( Flowering  ) په مرحله كې .
4.  دشيرې په مرحله كې.

== دخاورې حاصلخيزي ==
كه دې خاورې حاصلخيزي په ښه ډول تنظيم شي نو سره (كود) له ټولو عواملونه زيات تاثير لري. غنم دسرې په مقابل كې ښه عكس العمل ځرگندوي .نايتروجن يوداسې عنصر دي چې كمښت يي دپه نبات كې دزيات محدوديت باعث گرځي.
ځرنگه چې دافغانستان خاورې په كمه اندازه عضوي موادو درلودونكې دي نو دخاورې دوهمي جوړښت (Structure ) ئي هم ډير ضعيفه دي. نو دعضوي موادو لكه حيواني پارو،دنباتاتو بقاياوې اوشنو سرو مصنوعي اضافه كول زيات اهميت لري.دافغانستان په زراعتي خاوروكې دعضوي موادو اندازه له ۱ ځخه تر ۲ فيصده پورې رسيږي چې دا رقم ډېر ټيټ دي كه مونږ وغواړو دخاورې په ۳۰ سانتي متروكې ۱% عضوي مواداضافه كړو نو۸،۴ ټنه عضوي مواد ديوه جريب ځمكې لپاره ضروري دي. نو ويلى شو چې زمونږ خاوري دحاصلخيزۍ دارتقا لوړ پوتنشيال لري.
كه مونږ وكولاي شو په كافي اندازه عضوي سرې تهيه كړو دكيمياوي سروته يواځې دعناصرو دتوازن  لپاره ضرورت شته دي.
دكيمياوي سرو داستعمال په اړه بايد وويل شي چې دفاسفيتو،نايتريتو او دخاورې عمومي حاصلخيزي په نظركې ونيول شي. كه په خاور ي نوموړي موجود وي. نو كولاي شو دكيمياوي سرو په لگيدوكې سپما راولو. په خارو اوريگي خاوروكې دسرې استعمال زيات اهميت لري.
په عمومي ډول سره په يو جريپ ځمكه كې ۵۰ كيلو گرامه يوريا ۲۵ كيلو گرامه ډاى امونيم فاسفيت(DAP) ، او۲۵ كيلوگرامه پتاشيم لرونكې سرې استعماليږي. چې۳ 1/ يوريا،ټوله ډاي امونيم فاسفيټ اوپتاشيم لرونكې سره دكرلووخت كې لگول كيږي. دريمه برخه ديوريا سره دبوټي وهلو وخت كې اودريمه برخه نوره دوږوي ايستلو وخت كې استعماليږي.
په ياد بايد ولروهغه ځمكې چې په تشديدي ډول كښت لاندې وي ښايي دفاسفورس بقايا پكې زياته وي اوپه ځينو ځمكو كې نايتروجن هم باقي پاتې كيږي چې دا هم بايد په نظركې ونيول شي.

== دنامطلوبو بوټومخنيوى ==
دغنمو په كروندوكې دنامطلوبو بوټوموجوديت دغنمو حاصلات راكموي.چې په دې اړه په اكثروهيوادونو لكه ايران،عراق،سوريه،روسيه اودمنځنۍ اسيا په هيوادونوكې ځيړنې شوي دي چې دا ځيړنې ښيي چې نامطلوبه بوټي د۲۰ ځخه تر۳۰ فيصده دغنمو حاصلات راټيټوي. .نوبايد كروندې له ابتدا ځخه دنامطلوبو بوټوځخه پاكې وساتل شي.دكروندې شاوخوا هم بايد پاكه وساتل شي ترځو دنامطلوبو بوټودتخم دتوليدسرچيني لمنځه لاړې شي.
پاك تخم،پاك كښت،پاك سامان دنامطلوبو بوټو له شنه كيدو ځخه مخنيوى كوي .
نوبتي كرنه (Crop rotation) هم نامطلوبه بوټي په كروندوكې كموي .غنم رنگه بوټي دوه دري كاله وروسته په پلن پاڼو فصلونوكې لمنځه ځي.
زمونږ په هيوادكې دغنموپه كروندوكې نامطلوبه بوټي دلاسي وسايلويامستقيماً دلاس په واسطه لمنځه وړل كيږي  مگرپه لويو كروندوكې دلاس په واسطه دنامطلوبو بوټولمنځه وړل يو ستونزمن كار دي. نودكيمياوي درمل يا(Herbicides)  په واسطه مخنيوى دبوټو د ودې په لومړيومرحلوكې ډېر موثريت لري. دكيمياوي درملوپه واسطه دبوټودمخنيوي لپاره لومړى نامطلوبه بوټي تشخيص او وروسته دكيمياوي درملو په واسطه لمنځه لاړشي. دغنمو دكروندويوشمير نامطلوبه بوټي په لاندې ډول سره دي.

== 1.كانادائى اغزى   Canadian Thistle ==
دا نامطلوبه بوټى ځوكلن نبات دي چې دتخم اوريښوپه واسطه تكثر كوي په ډيره اسانۍ سره ماتيږي اونوې غوټۍ جوړوي . او دا كار ددې نبات دتكثير سبب گرځي او دكښت په وخت كې هم تكثيريږي . ددې اغزي يو بوټى ځلورزره تخمونه توليدوي اوكيداي شي چې دځو كلونو لپاره داستراحت(Dormancy)په مرحله كې وي  ددې لپاره چې ددې اغزي مخنيوى وشي  دځو كلونو لپاره ځمكه بايد ژوره قلبه شي خو دا كار ډير قيمته او دخاوري د تخريب سبب كيږي. همدارنگه مونږ كولاي شو دااغزى د 2-4-D  په واسطه لمنځه يوسو چې په يوه ليتر كې ځلور سي سي حل او دواپاشي كيږي . ديوه جريب ځمكې لپاره دوه سوه ليتره محلول كفايت كوي.

== 2.جودر(Rye) ==
جودر هم يو ستونزمن بوټى دي ځكه چې دا نبات له غنمو نه مخكې پخيږي او تخم يي دغنمو دريبلوپه وخت كې  په كرونده كې خپريږي  جودر په غله كې دغنمو كيفيت راټيټو.
غنم او جودر دواړه په يوه نباتي كورني پوري اړه لري مشابه اگرونوميكي خواص او وده لري زراعتي عمليات كولاي شي ددې نامطلوبه بوټي نفوس ټيټ وساتي

=== كيمياوي كنترول ===
2 Chlorophob  اووه  ۷ سي سي په يوه ليتر اوبو كې اويا Poma  چې دا يوه سي سي په يوه ليتر اوبه كې حل كيږي كه ځه هم چې دPoma بيه ډيره جگه ده خو په لږ مقدار په كاركيږي  دا درمل كله چې غنم له دوو ځخه تر اوو۷  پاڼې ولري استعماليږي ددې لپاره چې دجودر مخه ونيسو نوبايد پاك تخم وكرل شي نوبتي كرونده مراعات شي او دغنمو له كرولو مخكې بايد ځمكه دوفال شي.

== 3.پيرونې (Field Binweed) ==
پيروتې ځوكلن نبات دي چې ژوري ريښي لري دتخم ،دفارم دوسايلو او دجرړو په واسطه تكثيريږي . او دحيواناتو په واسطه هم زياتيدى شي او دا گياه له غنموسره داوبو،غذايي مواد او درڼا په جذب كې سيالي كوي . پيروتې په غنم باندې جگيږي او غنم چپه كوي چې دچپه شوي غنموراټولول دماشين په واسطه يو ستونزمن  كار دي  او كه پيروتې ډېرې زياتې شي نو له ۵۰ ځخه تر ۶۰ فيصده پورې حاصل راټيټوي .
ددې بوټي له  منځه وړل يو ستونزمن كار دي لومړى بايد دتخم له توليدځخه مخنيوي وشي.جرړې ،دجرړوغوټې اونهالي بايدلمنځه لاړ شي. پيروتې ډير مقاوم نبات دي نوسخته مبارزه غواړي.
ددې لپاره چې دنامطلوب بوټي په مقابل كې مو موثره مبارزه كړې وي بايد له انتخاپي دوا ځخه گټه واخستل شي.كله كله دپيروتې لپاره له 2-4-D نه هم كار اخستل كيږي چې پنځه سي سي په يوه ليتر اوبو كې منحل او دوه سوه ليتره ديوه جريب ځمكې لپاره پكاريږي .

== 4.خاكشير يا وحشي شرشم ==
دا نبات دبراسكا وړې نباتي كورنۍ پورې اړه لري پلنې پاڼې لري دا نبات په سړو سيمو كې لكه باميان او داسي نو رځايو نه كې په زياته  پيمانه پيداكيږي. ترځو چې په ميخانيكي شكل (خشاوه) ددي نبات مخنيوى كيږي معمولا ډير ناوخته وي او دې بوټي خپله خساره اړولې وي  ددې نامطلوبه بوټي  دمخنيوي لپاره هم 2-4-D موثره دوا ده  او بايد په لومړيو مرلوكې  چې خاكشير يوازې اووه۷ سانتي متره جگوالى ولري استعمال شي.

== دغنموناروغۍ: ==
غنم ديوشمير فنگسي ناروغيو(سرخيواوتوركو) ترحملې لاندې راځي چې دا ناروغۍ كولاي شي دغنمو زياته برخه حاصلات لمنځه يوسي.
سرخي دغنمو يوه ډېره خطرناكه فنگسي ناروغي ده چې كولاي شي دحاصلاتوزياته فيصدي اوحتي سل فيصده لمنځه يوسي. سرخي په درى ډوله ده .

=== دپاڼې سرخي يا Leaf Rust  : ===
دپاڼې سرخي چې دنصواري رنگه سرخي هم بلل كيږي ديو فنگس Puccinia  recondite    به واسطه منځ ته راځي  چې دا فنگس كولاي شي غنم،وربشې،ترتيكلي او نور گراسونه په دې ناروغۍ اخته كړي. ددې ناروغۍ شديده حمله دحاصلاتو زياته برخه لمنځه وړي چې په عمومي صورت سره د دږو دكميدو، د دانې دوزن دكموالي اودكيفيت دخرابوالي سبب كيږي.

=== دساقي سرخي يا Stem Rust ===
دا ناروغۍ دPuccinia graminis tritici  فنگس په واسطه منځ ته راځي چې علاوه له غنمودا فنگس وربشې،ترتيكلي او نورگراسونه ترخپلي حملي لاندې راولي . دا فنگس كه دنمو په لومړيومرحلوكې غنم په ناروغۍ اخته كړي او محيطي شرايط برابروي  كيداي ناروغي په Epidemic شكل سره واقع شي او ټول نباتات لمنځه يوسي.
دا ناروغۍد ساقودتعداددكمښت،د دانې دوزن دكميدو او د دانې دكيفيت دخرابوالي سبب كيږي.

=== مخططه سرخي: ===
دا سرخي هم ديو فنگس Puccinia striformis   په واسطه منځ راځي. چې دا فنگس (Fungi) غنم،وربشې،ترتيكلي او نور مشابه گراسونوتر خپلې حملي لاندې راولي  ددې ناروغۍ نوبتي كوربه تر اوسه نه دي پيژندل شوى.
دا ناروغې دحاصل دكمښت،په وږوكې د دانو دكموالي او د دانې دكيفيت دخرابوالي سبب كيږي.

===  دسرخيو مخنيوى: ===
دفنگس هغه ضدكيمياوي درمل(Fungi cid)  چې دسرخيو دمخنيوي لپاره استعماليږي عبارت دي له :
ريدوميلRidomil ( C15H21NO4)   چې تجارتي نومونه يي ميتالكسل Mtaliaxil او متالكسينين Metalaxinin  CGA 8988(Ciba) چې سستميك Fungi cid دي.چې د منكوزيب،كپتان،فلپت،كاپراوكسي كلورايد سره په مخلوط شكل كولاي شي دسرخيو مخنيوي وكړي چې په ۱۰۰۰ ليتره اوبوكې 200-250ml/ha  حل او دواپاشي كيږي.
دتخم دتداوي 6g/kg  شپږ گرامه ديو كيلوگرام تخم لپاره پكاريږي.

==== نور درمل چې دسرخيو دمخنيوي لپاره استعماليږي عبارت دي له : ====
اوكسي كاربوكسين:Oxycarboxin (C12H13NO4S4) 150ml/ha په زر ليتره اوبو كې حل كيږي.
مانيب_دايتين :   Maneb-Dithane (C12H6MnN2S4) 150-160 g/ha
التاكمباي_كاربنديزيم   Altacombi (Carbendezim)30  130-140ml/ha)
Chlorothamil (broad Spectrum) fungicide 50-60g/ha

بايد ووايوچې دمقاومونوعو كرل دسرخيو دمخيوي يوه ښه لاره ده همدارنگه دمتناوب كوربه (زرشك) لمنځه وړل هم دناروغۍ په كميدوكې زيات رول لري.

=== پټ توركي: ===
ددې ناروغۍ عامل يو فنگس Tilletia caries , T . foetida  ,  T . controversa دي. په دې ناروغۍ داخته بوټو قد كوچيني وږي يي تك شين تور بخند رنگ لري او غوښنې دا ني منځ ته راوړي  د دانو په ځاي دفنگس توررنگه سپورونه توليديږي چې دخساشوي ماهي بوي لري. هغه تخمونه چې دفنگس په سپورو باندې ككړ وي له شنه كيدو ورسته  په بوټي كې دا ناروغي منځ ته راځي . ددې ناروغۍ دمخنيو لپاره تخم له كيمياوي درمل ويتاواكس سره معامله كيږي  چې له يوكيلو تخم سره دوه گرامه ويتاواكس گډيږي.

=== لوځ توركيLoose Smut  : ===
لوځ توركي په افغانستان كې يوه مهمه فنگسي ناروغي ده چې دUstilago  tritici  فنگس په واسطه منځ ته راځي دا ناروغي په بوټي كي هغه وخت معلوميږي چې بوټي وږي وباسي. ناروغ بوټي تور وږي وباسي . دكيمياوي درملوپه واسطه دتخم تداوي ددې ناروغي دمخنيوي يوه موثره او ارزانه طريقه ده . ځو سستميك زهري دواوي چې تخم له دې فنگس نه ساتي جوړې شوې دي  ويتاواكس ،تيرام چې دواړه په يوه ټن تخم كې دوه كيلوگرامه استعماليږي  ددې ناروغۍ مخنيوى كوي.

==== دفنگس هغه ضد درمل چې دغنمودتوركو دمخنيوي لپاره استعماليږي  عبارت دي له: ====
Iprodione (250-300ml/ha in 600 l of water   تجارتي نومونه يي

1 .اندرسنز  Andersons fungicide x  .
2 .  1.3G,Chipco 26019 2f
26GT 2SC,Iprodione pro. 3   
2SE,Lesco 18 Plus 2SC .4  
Mancozeb دگرد په شكل) په سل ليتره اوبوكې (250ml/ha تجارتی نمونه يي  
Dithane T/O Rainshield
75WP, Dithane 37 WF
Fore Flo-XL 4F, Fore
همدارنگه تيرام دتخم دتداوي لپاره كولاي شو استعمال كړو.

== دغنمو افتونه اومخنيوى:   ==
ځو حشرې لكه صحرايي ملخLocust ،تريپس Thrips ،لړمۍ Army Wormاوكفشك 
Sunn pest  غنم ترحملې لاندې راځي اود تاوان سبب گرځي .

=== صحرائي ملخ (Locust ) : ===
ملخ كولاي شي دغنموكروندو ته سخت تاوان ورسوي چې زيات تاوان دپسرلني غنمو كروندوته اړوي. ملخ په مني كې  هگۍ اچوي كه جوي اوضاع مناسبه وي حشره زياتي هگۍ اچوي   په دې هكله بايد سروي گاني ترسره شي چي دهگيوتعدا معلوم شي ترځووروسته منځ ته راتلونكى تاوان معلوم شي .
مخنيوى: كرنيزې عمليي كولاي شي دملخو زيات تعداد راكم كړي اوپه هغو سيموكې چې دملخو حملې دغنمو كروندي تاواني كړي وي بايدمقاوم نباتات لكه باجره وكرل شي اوهمدارنگه ميخانيكي طريقه هم موثره ده  په ميخانيكي طريقي سره دافت دمخنيوي لپاره زيات خلك رابلل كيږي  ترځوچې دملخو مخنيوي وكړي لومړى جرونه وښكل كيږي بيا مچك دې جروته شړل كيږي اووروسته ترخاورولاندې كيږي دا كارترهغه وخته پورې امكان لري چي ملخو وزرونه نه ويي كړي  اوكه ملخو وزرونه وكړل او دالوتو توان يي پيداكړ بيا نو مخنيوى نه كيږي.خو كه  دملخ وهلي ساحه پراخه وي نو بيا كيمياوي مبارزه غواړي.
دغنمو په كروندوكې دملخو دمخنيوي لپاره دكيمياوي درملواستعمال يوموثره طريقه ده هغه درمل چې دملخو دمخنيوي لپاره استعماليږي عبارت دي له :
داي ميتوئيد Dimethoate (Cygon)  سايگون،فيرودان،(Carbofuran-catbamite group) كارپوفوران،گروپ كارباميت (  ولارسبان(Lorsban).
دزهري طعمه جوړول: سوين ۵۰-۲۵% د۵۰-۴۰كيلودسبوس له اوړو سره.

=== تريپس Thrips : ===
تريپس ډېره وړه حشره ده چې يواځې ۶ ملي متره اوږدوالى لري  استوانه يي شكل لري كله وزر لري او كله وزر نه لري. وزرئې ببر وي . ددې حشرې مچك په مختلفو رنگونو پيداكيږي خو دبالغه حشره يي توره رنگ لري . دا حشره دغنمو په پاڼو او تنو باندې ژوندكوي ددې افت دمخنيوي لپاره بايد ۱،۵ ځخه تر دوه۲ سي سي ملتاين په يوه ليتر اوبو كې حل اوبيا دواپاشي شي.

=== لړمۍ Army Worm : ===
دا حشره  كله چې غنم په بند وي اوساقه پيدا شي په پسرلي كې په غنموحمله كوي دورځې له خوا ځان په پاڼو كې پټوي  او دمازيگر او ماښام له خوا خوراك كوي او كله كله دغنمو سر هم غوځوي . داحشره كله چې پسرلي كې هوا سړه او لندبل زيات وي  په تيره په هغه كروندو كې چې تير كال هم غنم پكې كرل شوي وي  زياتې وي او زيات تاوان رسوي  ددې لپاره چې ددي حشرې مخنيوى وشي بايد زهري مړۍ يا طعمه ورته جوړه شي چې دزهري طعمې لپاره ۳۵ گرامه دپتركس ،شل گرامه بوره اويوه كيلوگرام سبوس او په كافي اندازه اوبه جوړيږي ديوه جريب لپاره پنځه كيلو زهري طعمه بس كفايت كوي.

=== كفشك Sunn pest: ===
داحشره دغنموله شيرې،پاڼو،تنې او دانې ځخه تغذيه كوي .كله چې دا حشره له غنمونه تغذيه كوي يوځه بدبويي اوزهري موادبوټي ته داخلوي نو كه له دوو ځخه تر دريو فيصدو پورې غنم كفشك خوړلي وي  نو ټولو غنمو خوند خرابيږي ښه ډوډۍ نه وركوي او له گټې ځخه وځي .
تخمين شوې ده چې په افغانستان كې  پنځه سوه زره جريبه ځمكه دغنموفصل په ۱۳۸۱ كال كې تباه كړى دي.
(Eurygaster integriceps) له پنځه سوه كلونو راهيسي دفارياب،بادغيس،هرات،بلخ او هلمند په ولايت كې ژوند كوي

== مختلط يا هراړخيزمخنيوى IPM  : ==
په ايران كې دIPM  ياهراړخيزه. مخنيوي ځخه كار اخستل شوي دي .ددې حشري هراړخيز خواص ددې حشرې طبيعي دوښمن ځيني فنگسونه  دي چې په كفشك حمله كوي  اولمنځه يي وړي او له مروجو افت كش نوچې دا حشرې  لمنځه وړي له استعمال ځخه ډده كيږي اوښايي چي دا افت هم ددې درملو په مقابل كې مقاومت پيداكړي . هغه هرزه گياوې چې دا حشره ژوند پكې تيروي بايد وسيځل شي ترځو ومنه شي كولاي چي په بوټي كې ژمي تير كړي چې دا يوه اغزمنه طريقه ده .
دجالو په واسطه ددې حشري راټولول او لمنځه وړل هم يوه موثره طريقه ده .
كيمياوي درمل داي تين كه دوه سي سي په يو ليتر اوبو كې حل او دوا پاشي شي ددې حشرې له منځه تلو سبب كيږي خوبايد په ياد ولرو له هغو نباتاتو نه چې په دواپري شيندل شوي وي تر اوو (۷) ورځو استفاده ونه شي.

== دغنمو راټولول اوزيرمه كول: ==
[[Image:WheatPennsylvania1943.jpg|thumb|left|Wheat]]
دغنمو راټول او ذخيره كول يو مهمه پروسه ده.غنم هغه وخت راټوليږي چې دانه ۱۴ فيصده لندبل ولري زمونږ په هيواد كې غنم دلور په واسطه لوكيږي كله چې مونږغنم لوكوونو بايد غنم دځمكې پرمخ وانه چول شي ښايي دانې لندبل جذب كړي چې وروسته دفنگس له حملي سره مخامخ كيږي 
كله چې غنم ددرمند لپاره را ټولوويوه اندازه ضايعات لري  چې دا مخامخ ضايعات دي كه په مناسب وخت راټول شي دا ضايعات كميږي  له درمند نه وروسته غنم بايد په گدام كې زيرمه شي گدام بايد كلك جوړشوي وي ترځو موږكان ونشي كولاي چې غله خرابه كړي  په گدام كې غنم بايد په بوجيوكې دتختو دپاسه كيښودل شي او هوا دبوجيو ترمنځ جريان وكړاي شي  گدام بايد لندبل ونه لري  كه لندبل ولري نودغنمو دانې لندبل جذبوي چې  وروسته په فنگسي ناروغيو اخته كيږي.
هغه تخمونه چې ښه پاك شوي وي خارجي مواد ونه لري دزيات وخت لپاره زيرمه كيداي شي .

ليکوال: رحمت پیتاوال

== سرچينې ==
{{reflist|2}}
==باندنۍ تړنې==

*[http://www.abc.net.au/catalyst/stories/s1913579.htm Watch Australian science documentary on developing drought-resistant wheat]
*[http://www.wheatfoods.org/ WHEAT FOODS COUNCIL] Est. 1972 
*[http://www.wheatworld.org/ NAWG] — Web site of the [[National Association of Wheat Growers]]
*[http://www.cimmyt.org/ CIMMYT] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191118230234/https://www.cimmyt.org/ |date=2019-11-18 }} — Web site of the [[International Maize and Wheat Improvement Center]]
*[http://www.hort.purdue.edu/newcrop/crops/wheat.html Triticum species] at [[Purdue University]]
*[http://www.genetics.org/cgi/content/full/168/2/1087 A Workshop Report on Wheat Genome Sequencing]
*[http://www.ipgri.cgiar.org/publications/pdf/54.pdf Proceedings of the First International Workshop on Hulled Wheats] (PDF) July 1995
*[http://www.genome.org/cgi/content/full/10/10/1509 Molecular Genetic Maps in Wild Emmer Wheat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080704084748/http://www.genome.org/cgi/content/full/10/10/1509 |date=2008-07-04 }}
*[http://www.skyways.org/orgs/fordco/malin/ Winter Wheat in the Golden Belt of Kansas] by James C. Malin, University of Kansas, 1944
*[http://digital.library.unt.edu/permalink/meta-dc-1510:1 ''Varieties of club wheat''] hosted by the [http://digital.library.unt.edu/browse/department/govdocs/ UNT Government Documents Department]

[[وېشنيزه:غنم]]
[[وېشنيزه:بوټي]]</text>
      <sha1>8tixm9iobn4sxz9gpjv3cm7hcfpgzxt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ميلوش زېمان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17216</id>
    <revision>
      <id>363858</id>
      <parentid>336169</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T11:10:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>363858</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6758" sha1="j8hfcrq349aptq3m39dzs7psd1lianu" xml:space="preserve">{{د ولسمشر مالوماتبکس
| د ولسمشر نوم = ميلوش زېمان
| انځور = [[دوتنه:Miloš Zeman 2012-12-03 cropped.jpg|209px]]  
| د انځور څرگندونې =
| بشپړ نوم = Zeman
| مشهور په = Miloš Zeman
| د زېږېدو نېټه = ۱۹۴۴
| د زېږېدنې ځای = کولین, [[د چېک جمهوريت]]
| د مړينې نېټه =
| د مړينې ځای = 
| ماندينه = 
| اولادونه = 
| اوسنۍ ناروغي =
| دین = 
| مور او پلار = 
| د کار موده =  
| ترتیب = د چېک د جمهوریت دویم ولسمشر
| مخکينی ولسمشر = [[واتسلاف کلاوس]]
| وروستنی ولسمشر = نااټکله
| لومړی مرستيال = ‌Bohuslav Sobotka 
| سياسي اړخ =
| نورې دندې =
| رسمي ویبپاڼه = 
}}
'''ميلوش زېمان''' ''([[چیکی ژبه|په چېکي]]:Miloš Zeman)'' [[چېک جمهوريت|چېکی]] [[ولسمشر]]، &lt;ref&gt;http://www.denik.cz/z_domova/on-line-druhe-kolo-voleb-je-tu-kdo-bude-prezidentem-20130125.html&lt;/ref&gt; سیاستمدار، اقتصاد پوه او د اسلام لوی نقاد دی. نوموړي د ۱۹۹۸ کال څخه تر ۲۰۰۲ پورې د چېک د جمهوریت وزیر اعظم وو.&lt;ref name=&quot;milos.chytrak.cz&quot;&gt;{{Cite web |url=http://milos.chytrak.cz/zivot.php |title=آرشیف کاپي |access-date=2013-01-26 |تاريخ الأرشيف=2013-04-26 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20130426085821/http://milos.chytrak.cz/zivot.php |url-status=dead |خونديځ نېټه=2013-04-26 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20130426085821/http://milos.chytrak.cz/zivot.php |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20130426085821/http://milos.chytrak.cz/zivot.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20130426085821/http://milos.chytrak.cz/zivot.php }}&lt;/ref&gt;

==ژوند==
میلوش زېمان په ۱۹۴۴ کال کی په کولین ښار کی زېږېدلی. نوموړي په [[پراگ]] کی د ۱۹۶۵ څخه تر ۱۹۶۹ پورې د اقتصاد په [[پوهنتون]] کی د [[وټه|وټې]] ساينسونو په څانگه کې خپلې زده کړې وکړې او په ۱۹۶۹ کال کی دیپلوم يې ترلاسه کړ. په ۱۹۶۹ کال کی د کمونستی گوند غړی شو. خو هغه په ۱۹۷۰ کی  مجبور شو د خپلو نظرونو په سبب کمونستی گوند خوشی وکړي. میلوش زېمان تر انقلاب وروسته په ۱۹۸۹ کال کی د چکوسلواکیا پارلمان غړی شو . نوموړي په ۱۹۹۳ کال کی د دمکرات اجتماعی د گوند مشر شو او په ۱۹۹۸ کال کی د چېک د جمهوریت وزیر اعظم وټاکل شو.&lt;ref name=&quot;milos.chytrak.cz&quot;/&gt;

==د ۲۰۱۳ کال د ولسمشرۍ ټاکنې==
میلوش زېمان د ۲۰۱۳ کال څخه د چېک د جمهوریت دریم ولسمشر دی چی په هېواد کی وروسته د پراخې ټولټاکنې د ولسمشر په توگه وټاکل شو. په ټولو انتخاباتي ساحو کې د شمېرل شويو رايو پر اساس زيمان ۵۴ اعشاريه ۸ فيصده رايې گټلې دي. بل کانديد د بهرنيو چارو پخواني محافظه کاره وزير &quot;کارل شوارزنبرگ&quot; ۴۵ اعشاريه ۲ فيصده رايې خپلې کړي. میلوش زېمان د جمهوري رياست د انتخاباتو تر گټلو وروسته خپلو پلويانو ته څرگندونې وکړې:
'''''زه غواړم د لسو مليونو خلکو ولسمشر واوسم. په دوی کې د ميلوس زيمان او کارل شوارزنبرگ رايه ورکوونکي شامل دي.زه نه غواړم د مافيا ولسمشر واوسم چې په ټولنه کې د پرازيت غوندې عمل کوي.''''''
&lt;ref&gt;http://www.blesk.cz/clanek/zpravy-volba-prezidenta/189731/milos-zeman-na-podium-misto-manzelky-privedl-bohdalovou-a-dceru-katerinu.html&lt;/ref&gt;

==نور مالومات==
میلوش زېمان [[چېک جمهوريت|د چېک په جهموریت کی]] د [[اسلام]] تر ټولو لوی نقاد او د اسرا‌ئيلی سیاست پلوي گڼل کېږي نوموړي اسلام او [[محمد]] ﴿صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم ﴾ ته په بده سترگه گوری.&lt;ref&gt;http://www.parlamentnilisty.cz/zpravy/Islam-je-nepritel-rekl-Zeman-Sverazny-penzista-usmal-se-knize-201376&lt;/ref&gt; نوموړي هم وایی چی هر اسلامی هېواد د ترهگرو ډلو څخه ملاتړ کوی، هر مسلمان افراطی دی او مسلمان هم غواړي مغربی تهذیب ویچاړ وکړي. میلوش زېمان په [[افغانستان]] او [[پاکستان]] کی د [[بې پيلوټه الوتکه|بې پيلوټه الوتکو]] د بریدونو څخه هم ملاټر کوی. 
&lt;ref&gt;http://www.parlamentnilisty.cz/zpravy/Zeman-Proc-povazuji-islam-za-anticivilizaci-202064&lt;/ref&gt;
*په ۲۰۰۲ کال کی کله چی میلوش زېمان د چېک د جمهوریت وزیر اعظم وو نو په [[اسرائيل]] کی په مرکې کی یی اسرائيلی ورځپانه لیکوونکی ته وویل چی ياسر عرفات خطرناک ترهگر دی او نوموړي د [[اډولف هټلر]] سره مشابهت لری.&lt;ref&gt;http://www.radio.cz/cz/rubrika/udalosti/rozhovor-milose-zemana-pro-izraelsky-denik-vyvolal-skandal{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
*په ۲۰۱۲ کال کی په [[پراگ]] کی میلوش زېمان وویل چی [[اسلام|مسلمنان]] خطرناک تمدن دی چی د شمالی آفريقا څخه تر [[اندونيزيا]] پورې ژوند کوي. نوموړي [[قرآن کريم]] هم بي رحمتي وکړ.&lt;ref&gt;http://www.ceskatelevize.cz/program/porady/1126672097/text/209411030500308_5.txt&lt;/ref&gt;
*په ۲۰۱۳ کال کی په یوه مرکې کی یی د یدیعوت اخرونوت ورځپانه لیکوونکی ته وویل زه غواړم نوی چکی لومړی مرستيال ته وړاندیز کړم چی د چک حکومت  سفارت خانه په [[اسرایل|اسراییل]] کی د تل آویو څخه [[بيت المقدس|اورشلیم]] ته کډه وکړی. نوموړی په دی مرکې کی هم وویل چی فلسطینی خلگ باید اسراییل خوشی وکړی او [[سعودي عربستان|سعودی عربستان]] ته ولاړ سی.&lt;ref&gt;http://eretz.cz/2013/10/rozhovor-prezidenta-milose-zemana-pro-denik-jediot-achronot/&lt;/ref&gt;

==سرچينې==
{{reflist}}

[[وېشنيزه:د چیک ولسمشران]]</text>
      <sha1>j8hfcrq349aptq3m39dzs7psd1lianu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بادام ظریفي فقیر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17897</id>
    <revision>
      <id>363854</id>
      <parentid>363752</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T11:05:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>شاه زمان پټان</username>
        <id>26102</id>
      </contributor>
      <comment>Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/~2026-27168-38|~2026-27168-38]] ([[User talk:~2026-27168-38|talk]]) (TwinkleGlobal)</comment>
      <origin>363854</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14043" sha1="dvh6vv3finsz8f4l2sbpej640wicuy9" xml:space="preserve">=== --[[ځانگړی:ونډې/103.5.172.134|103.5.172.134]] 07:17, 18 اگسټ 2013 (UTC)'''''ژوند لیک'' 
 ===========

بادام ظریفي (فقیر) چې بادام نوم پرې مور او پلار ايښی دی ، ظریفي تخلص يې پخپله غوره کړی او د فقیر لقب ورته د چشتیه صابري طریقې پير سید علیشاه حسیني حق بابا سرکار وکړی دی .
د محمد ظریف خان باشي ځوي ؛ په کال ۱۳۲۶ لمریز کې د کونړ د څوکۍ ولسوالۍ د شلوټۍ د کلي د ساپي قوم د گربزو په ټبر کې زوکړای شوی دی ؛ لمړنۍ زده کړې يې د څوکۍ په لمړني ښوونځي کې سرته رسولي ، د زراعت د وزارت پورې تړلې د زراعت مسلکي زده کړې يې تر دولسم ټولگي پورې کړي او وروسته د ننگرهار ولایت کې د فني مامور په توگه (۱۳۴۴) لمریز کال کې په دنده گمارل شوی چې لمړی د (باغ شاهي) چې اوس ورته قصر وايي موظف مامور چې بیا وروسته د نباتاتو د ساتنې د مدیریت د مرستیال او په کال (۱۳۴۸) کې د مرکز د باغونو د امر په توگه تر (۱۳۵۱) کال پورې دنده ترسره کړې ده ؛ د مکلفیت د دورې د تیرولو څخه وروسته په (۱۳۵۲) کال کې د کابل د گذرگاه په تحقیقاتي فارم کې د کلچر د امر په توگه مقرر شو ، خو د هغه وخت پرچمي نظريې خاوند وزیر (باختري) سره د نظر د اختلاف په وجه ماموریت پریښودو ته اړ شو او د فرهنگ ډگر ته يې مخه وکړه او د افغان ټولنپال ولسواک گوند کې په فرهنگي چارو کې بوخت شو ، په (۱۳۵۷) کال کې يې پيښور ته هجرت وکړ د فرهنگی هلوځلو په ترڅ کې د کوزې پښتونخوا د ادبي ، فرهنگي او مدني کړیو سره يې خپلې اړیکې ټینگې کړې ، د پښتانه لیکوالو د ټولنې په لمړنۍ غونډه کې د پښتانه لیکوالو په شورا کې د مرستیال منشي په توگه وټاکل شو ، همداشان د ترقي پسندو مصنفینو د ټولنې سره د رحمان بابا د خاکروبانو د یونین غړیتوب يې هم حاصل کړی ، په (۲۰۰۰) لمریز کال کې د پښتو د عالمي کانفرانس د جوړیدو د انتظامیه کمیټې غړی ؤ ، چې د سیول سوساټي (مدني ټولنو) د غړو له خوا د سلیم راز په مشرۍ جوړ شوی ؤ .
په (۲۰۰۱) میلادي کال کې چې کله په افغانستان کې عبوري حکومت جوړ شو نو د نصرالله بریالي ارسلايي په مرسته او لارښوونه يې د شهید عبدالحق د ټولنیزو خدمتونو اداره جوړه کړه او د دې ادارې د فرهنگي چارو مسول په توگه يې لمړی د (افغان یووالي) په نوم اخبار او بیا وروسته مجله د ډیرو فرهنگي او مدني شخصیتونو په ملتیا نشروله چې دروند مشر پروفیسور عبدالله بختیانی خدمتگار ، پوهاند محمد بشیر دودیال ، استاد فضل ولي ناگار ، غلام رسول راسخ او استاد اورنگ صمیم يې د یادولو وړ دي .
د ننگرهار مشورتي شورا چې د ټولو ولسواليو قومی مشرانو ، دیني علمان ، د ننگرهار پوهنتون استادانو ، ځوانانو ، دني او فرهنگي شخصیتونو او ښځو  کې په پوره اخلاص برخه درلوده او دې حرکت په هغه وخت کې چې حکومت عبوري مرحله کې ؤ د قانون وجود نه لره ډیرې لاسته لاوړنې درلودې چې په یو ځانگړي کتاب کې د ننگرهار ولسي شورا یو کلن جاج تر عنوان لاندې یو کتاب ترتیب او خپور شوی دی ، د دې څخه زیات چې د (افغان یووالي) په نوم (۱۴) گڼې اخبار او درې گڼې مجلې چاپ شوي د (د عبدالحق یاد او د شهید عبدالحق پرگنیزې هڅې)کتابونه او نورې گڼې رسالې او پامپلیټونه چاپ کړي .
د شهید حاجي عبدالقدیر د (د دستار سړی) په نوم اول ټوک ، دویم ټوک او دریم ټوک کتابونه د ظریفي په اهتمام چاپ شوي چې په کال (۱۳۸۶) کې يې د ځينو دوستانو په مشوره او ملگرتیا چې الحاج شیر افضل مسلح ،الحاج عبدالغني هاشمي ، الحاج عاصم ثمرخیلی ، میر اغا منصف ، الحاج غوث حیدري ، مولوي محمد سمیع موحد ، حاجي نوراغا ملکزی ، ډاکټر ریحان الله ، زیارمل ساپی او ډاکټر زیارمل په مشوره د مدني ټولنو د انسجام شورا چې بیا وروسته د مدني ټولنو د یووالي او همغږۍ شورا شوه جوړه کړه ، چې په اوس وخت کې په دغه شورا کې (۷۱) مدني بنسټونه او ټولنې غړیتوب لري او بادام ظریفي فقیر د دغه شورا د لارښودې شورا غړی او منشي دی.
په (۱۳۴۱) لمریز کال کې د شعر ښاپیرۍ ورسره ملگرې شوې چې په سوونو مقالې او مضامین يې په کورنيو او بهرنیو اخبارونو او مجلو کې نشر شوي دي ، په دې وروستیو کې يې آنلاین رسنیو (ویب پاڼو) ته هم لاسرسی پیدا کړی چې د خبریال په ویب پاڼه کې د (بادام ظریفي فقیر) په نوم ځانگړی کالم او تاند ویب پاڼه کې د (یا هو حق) په نوم کچکول تر عنوان الندې کتاب په سلسله وار ډول نشریږي او همداشان يې په ځینو نورو ویب پاڼو کې هم یو شمیر سیاسي ، ټولنیزې او ادبي لیکنې خپریږي .
په لسگونو ورکشاپونو ، ملي او بین المللي سیمنارونو او کنفرانسونو کې يې گډون کړی او ځيني د عام پوهاوي پروگرامونه يې هم په مخه وړي دي ، د ( د افغانستان نن او پرون او یوه لار) کتابونه يې چاپ شوي ؛ مات کنډول ، زولنې ، افغانستان مه هیروئ ، زه چې ماشوم وم ، زمونږ کور په بانډه کې ؤ او شهیده سپوږمۍ وړې وړې بیلابیلې داستاني کیسې او د شعرونو ټولگې چاپ ته چمتو دي خو ژورنالیست او ویاند یوسف ظریفي وعده کړې چې دا ټول به د ظریفي د کُلیاتو په نوم چاپوم .
ظریفي په سیاسي لحاظ نشنلست دی او د پاچا خان د عدم تشدد د لارې پيرو او د فرهاد بابا د مکتب شاگرد دی ؛ ۴۶ کاله يې د افغان ملت په گوند کې مبارزه کړې ، د دوهم ځل لپاره د (۱۳۹۰) هجري لمریز کال په گوندي جرگه کې د ټاکنو په پایله کې د عالي شورا د غړي او د فرهنگي کمیسیون د مشر په توگه وره شوی دی ؛ خو د (۱۳۹۱) کال د اسد په میاشت کې يې غړیتوب څخه استعفی ورکړه او دا وخت په یو حزب کې هم غړیتوب نه لري او یوازې مدني فعال دی .
ظریفي دا وخت د عمر په (۶۵) پنځه شپیتم پړاو کې دی ؛ د یوولسو ځامنو او لوڼو پلار ، د (۳۹) لمسیانو او لسو کړوسو بابا دی .

دا هم د ظریفي د نظم او نثر څو  بیلگې :
&lt;br /&gt;
&lt;sub&gt;&lt;big&gt;1.	د نظم بیلگه :
یه زما گله وطنه               یه زما خپله وطنه 
زه دا ستا وزر وزر یم       ته زما نظر نظر يې 
که ته سیوری يې که لمر يې     خو زما په حال خبر يې 
څه به وایم زما تنه               یه زما خپله وطنه   
درنه تاو چې دښمنان شي      غټ لېوان که شرمښان شي 
دوي زمونږ وینو ته تږي       دوي زمونږ د غوښو وږي 
هیڅ يې نشته مړینه             یه زما گله وطنه 
د نفاق اور کې سوځیږي       ورور د ورور سره جنگیږي
تا په خپل لاس ورانوي دوي    ستا دښمن خوشالوي دوي  
د یو څو پيسو غوښتنه          یه زما گله وطنه 
شفقت په کې ورک شوی       افغانیت په کې سپک شوی 
در په د  په کې پښتون دی       خوار ذلیل دی او زبون دی 
دی بې واک له خپل چمنه       یه زما گله وطنه 
بې ساربانه يې کاروان دی      سرخېل نه لري روان دی 
لکه میږې گډې وډې             د پردي فصل کې گډې 
بې کمه بې شمنه                 یه زما خپله وطنه 
ستا بچو ته مې دا سوال دی    اخر دا زمونږ څه حال دی 
راځئ یو موټی افغان شئ      او په یوه لاره روان شئ 
کړئ یو بل ته تېرېدنه         یه زما گله وطنه 
خپل تاریخ ته کړئ نظر      دښمن کړئ د ځانه لر
مټې ونغاړئ خدمت ته       ښه ژوندون د شرافت ته 
(ظریفي) کړم دا غوښـــــتنه      یه زما خپله وطنه&lt;/sub&gt;   &lt;br /&gt;
   
2.	د نثر بیلگه 
انگور تروه دي&lt;/big&gt;
په پښتو کې دا کیسه ډیره مشهوره ده چې وائي یو گیدړ د یو توت د ونې لاندې تاودیده را تاویده چې په هغه ونه انگورو خپلې زیلۍ خورې کړې وې او ښائسته ښائسته د انگورو خوشې پکې لاندې را زوړندې وې او گیدړ د دې انگورو خوشو ته نیم نیم ویلیکیده او پورته به ئي ورته کتل خو د ورختو چاره ئي نه وه ځکه چې ونې ته نه شو ورختلی په دې وخت کې سورلیډی (یو بل ځناور ) راغی او گیدړې ته وویلې چې گیدړې ترورې انگور ولې نه خورې ، گیدړې په ځواب کې ورته وویل چې خوریه انگور تروه دي .
ځینې کسان په دولت نیوکې کوي خو تر هغه چې خپله دولتي شوي نه وي پيسې ئي تر هغه بدیشي چې نه ئي لرې د نورو په موټررونو ټکې کوي وائي : چې  دا د ملت په ونیو او زو روان دی خو چې موټر پيدا کړي نو بیا نیمائي څنگله د موټر په کړکۍ بهر را ویستلې وي په رشوت خوړو او اداري فساد کې ککړو ته تر هغه وخته گوته نیسي تر څو ئي د رشوت په پيسو د وړو مور ته د موټر ډکه ډاله ډالۍ سودا نه وي وړي ؛ ځان تر هغه وخته روڼ اندی گڼي چې تر څو بیروکراسي هضم کړې نه وي ځان تر هغه وخته د غریبو ملگری او خدمتگار حسابوي چې ترڅو ئي د خیانت په قمچینې غریبو ته شړق نه وي ورکړی ، غم ښادۍ کې تر هغې شریکوي تر څو ئي د ښه سړیتوب نوم نه وي گټلی بیا د چا کیسه کې نه وي ، په ټولنیزو چارو کې تر هغه وخته شریک کیږی تر څو د ټولنیزو چارو رهبري مقام ته نه رسیدلي ، د هر چا د احترام او درناوي له پاره تر هغه وخته کیني او پاڅیږي تر څو ئي د محترمینو په کتار کې ځان نه وي لیدلی ؛ زه داسې خلکو ته حیران یم چې ځینې انسانان ولې داسې دوه رنگه وي ولې د انسانیت هغه لوړ او عالي مقام ته د همیشه له پاره درناوی نه لري ؛ مونږ چې واړه وو دا خبره به مو اوریدله چې اقتدار په انسان څلور موږي ټک وهي : لومړی موږی د دې په یو غوږ وي چې پاس اوامر اوري او د ښکته خلکو خبره نه اوري ؛ په دويم ځل په یوه سترگه ئي موږی ټک وهل کیږي لاندې خلک نه گوري خو پورته گوري ؛ دريم بیا هم ورته په بله سترگه ټکوهي نه پورته خلک گوري او نه ښکته خو پورته خبره اوري ښکته نه اوري او په بل ځل ورته څلورم موږي په بل غوږ ټک وهي نه پورته گوري نه ښکته نه ښکته څه اوري نه بره څه اوري او بلاخیره یو بل موږی چې د زوال موږی ورته وائي نو د دې د ټک وهلو سره چې عموماً وروسته خواته ټک وهل کیږي او دا موږی دومره قوي وي چې دا څلور واړه موږي په یو وار ترې ووځي بیا نو بره هم ویني او کوز هم بره هم اوري او ښکته هم خو افسوس کوي ځکه چې یا تقاعد شوی وي یا برطرف شوی وي او یا په قاچاقو کې نیول شوی وي بیا نو تسبح په لاس سپینه خولۍ په سر د جومات په لومړي صف کې ناست وي او راشه درشه کې دواړه لاسونه په سینه ږدي او هر چاته خوله جینگه جینگه کوي .
'''</text>
      <sha1>dvh6vv3finsz8f4l2sbpej640wicuy9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>363855</id>
      <parentid>363854</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T11:06:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>شاه زمان پټان</username>
        <id>26102</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>363855</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13916" sha1="efef6nvuuqu0kq9docso429q7wgr6gc" xml:space="preserve">بادام ظریفي (فقیر) چې بادام نوم پرې مور او پلار ايښی دی ، ظریفي تخلص يې پخپله غوره کړی او د فقیر لقب ورته د چشتیه صابري طریقې پير سید علیشاه حسیني حق بابا سرکار وکړی دی .
د محمد ظریف خان باشي ځوي ؛ په کال ۱۳۲۶ لمریز کې د کونړ د څوکۍ ولسوالۍ د شلوټۍ د کلي د ساپي قوم د گربزو په ټبر کې زوکړای شوی دی ؛ لمړنۍ زده کړې يې د څوکۍ په لمړني ښوونځي کې سرته رسولي ، د زراعت د وزارت پورې تړلې د زراعت مسلکي زده کړې يې تر دولسم ټولگي پورې کړي او وروسته د ننگرهار ولایت کې د فني مامور په توگه (۱۳۴۴) لمریز کال کې په دنده گمارل شوی چې لمړی د (باغ شاهي) چې اوس ورته قصر وايي موظف مامور چې بیا وروسته د نباتاتو د ساتنې د مدیریت د مرستیال او په کال (۱۳۴۸) کې د مرکز د باغونو د امر په توگه تر (۱۳۵۱) کال پورې دنده ترسره کړې ده ؛ د مکلفیت د دورې د تیرولو څخه وروسته په (۱۳۵۲) کال کې د کابل د گذرگاه په تحقیقاتي فارم کې د کلچر د امر په توگه مقرر شو ، خو د هغه وخت پرچمي نظريې خاوند وزیر (باختري) سره د نظر د اختلاف په وجه ماموریت پریښودو ته اړ شو او د فرهنگ ډگر ته يې مخه وکړه او د افغان ټولنپال ولسواک گوند کې په فرهنگي چارو کې بوخت شو ، په (۱۳۵۷) کال کې يې پيښور ته هجرت وکړ د فرهنگی هلوځلو په ترڅ کې د کوزې پښتونخوا د ادبي ، فرهنگي او مدني کړیو سره يې خپلې اړیکې ټینگې کړې ، د پښتانه لیکوالو د ټولنې په لمړنۍ غونډه کې د پښتانه لیکوالو په شورا کې د مرستیال منشي په توگه وټاکل شو ، همداشان د ترقي پسندو مصنفینو د ټولنې سره د رحمان بابا د خاکروبانو د یونین غړیتوب يې هم حاصل کړی ، په (۲۰۰۰) لمریز کال کې د پښتو د عالمي کانفرانس د جوړیدو د انتظامیه کمیټې غړی ؤ ، چې د سیول سوساټي (مدني ټولنو) د غړو له خوا د سلیم راز په مشرۍ جوړ شوی ؤ .
په (۲۰۰۱) میلادي کال کې چې کله په افغانستان کې عبوري حکومت جوړ شو نو د نصرالله بریالي ارسلايي په مرسته او لارښوونه يې د شهید عبدالحق د ټولنیزو خدمتونو اداره جوړه کړه او د دې ادارې د فرهنگي چارو مسول په توگه يې لمړی د (افغان یووالي) په نوم اخبار او بیا وروسته مجله د ډیرو فرهنگي او مدني شخصیتونو په ملتیا نشروله چې دروند مشر پروفیسور عبدالله بختیانی خدمتگار ، پوهاند محمد بشیر دودیال ، استاد فضل ولي ناگار ، غلام رسول راسخ او استاد اورنگ صمیم يې د یادولو وړ دي .
د ننگرهار مشورتي شورا چې د ټولو ولسواليو قومی مشرانو ، دیني علمان ، د ننگرهار پوهنتون استادانو ، ځوانانو ، دني او فرهنگي شخصیتونو او ښځو  کې په پوره اخلاص برخه درلوده او دې حرکت په هغه وخت کې چې حکومت عبوري مرحله کې ؤ د قانون وجود نه لره ډیرې لاسته لاوړنې درلودې چې په یو ځانگړي کتاب کې د ننگرهار ولسي شورا یو کلن جاج تر عنوان لاندې یو کتاب ترتیب او خپور شوی دی ، د دې څخه زیات چې د (افغان یووالي) په نوم (۱۴) گڼې اخبار او درې گڼې مجلې چاپ شوي د (د عبدالحق یاد او د شهید عبدالحق پرگنیزې هڅې)کتابونه او نورې گڼې رسالې او پامپلیټونه چاپ کړي .
د شهید حاجي عبدالقدیر د (د دستار سړی) په نوم اول ټوک ، دویم ټوک او دریم ټوک کتابونه د ظریفي په اهتمام چاپ شوي چې په کال (۱۳۸۶) کې يې د ځينو دوستانو په مشوره او ملگرتیا چې الحاج شیر افضل مسلح ،الحاج عبدالغني هاشمي ، الحاج عاصم ثمرخیلی ، میر اغا منصف ، الحاج غوث حیدري ، مولوي محمد سمیع موحد ، حاجي نوراغا ملکزی ، ډاکټر ریحان الله ، زیارمل ساپی او ډاکټر زیارمل په مشوره د مدني ټولنو د انسجام شورا چې بیا وروسته د مدني ټولنو د یووالي او همغږۍ شورا شوه جوړه کړه ، چې په اوس وخت کې په دغه شورا کې (۷۱) مدني بنسټونه او ټولنې غړیتوب لري او بادام ظریفي فقیر د دغه شورا د لارښودې شورا غړی او منشي دی.
په (۱۳۴۱) لمریز کال کې د شعر ښاپیرۍ ورسره ملگرې شوې چې په سوونو مقالې او مضامین يې په کورنيو او بهرنیو اخبارونو او مجلو کې نشر شوي دي ، په دې وروستیو کې يې آنلاین رسنیو (ویب پاڼو) ته هم لاسرسی پیدا کړی چې د خبریال په ویب پاڼه کې د (بادام ظریفي فقیر) په نوم ځانگړی کالم او تاند ویب پاڼه کې د (یا هو حق) په نوم کچکول تر عنوان الندې کتاب په سلسله وار ډول نشریږي او همداشان يې په ځینو نورو ویب پاڼو کې هم یو شمیر سیاسي ، ټولنیزې او ادبي لیکنې خپریږي .
په لسگونو ورکشاپونو ، ملي او بین المللي سیمنارونو او کنفرانسونو کې يې گډون کړی او ځيني د عام پوهاوي پروگرامونه يې هم په مخه وړي دي ، د ( د افغانستان نن او پرون او یوه لار) کتابونه يې چاپ شوي ؛ مات کنډول ، زولنې ، افغانستان مه هیروئ ، زه چې ماشوم وم ، زمونږ کور په بانډه کې ؤ او شهیده سپوږمۍ وړې وړې بیلابیلې داستاني کیسې او د شعرونو ټولگې چاپ ته چمتو دي خو ژورنالیست او ویاند یوسف ظریفي وعده کړې چې دا ټول به د ظریفي د کُلیاتو په نوم چاپوم .
ظریفي په سیاسي لحاظ نشنلست دی او د پاچا خان د عدم تشدد د لارې پيرو او د فرهاد بابا د مکتب شاگرد دی ؛ ۴۶ کاله يې د افغان ملت په گوند کې مبارزه کړې ، د دوهم ځل لپاره د (۱۳۹۰) هجري لمریز کال په گوندي جرگه کې د ټاکنو په پایله کې د عالي شورا د غړي او د فرهنگي کمیسیون د مشر په توگه وره شوی دی ؛ خو د (۱۳۹۱) کال د اسد په میاشت کې يې غړیتوب څخه استعفی ورکړه او دا وخت په یو حزب کې هم غړیتوب نه لري او یوازې مدني فعال دی .
ظریفي دا وخت د عمر په (۶۵) پنځه شپیتم پړاو کې دی ؛ د یوولسو ځامنو او لوڼو پلار ، د (۳۹) لمسیانو او لسو کړوسو بابا دی .

دا هم د ظریفي د نظم او نثر څو  بیلگې :
&lt;br /&gt;
&lt;sub&gt;&lt;big&gt;1.	د نظم بیلگه :
یه زما گله وطنه               یه زما خپله وطنه 
زه دا ستا وزر وزر یم       ته زما نظر نظر يې 
که ته سیوری يې که لمر يې     خو زما په حال خبر يې 
څه به وایم زما تنه               یه زما خپله وطنه   
درنه تاو چې دښمنان شي      غټ لېوان که شرمښان شي 
دوي زمونږ وینو ته تږي       دوي زمونږ د غوښو وږي 
هیڅ يې نشته مړینه             یه زما گله وطنه 
د نفاق اور کې سوځیږي       ورور د ورور سره جنگیږي
تا په خپل لاس ورانوي دوي    ستا دښمن خوشالوي دوي  
د یو څو پيسو غوښتنه          یه زما گله وطنه 
شفقت په کې ورک شوی       افغانیت په کې سپک شوی 
در په د  په کې پښتون دی       خوار ذلیل دی او زبون دی 
دی بې واک له خپل چمنه       یه زما گله وطنه 
بې ساربانه يې کاروان دی      سرخېل نه لري روان دی 
لکه میږې گډې وډې             د پردي فصل کې گډې 
بې کمه بې شمنه                 یه زما خپله وطنه 
ستا بچو ته مې دا سوال دی    اخر دا زمونږ څه حال دی 
راځئ یو موټی افغان شئ      او په یوه لاره روان شئ 
کړئ یو بل ته تېرېدنه         یه زما گله وطنه 
خپل تاریخ ته کړئ نظر      دښمن کړئ د ځانه لر
مټې ونغاړئ خدمت ته       ښه ژوندون د شرافت ته 
(ظریفي) کړم دا غوښـــــتنه      یه زما خپله وطنه&lt;/sub&gt;   &lt;br /&gt;
   
2.	د نثر بیلگه 
انگور تروه دي&lt;/big&gt;
په پښتو کې دا کیسه ډیره مشهوره ده چې وائي یو گیدړ د یو توت د ونې لاندې تاودیده را تاویده چې په هغه ونه انگورو خپلې زیلۍ خورې کړې وې او ښائسته ښائسته د انگورو خوشې پکې لاندې را زوړندې وې او گیدړ د دې انگورو خوشو ته نیم نیم ویلیکیده او پورته به ئي ورته کتل خو د ورختو چاره ئي نه وه ځکه چې ونې ته نه شو ورختلی په دې وخت کې سورلیډی (یو بل ځناور ) راغی او گیدړې ته وویلې چې گیدړې ترورې انگور ولې نه خورې ، گیدړې په ځواب کې ورته وویل چې خوریه انگور تروه دي .
ځینې کسان په دولت نیوکې کوي خو تر هغه چې خپله دولتي شوي نه وي پيسې ئي تر هغه بدیشي چې نه ئي لرې د نورو په موټررونو ټکې کوي وائي : چې  دا د ملت په ونیو او زو روان دی خو چې موټر پيدا کړي نو بیا نیمائي څنگله د موټر په کړکۍ بهر را ویستلې وي په رشوت خوړو او اداري فساد کې ککړو ته تر هغه وخته گوته نیسي تر څو ئي د رشوت په پيسو د وړو مور ته د موټر ډکه ډاله ډالۍ سودا نه وي وړي ؛ ځان تر هغه وخته روڼ اندی گڼي چې تر څو بیروکراسي هضم کړې نه وي ځان تر هغه وخته د غریبو ملگری او خدمتگار حسابوي چې ترڅو ئي د خیانت په قمچینې غریبو ته شړق نه وي ورکړی ، غم ښادۍ کې تر هغې شریکوي تر څو ئي د ښه سړیتوب نوم نه وي گټلی بیا د چا کیسه کې نه وي ، په ټولنیزو چارو کې تر هغه وخته شریک کیږی تر څو د ټولنیزو چارو رهبري مقام ته نه رسیدلي ، د هر چا د احترام او درناوي له پاره تر هغه وخته کیني او پاڅیږي تر څو ئي د محترمینو په کتار کې ځان نه وي لیدلی ؛ زه داسې خلکو ته حیران یم چې ځینې انسانان ولې داسې دوه رنگه وي ولې د انسانیت هغه لوړ او عالي مقام ته د همیشه له پاره درناوی نه لري ؛ مونږ چې واړه وو دا خبره به مو اوریدله چې اقتدار په انسان څلور موږي ټک وهي : لومړی موږی د دې په یو غوږ وي چې پاس اوامر اوري او د ښکته خلکو خبره نه اوري ؛ په دويم ځل په یوه سترگه ئي موږی ټک وهل کیږي لاندې خلک نه گوري خو پورته گوري ؛ دريم بیا هم ورته په بله سترگه ټکوهي نه پورته خلک گوري او نه ښکته خو پورته خبره اوري ښکته نه اوري او په بل ځل ورته څلورم موږي په بل غوږ ټک وهي نه پورته گوري نه ښکته نه ښکته څه اوري نه بره څه اوري او بلاخیره یو بل موږی چې د زوال موږی ورته وائي نو د دې د ټک وهلو سره چې عموماً وروسته خواته ټک وهل کیږي او دا موږی دومره قوي وي چې دا څلور واړه موږي په یو وار ترې ووځي بیا نو بره هم ویني او کوز هم بره هم اوري او ښکته هم خو افسوس کوي ځکه چې یا تقاعد شوی وي یا برطرف شوی وي او یا په قاچاقو کې نیول شوی وي بیا نو تسبح په لاس سپینه خولۍ په سر د جومات په لومړي صف کې ناست وي او راشه درشه کې دواړه لاسونه په سینه ږدي او هر چاته خوله جینگه جینگه کوي .
'''</text>
      <sha1>efef6nvuuqu0kq9docso429q7wgr6gc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مشاور</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39063</id>
    <revision>
      <id>363850</id>
      <parentid>302111</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T10:41:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>363850</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3014" sha1="2gb7okg0wgbvppi4zfiwvt3k0wv8pfp" xml:space="preserve">'''مشاور'''، {{lang-en|consultant}} یو مسلکي د سوداګرۍ سره د ټیکنالوژۍ او معلوماتو سیسټمونو پراختیا کې مرسته کوي.د مشاور کارول د ځانګړو مهارتونو یا پوهې اړتیا یا د پروژې بشپړولو لپاره د یو تحلیل یا پراختیایی ته اړتیا لري. مشاور د پراخ تجارتونو لکه خدماتو امنیت، مدیریت، حساب ورکولو، قانون، بشري سرچینو، بازار موندنه، عامه اړیکو، مالي، انجینیرۍ، او طبعي ساینس ته خدمت وړاندې کوي. د مشاورینو تر ټولو مشهوره ډولونه شامل دي د معلوماتي ټکنالوجۍ مشوره، د مدیریت مشورتي (نفسیات).&lt;ref&gt;Lindsay, Cotton M. and Bernard Feigenbaum (1984) [http://www.jstor.org/stable/1804016 'Rationing by waiting lists'], American Economic Review 74(3): 404-17.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Diego Varela and Anca Timofte (2011), [http://www.seap.usv.ro/annals/ojs/index.php/annals/article/view/364 'The social cost of hospital waiting lists and the case for copayment: Evidence from Galicia'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151107044309/http://www.seap.usv.ro/annals/ojs/index.php/annals/article/view/364 |date=2015-11-07 }}, The USV Annals of Economics and Public Administration 11(1): 18-26.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Cole JA, et al. [http://www.dacp.org/pdf/Cole%20Drug%20copayment%20and%20adherence%20in%20chronic%20heart%20failure%20effect%20on%20cost%20and%20outcom.pdf Drug copayment and adherence in chronic heart failure: effect on cost and outcomes.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181206234951/http://www.dacp.org/pdf/Cole%20Drug%20copayment%20and%20adherence%20in%20chronic%20heart%20failure%20effect%20on%20cost%20and%20outcom.pdf |date=2018-12-06 }} Pharmacotherapy 2006;26:1157-64.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Harvey Rubin, Dictionary of Insurance Terms, 4th Ed. Baron's Educational Series, 2000&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.propertycasualty360.com/2007/01/09/cfa-attacks-insurers-for-overcharging , Arthur D. Postal, &quot; CFA Attacks Insurers For ‘Overcharging’&quot;, National Underwriter, Jan 8, 2007]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.allbusiness.com/glossaries/loss-ratio/4946945-1.html|title=Loss Ratio definition|accessdate=2010-03-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://content.healthaffairs.org/cgi/reprint/16/4/176.pdf James C. Robinson, &quot;Use And Abuse Of The Medical Loss Ratio To Measure Health Plan Performance&quot;, Health Affairs, vol 16, No. 4, pp 176 - 187, 1997]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.minnpost.com/dc-dispatches/2010/07/franken-warns-against-weakening-law-health-care-spending|title=Franken warns against weakening law on health-care spending|date=22 July 2010|first=Lauren|last=Knobbe|publisher=Minn Post|accessdate=22 June 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://online.wsj.com/article/SB20001424052748703298504575534513798604500.html Long-Term-Care Premiums Soar – WSJ]&lt;/ref&gt;
== سرچینې ==</text>
      <sha1>2gb7okg0wgbvppi4zfiwvt3k0wv8pfp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بریسټول</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49470</id>
    <revision>
      <id>363824</id>
      <parentid>335166</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T01:21:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>363824</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8467" sha1="mjlwvqz8m9swdbpkzkddnkr43vkh4or" xml:space="preserve">'''بریستول''' په [[انګلیسي]] bristol) د [[انګلستان]] له نیمه خپلواکه ښارونو څخه یو دی . بریسټول ښار د انګلستان هیواد په سویل لویدیځ کې د [[لندن]]  ښار په ۱۶۹ کیلومترې کې موقیعت لري.

{{Infobox settlement
&lt;!--See the Table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--&gt;
&lt;!-- Basic info ----&gt;
&lt;!-- disable unsupported parameter |london_distance = ۱۱۹٫۸{{فاصله}}m --&gt;
|name =بریستول
|official_name = City and County of Bristol&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Lord-Lieutenant of the County &amp; City of Bristol|url=http://www.lordltbristol.org.uk/|publisher=The Lord-Lieutenant of the County &amp; City of Bristol|accessdate=8 June 2015}}&lt;/ref&gt;
|nickname =
|settlement_type = شهر، [[د انګلستان نیمه خپلواکې ولسوالۍ|ولسوالۍ]]
|motto = ''Virtute et Industria''{{سخ}}&lt;small&gt;(By Virtue and Industry)&lt;/small&gt;
|image_skyline = Bristol landmarks collage.png
|image_alt = A view from above of office blocks and church spires adjacent to a river which is crossed by a road bridge. In the right foreground a city park and a ruined church. A small boat is moving on the river and a larger barge is moored against a wooded quay. In the distance on the right wooded hills and on the left a mass of predominantly red brick housing.
|image_flag =
|flag_size =
|image_seal =
|seal_size =
|image_shield =
|shield_size =
|shield_alt = A coat of arms, with a shield showing a sailing ship and a castle with maned lions on either side, surmounted by the helmet from a suit of arms and two hands holding a snake and scales of justice. The motto at the bottom is &quot;Virtute et Industria&quot;
|image_blank_emblem =
|blank_emblem_type =
|blank_emblem_alt =
|blank_emblem_size =
|image_map = City of Bristol (ceremonial county) in England.svg
|mapsize = 200px
|map_alt = A map showing the location of the county of Bristol in England.
|map_caption =    د انګلستان په نقشه کې د بریسټول موقیعت
|image_map1 =
|mapsize1 =
|map_caption1 =
|image_dot_map =
|pushpin_map =
|pushpin_label_position =
|pushpin_map_caption =
|pushpin_mapsize =
|latd=51 |latm=27 |latNS=N
|longd=2 |longm=35 |longEW=W
|coordinates_region = GB
|subdivision_type = [[د هیوادونو نوملړ |هیواد]]
|subdivision_name =بریتانیا
|subdivision_type1 = [[هیواد]]
|subdivision_name1 =[[انګلستان]]
|subdivision_type2 = [[د انګلستان سیمې|سیمه]]
|subdivision_name2 = [[سویل لویدیځ انګلستان ]]
|government_footnotes =
|government_type = [[Unitary authority]]
|leader_title = Governing{{فاصله}}body
|leader_name = [[Bristol City Council]]
|leader_title1 = Admin HQ
|leader_name1 = {{ ساده نوملړ|
* [[City Hall, Bristol|City Hall]],
* [[College Green, Bristol|College Green]]
}}
|leader_title2 = [[Local government in England#Councillors and mayors|Leadership]]
|leader_name2 = Mayor and Cabinet
|leader_title3 = [[Mayor of Bristol|Mayor]]
|leader_name3 = [[Marvin Rees]]
|leader_title4 =[[List of MPs elected in the United Kingdom general election, 2015|MPs]]
|leader_name4 = {{ ساده نوملړ|
* [[Kerry McCarthy]] [[د بریتانیا کارګر ګوند|کارګر ګوند]]
* [[Charlotte Leslie]] [[د بریتانیا محافظه کار ګوند|مخافظه کاران]]
* [[Karin Smyth]] [[د بریتانیا کارګر ګوند|کار ګر ګوند]]
* [[Thangam Debbonaire]] [[د بریتانیا کارګر ګوند|کارګر ګوند]]
}}
|established_title = Royal Charter
|established_date = ۱۱۵۵
|established_title2 = County status
|established_date2 = ۱۳۷۳
|seat_type = Status
|seat = [[د بریتانیا ښارونه|ښار]],  and [[unitary authority]]
|area_magnitude = 1 E8
|unit_pref = &lt;!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--&gt;
|total_type=City and county
|area_footnotes =
|area_total_km2 = ۱۱۰&lt;!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--&gt;
|area_land_km2 = &lt;!--See table @ Template:Infobox settlement for details on automatic unit conversion--&gt;
|area_water_km2 =
|area_total_sq_mi =
|area_land_sq_mi =
|area_water_sq_mi =
|area_water_percent =
|area_urban_km2 =
|area_urban_sq_mi =
|area_metro_km2 =
|area_metro_sq_mi =
|area_blank1_title =
|area_blank1_km2 =
|area_blank1_sq_mi =
|population_as_of = ۲۰۱۵
|population_footnotes =
|population_note =
|population_total = 442,500 (Ranked [[List of English districts by population|10th district]] and [[List of ceremonial counties of England|{{English cerem counties|RNK=Bristol}} ceremonial county]])
|population_density_km2 = ۳۸۹۲
|population_metro =1,006,600 ([[Larger Urban Zones|LUZ]] ۲۰۰۹)
|population_density_metro_km2 =
|population_urban =617,000 (2011 ONS estimate&lt;ref&gt;{{cite web
  |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140211083734/http://www.bristol.gov.uk/sites/default/files/documents/council_and_democracy/statistics_and_census_information/Population%20of%20Bristol%20August%202013.pdf
  |archivedate=11 February 2014
  |url=http://www.bristol.gov.uk/sites/default/files/documents/council_and_democracy/statistics_and_census_information/Population%20of%20Bristol%20August%202013.pdf
  |format=PDF
  |title=The Population of Bristol August 2013
  |publisher=Bristol City Council
  |accessdate=18 April 2015
}}&lt;/ref&gt;)
|population_density_urban_km2 =
|population_density_urban_sq_mi =
|population_blank1_title =Ethnicity&lt;ref&gt;{{cite web
  |url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rft-table-ks202ew.xls
  |title=2011 Census: Ethnicgroup, local authorities in England and Wales
  |work=Census 2011
  |publisher=Office for National Statistics
  |accessdate=12 December 2012
  |archive-date=26 December 2018
  |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226040443/https://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rft-table-ks202ew.xls%20
  |url-status=dead
  }}&lt;/ref&gt;
|population_blank1 = {{ ساده نوملړ|
* 84.0% white (77.9% white British)
* 6.0% black
* 5.5% Asian
* 3.6% mixed-race
* 0.3% Arab
* 0.6% other
}}
|population_density_blank1_km2 =
|population_density_blank1_sq_mi =
|timezone = [[ ګینویچ ساعت]] ([[یوټی‌سی ۰۰:۰۰±]])
|timezone_DST = [[د  بریتانیا پسرلنی ساعت]]
|utc_offset_DST = +۱
|elevation_footnotes =&lt;ref name=Weatherbase&gt;{{cite web
  |url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=062730&amp;refer=
  |title=Historical Weather for Bristol, England, United Kingdom
  |work=Weatherbase
  |publisher=Canty &amp; Associates
  |accessdate=15 October 2015
  |خونديځ نېټه=25 December 2018
  |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20181225035349/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=062730&amp;refer=
  |url-status=dead
  |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20181225035349/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=062730&amp;refer=
  |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225035349/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=062730&amp;refer=
  }}&lt;/ref&gt;
|elevation_m = ۱۱
|elevation_ft =۳۶
|blank_name_sec1 = [[Gross Value Added|GVA]]
|blank_info_sec1 = ۲۰۱۲
|blank1_name_sec1 = {{فاصله}}• Total
|blank1_info_sec1 = [[اسټرلینګ پونډ ]]11.7bn ($19.4bn) ([[List of UK cities by GVA|8th]])
|blank2_name_sec1 = {{فاصله}}• Growth
|blank2_info_sec1 = {{زیاتوالی}} ۱٫۶٪
|blank3_name_sec1 = {{فاصله}}• Per capita
|blank3_info_sec1 = £۲۷٬۱۰۰ ($44,900) ([[List of UK cities by GVA|5th]])
|blank4_name_sec1 = {{فاصله}}• Growth
|blank4_info_sec1 = {{زیاتوالی}} ۰٫۶٪
&lt;!-- Area/postal codes &amp; others ----&gt;
|postal_code_type = Postcode&lt;!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code{{فاصله}}... --&gt;
|postal_code = [[BS postcode area|BS]]
|area_code = ۰۱۱۷, ۰۱۲۷۵
|iso_code = GB-BST
|blank1_name =[[ONS coding system|ONS code]]
|blank1_info =00HB (ONS){{سخ}}E06000023 (GSS)
|blank2_name =[[Ordnance Survey National Grid|OS grid reference]]
|blank2_info ={{Gbmappingsmall|ST595726}}
|blank3_name =[[Nomenclature of Territorial Units for Statistics|NUTS]] 3
|blank3_info =UKK11
|website = [http://www.bristol.gov.uk/ www.bristol.gov.uk]
|footnotes =
}}

==تاریخ==
==جغرافیه==</text>
      <sha1>mjlwvqz8m9swdbpkzkddnkr43vkh4or</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>آلمانیان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54126</id>
    <revision>
      <id>363821</id>
      <parentid>349639</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T23:32:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>363821</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14078" sha1="r7lic2upxeyg57ry3f904pu72g4jqb5" xml:space="preserve">'''المانیان''' (آلماني خلک) په [[الماني]] Deutsche) یو قوم خلک دي چې ترډیره په [[مرکزي اروپا]], [[المان]], [[اتریش]], [[سویس]] او یو شمیر نورو هیوادونو کې میشت دي. د یاد قوم خلک په مختلفو الماني لهجو خبرې کوي اما کلتور یې ترډیره یوبل ته ورته دی.
{{Infobox ethnic group|group=Germans{{سخ}}''Deutsche''|region22={{flag|Romania}}|region16={{flag|Hungary}}|pop16=178,837&lt;ref name=&quot;KSH&quot;&gt;{{cite book|last=Vukovich|first=Gabriella|url=http://www.ksh.hu/docs/hun/xftp/idoszaki/mikrocenzus2016/mikrocenzus_2016_12.pdf|title=Mikrocenzus 2016 - 12. Nemzetiségi adatok|trans-title=2016 microcensus - 12. Ethnic data|language=hu|work=Hungarian Central Statistical Office|location=Budapest|year=2018|accessdate=9 January 2019|isbn=978-963-235-542-9}}&lt;/ref&gt;|region17={{flag|Poland}}|pop17=148,000&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/Przynaleznosc_narodowo-etniczna_w_2011_NSP.pdf|title=Przynależność narodowo-etniczna ludności – wyniki spisu ludności i mieszkań 2011|website=Stat.gov.pl|accessdate=20 December 2017}}&lt;/ref&gt;|region18={{flagcountry|Spain}}|pop18=167,771&lt;ref&gt;https://www.ine.es/jaxi/Tabla.htm?path=/t20/e245/p08/l0/&amp;file=01006.px&amp;L=0&lt;/ref&gt;|region19={{flagcountry|Sweden}}|pop19=50,863 {{citation needed|date=June 2018}}|region20={{flag|Mexico}}|pop20=15,000–40,000&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/?id=GJadNj49S-wC&amp;pg=PA318&amp;dq=Mexico+german#v=onepage&amp;q=Mexico+german&amp;f=false|title=Area Studies, Business and Culture: Results of the Bavarian Research Network Forarea|first=Horst|last=Kopp|date=20 December 2017|publisher=LIT Verlag Münster|accessdate=20 December 2017|via=Google Books|isbn=978-3-8258-6623-5}}&lt;/ref&gt;|region21={{flag|Uruguay}}|pop21=40,000&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.auswaertiges-amt.de/EN/Aussenpolitik/Laender/Laenderinfos/01-Nodes/Uruguay_node.html|title=Federal Foreign Office - Uruguay|first=Auswärtiges|last=Amt|website=Auswärtiges Amt DE|accessdate=20 December 2017}}&lt;/ref&gt;|pop22=36,000&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.spiegel.de/politik/ausland/klaus-johannis-erhaelt-spitzenamt-in-regierungspartei-a-885204.html|title=Rumänien: Ethnischer Deutscher erhält Spitzenamt in Regierungspartei|date=23 February 2013|website=Spiegel.de|accessdate=20 December 2017|via=Spiegel Online}}&lt;/ref&gt;|region15={{flag|Kazakhstan}}|region23={{flag|Ukraine}}|pop23=33,302&lt;ref&gt;{{cite web |title=Всеукраїнський перепис населення 2001 {{!}} English version {{!}} Results {{!}} Nationality and citizenship {{!}} The distribution of the population by nationality and mother tongue |url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/eng/results/nationality_population/nationality_1/s5/?botton=cens_db&amp;box=5.1W&amp;k_t=00&amp;p=80&amp;rz=1_1&amp;rz_b=2_1%20%20%20&amp;n_page=5 |website=2001.ukrcensus.gov.ua |publisher=[[State Statistics Committee of Ukraine]] |accessdate=16 January 2020}}&lt;/ref&gt;|region24={{flagcountry|Norway}}|pop24=27,593&lt;ref&gt;[https://www.ssb.no/statistikkbanken/selectvarval/saveselections.asp Personer med innvandringsbakgrunn, etter innvandringskategori, landbakgrunn og kjønn] SSB, retrieved 13 July 2015&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.utlandsjobb.nu/landsfakta/fakta-om-norge/ |title=Fakta om Norge |last= |first= |date= |website=Utlandsjobb.nu |publisher=Utlandsjobb.nu |access-date=2016-12-23 |quote=90 000 svenskar bor i Norge |archive-date=24 دسامبر 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161224102330/http://www.utlandsjobb.nu/landsfakta/fakta-om-norge/ }}&lt;/ref&gt;|region25={{flag|Dominican Republic}}|pop25=25,000&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/en/Laender/DominikanischeRepublik.html|title=Federal Foreign OfficeDominican Republic|date=20 October 2006|accessdate=20 December 2017|url-status=bot: unknown|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061020225950/http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/en/Laender/DominikanischeRepublik.html|archivedate=20 October 2006|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;|region26={{flag|Czech Republic}}|pop26=21,216&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.czso.cz/documents/11292/27914491/1612_c01t14.pdf/4bbedd77-c239-48cd-bf5a-7a43f6dbf71b?version=1.0 |title=Archived copy |accessdate=2017-10-11 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171019165732/https://www.czso.cz/documents/11292/27914491/1612_c01t14.pdf/4bbedd77-c239-48cd-bf5a-7a43f6dbf71b?version=1.0 |archivedate=19 October 2017 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;|region27={{flag|Portugal}}|pop27=10,030 &lt;small&gt;(2016)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gee.gov.pt/pt/lista-publicacoes/estatisticas-de-imigrantes-em-portugal-por-nacionalidade/paises/Alemanha/3889-populacao-estrangeira-com-estatuto-legal-de-residente-em-portugal-alemanha/file |title=População Estrangeira Residente em Portugal - Alemanha |date=20 June 2018 |publisher=Ministério da Economia |access-date=19 May 2019 | format=PDF}}&lt;/ref&gt;|langs=[[German language|German]]|rels=Predominantly [[Christianity]], ''Historically:''{{سخ}}2/3rds [[Protestant]]&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;Above all [[Lutheranism]], [[Calvinism]], and [[United Protestant]] (Lutheran &amp; Reformed); ''further details:'' [[Prussian Union of churches]]&lt;/ref&gt;{{سخ}}1/3rd [[Roman Catholic]]{{سخ}}
''Nowadays:''&lt;ref name=&quot;FOWID&quot;&gt;{{Cite news|url=https://fowid.de/meldung/religionszugehoerigkeiten-2018|title=Religionszugehörigkeiten in Deutschland 2018 |publisher=Forschungsgruppe Weltanschauungen in Deutschland |access-date=2019-08-09|language=de}}&lt;/ref&gt;{{سخ}}1/3rd [[Roman Catholic]]{{سخ}}1/3rd [[Protestant]]&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;Above all [[Lutheranism]], [[Calvinism]], and [[United Protestant]] (Lutheran &amp; Reformed); ''further details:'' [[Evangelical Church in Germany]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lutheranworld.org/country/germany|title=Germany - The Lutheran World Federation|website=Lutheranworld.org|accessdate=29 March 2015|خونديځ نېټه=13 May 2020|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20200513005057/https://www.lutheranworld.org/country/germany|url-status=dead|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20200513005057/https://www.lutheranworld.org/country/germany|archive-url=https://web.archive.org/web/20200513005057/https://www.lutheranworld.org/country/germany}}&lt;/ref&gt;{{سخ}}1/3rd [[Irreligion]]{{سخ}}
&lt;!-- There is a German government statistic relating to ethnic German in Germany only, which counts the religions for the church tax and ignores religions without German church tax --&gt;|pop15=181,958&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.joshuaproject.net/countries/KZ|title=Country: Kazakhstan|publisher=Joshua Project|accessdate=12 March 2018}}&lt;/ref&gt;|pop14=204,000&lt;ref name=&quot;Statistic Austria&quot;&gt;{{cite web|format=PDF|url=http://www.statistik.at/wcm/idc/idcplg?IdcService=GET_PDF_FILE&amp;RevisionSelectionMethod=LatestReleased&amp;dDocName=071715|title=Bevölkerung zu Jahresbeginn seit 2002 nach detaillierter Staatsangehörigkeit|trans-title=Population at the beginning of the year since 2002 by detailed nationality|language=de|work=Statistics Austria|date=14 June 2016|accessdate=1 August 2016}}&lt;/ref&gt;|population={{circa}} 100–150 million worldwide&lt;ref name=&quot;Europe 2011 p. 171&quot;&gt;&quot;Ethnic Groups of Europe: An Encyclopedia&quot; by [[Jeffrey Cole]] (2011), p. 171; &quot;Estimates of the total number of Germans in the world range from 100 million to 150 million, depending on how German is defined,&amp;nbsp;...&quot;&lt;/ref&gt;
[[File:German people around the world.svg|center|frameless|260x260px]]|region7={{flag|France}}|region1={{Flag|Germany}}|pop1=62,482,000&lt;ref&gt;{{cite web | url= https://www.destatis.de/EN/Themes/Society-Environment/Population/Migration-Integration/Tables/migrant-status-sex.html | date = 2017 | title = Population | accessdate = 30 July 2019}}&lt;/ref&gt;|region2={{Flag|United States}}|pop2=46,000,000 (descent)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://factfinder.census.gov/bkmk/table/1.0/en/ACS/14_1YR/B04006|title=American FactFinder - Results|first=U.S. Census|last=Bureau|website=Factfinder.census.gov|accessdate=20 December 2017|archive-url=https://archive.today/20200213004600/http://factfinder.census.gov/bkmk/table/1.0/en/ACS/14_1YR/B04006|archive-date=13 February 2020|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;|region3={{Flag|Brazil}}|pop3=12,000,000 (descent)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://america.aljazeera.com/articles/2014/7/3/a-little-piece-ofgermanyintheheartofbrazil.html|title=Ich bin ein brasileiro: Finding a little piece of Germany in Brazil - Al Jazeera America|date=26 February 2016|accessdate=20 December 2017|url-status=bot: unknown|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160226114236/http://america.aljazeera.com/articles/2014/7/3/a-little-piece-ofgermanyintheheartofbrazil.html|archivedate=26 February 2016|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.german-times.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=1127&amp;Itemid=68|title=The German Times Online - German Roots - Gisele Bundchen|date=2 April 2013|accessdate=20 December 2017|url-status=bot: unknown|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130402220059/http://www.german-times.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=1127&amp;Itemid=68|archivedate=2 April 2013|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;|region4={{flag|Argentina}}|pop4=3,500,000 (descent)&lt;ref&gt;{{cite web|url =http://worldpopulationreview.com/countries/argentina-population/|title =Argentina Population 2017|publisher =World Population Review|date =20 December 2017|quote =Argentina has an estimated 2017 population of 44.27 million … about 8% are descended from German immigrants|access-date =20 February 2021|archive-date =1 March 2021|archive-url =https://web.archive.org/web/20210301161110/https://worldpopulationreview.com/countries/argentina-population|url-status =dead}}&lt;/ref&gt;|region5={{flag|Canada}}|pop5=3,300,000 (descent)&lt;ref&gt;http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/hlt-fst/imm/Table.cfm?Lang=E&amp;T=31&amp;Geo=01&lt;/ref&gt;|region6={{flag|Chile}}|pop6=500,000 (descent)&lt;ref name=dw2012&gt;{{cite news |title=Alemanes en Chile: entre el pasado colono y el presente empresarial |url=http://www.dw.de/alemanes-en-chile-entre-el-pasado-colono-y-el-presente-empresarial/a-14958983-1 |accessdate=22 December 2012 |date=31 March 2011 |agency=[[Deutsche Welle]] |language=Spanish |quote={{lang-es|Hoy, el perfil de los alemanes residentes aquí es distinto y ya no tienen el peso numérico que alguna vez alcanzaron. En los años 40 y 50 eran en Chile el segundo mayor grupo de extranjeros, representando el 13% (13.000 alemanes). Según el último censo de 2002, en cambio, están en el octavo lugar: son sólo 5.500 personas, lo que equivale al 5% de los foráneos. Sin embargo, la colonia formada por familias de origen alemán es activa y numerosa. Según explica Karla Berndt, gerente de comunicaciones de la Cámara Chileno-Alemana de Comercio (Camchal), los descendientes suman 500.000. Concentrados en el sur y centro del país, donde encuentran un clima más afín, su red de instituciones es amplia. 'Hay clínicas, clubes, una Liga Chileno-Alemana, compañías de bomberos y un periódico semanal en alemán llamado Cóndor. Chile es el lugar en el que se concentra el mayor número de colegios alemanes, 24, lo que es mucho para un país tan chico de sólo 16 millones de habitantes', relata Berndt.}}{{سخ}}{{lang-en|Today, the profile of the Germans living here is different and no longer have the numerical weight they once reached. In the 1940s and 1950s they were in Chile's second largest foreign group, accounting for 13% (13,000 Germans). According to the last census in 2002, however, they are in eighth place: they are only 5,500 people, equivalent to 3% of foreigners. However, the colony of families of German origin is active and numerous. According to Karla Berndt, communications manager for the German-Chilean Chamber of Commerce (Camchal), descendants totaled 500,000. Concentrated in the south and center of the country, where they find a more congenial climate, its network of institutions is wide. 'There are clinics, clubs, a Chilean-German League, fire companies and a German weekly newspaper called Condor. Chile is the place in which the largest number of German schools, 24 which is a lot for such a small country of only 16 million people', says Berndt.}} |archive-date=1 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150501162120/http://www.dw.de/alemanes-en-chile-entre-el-pasado-colono-y-el-presente-empresarial/a-14958983-1 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;|pop7=437,000&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://journals.openedition.org/eps/6073|title=Une estimation des populations d'origine étrangère en France en 2011 |quote=Immigrés: 78 000 ; 1ère génération née en France: 129 000 ; 2ème génération née en France: 230 000 ; Total: 437 000}}&lt;/ref&gt;|region14={{flagcountry|Austria}}|region8={{flag|Russia}}|pop8=402,000&lt;ref name=&quot;German in Joshua Project&quot;&gt;[https://joshuaproject.net/people_groups/11871 German people], Joshua Project. Retrieved 27 July 2020.&lt;/ref&gt;|region9={{flag|Netherlands}}|pop9=368,512&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?DM=SLEN&amp;PA=37325eng&amp;D1=0&amp;D2=0&amp;D3=0&amp;D4=0&amp;D5=0-1,84,102,139,145,210,225&amp;D6=a&amp;LA=EN&amp;HDR=G2,G3,G4,T&amp;STB=G1,G5&amp;VW=T|title=CBS StatLine - Population; sex, age, origin and generation, 1 January|website=Statline.cbs.nl|accessdate=20 December 2017}}&lt;/ref&gt;|region10={{flag|Italy}}|pop10=310,900&lt;ref&gt;{{cite web|author=|url=https://joshuaproject.net/countries/IT |title=Country: Italy |publisher=Joshua Project |date= |accessdate=2017-02-10}}&lt;/ref&gt;|region11={{flag|Switzerland}}|pop11=301,000&lt;ref name=&quot;German in Joshua Project&quot;/&gt;|region12={{flag|Paraguay}}|pop12=300,000 (descent)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.abc.com.py/edicion-impresa/economia/estableceran-nueva-colonia-de-alemanes-en-paraguay-852314.html |title=Establecerán nueva colonia de alemanes en Paraguay |publisher=ABC Color |access-date=16 May 2015 |archive-date=26 August 2005}}&lt;/ref&gt;|region13={{flag|Bolivia}}|pop13=237,000 (descent)&lt;ref name=&quot;German in Joshua Project&quot;/&gt;|related=Other [[جرمن قوم]]}}
==هیوادیز توپیر==
==تاریخي پیر==
==اوسمهال==</text>
      <sha1>r7lic2upxeyg57ry3f904pu72g4jqb5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د دوام وړ پرمختګ ۱۷ مه موخه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59481</id>
    <revision>
      <id>363831</id>
      <parentid>355241</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T04:16:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>363831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15080" sha1="e8m9ajg8a7hz7bjuv7anovcwnfnbliv" xml:space="preserve">

د دوام وړ پرمختګ ۱۷ مه موخه (('''SDG 17''' or '''Global Goal 17''')) د موخو لپاره د مشارکت په اړه ده. د دوام وړ پرمختګ له ۱۷ موخو نه يوه يې په ۲۰۱۵ ز کې د ملګرو ملتونو له خوا رامنځته شوه، چې رسمي الفاظ يې: «د تطبيق يا پر لاره د اچونې چاره پياوړې کړئ او د دوام وړ پرمختګ لپاره نړيوال ګډون يا مشارکت بيا ژوندۍ کړئ». ذکر شوې موخه ۱۷ نښې لري چې تر ۲۰۳۰ ز پورې بايد ترلاسه شي، په پينځو ډلبنديو باندې وېشل شوی دی: مالي، ټيکنالوژي، ظرفيت لوړونه، سوداګري او سيستميک مسئلې. د نښو پر لور پرمختګ به د ۲۵ شاخصونو په واسطه اندازه کېږي. &lt;ref&gt;United Nations official website on SDGs: https://sustainabledevelopment.un.org/sdg17&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Alan&quot;&gt;{{Cite web|last=Pierce|first=Alan|date=26 November 2018|title=SDG Indicators: why SDG 17 is the most important UN SDG|url=https://www.sopact.com/perspectives/sdg17-most-important-sdg|access-date=24 September 2020|website=Sopact|archive-date=30 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201230064014/https://www.sopact.com/perspectives/sdg17-most-important-sdg|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=#Envision2030Goal17: Partnerships for the goals|url=https://www.un.org/development/desa/disabilities/envision2030-goal17.html|access-date=24 September 2020|website=United Nations Department of Economic and Social Affairs (UNDESA)}}&lt;/ref&gt;

د دوام وړ پرمختګ ۱۷ مه موخه (SDG 17) تر ۲۰۳۰ ز پورې د ټولو موخو په تعقيب يا کسب کې د منځني حد برخې او منځنۍ اندازې هېوادونو مرستې لپاره اړتيا ته راجع کېږي. دا د هېوادونو لپاره د کړنلارې د ترتيبولو په موخه يوه غوښتنه ده. SDG 17 د پرمختللې او يو څه زياتې عادلانه سوداګرۍ لپاره يوه نسخه او د پولو نه د باندې د دوام وړ پرمختګ ترقي کولو په موخه د همغږې پانګه اچونې نوښتونه دي. دا د پرمختللو او مخ پر وده دواړو ملي دولتونو تر منځ د مرستې د پياوړي کولو په اړه ده، چې SDGs د يو ګډ کاري چوکاټ او د راتلونکې مشترکې لارې د مشخص کولو په موخه د يوه ګډ ليد په توګه کاروي. دا موخه د نړيوالې سوداګرۍ د پرمختګ غوښتنه کوي او له مخ پر ودې هېوادونو سره مرسته کوي، چې خپل صادرات زيات کړي، چې د قوانينو پر بنسټ د يوه طبيعي او د سوداګرۍ د عادلانه سيستم ډاډ ورکړي، چې مناسب، خلاص او د ټولو لپاره ګټور دی.&lt;ref name=&quot;UNDP&quot;&gt;{{Cite web|title=Goal 17: Partnerships for the goals|url=https://www.undp.org/content/undp/en/home/sustainable-development-goals/goal-17-partnerships-for-the-goals.html|access-date=24 September 2020|website=United Nations Development Programme (UNDP)}}&lt;/ref&gt;

په ۵ ترېليونه امريکايي ډالرو نه تر ۷ ترېليونه امريکايي ډالرو پانګه اچونې د SDGs موخو د ترلاسه کولو غوښتنه کوي، چې ټوله رسمي پرمختيايي مرسته په ۲۰۱۷ ز کې ۱۴۷،۲ بېليونه امريکايي ډالرو پورې ورسېده. دا که څه هم ثابت ده، د ټاکل شوې نښې نه ټيټه ده. په ۲۰۱۶ ز کې شپږو هېوادونو نړيواله نښه پوره کړه، چې د رسمي پرمختګ مرسته د کلني ناخالص عايد 0.7 يا له دې نه پورته سلنه وساتي. په ۲۰۱۷ کې نړيوالې تاديې (د پيسو لېږد) ۶۱۳ بېليونه امريکايي ډالر وګڼل چې ۷۶ سلنه يې په مخ پر وده هېوادونو کې پانګه اچول شوې وه. د دوام وړ سوداګرۍ لپاره د bond يا ضمانت بازار هم وده کوي. په ۲۰۱۸ ز کې نړيوال شنه ضمانتونه (green bonds) تر 155.5 بېليونه ډالرو يعنې له ۲۰۱۷ ز نه ۷۸ سلنه پورې ورسېدل. &lt;ref name=&quot;UNDP&quot; /&gt;

انساني ناورينونه، چې د جګړې يا طبيعي آفتونو له امله رامنځته شوي دي، د زياتو مالي سرچينو او مرستو غوښتنو ته دوام ورکړ. ان دا چې زياتره هېوادونه د ودې او سوداګرۍ په موخه د رسمي پرمختګ مرستې غوښتنه هم کوي. د SDG 17 لپاره د نړيوال پرمختګ نقشه ښيي، چې د نړۍ په پراخه (زياته) برخه کې اغېزناک او ستر ګواښونه پاتې دي. د پياوړي اقتصادي حالت زياتره سيمې په زيات غريبانه ډول چارې تر سره کوي، لکه: [[د امریکا متحده آیالاتونه|د امريکا متحده ايالتونه]] او د [[اروپا]] زياتې سيمې. &lt;ref name=&quot;Alan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;UNDP&quot; /&gt;

== مخینه(شالید) ==
د دوام وړ پرمختګ يوه بريالۍ خپرونه، د حکومتونو، خصوصي برخې او مدني ټولنې تر منځ د ګډون غوښتنه کوي. دا پراخ ګډون چې د اصولو او ارزښتونو، د يوه ګډ ليد او ګډو موخو پر بنسټ چې خلک او سياره په مرکز کې سره یو ځای کوي، جوړ شوی دی؛ په نړيواله، سيمه یيزه، ملي او محلي کچه ورته اړتيا ده. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Sustainable Development Goal 17: Revitalize the global partnership for sustainable development|url=https://sdg-tracker.org/global-partnerships|access-date=24 September 2020|website=SDG Tracker}}&lt;/ref&gt;

د دوام وړ پرمختګ موخې د ۱۷ موخو يوه مجموعه ده، چې د ملګرو ملتونو له خوا تنظيم شوي ډي او تر ۲۰۳۰ز  پورې بايد پر لار واچول شي. 

د دوام وړ پرمختګ موخې په دې برخو پورې تړلې دي: فقر، لوږه، روغتيا، زده کړې، جنسيتي مساوات، انرژي، اقتصادي وده، صنعت، په ټولو کچو نابرابري، د دوام وړ ټولنې، مسؤل (ځواب ويونکی) لګښت، د اقليم بدلون، سمندري ژوندي موجودات، چاپيريال، ټولنيز عدالت او نړيوال ګډون يا مشارکت (SDG 17). 

د دوام وړ ۱۷مه موخه، اوږدمهاله پانګه اچونې په نښه کوي، چې برخې يا سيکتورونه او اړمنې کمپنۍ پياوړې کړي؛ چې زياتره په پرمختيايي هېوادونو کې د تطبيق وړ ده. د دې اصلي موخه د يوه هېواد راتلونکو برخو ته پرمختګ ورکول دي، چې انرژي، زیربنا، د لېږد رالېږد سيستمونه، د اړيکو ټیکنالوژيو بېلابېلو کانالونو په اړه د معلوماتي ټيکنالوژۍ زېربنا په کې شاملېږي. &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|last=One Tree Planted|date=2020|title=Sustainable Development Goal 17|url=https://onetreeplanted.org/pages/un-sustainable-development-goals?ads_cmpid=1738761287&amp;ads_adid=91314660459&amp;ads_matchtype=b&amp;ads_network=g&amp;ads_creative=413158095839&amp;utm_term=%2Bsdg%20%2Bgoals&amp;ads_targetid=kwd-315091549827&amp;utm_campaign=&amp;utm_source=adwords&amp;utm_medium=ppc&amp;ttv=2&amp;gclid=CjwKCAjw5Kv7BRBSEiwAXGDEldsZBqpoPxtFbrIDAaEhIMm09qSEbRmOgDKJI2sFE7uEdrpj6SqaNxoCeJIQAvD_BwE}}&lt;/ref&gt;

د پرمختګ کاري چوکاټ له اصولو او قوانينو سره د يوې برخې د ساختمان ارزونه او تعقيب رانغاړي، چې هېواد ته د پانګې اچونې لا زياتې پروژې جذب او په همدې ډول خپل اقتصادي معيارونه پرمختللي کړي. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

دا ګډون يا مشارکت د ټولو سيمه یيزو، محلي او نړيوالو ټولنو د بشپړې مرستې په واسطه ژباړل (تعبير) شوی دی، چې د يوه معلوم ملت د اقتصادي او ټولنيزې ودې اندازې زياتې کړي.  &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|last=Global Partnerships|date=2020|title=Goal 17: Revitalize the global partnership for sustainable development|url=https://www.un.org/sustainabledevelopment/globalpartnerships/}}&lt;/ref&gt;

== نښې، شاخصونه او پرمختګ ==
SDG 17 ۱۹ نښې او ۲۴ شاخصونه لري. په لاندې ډول د لنډې او اوږدې نسخې عنوان په لرلو سره د ټولو نښو يو لېست دی. د راتلونکو شاخصونو لپاره تر اوسه هېڅ معلومات د لاسرسي وړ نه دی: 17.5.1, 17.6.1, 17.7.1, 17.13.1, 17.14.1, 17.17.1.. د نورو ټولو شاخصونو لپاره د پرمختګ د مشاهده کولو په موخه معلومات او نړيواله نقشه د لاسرسي وړ ده. &lt;ref name=&quot;United&quot;&gt;{{Cite book|last=United|first=Nations|url=http://ggim.un.org/documents/A_RES_71_313.pdf|title=Resolution adopted by the General Assembly on 6 July 2017: Work of the statistical commission pertaining to the 2030 Agenda for sustainable development|publisher=United Nations General Assembly|date=10 July 2017|pages=1–25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SDG tracker 17&quot;&gt;Ritchie, Roser, Mispy, Ortiz-Ospina. [https://sdg-tracker.org/global-partnerships &quot;Measuring progress towards the Sustainable Development Goals.&quot; (SDG 17)] ''SDG-Tracker.org, website'' (2018)&lt;/ref&gt;

=== ۱۷.۱ نښه: د کورني عايد د ټولګې د ودې په موخه سرچينې چمتو کول ===
۱۷.۱ نښه، په دې ډول جوړه شوې ده: «د کورني عايد د ټولګې (راټولوونې يا وصول) د ودې په موخه سرچينې برابرول: د نړيوال ملاتړ په واسطه مخ پر ودې هېوادونو لپاره د کورنۍ سرچينې چمتو کوونه پياوړې کړئ، چې د ماليې او نور عايداتې وصول (راټولوونې) لپاره کورنی ظرفيت وده وکړي.  &lt;ref name=&quot;United&quot; /&gt;

دا نښه دوه شاخصونه لري: &lt;ref name=&quot;SDG tracker 17&quot; /&gt;

* ۱۷.۱.۱ شاخص: د کلني ناخالص عايد د تناسب په توګه د سرچينې له مخې د ټول حکومت عايد.
* ۱۷.۱.۲ شاخص: د کورنۍ بوديجې تناسب، چې د کورنيو مالياتو په واسطه یې ملاتړ شوی دی.

=== ۱۷.۲ نښه: د پرمختګ د مرستې ټولې ژمنې پر لاره اچول. ===
۱۷.۲ نښه په دې ډول جوړه شوې ده: «ټولې د پرمختګ د مرستې ژمنې عملي کول: پرمختللي هېوادونه دې په بشپړ ډول خپل د پرمختګ د مرستې رسمي ژمنې د دې ژمنې په ګډون عملي کړي، چې زياتره پرمختللو هېوادونو د رسمي پرمختګ مرستې لپاره (رسمي پرمختګ مرسته پر ناخالص ملي عايد باندې) مخ پر ودې هېوادونو ته د ملي ناخالص عايد 0.7 سلنه نښې  او د رسمي پرمختګ مرستې پر ناخالص ملي عايد له 0.15 نه تر 0.20 سلنه پورې د لږو پرمختللو هېوادونو لپاره ترلاسه کولو ژمنه کړې ده. د رسمي پرمختګ مرستې چمتوکوونکي هڅول کېږي، چې د لږو پرمختللو هېوادونو په برخه کې لږ تر لږه د (رسمي پرمختګ مرستې او ناخالص ملي عايد د نسبت 0.20 سلنه د برابرولو په موخه د يوې نښې تنظيمول په پام کې ونيسي. &lt;ref name=&quot;United&quot; /&gt;

دا نښه يو شاخص لري: ۱۷.۲.۱ شاخص «ټولو خورا لږ پرمختللو هېوادونو لپاره د اقتصادي مرستې او پرمختګ سازمان (OECD) او د پرمختيايي مرستې کمېټې د مالي ملاتړ کوونکو ناخالص ملي عايد (GNI) د يوه تناسب په توګه د خالص رسمي پرمختګ مرسته». &lt;ref name=&quot;SDG tracker 17&quot; /&gt;

=== ۱۷.۳ نښه: د مخ پر ودې هېوادونو لپاه مالي سرچينې چمتو کول. ===
۱۷.۳ نښه په دې ډول ده: د مخ پر ودې هېوادونو لپاره د مالي سرچينو برابرول: له ګڼو سرچينو نه د مخ پر ودې هېوادونو لپاره اضافي مالي سرچينې برابرول». &lt;ref name=&quot;SDG tracker 17&quot; /&gt;

دا نښه دوه شاخصونه لري:&lt;ref name=&quot;United&quot; /&gt;

* ۱۷.۳.۱ شاخص: باندنۍ مستقيمه پانګه اچونه، د رسمي پرمختګ مرسته او د سهيل - سهيل (South-South) مرسته د ناخالص ملي عايد د يوه تناسب په توګه.
* ۱۷.۳.۲ شاخص: د تاديې يا د پيسو د لېږد حجم (د امريکا په متحده ايالتونه کې ډالر) د ټول ناخالص ملي عايد د تناسب په توګه.

د COVID 19 ځيني تطبيقات، تر ۲۰۱۹ ز پورې له ۵۵۴ بېليونه ډالرو نه په ۲۰۲۰ ز کې د ۴۴۵ بېليونه امريکايي ډالرو پورې د تاديې غورځېدنې پورې تړلي دي. دا حالت به د ټيټ او منځني عايد هېوادونه او غريبې کورنۍ اغېزمنوي. &lt;ref name=&quot;:26&quot;&gt;{{cite web|title=Goal 17: Revitalize the global partnership for sustainable development|url=https://www.un.org/sustainabledevelopment/globalpartnerships/|website=United Nations|access-date=22 September 2020}}&lt;/ref&gt;

=== ۱۷.۴ نښه: د پور د دوام وړتيا په تر لاسه کولو کې له مخ پر ودې هېوادونو سره مرسته کول. ===
۱۷.۴ نښه په دې ډول ده: « د پور د دوام وړتيا په تر لاسه کولو کې له مخ پر ودې هېوادونو سره مرسته کول: د همغږي شوو کړنلارو په واسطه له مخ پر ودې هېوادونو سره د اوږدمهاله پور د دوام وړتيا ترلاسه کولو کې مرسته کول، چې د پور مالياتو د خپرونو، د پور مرستې يا ملاتړ او د پور د بيا جوړونې موخه لري او د زياتو پوروړو هېوادونو بهرنی پور مخاطب کوي، چې د پور خطرونه يې لږ کړي دي. &lt;ref name=&quot;United&quot; /&gt;

دا نښه يو شاخص لري: ۱۷.۴.۱ شاخص، د «د توکو او خدمتونو د صادراتو د يوه تناسب په توګه د پور خدمت» دی. &lt;ref name=&quot;SDG tracker 17&quot; /&gt;

== سرچینې ==</text>
      <sha1>e8m9ajg8a7hz7bjuv7anovcwnfnbliv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د سویلي افریقا تاریخ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59803</id>
    <revision>
      <id>363833</id>
      <parentid>355980</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T04:30:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>363833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16128" sha1="nka7mz7ury30cayq6oreus0w95qba2w" xml:space="preserve">باور په دې دی، چې معاصر انسانان له ۱۰۰۰۰۰ کلونو پخوا نه په سویلي افریقا کې مېشت و. د سویلي افریقا له تاریخ وړاندې دوره د پراخو تکنالوژیکي نمونو له مخې په دوو پړاونو وېشل شوې :د ډبرو دوره (عصر حجر) او د اوسپنې دوره. په تونګ کې د انسانانو او په سترک فونتین، سوراتکرانز او کرومدرای آهکي غارونو کې د منقرض شوو انساني (australopithecine) فوسیلیونو په موندل کېدو سره دغه ځایونه د یوې ټولګې په توګه د نړیوال میراث په توګه ثبت شوي. د سویلي افریقا لومړي ملتونه په ټولیز ډول د خویسان او په جلا جلا ډول د خوی خوی او سان په توګه پېژندل کېږي. دغه ډلې له لویدیځې او مرکزي افریقا نه د افریقايي بانتو کډوالو (بانتو یانو) د پراخوالي پر مهال بې ځایه او یا هم د دوی له خوا جذب شوې. په داسې حال کې چې یو شمېر یې خپل جلا والی وساته، خو یو شمېر نور یې د رنګین پوستو په ډله کې طبقه بندي شول، هغه نژادي قومي ډله چې له خویسان، بانتو، افریقایانو، استرونیزیایانو، ختیځ آسیايي وګړو او سویلي آسیایي وګړو د ډلو له یو یا دوو نه یې ګډ اجداد لرل. د افریقا په سواحلو کې د اروپایانو کشفیات په ۱۳ مه پېړۍ کې هغه مهال پیل شول، کله چې [[پرتګال]] هوډ وکړ [[چین د خلکو جمهوریت|چین]] ته د رسېدونکې ورېښمې لارې بل بدیل ومومي. په ۱۴ مه او ۱۵ مه پېړۍ کې پرتګالي لټون کوونکو (کاشفینو) د افریقا لویدیځو سواحلو ته سفر وکړ، د ساحلي کرښو جزئیات او نقشه یې انځور کړه او په ۱۴۸۸ ز کال کې د Cape of Good Hope ټاپووزمې په شاوخوا راوګرځېدل. په ۱۶۵۲ ز کال کې د ختیځ هند هالنډي کمپنۍ د یان ون ریبیک تر مشرۍ لاندې په کیپ ټاون کې سوداګریز مرکز جوړ کړ، هغه اروپايي کارکوونکي چې په کیپ کې ځای پر ځای شوي و، د Free Burghers په نوم یادېدل چې په تدریج سره یې د هالنډ په کیپ مستعمره کې کروندې جوړې کړې.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.gov.za/about-sa/history|title=Archived copy|access-date=3 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329230842/https://www.gov.za/about-sa/history|archive-date=29 March 2019|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/South-Africa/History#ref1003524|title=South Africa - History|publisher=Britannica|date=2020-10-11|access-date=2020-10-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.khoisanpeoples.org/indepth/khoi-san-language.htm|title=African First Peoples: The Bushwo/Men|publisher=Khoisanpeoples.org|access-date=2020-10-18|تاريخ الأرشيف=2019-06-17|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190617005239/http://www.khoisanpeoples.org/indepth/khoi-san-language.htm|url-status=dead|خونديځ نېټه=2019-06-17|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20190617005239/http://www.khoisanpeoples.org/indepth/khoi-san-language.htm|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20190617005239/http://www.khoisanpeoples.org/indepth/khoi-san-language.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20190617005239/http://www.khoisanpeoples.org/indepth/khoi-san-language.htm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://study.com/academy/lesson/portuguese-dutch-exploration-of-south-africa.html|title=Portuguese &amp; Dutch Exploration of South Africa|publisher=Study.com|date=2016-01-22|access-date=2020-10-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sahistory.org.za/topic/dutch-east-india-company-deicvoc|title=Dutch East India Company (DEIC)/VOC &amp;#124; South African History Online|publisher=Sahistory.org.za|date=2019-08-27|access-date=2020-10-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.artefacts.co.za/main/Buildings/style_det.php?styleid=1294|title=Free Burghers|publisher=Artefacts.co.za|access-date=2020-10-18}}&lt;/ref&gt;

په ۱۷۹۵ او ۱۸۰۶ ز کال کې په کیپ مستعمره باندې برید د Great Trek په نامه د لویې کچې کډوالی لامل وګرځېد، هغه مهال چې وورترکرانو د سویلي افریقا دننه څو بوئر ښارګوټي جوړ کړل. په ۱۹ مه پېړۍ کې په دغه سیمه کې د الماسو او سروزرو کشف د دغې سیمې په بډاینه د پام وړ اغېز وکړ، دغه سیمه یې نړیوال لوري ته هدایت کړه او د کرنې پربنسټ اقتصاد نه یې د صنعتي کېدو او زیربناوو د پراختیا پر لور واټن ومونده. دغو موندنو نوې نښتې راوپارولې، چې په پایله کې د سویلي افریقا د نوي کاني صنعت پر سر د بوئر کډوالو او د بریتانیا له سترواکۍ سره د ښکاره جګړې لامل وګرځېدې.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.geskiedenis.sariemarais.com/groot%20trek.html|title=Sarie Marais.Com Geskiedenis|publisher=Geskiedenis.sariemarais.com|access-date=2020-10-18|خونديځ نېټه=2019-06-28|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20190628124326/http://www.geskiedenis.sariemarais.com/groot%20trek.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190628124326/http://www.geskiedenis.sariemarais.com/groot%20trek.html}}&lt;/ref&gt;

د انګلیس – بوئر یا د سویلي افریقا په جګړه کې (۱۸۹۹- ۱۹۰۲ ز کال) د بوئر له ماتې وروسته، د ۱۹۱۰ ز کال د مۍ په میاشت کې د سویلي افریقا د ۱۹۰۹ ز کال د قانون له مخې د بریتانیا د سترواکۍ تر کنټرول لاندې د سویلي افریقا د اتحادیې په نامه خپلواکه اداره رامنځته شوه، چې په کې د بریتانیا پخوانۍ څلور مستعمرې: کیپ، ناتال، ترانسوال او د اورنج سیند مستعمرې ادغام شوې. دغه هېواد په ۱۹۳۴ ز کال کې د اتحادیې د حالت  د قانون په تصویب سره د بریتانیا په سترواکۍ کې په بشپړ حاکمیت لرونکي هېواد واوښت. د ۱۹۶۰ ز کال د ټول پوښتنې له مخې چې د سویلي افریقا د جمهوریت جوړېدو ته یې مشروعیت وروبخښه، په دغه هېواد کې د ۱۹۶۱ ز کال د مۍ په ۳۰ مه نېټه پاچهي له منځه لاړه او جمهوریت رامنځته شو.

له ۱۹۴۸ ز کال نه تر ۱۹۹۴ ز کال پورې د سویلي افریقا سیاستونه، د افریقايي نشنلیزم (ملت پالنې) تر واک لاندې و. په ۱۹۴۸ ز کال کې نژداي توپیراو د سپین پوستو لږه کیو واکمني پلې شوه، هغه چې په رسمي ډول په اپاراتاید نوم، چې افریقايي کلیمه ده او معنا یې «جلاتوب» دی، پېژندل کېږي. د اپاراتاید پر وړاندې له لسیزو وسله والې مبارزې، تروریزم او نړیوالو مخالفتونو وروسته، د ۱۹۹۴ ز کال د اپرېل په ۲۷ مه نېټه د افریقا ملي کانګرس (ANC) د دغه هېواد په لومړنیو دیموکراتیکو ټاکنو کې بریا خپله کړه. له دغه مهال وروسته د افریقا ملي کانګرس د سویلي افریقا له کمونیست ګوند او د سویلي افریقا د سوداګریزو اتحادیو له کانګرس سره په ګډه په سویلي افریقا واک چلوي.

== د اپاراتاید دوره (۱۹۴۸ – ۱۹۹۴ ز کال) ==

=== د اپاراتاید قانون ===
د اپاراتاید جلاغوښتونکي سیاستونه، له هغو استعماري قوانینو نه سرچینه اخلي، چې په ۱۷ مه پېړه کې د هالنډ د واکمنۍ پر مهال معرفي شول او د بریتانیا د استعماري دورې پر مهال یې دوام وکړ او د سویلي افریقا په اتحادیې باندې د بویرانو د واکمنۍ پر مهال خپل اوج ته ورسېدل.&lt;ref&gt;SA History.org [http://www.sahistory.org.za/topic/segregationist-legislation-timeline-1856-1913 Segregationist legislation 1856–1913] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180907103959/http://www.sahistory.org.za/topic/segregationist-legislation-timeline-1856-1913|date=7 September 2018}} Accessed 4 May 2015&lt;/ref&gt;

له ۱۹۴۸ ز کال وروسته، د ملي ګوند پرله پسې ادارې د نژادي تبعیض او له بشري حقونو نه د انکار موجود سیسټم د اپاراتاید په رسمي قانوني سیسټم واړاوه، هغه چې تر ۱۹۹۱ ز کال پورې یې دوام وکړ. &lt;ref&gt;Brian Bunting, ''Rise of the South African Reich'', Chapter Nine, &quot;South Africa's Nuremberg Laws&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Susan Mathieson and David Atwell, &quot;Between Ethnicity and Nationhood: Shaka Day and the Struggle over Zuluness in post-Apartheid South Africa&quot; in ''Multicultural States: Rethinking Difference and Identity'' edited by David Bennett {{ISBN|0-415-12159-0}} (Routledge UK, 1998) p.122&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mark Swilling &amp; Mark Phillips, &quot;State power in the 1980s: from total strategy to counter revolutionary warfare&quot;, in Jacklyn Cock &amp; Laurie Nathan (eds) ''War and Society: The Militarisation of South Africa'', Cape Town: David Philip, pp. 5, 145–8 {{ISBN|0-86486-115-X}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Desiree Hansson, &quot;Changes in counter-revolutionary state strategy in the decade 1979–89&quot;, in Desiree Hansson and Dirk van Zyl Smit (eds.), ''Towards Justice?: Crime and state control in South Africa'', Cape Town: Oxford University Press 1990, pp.45–50 {{ISBN|0 19 570579 3}}&lt;/ref&gt;

== له اپاراتاید وروسته دوره (۱۹۹۴ز- تر اوسه) ==
د ۱۹۸۰ مې لسیزې په وروستیو کې د [[شوروي اتحاد]] شیندل کېدل په دې معنا و چې د افریقا ملي کانګرس او د سویلي افریقا کمونیست ګوند نور نه شو کولای، له سیاسي او تسلیحاتي پلوه په شوري اتحاد تکیه وکړي. دا په دې معنا هم و چې اپاراتاید دولت نور نه شو کولای ،اپاراتاید او د عیسوي ارزښتونو او تمدن د خوندیتوب اړوند د هغو د مشروعیت ادعا ته د ''rooi gevaar'' په وړاندې چې معنا یې «سور ګواښ» یا د کمونیسم ګواښ دی، اړیکه ورکړي. دواړه لوري اړ شول، څو د خبرو مېز ته کښیني، چې له امله یې د ۱۹۹۱ ز کال په جون میاشت کې د اپاراتاید ټول قوانین لغوه شول او درې کاله وروسته یې د دغه هېواد څو نژادي لومړنیو دیموکراتیکو ټاکنو ته لار پرانیسته. په ۱۹۸۰ مه لسیزه کې د اپاراتاید پر وړاندې د وسله والې جګړې، په پراخه کچه مدني اعتراضاتو، د نړیوالې ټولنې له خوا اقتصادي او کلتوري بندیزونو او په نړیواله کچه د اپاراتاید ضد خوځښتونو، د فشار په ګډون د داخلي او نړیوالو مخالفتونو وروسته ولسمشر فریدریک ویلیم ډي کلرک د ۱۹۹۰ ز کال د فبروري میاشتې په ۲ مه نېټه د افریقا په ملي کانګرس، پان افریقايي کانګرس او د سویلي افریقا په کمونیست ګوند د بندیزونو د له منځه وړو او له ۲۷ کاله بند وروسته د سیاسي بندي نیلسون مانډېلا د خوشي کولو اعلان وکړ. په هغه ټول پوښتنه کې چې د ۱۹۹۲ ز کال د مارچ په ۱۷ مه ترسره شوه، ۶۸ سلنه سپین پوستو رایو ورکوونکو د دیموکراسۍ په ګټه رایه ورکړه. د سویلي افریقا د دیموکراتیک کنوانسیون تر مشرۍ لاندې له اوږد مهاله خبرو وروسته، د ۱۹۹۳ ز کال د جولای په ۲۶ مه د نوي اساسي قانون مسوده چاپ شوه، چې ټولو لورو ته په کې امتیازات په پام کې نیول شوي وو: د سیمه ییزې قانون جوړونې فدرال سیسټم، له نژادي توپیر پرته د مساوي رایو ورکولو حق او دوه جرګې لرونکې مقننه قوه.&lt;ref&gt;Vladimir Shubin, ''The Hot &quot;Cold War&quot;: The USSR in Southern Africa'', London: Pluto Press 2008. {{ISBN|978 0745324722}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;United Nations Yearbook 1992 [https://books.google.com/books?id=BTdmYFgvyi0C&amp;pg=PA108&amp;lpg=PA108&amp;dq=apartheid+laws+rescinded&amp;source=bl&amp;ots=hsXmGHSG8Y&amp;sig=uEcMX2rkWXvJ_29OLTFdQufbmKI&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=5VFGVf7-CqPX7Qb7zYHICg&amp;ved=0CFUQ6AEwCQ#v=onepage&amp;q=apartheid%20laws%20rescinded&amp;f=false Apartheid laws rescinded] UN Dept of Public Information, Accessed 3 May 2015&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://africanelections.tripod.com/za.html#1992_Referendum African Elections Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607021412/http://africanelections.tripod.com/za.html#1992_Referendum |date=2011-06-07 }}. Accessed 9 May 2015&lt;/ref&gt;

د ۱۹۹۴ ز کال د اپریل له ۲۶ نېټې تر ۲۹ مې نېټې پورې، د سویلي افریقا وګړو د نړیوالې رایې ورکوونې د حق پر بنسټ لومړنیو عمومي ټاکنو کې رایه ورکړه. د افریقا ملي کانګرس د خپلو سیالانو ملي ګوند او اینکاتا آزاد ګوند نه په غوڅ اکثریت ټاکنې وګټلې. د دغه هېواد په لومړني غیر نژادي پارلمان کې له نورو ډلو نه یوازې دیموکراتیک ګوند او پان افریقايي کانګرس پارلماني اپوزیسیون جوړ کړ. نلسون مانډېلا د ۱۹۹۴ ز کال د مۍ په ۴ مه نېټه ولسمشر شو او د افریقا د ملي کانګرس، ملي ګوند او اینکاتا ګوند نه جوړ د ملي یووالي حکومت یې رامنځته کړ. د ۱۹۹۴ ز کال د مۍ په ۱۰ مه نېټه نېلسون مانډېلا د سویلي افریقا د نوي ولسمشر په توګه په پریټوریا کې لوړه وکړه او تابوامبکي او پخوانی ولسمشر فریدریک ویلیم ډي کلرک یې د خپلو مرستیالانو په توګه وټاکل. د ملي یووالي حکومت په ۱۹۹۹ ز کال کې د پارلمان د لومړۍ ناستې پر مهال له منځه ولاړ او د افریقا ملي کانګرس په واک کې پاتې یوازنۍ ډله شوه، خو د سویلي افریقا د سوداګریزو اتحادیو له کانګرس او د سویلي افریقا له کمونیست ګوند سره یې خپل ستراتیژیک اتحاد وساته. له پام وړ بحثونو او یو بل ته د نفوذ ډلو په لېږلو سره عادي وګړو او پارلمان په ۱۹۹۶ ز کال کې نوی اساسي قانون او د حقونو منشور تصویب کړ. د اعدام سزا منع شوه، د ځمکې اړوند اصلاحات او د هغو د بیاځلي وېش پالیسي جوړه او د کار عادلانه قوانین وضع شول. 

== سرچینې ==</text>
      <sha1>nka7mz7ury30cayq6oreus0w95qba2w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د استعمار له منځه وړنه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60735</id>
    <revision>
      <id>363827</id>
      <parentid>354069</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T03:08:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>363827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20571" sha1="1qj134oz0u1yq19jldkvdrukd5quzmr" xml:space="preserve">د امريکايي او اکسفورډ قاموس له مخې: « د استعمار له منځه وړنه يا Decolonization» ( د نورو بریتانوي انګليسيو او ګډو ګټو انګليسي Commonwealth له مخې هم: «decolonisation» د استعمار سياست له منځه وړل دي، چې وروستی (decolonisation) يې هغه پړاو دی چې يو ملت په کې د خپلو باندينيو سيمو واک تر لاسه کوي او ساتي، يادې سيمې زياتره وخت له هېواده د باندې وي. ذکر شوی مفهوم په ځانګړي ډول د ۲۰ پېړۍ د دويمې نيمايي پر مهال، له لومړۍ نړيوالې جګړې څخه مخکې په ټوله نړۍ کې د رامنځته شويو استعماري سترواکيو د ويجاړولو برخه کې پلې کېږي. د استعمار د له منځه وړنې ځينې پوهان په ځانګړي ډول، په مستعمرو کې پر هغو خوځښتونو باندې تمرکز کوي، چې د خپلواکۍ غوښتنه کوي. لکه: Creole ملتپالنه، چې د ګډو نژاد لرونکو وګړو ته وايي او هغه فرانسويان او هسپانويان په ګوته کوي، چې امريکا په ليوزيانا کې اوسېږي، مګر خپل ملي دود او دستور يې ساتلی دی. &lt;ref&gt;Note however discussion of (for example) the Russian and Nazi empires below.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|title=International Encyclopedia of the Social Sciences|last=Hack|first=Karl|publisher=Macmillan Reference|year=2008|isbn=978-0-02-865965-7|location=Detroit|pages=255–57}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;John Lynch, ed. ''Latin American Revolutions, 1808–1826: Old and New World Origins'' (1995).&lt;/ref&gt;

د استعمار د بريالۍ له منځه وړنې وروستۍ پايله ښايي د ذاتي خيال پلوۍ له يوې بڼې سره مساوي شي. د استعمار سياست، نوي استعمار او کلتوري استعمار د پراخ: طبيعت په نظر کې نيولو سره، د استعمار د بشپړې له منځه وړنې موخه ښايي غولوونکې يا افسانوي ښکاره شي. طبيعي يا ذاتي پوهان څرګندوي چې: د استعمار د له منځه وړنې يو مهم اړخ، د لوېديځې نړۍ د نظرياتو اوسنۍ نيوکه او د ذاتي يا طبيعې پوهې لوړول دي. &lt;ref&gt;Compare: {{cite book|last1=Banerjee|first1=Sandeep|title=Space, Utopia and Indian Decolonization|url=https://books.google.com/books?id=Xy6ODwAAQBAJ|publisher=Routledge|date=2019|isbn=978-0429686399|access-date=12 December 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book|last=Nabobo-Baba|first=Unaisi|title=Knowing and Learning: An Indigenous Fijian Approach|publisher=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific|year=2006|isbn=978-9820203792|pages=1–3, 37–40}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Tuhiwai Smith|first=Linda|title=Decolonizing Methodologies: Research and Indigenous Peoples|publisher=Zed Books|year=2013|isbn=978-1848139534}}&lt;/ref&gt;

== د خپلواکۍ ==
د خپلواکۍ بنسټيز حق د ملګرو ملتونو له لورې د استعمار له منځه وړنې د هستې په توګه مشخص شوی دی، چې خپلواکۍ او د استعمار د له منځه وړنې نورو لارو چارو ته اجازه ورکوي. د استعمار د له منځه وړنې په اړه د ملګرو ملتونو ځانګړې کمېټه (UN Special Committee on Decolonization) څرګنده کړې ده، چې د استعمار د له منځه وړنې په پړاو کې د استعمارچي لپاره بل هيڅ بديل نه شته، مګر دا چې د خپل برخليک ټاکنې د حق (خپلواکۍ) يو پړاو ته اجازه ورکړي. په خپلواکو دولتونو کې د خپلواکۍ ادعا دوام لري، چې لکه د بومي يا ذاتي ولسونو غوندي؛ له استعماره د وتنې غوښتنه کوي. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://unu.edu/publications/articles/residual-colonialism-in-the-21st-century.html|title=Residual Colonialism In The 21St Century|website=United Nations University|language=en|access-date=2019-10-18|quote=&quot;The decolonization agenda championed by the United Nations is not based exclusively on independence. There are three other ways in which an NSGT can exercise self-determination and reach a full measure of self-government (all of them equally legitimate): integration within the administering power, free association with the administering power, or some other mutually agreed upon option for self-rule. [...] It is the exercise of the human right of self-determination, rather than independence per se, that the United Nations has continued to push for.&quot;|تاريخ الأرشيف=2021-07-17|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210717205732/https://unu.edu/publications/articles/residual-colonialism-in-the-21st-century.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=2021-07-17|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20210717205732/https://unu.edu/publications/articles/residual-colonialism-in-the-21st-century.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20210717205732/https://unu.edu/publications/articles/residual-colonialism-in-the-21st-century.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717205732/https://unu.edu/publications/articles/residual-colonialism-in-the-21st-century.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UN&quot;&gt;{{cite web|publisher=The United Nations and Decolonisation|url=https://www.un.org/en/decolonisation/declaration.shtml|title=Declaration on the Granting of Independence to Colonial Countries and Peoples|author=Adopted by General Assembly resolution 1514 (XV)|date=14 December 1960}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite thesis|first=Audrey Jane|last=Roy|title=Sovereignty and Decolonization: Realizing Indigenous Self-Determinationn at the United Nations and in Canada|publisher=University of Victoria|year=2001|access-date=2019-10-19|url=https://iportal.usask.ca/index.php?sid=601141574&amp;id=30516&amp;t=details|archive-date=2022-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20221026002052/https://iportal.usask.ca/index.php?sid=601141574&amp;id=30516&amp;t=details|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

د استعمار له منځه وړنه ښايي له تاوتريخوالي پرته اوښتون يا د خپلواکۍ پلويو ډلو له لورې د ملي خپلواکۍ جګړې راونغاړي. د له منځه وړنې چاره کېدای شي، نړيواله وي يا دا چې د هغو نړيوالو قدرتونو منځګړيتوب يا لاسوهنه راونغاړي، چې په انفرادي ډول يا لکه د ملګرو ملتونو د نړيوالو سټو [بنسټونو] له لارې عمل کوي. که څه هم د استعمار د له منځه وړنې بېلګې د توسيديد (Thusydides) ليکنې په پيل کې موندل کېدلی شي، مګر په معاصرو وختونو کې يې هم بېلابېلې؛ په ځانګړي ډول فعالې دورې شته. يادې بېلګې په ۱۹ پېړۍ کې هسپانوي سترواکۍ ماتول، له لومړۍ نړيوالې جګړې څخه وروسته د جرمني، اطريش او هنګري، عثماني او روسي سترواکيو ړنګول، له دويمې نړيوالې جګړې څخه وروسته د بریتانيې، فرانسې، هالنډ، پرتګال، بلجيم، ايټاليا او د جاپان د استعماري سترواکيو له منځه وړل او د سړې جګړې په پای کې د شوروي اتحاد ړنګېدل دي. &lt;ref&gt;{{Cite journal|jstor=20078913|title=Decolonization, Democratization, and Communist Reform: The Soviet Collapse in Comparative Perspective|journal=Journal of World History|volume=12|issue=2|pages=375–406|last1=Strayer|first1=Robert|year=2001|doi=10.1353/jwh.2001.0042|s2cid=154594627|url=http://www.learner.org/courses/worldhistory/support/reading_26_3.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20150224051615/http://www.learner.org/courses/worldhistory/support/reading_26_3.pdf|archive-date=2015-02-24|access-date=2022-04-11|archivedate=2015-02-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150224051615/http://www.learner.org/courses/worldhistory/support/reading_26_3.pdf}}&lt;/ref&gt;

د Decolonization اصطلاح د هغو استعمارچيانو له نظريو څخه فکري خلاصون لپاره کارول شوې ده، چې استعمار شوي وګړي يې بې ارزښته ګڼلو ته اړ کړل. د استعمار د له منځه وړنې مسئلې په معاصر ډول ټينګار کوي او راپورته کېږي. په لاتيني امریکا او سويلي افريقا کې دا ډول مسئلې په زياتېدونکي ډول تر decoloniality اصطلاح لاندې بحث کېږي. &lt;ref&gt;{{Cite book|title=Crafting Qualitative Research: Working in the Postpositivist Traditions|last=Prasad|first=Pushkala|date=2005|publisher=Routledge|isbn=978-1317473695|location=London|oclc=904046323}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://getd.libs.uga.edu/pdfs/sabrin_mohammed_201305_phd.pdf|title=Exploring the intellectual foundations of Egyptian national education|last=Sabrin|first=Mohammed|date=2013|hdl=10724/28885|access-date=2022-04-11|archive-date=2018-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20180401075655/https://getd.libs.uga.edu/pdfs/sabrin_mohammed_201305_phd.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Darker Side of Western Modernity: Global Futures, Decolonial Options|last=Mignolo|first=Walter D.|date=2011|publisher=Duke University Press|isbn=978-0822350606|location=Durham|oclc=700406652}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://globalsocialtheory.org/topics/decoloniality/|title=Decoloniality|website=Global Security Theory|language=en|access-date=2019-10-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://theconversation.com/africas-student-movements-history-sheds-light-on-modern-activism-111003|title=Africa's student movements: history sheds light on modern activism|last1=Hodgkinson|first1=Dan|last2=Melchiorre|first2=Luke|website=The Conversation|language=en|access-date=2019-10-15}}&lt;/ref&gt;

== مېتود او شرایط ==
هغه وخت چې له لومړۍ نړيوالې جګړې څخه وروسته نړيوال نظرد مستعمرو لپاره د خپلواکۍ لېوال شو، د ملتونو ټولنې (League of Nations) له لارې د استعمار له منځه وړنې پر لور يوې بنسټيزې ډله یيزې هڅې شتون درلود. د ملګروملتونو ټولنې د Convenant [منشور] د ۲۲ مادې له مخې: يو شمېر قيموميتونه رامنځته شول. څرګنده اراده خپل حکومت لرلو ته د دې هېوادونو چمتو کول وه، مګر ياد قيموميتونه زياتره وخت يوازې په ځانګړي ډول د جرمني او عثماني سترواکيو پر پخوانيو مستعمرو باندې د ماتو شويو قدرتونو د واک د بيا وېش په معنا وژباړل شوه. د بيا ټاکنې دې کار د ملګرو ملتونو له لورې د باور سيمو (trust territories) په يو روته نظام سره دوام وکړ، چې پر پخوانيو مستعمرو او تر قيموميت لاندې سيمو دواړو باندې د واک د برابرولو په موخه جوړ شوی دی. &lt;ref&gt;{{Citation|title=II. The Covenant of the League of Nations|date=1923-12-31|url=http://dx.doi.org/10.7312/guth93716-002|work=The League of Nations and Miscellaneous Addresses|pages=21–110|publisher=Columbia University Press|doi=10.7312/guth93716-002|isbn=978-0-231-89509-5|access-date=2021-05-21}}&lt;/ref&gt;

د «مستعمره هېوادونو او خلکو ته د خپلواکۍ وربخښلو اعلاميه» تر سرليک لاندې د ملګرو ملتونو د د ۱۹۶۰ ز کال اعلاميه، د استعمار په له منځه وړنه کې يوه پرېکنده نښه وه. &lt;ref name=&quot;:42&quot;&gt;{{Cite journal|last=Boswell|first=Terry|date=1989|title=Colonial Empires and the Capitalist World-Economy: A Time Series Analysis of Colonization, 1640-1960|url=https://www.jstor.org/stable/2095789|journal=American Sociological Review|volume=54|issue=2|pages=180–196|doi=10.2307/2095789|jstor=2095789|issn=0003-1224}}&lt;/ref&gt;

=== د استعمار د له منځه وړنې پينځه پړاوونه ===
د استعمار د له منځه وړنې پينځه پړاوونه وړاندې شوي دي. دا په Hawaii (له ۱۹۵۹ څخه وروسته) سره د استعمار د له منځه وړلو تر ټولو عام موندل شوي پړاوونه دي، چې د دې پړاوونو د ځان ښکاره کولو د څرنګوالي لومړنۍ بېلګه ده. &lt;ref&gt;{{Citation|title=DECOLONIZATION AS MOMENT AND PROCESS|date=2017-01-03|url=http://dx.doi.org/10.2307/j.ctvc77drk.4|work=Decolonization|pages=1–34|publisher=Princeton University Press|doi=10.2307/j.ctvc77drk.4|isbn=978-1-4008-8488-9|access-date=2021-05-22}}&lt;/ref&gt;

# لومړنی پړاو د بيا موندنې يا بيا رغولو دی، چې يوه مستعمره يا پخوا مستعمره شوې سيمه په کې د خپل کلتور، تاريخ او د خپلې سيمې د دودونو د لوړوالي د بيا ادعا کولو په موخه؛ خپلې رېښې په فعال ډول بيا مومي. دا پړاو د بېلګې په ډول د Hawaii په پيل يعنې نږدې ۱۹۵۶۰ ز کلونو کې په Hawaiian موسيقي او ادبياتو کې نویو خوځښتونو ته کتل شوی دی. &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1107065530|title=Detours : a decolonial guide to Hawai'i|date=2019|others=Hokulani K. Aikau, Vernadette Vicuña Gonzalez|isbn=978-1-4780-0720-3|location=Durham|oclc=1107065530}}&lt;/ref&gt;
# دويم پړاو د خواشينۍ پړاو په توګه په نښه شوی دی، چې د يوې ټولنې په توګه په کې خلک هر هغه قرباني کېدنه تېروي او پرې پوهېږي، چې ښايي مستعمرې ازمايلې وي. دا پړاو زياتره د نا اهیلۍ يا محروميت او لاريون په بڼه څرګندېږي.
# د استعمار د له منځه وړنې درېيم پړاو، چې ډېری وخت د تر ټولو پرېکنده پړاو په توګه په نښه کېږي، د وړانديز شوې خپلواکې مستعمرې د راتلونکي جوړولو پړاو دی. ياد پړاو په عمومي ډول د مناظرې يا سلامشورې له لارې پېښېږي، چې بحث په کې د مستعمرې راتلونکی، د حکومت کولو تګلارې او جسم او د کلتور بيا رغونه رانغاړي. 
# څلورم پړاو د درېيم بريالي پړاو په پايله کې رامنځته کېږي، چې څلورم پړاو د مستعمرې لپاره يو پرېکړه شوي لامل يا لارښوونې ته د ژمنتيا په اړه دی. دا پړاو د ټولو خلکو د غږونو يوه ټولګه ده، چې په يو لوري کې دومره روښانه او(متحد) شوي دي، چې مستعمره يې په واسطه وروستي پړاو ته تللی شي. 
# د استعمار له منځه وړنې پينځم او تر ټولو عام او وروستی پړاو د ذکر شوې متحد (يو شوې) موخې پر لور هغه عمل دی، چې په بېلابېلو لارو چارو کې ځان څرګندولی شي. د بېلګې په ډول: د تاوتريخوالي يا هغه څه په بيا غوښتلو سره چې يو ځل مستعمره وه. د مخکينيو څلورو پړاوونو د عمل څرنګوالی ځيني وختونه چې تر يو ستر ګواښ لاندې وي، يوې مستعمرې سره نه شي برابرېدلی، چې په دې حالت کې پينځم پړاو په چټکۍ سره د ځان ښکاره کولو هڅه کوي. که څه هم د مخنيوي وړ نه دی، مګر دا د شونو مسئلو لامل کېدلی شي. لکه: د مستعمرې د لا راتلونکي په يووالي کې کمښت. 

د دويمې نړيوالې جګړې له پای ته رسېدلو څخه وروسته، بریتانوي عوامو له ۱۹۴۵ز کال څخه د وروسته سترواکۍ په پرتله نور لومړيتوبونه لرل. د مالي چارو لپاره د هوساينې په يو نوي دولت سره، دوی د دوی د ارادې خلاف له هېواده د باندې سيمو د نيولو په موخه له نظامي کړنې سره لږه لېوالتيا درلوده. &lt;ref&gt;Springhall, J. (2001). Decolonization since 1945. New York: Palgrave. Pgs. 89&lt;/ref&gt;

په نظرپوښتنو کې ځينو ناخپلواکو سيمو، لکه :Gibraltar او French Guiana؛ د خپل ناخپلواک دريځ ساتل غوره کړي دي. ان لکه دفاکلنډ Falklands جګړې غوندې ځيني بېلګې شته، چې دې ډول [ناخپلواک] اوسېدلو ته د دوام په موخه د يوې ناخپلواکې سيمې د حق ساتنې په موخه په کې يو جيوپوليټيکي قدرت جګړه پر مخ وړې. مستعمراتي ځواکونو کله ناکله د مالي، نظامي او نورو پېټو د له منځه وړلو په موخه د استعمار له منځه وړنه هڅولې ده، چې په هغو مستعمرو کې د ودې کولو ميلان لری، چې استعماري حکومتونه په کې زيات خواخوږي شوي دي. 

د استعمار د له منځه وړلو وروستی پړاو ښايي باندينيو اړيکو او امنيت ته د ځواب وينې له لېږد سره اړيکه ولري او د نوي حاکميت لپاره د تلپاتې يا رسمي پېژندني غوښتنه وکړي. که څه هم ان د دولت د دريځ له رسميت پېژندنې څخه وروسته د اوسنيو برابرو حکومتونو تر منځ د دوه اړخيزو تړونونو له لارې د دوام يوې کچې ته پاملرنه کېدلی شي، لکه د پوځي روزنې، د دوه اړخيز خونديتوب تړونونه يا ان يو لښکر کوټ يا د نظامي تم ځايونو ګټورتوبونه يا عملي والی رانغاړي. &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Strang|first=David|date=1990|title=From Dependency to Sovereignty: An Event History Analysis of Decolonization 1870-1987|url=https://www.jstor.org/stable/2095750|journal=American Sociological Review|volume=55|issue=6|pages=846–860|doi=10.2307/2095750|jstor=2095750|issn=0003-1224}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Strang|first=David|date=1991|title=Global Patterns of Decolonization, 1500-1987|url=https://www.jstor.org/stable/2600949|journal=International Studies Quarterly|volume=35|issue=4|pages=429–454|doi=10.2307/2600949|jstor=2600949|issn=0020-8833}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite journal|last=Boswell|first=Terry|date=1989|title=Colonial Empires and the Capitalist World-Economy: A Time Series Analysis of Colonization, 1640-1960|url=https://www.jstor.org/stable/2095789|journal=American Sociological Review|volume=54|issue=2|pages=180–196|doi=10.2307/2095789|jstor=2095789|issn=0003-1224}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Gartzke|first1=Erik|last2=Rohner|first2=Dominic|date=2011|title=The Political Economy of Imperialism, Decolonization and Development|url=https://www.jstor.org/stable/41241795|journal=British Journal of Political Science|volume=41|issue=3|pages=525–556|doi=10.1017/S0007123410000232|jstor=41241795|s2cid=231796247|issn=0007-1234}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Spruyt|first=Hendrik|url=https://books.google.com/books?id=bLdcDwAAQBAJ|title=Ending Empire: Contested Sovereignty and Territorial Partition|date=2005|publisher=Cornell University Press|isbn=978-1-5017-1787-1|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=MacDonald|first=Paul K.|date=2013|title=&quot;Retribution Must Succeed Rebellion&quot;: The Colonial Origins of Counterinsurgency Failure|url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/retribution-must-succeed-rebellion-the-colonial-origins-of-counterinsurgency-failure/0E41D85796C9EC6CC9442AD95FE19423|journal=International Organization|language=en|volume=67|issue=2|pages=253–286|doi=10.1017/S0020818313000027|s2cid=154683722|issn=0020-8183}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>1qj134oz0u1yq19jldkvdrukd5quzmr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د مونیخ هوکړه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62257</id>
    <revision>
      <id>363836</id>
      <parentid>281371</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T05:30:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>363836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13165" sha1="i122qtftje9vlwa51do9pkqr15xxn7q" xml:space="preserve">

د مونیخ هوکړه یا تړون (د چک په ژبه: Mnichovská dohoda؛ په سلواکي: Mníchovská dohoda؛ په آلماني: Münchner Abkommen) چې د ۱۹۳۸ز کال د سپټمبر پر ۳۰، په مونیخ کې د آلمان، بریتانیا، فرانسې او ایټالیا ترمنځ لاسلیک شوه. که څه هم د فرانسې او چکوسلواکیا جمهوریت ترمنځ په ۱۹۲۴ز کې د اتحاد تړون او په ۱۹۲۵ز کې نظامي معاهده شوې وه، د مونیخ تړون له‌مخې د چکوسلواکیا «د سودېت آلمان خاوره، آلمان ته سپارل کېده»، چې له‌دې امله د مونیخ خیانت (Mnichovská zrada یا Mníchovská zrada) په نامه هم یادېږي. ډېریو اروپایي هېوادونو د مونیخ تړون ولمانځه او هغه یې داسې یو تړون وګڼه چې د اروپا په لویه وچه کې د یوې سترې جګړې له پېښېدو څخه مخینوی وکړ. څلورو قدرتونو موافقه وکړه چې د چکوسلواکیا د سودېتلنډ پوله‌ییزې سیمې آلمان ته ورکړل شي، چېرې چې له درې میلیونو زیات وګړو ژوند کاوه او ډېري یې په خټه آلمانیان وو. اډولف هټلر اعلان وکړ چې په شمالي اروپا کې دا د هغه وروستۍ د خاورې ادعا ده. &lt;ref&gt;see the text at  [http://avalon.law.yale.edu/imt/munich1.asp &quot;Munich Pact September 30, 1938&quot;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Text in ''League of Nations Treaty Series'', vol. 23, pp. 164–169.&lt;/ref&gt;

آلمان د ۱۹۳۸ز کال د سپټمبر پر ۱۷، د چکوسلواکیا پر وړاندې یوه کوچنۍ ناڅرګنده جګړه پیل کړې وه. په مقابل کې، بریتانیا او فرانسې د سپټمبر پر ۲۰، په رسمي توګه له چکوسلواکیا څخه وغوښتل ترڅو خپله خاوره آلمان ته پرېږدي، چې له هغې وروسته د سپټمبر پر ۲۱ د پولنډ او د سپټمبر پر ۲۲ د هنګري خاورې غوښتنې مطرح شوې. په ضمن کې، آلماني ځواکونو د چېب او جسنیک ځینې برخې تصرف کړې او د لنډې مودې لپاره یې تر واک لاندې وې، خو له لسګونو نورو سرحدي ښارونو څخه په شا وتمبول شول. پولنډ هم د چکوسلواکیا پر ګډې پولې خپلي پوځي قطعې سره یوځای کړې او د سپټمبر پر ۲۳ یې لاس په ورانکاریو پورې کړ چې په ټوله کې بریالۍ نه‌وې. هنګري هم خپل ځواکونه، پرته له برید کولو، د چکوسلواکیا پولې ته سوق کړل.&lt;ref name=&quot;Goldstein E., Lukes, I.&quot;&gt;{{Citation|first1=Erik|last1=Goldstein|first2=Igor|last2=Lukes|year=1999|title=The Munich Crisis, 1938: Prelude to World War II|place=New York|pages=59–60|url=https://books.google.com/books?id=UzeeAO54m7gC&amp;q=polish+demands+21+september+1938&amp;pg=PA60|access-date=25 August 2019|isbn=9781136328398}}&lt;/ref&gt;

د اروپا سترو قدرتونو، د ۱۹۳۸ز کال د سپټمبر پر ۲۹-۳۰، د آلمان په مونیخ ښار کې یوه بېړنۍ غونډه ونیوله او که څه هم د چکوسلواکیا او شوروي اتحاد (د فرانسې او چکوسلواکیا متحد) استازي په ښار مېشت وو، خو غونډه کې یې ګډون نه‌درلود. د آلمان، فرانسې، بریتانیا او ایټالیا مشرانو له‌خوا په چټکۍ سره د هټلر له غوښتنو سره سم یو تړون لاسلیک شو. د چکوسلواکیا غرنۍ سرحدي سیمه، چې د قدرتونو له‌خوا د جرمني کرارولو لپاره ورته ورکړل شوې، نه یوازې د چک او آلمان ایالتونو ترمنځ طبیعي پوله له منځنیو پېړیو راهیسې ښودله، بلکې د آلمان د هر ډول احتمالي حملې پر وړاندې یو ستر طبیعي خنډ ؤ. د سرحدي سیمو په خورا ټینګولو سره، سودېتلنډ د چکوسلواکیا لپاره ستر ستراتیژیک ارزښت درلود.

د سپټمبر پر ۳۰، چکوسلواکیا د آلمان، پولنډ او هنګري نظامي فشار او د بریتانیا او فرانسې ډیپلوماتیک فشار ته تسلیم شو او چې د مونیخ له شرایطو سره سم، خاوره آلمان ته وسپاري. وروسته بیا، د اکټوبر پر ۱، چکوسلواکیا د پولنډ د خاورې غوښتنه هم ومنله.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=UzeeAO54m7gC&amp;q=polish+demands+21+september+1938&amp;pg=PA66|title=The Munich Crisis, 1938: Prelude to World War II|last1=Goldstein|first1=Erik|last2=Lukes|first2=Igor|date=2012-10-12|publisher=Routledge|isbn=9781136328398|language=en}}&lt;/ref&gt;

د مونیخ له تړون څخه لږ موده وروسته، د ۱۹۳۸ز کال د نومبر پر ۲ «د ویېنا لومړنۍ قضاوت» لاسلیک شو، چې له‌مخې یې د چکوسلواکیا د سویلي سلواکیا او سویلي سب‌کارپاتي روس، هنګري مېشته سیمې جلا شوې. د ۱۹۳۸ز کال د نومبر پر ۳۰، چکوسلواکیا د سپیش او اوراوا سیمو کوچنۍ برخې پولنډ ته پرېښودې.{{sfn|Jesenský|2014|p=88-89}}

د ۱۹۳۹ز کال په مارچ کې، د سلواک لومړي جمهوریت خپله خپلواکي اعلان کړه، چې د نازیانو یو لاسپوڅی دولت ؤ. لږ موده وروسته، هټلر د بوهېمیا او موراویا قیمومیت په رامنځ‌ته کولو سره د چکوسلواکیا ځمکنۍ بشپړتیا ته د درناوي کولو کلکې ژمنې تر پښو لاندې کړې؛ په‌دې سره آلمان د چکوسلواکیا بشپړ واک او د دغه هېواد یوه ستر نظامي سلاکوټ ونیوه چې پر پولنډ او فرانسې باندې د یرغل پر مهال دغه سلاکوټ آلمان ته خورا ګټور تمام شو. په پایله کې، چکوسلواکیا محو شوی ؤ.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=office|first=Kafkadesk Prague|date=2021-03-14|title=On this Day, in 1939: Slovakia declared its independence to side with Nazi Germany - Kafkadesk|url=https://kafkadesk.org/2021/03/14/on-this-day-in-1939-slovakia-declared-its-independence-to-side-with-nazi-germany/|access-date=2021-10-04|website=kafkadesk.org|language=en-GB|archive-date=2021-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210314140344/https://kafkadesk.org/2021/03/14/on-this-day-in-1939-slovakia-declared-its-independence-to-side-with-nazi-germany/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

اوس‌مهال، د مونیخ تړون، په پراخه توګه، د ناروغ سیاست یو ناکام اقدام ګڼل کېږي او دغه اصطلاح ورته کارول کېږي: «د پراختیا غوښتونکو زورواکو دولتونو خوشې خوشحالولو لپاره یو متل».&lt;ref&gt;[https://www.britannica.com/event/Munich-Agreement &quot;Munich Agreement&quot;], ''Encyclopædia Britannica''. Retrieved 6 August 2018.&lt;/ref&gt;

== تاریخچه ==

=== مخینه ===

==== د ځان‌واکمنۍ حق غوښتنه ====
د چکوسلواکیا لومړی جمهوریت په ۱۹۱۸ز کال کې وروسته له هغو تاسیس شو چې د لومړۍ نړیوالې جګړې په پای کې د اتریش-هنګري ټولواکمنۍ ونړېدله. د سېنت-جرمن معاهدې د چکوسلواکیا خپلواکي په رسمیت وپېژندله او په تریانون معاهده کې د نوي هېواد پولې وټاکل شوې؛ په لوېدیځ کې د بوهېمیا او موراویا او په ختیځ کې د سلواکیا او سب‌کارپاتي روس پر سیمو ووېشل شو، چې له درې میلیونو زیات آلمانیان په‌کې مېشت وو او د دغه هېواد 22.95% مجموعي نفوس ؤ. هغو د تاریخي چک په سرحدي سیمو کې ژوند کاوه او دغو سیمو ته یې د «سودېتلنډ» نوم ورکړی ؤ، چې له جرمني او نوي رامنځ‌ته شوي اتریش سره یې ګډه پوله درلوده.

له سودېتي آلمانیانو سره په‌دې هکله مشوره ونه‌شوه چې غواړي د چکوسلواکیا تبعه اوسي او که نه. که څه هم اساسي قانون د ټولو تبعو لپار برابري تضمین کړه، خو سیاسي مشران لېوال وو ترڅو هېواد «د چک او سلواک نشنلیزمه وسیله» وګرځوي. د آلمانیانو او نورو اقلیتونو د ادغام کولو لپاره یو لړ پرمختګونه ترلاسه شول، خو لا هم په دولت او پوځ کې هغومره ونډه ورنه‌کړل شوه. سربېره پر دې، په اروپا کې د ۱۹۲۹ز کال اقتصادي کړکېچ، د چک او سلواک د وګړو په پرتله سودېتي آلمانیان، چې د صادراتو غوښتونکي وو او په لوړه کچه یې صنایعو کې ونډه درلوده، زیاته اغېزمن شول. تر ۱۹۳۶ز کال پورې، د چکوسلواکیا ۶۰ سلنه وزګاره او بې‌دندې وګړي، آلمانیان وو.&lt;ref&gt;Douglas, R. M. (2012), ''Orderly and Humane'', New Haven: Yale University Press, p. 9&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Douglas, pp. 7–12&lt;/ref&gt;

په ۱۹۳۳ز کال کې سودېتي آلماني مشر «کونراد هېنلین» د سودیتې آلمانیانو ګوند (SdP) رامنځ‌ته کړ، چې د چکوسلواکیا دولت پر وړاندې «مبارز، ولسپال او ښکاره دښمن» او په چټکۍ سره یې په آلماني‌مېشتو سیمو کې له درېیو څخه دوه برخې رایې ترلاسه کړې. په‌دې اړه چې SdP له لومړیو څخه د نازیانو یو لاسپوڅی سازمان چې د هغو غیرقانوني کړنو باندې برغولی کېږدي یا وروسته لاسپوڅی شو، د مورخانو ترمنځ اختلاف دی. په ۱۹۳۵ز کې، له هغه ځایه چې د آلمانیانو رایې پر SdP باندې متمرکزې او د چک او سلواک رایې پر څوګونو ګوندونو باندې وېشل شوې وې، دغه ګوند د چکوسلواکیا تر ټولو ستر سیاسي ګوند ؤ.&lt;ref name=&quot;Eleanor L. Turk 1999. Pp. 123&quot;&gt;Eleanor L. Turk. ''The History of Germany''. Westport, Connecticut, USA: Greenwood Press, 1999. {{ISBN|9780313302749}}. Pp. 123.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Douglas, pp. 12–13&lt;/ref&gt;

آلمان ته د اتریش ضمیمه کېدلو له «آنشلوس» پېښې څخه لږ موده وروسته، د ۱۹۳۸ز کال د مارچ پر ۲۸ هېنلین له هټلر سره په برلین کې ولېدل او هغه ته د داسې غوښتنو د راولاړولو هدایت ورکړ شو چې چکوسلواکیا دېموکراتیک دولت او ولسمشر ادوارد بېنېش لپاره د منلو وړ نه‌وې. د اپرېل پر ۲۴، SdP د چکوسلواکیا دولت ته یو لړ غوښتنې وړاندې کړې چې د کارلسبدر پروګرام په نامه پېژندل کېږي. هېنلین د چکوسلواکیا مېشتو آلمانیانو لپاره د ځان‌واکمنۍ په څېر غوښتنې وکړې. د چکوسلواکیا دولت په ځواک کې وویل چې غواړي د آلمانیانو لپاره لا زیات اقلیتي حقونه تامین کړي، خو په لومړیو کې د ځان‌واکمنۍ ورکولو هوډ یې نه‌درلود. SdP د ۱۹۳۸ز کال په مې میاشت کې د قومي آلمانیانو ۸۸ سلنه رایې ترلاسه کړې.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Hruška|first=E.|date=2013|title=Boj o pohraničí: Sudetoněmecký Freikorps v roce 1938|language=cs|publisher=Nakladatelství epocha|place=Prague|page=11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Eleanor L. Turk 1999. Pp. 1232&quot;&gt;Eleanor L. Turk. ''The History of Germany''. Westport, Connecticut, USA: Greenwood Press, 1999. {{ISBN|9780313302749}}. Pp. 123.&lt;/ref&gt;{{sfn|Noakes|Pridham|2010|loc=Vol. 3|pp=100–101}}

د آلمانیانو او چکوسلواکیا دولت ترمنځ د ترینګلتیا په لوړېدلو سره، بېنېش د ۱۹۳۸ز کال د سپټمبر پر ۱۵، آلمان ته یو پټ وړاندیز وکړ ترڅو د 1.5 تر 2.0 میلیونو سودېتي آلمانیانو (چې چکوسلواکیا به یې تبعید کړي) د منلو تړون په بدل کې، آلمان ته د چکوسلواکیا 6,000 کیلومتر مربع (2,300 مایل مربع) خاوره ورکړي. هټلر دغه وړاندیز بې‌ځوابه پرېښود. &lt;ref&gt;Douglas, p. 18&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>i122qtftje9vlwa51do9pkqr15xxn7q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د ژوند تنوع له لاسه ورکونه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62426</id>
    <revision>
      <id>363840</id>
      <parentid>281900</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T06:31:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>363840</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20406" sha1="04spdwd0ac7uncimggp5pujrnkj93pb" xml:space="preserve">'''د ژوند تنوع له لاسه ورکونه''' کې په ټوله نړۍ کې د بېلابېلو ډولونو ختمېدل، همدارنګه په یوه ځانګړي استوګنځي کې د ځایي ډولونو کمېدل یا ختمېدل شامل دي چې په پایله کې د بیولوژیکي تنوع لامل کېږي. بله پدیده کېدای شي لنډمهاله یا دایمي وي، دې پورې اړه لري چې د چاپېریال ویجاړېدل چې د له لاسه ورکونې لامل کېږي، د ایکولوژیکي بیارغونې/ ایکولوژیکي انعطاف پذیري له لارې د بېرته راګرځېدو وړ ده یا په موثره توګه دایمي ده (د بېلګې په توګه د ځمکې له لاسه ورکول). اوسنی نړیواله ختمېدنه (چې ډېری وخت شپږم ډله‌ییز ختمېدل یا د آنټروپوسېن ختمېدلو په نوم یادېږي)، د انساني فعالیتونو له امله د ژوند تنوع د ناورین لامل شوی دی چې له سیاره یي پولو هاخوا دی او تراوسه داسې ثابت شوی چې د بېرته راګرځېدو وړ ندی.&lt;ref name=&quot;GhastlyFuture&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Bradshaw CJ, Ehrlich PR, Beattie A, Ceballos G, Crist E, Diamond J, Dirzo R, Ehrlich AH, Harte J, Harte ME, Pyke G, Raven PH, Ripple WJ, Saltré F, Turnbull C, Wackernagel M, Blumstein DT|display-authors=6|date=2021|title=Underestimating the Challenges of Avoiding a Ghastly Future|journal=Frontiers in Conservation Science|volume=1|issue=|pages=|doi=10.3389/fcosc.2020.615419|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Ripple WJ, Wolf C, Newsome TM, Galetti M, Alamgir M, Crist E, Mahmoud MI, Laurance WF|author-link1=William J. Ripple|date=13 November 2017|title=[[World Scientists' Warning to Humanity|World Scientists' Warning to Humanity: A Second Notice]]|journal=[[BioScience]]|volume=67|issue=12|pages=1026–1028|doi=10.1093/biosci/bix125|quote=Moreover, we have unleashed a mass extinction event, the sixth in roughly 540 million years, wherein many current life forms could be annihilated or at least committed to extinction by the end of this century.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Cowie RH, Bouchet P, Fontaine B|title=The Sixth Mass Extinction: fact, fiction or speculation?|journal=Biological Reviews of the Cambridge Philosophical Society|volume=97|issue=2|pages=640–663|date=April 2022|pmid=35014169|doi=10.1111/brv.12816|s2cid=245889833}}&lt;/ref&gt;

که څه هم د نړیوالو ډولونو دایمي له لاسه ورکونه د ډولونو په ترکیب کې له سیمه ییزو بدلونونو څخه ډېره د پام وړ او غمجنه پدیده ده، ان په ثابت صحي حالت کې کوچني بدلونونه هم کولی شي د خوړو پر شبکې او د خوړو په زنځیر د پام وړ اغیزې ولري تر هغه ځایه چې یوازې د یوې بڼې کمېدل کولی شي په ټول زنځیر منفي اغیزه وکړي (ګډ ختم)، د یوه ایکوسیسټم لرلو سربېره په ټوله کې د ژوند تنوع کمېدلو، ممکنه پایداره بدیل حالتونو لامل کېږي. د ژوند تنوع ایکولوژیکي اغیزې په معمول ډول د هغه له ختمېدو سره خنثا کېږي. د ژوند تنوع کمېدل په ځانګړې توګه د ایکوسیسټمي خدمتونو د کمېدو لامل کېږي او په پایله کې د خوړو خوندیتوب لپاره سمدستي خطر رامنځته کوي، خو همدارنګه کولی شي د انسانانو لپاره د عامې روغتیا اوږدمهاله پایلې ولري.&lt;ref name=&quot;cardinale2012&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Cardinale BJ, Duffy JE, Gonzalez A, Hooper DU, Perrings C, Venail P, Narwani A, Mace GM, Tilman D, Wardle DA, Kinzig AP, Daily GC, Loreau M, Grace JB, Larigauderie A, Srivastava DS, Naeem S|display-authors=6|title=Biodiversity loss and its impact on humanity|journal=Nature|volume=486|issue=7401|pages=59–67|date=June 2012|pmid=22678280|doi=10.1038/nature11148|quote=...at the first [[Earth Summit]], the vast majority of the world's nations declared that human actions were dismantling the Earth's ecosystems, eliminating genes, species and biological traits at an alarming rate. This observation led to the question of how such loss of biological diversity will alter the functioning of ecosystems and their ability to provide society with the goods and services needed to prosper.|s2cid=4333166|bibcode=2012Natur.486...59C|url=https://pub.epsilon.slu.se/10240/7/wardle_d_etal_130415.pdf}}&lt;/ref&gt;

د چاپېریال ساتنې نړیوال سازمانونه لسیزې کېږي چې د ژوند تنوع له منځه تللو مخنیوي لپاره مبارزه کوي، د عامې روغتیا چارواکو هغه د عامې روغتیا لپاره د یوې ټولیزې روغتیا لیدلوري په توګه ادغام کړی دی، او د ژوند تنوع ساتنه په زیاتېدونکې توګه د نړیوال سیاست یوه برخه ده. د بېلګې په توګه، په بیولوژيکي تنوع کې د ملګرو ملتونو کنوانسیون د ژون تنوع له لاسه ورکولو په مخنیوي او د وحشي سیمو په فعاله ساتنې باندې تمرکز کړی دی. د دې کار لپاره نړیواله ژمنتیا او موخې په اوسني وخت کې د دوامدار پرمختګ ۱۵مې موخې «د ځمکې د سر ژوند» او د دوامدار پرمختګ ۱۴مې موخې «د اوبو لاندې ژوند» باندې مجسم شوی دی. په همدې حال کې، د «له طبیعت سره د سولې جوړونې» په هکله د ملګرو ملتونو د چاپېریال پروګرام رپوټ چې په ۲۰۲۰م کال کې خپور شو، څرګنده که چې ډېری دا هڅې ندي بریالۍ شوي ترڅو خپلو نړیوالو موخو ته ورسېږي.&lt;ref&gt;{{cite book|author=United Nations Environment Programme|date=2021|title=Making Peace with Nature: A scientific blueprint to tackle the climate, biodiversity and pollution emergencies|location=Nairobi|publisher=United Nations|url=https://www.unep.org/resources/making-peace-nature}}&lt;/ref&gt;

== د له منځه تللو کچه ==
&lt;blockquote&gt;تاسې پوهېږئ، کله چې موږ د لومړي ځل لپاره WWF په لاره واچوه، زموږ موخه له ختمېدو څخه د مخ پر ختمېدو ډولونو ژغورل وو. خو موږ په بشپړ ډول ماته خوړلې؛ موږ نه یو بریالي شوي چې یو مورد هم وژغورو. که دومره پیسې مو یوازې په کاندوم لګولې وای، اوس به مو یوه ښه پایله لاس ته راوړې وه.

''- سر پیټر سکاټ، د طبیعت نړیوال صندوق بنسټ ایښودونکی، ۲۰۱۰م کال، د کوسموس مجله&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite news|vauthors=Carrington D|date=February 2, 2021|title=Economics of biodiversity review: what are the recommendations?|url=https://www.theguardian.com/environment/2021/feb/02/economics-of-biodiversity-review-what-are-the-recommendations|work=[[The Guardian]]|location=|access-date=February 8, 2021}}&lt;/ref&gt;''&lt;/blockquote&gt;د نړیوالې تنوع له منځه تللو اوسنۍ کچه «په طبیعي توګه» د ختمېدو پس منظر کچې څخه ۱۰۰ تر ۱۰۰۰ برابره ډېره ده، د بشر په تاریخ کې له بل هر وخت څخه لا ډېر، او تمه کېږي چې په راتلونکو کلونو کې به لا هم وده وکړي. د ختمېدو دا لړۍ چې په چټکۍ سره د ودې په حال کې ده او په ګڼو ځناور لکه تی لرونکي، مرغانو، خزندګانو، امفیبیانو او ماهیانو باندې اغیزه کوي، ساینس پوهان دې ته اړ کړل ترڅو د ژوند تنوع معاصر ناورین اعلان کړي.''&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/957629/Dasgupta_Review_-_Headline_Messages.pdf|title=The Economics of Biodiversity: The Dasgupta Review Headline Messages|vauthors=Dasgupta P|author-link=Partha Dasgupta|date=2021|website=|publisher=UK government|page=1|access-date=December 16, 2021|quote=Biodiversity is declining faster than at any time in human history. Current extinction rates, for example, are around 100 to 1,000 times higher than the baseline rate, and they are increasing.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Ceballos G, Ehrlich PR, Barnosky AD, García A, Pringle RM, Palmer TM|title=Accelerated modern human-induced species losses: Entering the sixth mass extinction|journal=Science Advances|volume=1|issue=5|pages=e1400253|date=June 2015|pmid=26601195|pmc=4640606|doi=10.1126/sciadv.1400253|bibcode=2015SciA....1E0253C}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=De Vos JM, Joppa LN, Gittleman JL, Stephens PR, Pimm SL|title=Estimating the normal background rate of species extinction|journal=Conservation Biology|volume=29|issue=2|pages=452–62|date=April 2015|pmid=25159086|doi=10.1111/cobi.12380|s2cid=19121609|url=https://www.zora.uzh.ch/id/eprint/98443/1/Conservation_Biology_2014_early-view.pdf|access-date=2022-07-03|archive-date=2018-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20181104111411/https://www.zora.uzh.ch/id/eprint/98443/1/Conservation_Biology_2014_early-view.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Ceballos G, Ehrlich PR, Raven PH|title=Vertebrates on the brink as indicators of biological annihilation and the sixth mass extinction|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=117|issue=24|pages=13596–13602|date=June 2020|pmid=32482862|pmc=7306750|doi=10.1073/pnas.1922686117|doi-access=free|bibcode=2020PNAS..11713596C}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Andermann T, Faurby S, Turvey ST, Antonelli A, Silvestro D|title=The past and future human impact on mammalian diversity|journal=Science Advances|volume=6|issue=36|pages=eabb2313|date=September 2020|pmid=32917612|pmc=7473673|doi=10.1126/sciadv.abb2313|bibcode=2020SciA....6.2313A}}&lt;/ref&gt;''

محلي محدود شویو تلفاتو کچه کولی شو د ډولونو بډاینې او د وخت په اوږدو کې په هغه کې د بدلونونو له لارې اندازه کړو. خامه شمېرنه کېدای شي د ایکولوژي له نظره په نسبي یا مطلق ډول کثرت پورې تړلې نه وي. د نسبي کثرت په پام کې نیولو سره، د ژوند تنوع ډېری شاخصونو وده کړې ده. د بډاینې سربېره، یووالي او متفاوتتوب د اصلي اړخونو په توګه په پام کې نیول کېږي چې کولی شو تنوع په هغو کې اندازه کړو.&lt;ref name=&quot;cardinale20122&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Cardinale BJ, Duffy JE, Gonzalez A, Hooper DU, Perrings C, Venail P, Narwani A, Mace GM, Tilman D, Wardle DA, Kinzig AP, Daily GC, Loreau M, Grace JB, Larigauderie A, Srivastava DS, Naeem S|display-authors=6|title=Biodiversity loss and its impact on humanity|journal=Nature|volume=486|issue=7401|pages=59–67|date=June 2012|pmid=22678280|doi=10.1038/nature11148|quote=...at the first [[Earth Summit]], the vast majority of the world's nations declared that human actions were dismantling the Earth's ecosystems, eliminating genes, species and biological traits at an alarming rate. This observation led to the question of how such loss of biological diversity will alter the functioning of ecosystems and their ability to provide society with the goods and services needed to prosper.|s2cid=4333166|bibcode=2012Natur.486...59C|url=https://pub.epsilon.slu.se/10240/7/wardle_d_etal_130415.pdf}}&lt;/ref&gt;

د تنوع ټولو معیارونو په شان، دا هم اړینه ده چې د مشاهداتو زماني او ځایي دقیقه طبقه بندي ترسره شي. «د موضوع د پېچلتیا په زیاتوالي او اړینو وختي او‌ ځایي مقیاسونو پراخېدو سره، د تعریفونو ځیروالی کمېږي». د ژوند تنوع په یوازې ځان یو واحد مفهوم نه دی خو کولی شي بېلابېلو مقیاسونو ووېشل شي (لکه د ایکوسیسټم تنوع د استوګنځي تنوع په وړاندې یا ان د ژوند تنوع د استوګنځي تنوع په وړاندې) یا هم د فرعي بڼو په شان (لکه فیلوجنیټیک تنوع، د ډولونو تنوع، جنیټیکي تنوع، نوکلیوټایډي تنوع). په محدودو سیمو کې د خالص زیان موضوع ډېری وخت د بحث موضوع وي خو په ټولیزه توګه داسې اټکل کېږي چې د زیان اټکل مشاهدې لپاره لا اوږد وخت به ګټور وي.&lt;ref name=&quot;tagliapietra&quot;&gt;{{cite book|chapter=Biological diversity and habitat diversity: a matter of Science and perception|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202123357/http://www.unige.ch/sciences/near/pdf/Tagliapietra%20and%20Sigovini%202010.pdf|archive-date=February 2, 2017|access-date=September 18, 2019|vauthors=Tagliapietra D, Sigovini M|url=http://www.unige.ch/sciences/near/pdf/Tagliapietra%20and%20Sigovini%202010.pdf|volume=88|pages=147–155|title=Terre et Environnement|year=2010|isbn=978-2-940153-87-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Gonzalez A, Cardinale BJ, Allington GR, Byrnes J, Arthur Endsley K, Brown DG, Hooper DU, Isbell F, O'Connor MI, Loreau M|display-authors=6|title=Estimating local biodiversity change: a critique of papers claiming no net loss of local diversity|journal=Ecology|volume=97|issue=8|pages=1949–1960|date=August 2016|pmid=27859190|doi=10.1890/15-1759.1|quote=two recent data meta-analyses have found that species richness is decreasing in some locations and is increasing in others. When these trends are combined, these papers argued there has been no net change in species richness, and suggested this pattern is globally representative of biodiversity change at local scales|s2cid=5920426|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Cardinale B|title=Overlooked local biodiversity loss|journal=Science|volume=344|issue=6188|pages=1098|date=June 2014|pmid=24904146|doi=10.1126/science.344.6188.1098-a}}&lt;/ref&gt;

په بېلابېلو جغرافیوي سیمو کې د نرخ کچې پرتله کولو لپاره، د ډولونو تنوع کې عرض البلدي نشیب باید په پام کې ونیول شي.

په ۲۰۰۶م کال کې، ډېری نور ډولونه هم په رسمي توګه د نادر یا له خطر سره مخ یا ګواښل شویو په توګه طبقه بندي شول. سربېره پر دې، ساینس پوهانو اټکل کړی دی چې په میلیونونو نور ډولونه هم له خطر سره مخ دي چې په رسمي توګه تراوسه ندي پېژندل شوي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Cardinale|first1=Bradley J.|last2=Duffy|first2=J. Emmett|last3=Gonzalez|first3=Andrew|last4=Hooper|first4=David U.|last5=Perrings|first5=Charles|last6=Venail|first6=Patrick|last7=Narwani|first7=Anita|last8=Mace|first8=Georgina M.|last9=Tilman|first9=David|last10=Wardle|first10=David A.|last11=Kinzig|first11=Ann P.|date=2012-06-06|title=Biodiversity loss and its impact on humanity|url=http://dx.doi.org/10.1038/nature11148|journal=Nature|volume=486|issue=7401|pages=59–67|doi=10.1038/nature11148|pmid=22678280|bibcode=2012Natur.486...59C|s2cid=4333166|issn=0028-0836}}&lt;/ref&gt;

په ۲۰۲۱م کال کې، د ۱۳۴۴۰۰ ارزول شویو ډولونو څخه کابو ۲۸سلنه د IUCN سور لیسټ معیارونو په کارونې سره اوس د ختمېدو له ګواښ سره مخ لیسټ کې راغلي دي – په ټوله کې ۳۷۴۰۰ ډولونه په ۲۰۰۶م کال کې د ۱۶۱۱۹ ډولونو په پرتله چې له ګواښ سره مخ وو.&lt;ref name=&quot;iucnredlist.org&quot;&gt;{{Cite web|title=The IUCN Red List of Threatened Species|url=https://www.iucnredlist.org/en|access-date=April 30, 2021|website=IUCN Red List of Threatened Species}}&lt;/ref&gt;

== لاملونه ==
د ژوند تنوع په معمول ډول د ځمکې پر سر د حیات تنوع ټولو بڼو، لکه د ډولونو تنوع، د هغوی جنیټیکي بدلونونه او د دې ډولونو د ژوند تعامل په توګه تعریف کېږي. په همدې حال کې، د شلمې پېړۍ له وروستیو څخه، د انساني چلند له امله د ژوند تنوع له منځه تلل، ډېر سخت او اوږدمهاله اغیزې رامنځته کړې دي. غوره ساینس پوهان او د نړیوالې ارزونې IPBES رپوټ د ژوند تنوع او ایکوسیسټمي خدمتونو په هکله ټینګار کوي چې د انساني نفوس وده او له حد‌ څخه ډېر مصرف د دې کمېدو اصلي لاملونه دي. د ژوند تنوع له منځه تللو کې انساني لاملونو کې د استوګنځي بدلون، ککړتیا، او د سرچینو څخه له حده زیاته کار اخیستنه شامل دي.&lt;ref name=&quot;eb&quot;&gt;[https://www.britannica.com/science/biodiversity-loss Biodiversity loss] (Encyc. Brit.)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Stokstad&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Stokstad E|title=Landmark analysis documents the alarming global decline of nature|journal=Science|date=6 May 2019|doi=10.1126/science.aax9287|s2cid=166478506|quote=&quot;For the first time at a global scale, the report has ranked the causes of damage. Topping the list, changes in land use—principally agriculture—that have destroyed habitat. Second, hunting and other kinds of exploitation. These are followed by climate change, pollution, and invasive species, which are being spread by trade and other activities. Climate change will likely overtake the other threats in the next decades, the authors note. Driving these threats are the growing human population, which has doubled since 1970 to 7.6 billion, and consumption. (Per capita of use of materials is up 15% over the past 5 decades.)&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Pimm SL, Jenkins CN, Abell R, Brooks TM, Gittleman JL, Joppa LN, Raven PH, Roberts CM, Sexton JO|display-authors=6|title=The biodiversity of species and their rates of extinction, distribution, and protection|journal=Science|volume=344|issue=6187|pages=1246752|date=May 2014|pmid=24876501|doi=10.1126/science.1246752|quote=The overarching driver of species extinction is human population growth and increasing per capita consumption.|s2cid=206552746}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Topscientists&quot;&gt;{{cite news|vauthors=Weston P|date=January 13, 2021|title=Top scientists warn of 'ghastly future of mass extinction' and climate disruption|url=https://www.theguardian.com/environment/2021/jan/13/top-scientists-warn-of-ghastly-future-of-mass-extinction-and-climate-disruption-aoe|work=[[The Guardian]]|location=|access-date=January 19, 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GhastlyFuture2&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Bradshaw CJ, Ehrlich PR, Beattie A, Ceballos G, Crist E, Diamond J, Dirzo R, Ehrlich AH, Harte J, Harte ME, Pyke G, Raven PH, Ripple WJ, Saltré F, Turnbull C, Wackernagel M, Blumstein DT|display-authors=6|date=2021|title=Underestimating the Challenges of Avoiding a Ghastly Future|journal=Frontiers in Conservation Science|volume=1|issue=|pages=|doi=10.3389/fcosc.2020.615419|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|veditors=Crist E, Cafaro P|date=2012|title=Life on the Brink: Environmentalists Confront Overpopulation|url=https://books.google.com/books?id=heOrAAAAQBAJ&amp;pg=PA83|location=|publisher=[[University of Georgia Press]]|page=83|isbn=978-0820343853}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal|vauthors=Harfoot MB, Tittensor DP, Knight S, Arnell AP, Blyth S, Brooks S, Butchart SH, Hutton J, Jones MI, Kapos V, Scharlemann JP|display-authors=6|date=2018|title=Present and future biodiversity risks from fossil fuel exploitation|journal=Conservation Letters|volume=11|issue=4|pages=e12448|doi=10.1111/conl.12448|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>04spdwd0ac7uncimggp5pujrnkj93pb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مایکروپلاسټیک</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62445</id>
    <revision>
      <id>363849</id>
      <parentid>354533</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T10:25:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>363849</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34379" sha1="hse1w61d5nfgadzgukidmf9bllwmntp" xml:space="preserve">د متحدو ایالتونو د سمندري او اتومسفیري ملي ادارې (NOAA) او د اروپا د کیمیاوي مرکز په وینا '''مایکروپلاسټیکونه''' د هر ډول پلاستیک هغه ټوټې دي چې اوږدوالی یې تر ۵ ملي متره (۰.۲۰ اېنچه) کم وي. دغه پلاستیکونه د سینګار توکو، جامو، خوراکي بنډل‌بندیو او صنعتي پروسو په څېر له بېلابېلو سرچینو څخه طبیعي ایکوسیستمونو ته دننه کېږي او د ککړتیا لامل کېږي. &lt;ref&gt;{{cite book|title=Microplastic Pollutants|last1=Blair Crawford|first1=Christopher|last2=Quinn|first2=Brian|publisher=Elsevier Science|year=2016|isbn=978-0128094068|edition=1st}}{{page needed|date=December 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Arthur|first1=Courtney|last2=Baker|first2=Joel|last3=Bamford|first3=Holly|year=2009|title=Proceedings of the International Research Workshop on the Occurrence, Effects and Fate of Microplastic Marine Debris|url=https://marinedebris.noaa.gov/sites/default/files/publications-files/TM_NOS-ORR_30.pdf|journal=NOAA Technical Memorandum|تاريخ الوصول=2022-07-03|تاريخ الأرشيف=2021-04-28|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210428015250/https://marinedebris.noaa.gov/sites/default/files/publications-files/TM_NOS-ORR_30.pdf|url-status=dead|لاسرسي نېټه=2022-07-03|خونديځ نېټه=2021-04-28|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20210428015250/https://marinedebris.noaa.gov/sites/default/files/publications-files/TM_NOS-ORR_30.pdf|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20210428015250/https://marinedebris.noaa.gov/sites/default/files/publications-files/TM_NOS-ORR_30.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428015250/https://marinedebris.noaa.gov/sites/default/files/publications-files/TM_NOS-ORR_30.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|doi=10.1016/j.marpolbul.2013.11.023|pmid=24360334|title=Annual variation in neustonic micro- and meso-plastic particles and zooplankton in the Bay of Calvi (Mediterranean–Corsica)|journal=Marine Pollution Bulletin|volume=79|issue=1–2|pages=293–298|year=2014|last1=Collignon|first1=Amandine|last2=Hecq|first2=Jean-Henri|last3=Galgani|first3=François|last4=Collard|first4=France|last5=Goffart|first5=Anne|url=https://archimer.ifremer.fr/doc/00169/28064/27275.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last1=European Chemicals Agency|title=Restricting the use of intentionally added microplastic particles to consumer or professional use products of any kind|url=https://echa.europa.eu|website=ECHA|publisher=European Commission|access-date=8 September 2020}}&lt;/ref&gt;

مایکروپلاسټیک اصطلاح د دې لپاره کارول کېږي چې د بوتلونو په څېر د لویو پلاستیکي ضایعاتو او مایکروپلاسیتکونو تر منځ توپیر وشي. تر دې مهاله د مایکروپلاسټيک دوې ډلبندۍ مشخصې شوې دي. په لومړنیو مایکروپلاستیکونو کې هره هغه پلاستیکي ټوټه یا ذرات شاملېږي چې اندازه یې چاپېریال ته تر ننوتو وړاندې ۵ ملي متره یا تر دې هم کمه وي. په دې کې د جامو اړوند مایکروفایبرونه، کوچنۍ مرۍ او پلاستیکي مرۍ شاملېږي. دویمي مایکروپلاسټیکونه د لویو پلاستیکي محصولاتو له تجزیې څخه د طبیعي پروسو له لارې چاپېریال ته تر ننوتو وروسته رامنځته کېږي. د مایکروپلاستیک په دغه ډول سرچینو کې د اوبو او نوشابې بوتلونه، د کب نیونې تورونه یا جالونه، پلاستیکي کڅوړې، مایکرو وېو لوښي، د چای کڅوړې او د ټایرونو پوښونه شاملېږي. دغه دواړه ډولونه په ډېره اندازه په چاپېریال په ځانګړي ډول په سمندري ایکوسیستمونو کې باقي پاتې کېږي چې هلته د اوبو د ککړتیا لامل کېږي. د سمندر د ټولو مایکرو پلاستیکونو ۳۵ سلنه برخه له اوبدل شویو ټوکرونو یا جامو څخه جوړه ده چې تر ډېره یې لامل د وینځلو پر مهال د پلیسټر، اکریلیک او نیلوني جامو سولېدل دي. له دې سره سره مایکروپلاسټیکونه په هوا او ځمکنیو ایکوسیستمونو کې هم راټولېږي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Cole|first1=Matthew|last2=Lindeque|first2=Pennie|last3=Fileman|first3=Elaine|last4=Halsband|first4=Claudia|last5=Goodhead|first5=Rhys|last6=Moger|first6=Julian|last7=Galloway|first7=Tamara S.|title=Microplastic Ingestion by Zooplankton|journal=Environmental Science &amp; Technology|date=18 June 2013|volume=47|issue=12|pages=6646–6655|doi=10.1021/es400663f|pmid=23692270|bibcode=2013EnST...47.6646C|hdl=10871/19651|url=http://plymsea.ac.uk/id/eprint/5461/1/Cole%20et%20al.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.marinelitterthefacts.com/sources|title=Where Does Marine Litter Come From?|website=Marine Litter Facts|publisher=British Plastics Federation|access-date=2018-09-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{cite book|last1=Boucher|first1=Julien|last2=Friot|first2=Damien|year=2017|title=Primary microplastics in the oceans: A global evaluation of sources|doi=10.2305/IUCN.CH.2017.01.en|isbn=978-2831718279}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Kovochich|first1=Michael|last2=Liong|first2=Monty|last3=Parker|first3=Jillian A.|last4=Oh|first4=Su Cheun|last5=Lee|first5=Jessica P.|last6=Xi|first6=Luan|last7=Kreider|first7=Marisa L.|last8=Unice|first8=Kenneth M.|title=Chemical mapping of tire and road wear particles for single particle analysis|journal=Science of the Total Environment|date=February 2021|volume=757|pages=144085|doi=10.1016/j.scitotenv.2020.144085|issn=0048-9697|pmid=33333431|bibcode=2021ScTEn.757n4085K|s2cid=229318535|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{cite book|last1=Boucher|first1=Julien|last2=Friot|first2=Damien|year=2017|title=Primary microplastics in the oceans: A global evaluation of sources|doi=10.2305/IUCN.CH.2017.01.en|isbn=978-2831718279}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{cite journal|doi=10.1007/s00267-017-0947-8|pmid=29043380|title=Are We Underestimating Microplastic Contamination in Aquatic Environments?|journal=Environmental Management|volume=61|issue=1|pages=1–8|year=2018|last1=Conkle|first1=Jeremy L.|last2=Báez Del Valle|first2=Christian D.|last3=Turner|first3=Jeffrey W.|s2cid=40970384|bibcode=2018EnMan..61....1C}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2019-07-11|title=Plastic free July: How to stop accidentally consuming plastic particles from packaging|url=https://www.stuff.co.nz/environment/114132313/plastic-free-july-how-to-stop-accidentally-consuming-plastic-particles-from-packaging|access-date=2021-04-13|website=Stuff|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite web|title=Development solutions: Building a better ocean|url=https://www.eib.org/en/essays/plastic-pollution|access-date=2020-08-19|website=European Investment Bank}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Resnick|first=Brian|date=2018-09-19|title=More than ever, our clothes are made of plastic. Just washing them can pollute the oceans.|url=https://www.vox.com/the-goods/2018/9/19/17800654/clothes-plastic-pollution-polyester-washing-machine|access-date=2021-10-04|website=Vox|language=en}}&lt;/ref&gt;

دا چې پلاستیکونه په ټکني ډول (له سلګونو تر زرګونو کلونو پورې) تجزیه کېږي، مایکروپلاستیکونه د ډېرو ارګانېزمونو په بدنونو او نسجونو کې د راټولېدو لوړ احتمال لري. هغه زهري کیمیاوي مواد چې له سمندرونو او روانو اوبو څخه پیدا کېږي، کولای شي د خوراکي ځنځير بیولوژيکي پراخوالی ډېر کړي. په ځمکنیو ایکوسیستمونو کې څرګنده شوې ده چې مایکروپلاستیکونه د خاورې د ایکوسیستمونو د ژوند وړتیا کموي او د خاورې د چینجیو د وزن کمولو لامل کېږي. په چاپېریال کې د مایکروپلاستیکونو دوران او حرکت په بشپړ ډول څرګند نه دی، خو دا مهال د دغې ښکارندې یا پدیدې په اړه څېړنې روانې دي. په چین کې د سمندر د ژورې لایې د رسوب څېړنو په هغو رسوبي لایو کې د پلاستیک شتون څرګند کړ چې د پلاستیک تر اختراع ډېرې پخوانۍ دي او په دې توګه دا موندنې د سمندر د سطحې په نمونه‌يي څېړنو کې د مایکروپلاستیکونو کم ګڼل تر شک لاندې راولي. مایکروپلاستیکونه په لوړو غرونو کې او تر خپلو سرچینو ډېر لرې هم موندل شوي دي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|doi=10.1021/acssuschemeng.9b06635|title=Degradation Rates of Plastics in the Environment|year=2020|last1=Chamas|first1=Ali|last2=Moon|first2=Hyunjin|last3=Zheng|first3=Jiajia|last4=Qiu|first4=Yang|last5=Tabassum|first5=Tarnuma|last6=Jang|first6=Jun Hee|last7=Abu-Omar|first7=Mahdi|last8=Scott|first8=Susannah L.|last9=Suh|first9=Sangwon|author-link9=Sangwon Suh|journal=ACS Sustainable Chemistry &amp; Engineering|volume=8|issue=9|pages=3494–3511|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|vauthors=Klein S, Dimzon IK, Eubeler J, Knepper TP|date=2018|chapter=Analysis, Occurrence, and Degradation of Microplastics in the Aqueous Environment.|veditors=Wagner M, Lambert S|title=Freshwater Microplastics|series=The Handbook of Environmental Chemistry|volume=58|pages=51–67|publisher=Springer|location=Cham.|doi=10.1007/978-3-319-61615-5_3|isbn=978-3319616148}} See Section 3, &quot;Environmental Degradation of Synthetic Polymers&quot;.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Grossman&quot;&gt;{{cite magazine|last=Grossman|first=Elizabeth|date=2015-01-15|title=How Plastics from Your Clothes Can End up in Your Fish|url=http://time.com/3669084/plastics-pollution-fish/|magazine=Time|access-date=2022-07-03|archive-date=2020-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20201118092803/https://time.com/3669084/plastics-pollution-fish/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://4ocean.com/blogs/blog/how-long-does-it-take-trash-to-biodegrade|title=How Long Does it Take Trash to Decompose|date=20 January 2017|work=4Ocean|access-date=25 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180925065338/https://4ocean.com/blogs/blog/how-long-does-it-take-trash-to-biodegrade|archive-date=25 September 2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite web|title=Why food's plastic problem is bigger than we realise|url=https://www.bbc.com/future/bespoke/follow-the-food/why-foods-plastic-problem-is-bigger-than-we-realise.html|access-date=2021-03-27|website=www.bbc.com|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nex|first=Sally|title=How to garden the low carbon way: the steps you can take to help combat climate change|date=2021|isbn=978-0744029284|edition=First American|location=New York|oclc=1241100709}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid31994391&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Xue B, Zhang L, Li R, Wang Y, Guo J, Yu K, Wang S|title=Underestimated Microplastic Pollution Derived from Fishery Activities and &quot;Hidden&quot; in Deep Sediment|journal=Environmental Science &amp; Technology|volume=54|issue=4|pages=2210–2217|date=February 2020|pmid=31994391|doi=10.1021/acs.est.9b04850|bibcode=2020EnST...54.2210X|s2cid=210950462}}

* {{cite magazine|date=February 3, 2020|title=Microplastics From Ocean Fishing Can 'Hide' in Deep Sediments|magazine=ECO Magazine|url=https://www.ecomagazine.com/news/deep-sea/microplastics-from-ocean-fishing-can-hide-in-deep-sediments|تاريخ الوصول=July 3, 2022|تاريخ الأرشيف=January 18, 2022|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220118193554/https://www.ecomagazine.com/news/deep-sea/microplastics-from-ocean-fishing-can-hide-in-deep-sediments|url-status=dead|لاسرسي نېټه=July 3, 2022|خونديځ نېټه=January 18, 2022|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20220118193554/https://www.ecomagazine.com/news/deep-sea/microplastics-from-ocean-fishing-can-hide-in-deep-sediments|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20220118193554/https://www.ecomagazine.com/news/deep-sea/microplastics-from-ocean-fishing-can-hide-in-deep-sediments|archive-url=https://web.archive.org/web/20220118193554/https://www.ecomagazine.com/news/deep-sea/microplastics-from-ocean-fishing-can-hide-in-deep-sediments}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mountains&quot;&gt;{{Cite news|title=No mountain high enough: study finds plastic in 'clean' air|agency=AFP|newspaper=The Guardian|date=21 December 2021|url=https://www.theguardian.com/environment/2021/dec/21/no-mountain-high-enough-study-finds-plastic-in-clean-air}}&lt;/ref&gt;

مایکروپلاستیکونه د انسانانو په وینه کې هم موندل شوي دي، خو اغېزې یې تر ډېره نامشخصې دي.&lt;ref name=&quot;humanblood&quot;&gt;{{Cite news|title=Microplastics found in human blood for the first time|newspaper=Independent|date=26 March 2022|url=https://www.independent.co.uk/climate-change/news/human-blood-microplastics-pollution-environment-b2043751.html|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220514/https://www.independent.co.uk/climate-change/news/human-blood-microplastics-pollution-environment-b2043751.html|archive-date=2022-05-14|url-access=subscription|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:23&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Leslie|first1=Heather A.|last2=van Velzena, Martin J.M.; Brandsmaa, Sicco H.; Vethaakab, A. Dick; Garcia-Vallejoc, Juan J.; Lamoree, Maria H.|date=2022|title=Discovery and quantification of plastic particle pollution in human blood|url=https://doi.org/10.1016/j.envint.2022.107199|journal=Environment International|volume=1|issue=3|pages=117|doi=10.1016/j.envint.2022.107199|pmid=35367073|s2cid=247688966|issn=0160-4120|via=Elsevier Science Direct}}&lt;/ref&gt;

== ډلبندي ==
مایکروپلاستیک اصطلاح په ۲۰۰۴ کال کې د بریتانیا په پلیموت پوهنتون کې د سمندري بیولوژېست «ریچارډ ټامپسون» له‌خوا وکارول شوه.&lt;ref&gt;{{cite web|first1=Andrea|last1=Thompson|access-date=2020-01-02|title=Earth Has a Hidden Plastic Problem – Scientists Are Hunting It Down|url=https://www.scientificamerican.com/article/microplastics-earth-has-a-hidden-plastic-problem-mdash-scientists-are-hunting-it-down/|website=Scientific American}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|access-date=2020-01-02|title=To Save the Oceans, Should You Give Up Glitter?|url=https://www.nationalgeographic.com/news/2017/11/glitter-plastics-ocean-pollution-environment-spd/|date=30 November 2017|website=National Geographic News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|access-date=2020-01-02|title=Microplastic waste: This massive (tiny) threat to sea life is now in every ocean|url=http://www.independent.co.uk/news/science/microplastic-waste-this-massive-tiny-threat-to-sea-life-is-now-in-every-ocean-9602430.html|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220514/http://www.independent.co.uk/news/science/microplastic-waste-this-massive-tiny-threat-to-sea-life-is-now-in-every-ocean-9602430.html|archive-date=2022-05-14|url-access=subscription|url-status=live|date=13 July 2014|website=The Independent}}&lt;/ref&gt;

مایکروپلاستیکونه دا مهال زموږ په نړۍ کې معمول دي. په ۲۰۱۴ کال کې اټکل وشو چې د نړۍ په سمندرونو کې له ۱۵ تر ۵۱ ټریلیون ټوټو انفرادي مایکروپلاستیکونه موجود دي چې وزن یې له ۹۳۰۰۰ تر ۲۳۶۰۰۰ مټریک ټنو پورې اټکل شو.&lt;ref&gt;{{cite journal|doi=10.1038/srep23501|pmid=27000994|pmc=4802224|title=The degradation potential of PET bottles in the marine environment: An ATR-FTIR based approach|journal=Scientific Reports|volume=6|page=23501|year=2016|last1=Ioakeimidis|first1=C.|last2=Fotopoulou|first2=K. N.|last3=Karapanagioti|first3=H. K.|last4=Geraga|first4=M.|last5=Zeri|first5=C.|last6=Papathanassiou|first6=E.|last7=Galgani|first7=F.|last8=Papatheodorou|first8=G.|bibcode=2016NatSR...623501I}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://news.nationalgeographic.com/2017/08/ocean-life-eats-plastic-larvaceans-anchovy-environment/|title=Ocean Life Eats Tons of Plastic – Here's Why That Matters|date=2017-08-16|access-date=2018-09-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://theconversation.com/far-more-microplastics-floating-in-oceans-than-thought-51974|title=Far more microplastics floating in oceans than thought|last=Sebille|first=Erik van|work=The Conversation|access-date=2018-09-25}}&lt;/ref&gt;

== سرچینې ==
د مایکروپلاستیک د اکثرو ککړتیاوو لامل نساجي یا اوبدل شوي ټوکرونه، ټایرونه او ښاري دوړې دي چې په چاپېریال کې د شته مایکروپلاستیکونو څه باندې ۸۰ سلنه برخه جوړوي. په چاپېریال کې د مایکروپلاستیکونو شتون تر ډېره د اوبو د اړوندو څېړنو له لارې ثابتېږي. په دغو څېړنو کې د پلانکټون بېلګې اخیستنې، د شګلنو او خټینو رسوباتو تحلیل، د شمزۍ لرونکو او شمزۍ نه لرونکو ژویو له‌خوا یې د مصرف کتنه او د هغو کیمیاوي ککړوونکو ارزونه راځي چې چاپېریال ککړوي. د دغه ډول مېتودونو له لارې څرګنده شوې ده چې په چاپېریال کې د ګڼو سرچینو اړوند مایکروپلاستیکونه موجود دي.&lt;ref name=&quot;KarbalaeiHWC&quot;&gt;{{cite journal|doi=10.1007/s11356-018-3508-7|pmid=30382517|title=Occurrence, sources, human health impacts and mitigation of microplastic pollution|journal=Environmental Science and Pollution Research|volume=25|issue=36|pages=36046–36063|year=2018|last1=Karbalaei|first1=Samaneh|last2=Hanachi|first2=Parichehr|last3=Walker|first3=Tony R.|last4=Cole|first4=Matthew|s2cid=53191765|url=http://plymsea.ac.uk/id/eprint/8036/1/Final_manuscipt.pdf}}{{Dead link|date=May 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Patel,2009&quot;&gt;{{cite journal|last1=Patel|first1=Mayur M.|last2=Goyal|first2=Bhoomika R.|last3=Bhadada|first3=Shraddha V.|last4=Bhatt|first4=Jay S.|last5=Amin|first5=Avani F.|s2cid=26113811|year=2009|title=Getting into the Brain: Approaches to Enhance Brain Drug Delivery|journal=[[CNS Drugs]]|volume=23|issue=1|pages=35–58|doi=10.2165/0023210-200923010-00003|pmid=19062774}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cole Mathew,2011&quot;&gt;{{cite journal|last1=Cole|first1=Matthew|last2=Lindeque|first2=Pennie|last3=Halsband|first3=Claudia|last4=Galloway|first4=Tamara S.|year=2011|title=Microplastics as contaminants in the marine environment: A review|journal=Marine Pollution Bulletin|volume=62|issue=12|pages=2588–2597|doi=10.1016/j.marpolbul.2011.09.025|pmid=22001295|hdl=10871/19649|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;

د طبیعت ساتنې د نړیوالې اتحادیې (IUCN) د ۲۰۱۷ کال د راپور له مخې مایکروپلاستیکونه ښايي د ارام سمندرګي په هغو لویو ککړتیاوو یا کثافاتو کې ۳۰ سلنه ونډه ولري چې د نړۍ نور سمندرونه ککړوي. په اکثرو پرمختللو هېوادونو کې مایکروپلاستیکونه د سمندري کثافاتو د لویو ټوټو په پرتله د سمندري پلاستیک د ککړتیاوو لویه سرچینه ده.

=== د موټرو ټایرونه ===
د ټایرونو سولېدل او څيرېدل چاپېریال ته د (مایکرو-)پلاستیکونو له راتلو سره ډېره مرسته کوي. په ډېنمارک کې چاپېریال ته د مایکروپلاستیکونو د خپرېدو اټکل په کلني ډول له ۵۵۰۰ څخه تر ۱۴۰۰۰ مټریک ټنو (۶۱۰۰ تر ۱۵۴۰۰ ټنو) پورې دی. دویمي یا ثانوي مایکروپلاستیکونه (چې له پایزارونو یا بوټونو او د موټرو له ټایرونو څخه راځي)، تر لومړنیو مایکروپلاستیکونو دوه برابره ډېر مهم دي. په دې څېړنه کې هغه مایکروپلاستیکونه نه دي شامل چې په چاپېریال کې د لویو پلاستیکونو له تجزیې څخه رامنځته کېږي.&lt;ref&gt;{{cite report|year=2015|title=Microplastics: Occurrence, effects and sources of releases to the environment in Denmark|url=http://www2.mst.dk/Udgiv/publications/2015/10/978-87-93352-80-3.pdf|publisher=Ministry of Environment and Food in Denmark, Danish Environmental Protection Agency|location=Copenhagen|id=Environmental project No. 1793|page=14|isbn=978-8793352803}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Kole|first1=Pieter Jan|last2=Löhr|first2=Ansje J.|last3=Van Belleghem|first3=Frank|last4=Ragas|first4=Ad|last5=Kole|first5=Pieter Jan|last6=Löhr|first6=Ansje J.|last7=Van Belleghem|first7=Frank G. A. J.|last8=Ragas|first8=Ad M. J.|year=2017|title=Wear and Tear of Tyres: A Stealthy Source of Microplastics in the Environment|journal=International Journal of Environmental Research and Public Health|volume=14|issue=10|page=1265|doi=10.3390/ijerph14101265|pmid=29053641|pmc=5664766|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1361920921004181|title=Microplastics and road markings: the role of glass beads and loss estimation|first1=Tomasz E.|last1=Burghardt|first2=Anton|last2=Pashkevich|first3=Darko|last3=Babić|first4=Harald|last4=Mosböck|first5=Dario|last5=Babić|first6=Lidia|last6=Żakowska|date=January 1, 2022|journal=Transportation Research Part D: Transport and Environment|volume=102|pages=103123|via=ScienceDirect|doi=10.1016/j.trd.2021.103123|s2cid=244808286}}&lt;/ref&gt;

=== جامې ===
څېړنو ښودلې ده چې د پليسټر، نیلون، اکریلیک او سپنډکس په څېر ډېری مصنوعي تارونه کېدای شي له جامو څخه توی شي او په چاپېریال کې باقي پاتې شي. له هرې جامې څخه په یو وار وینځلو کې څه باندې ۱۹۰۰ مایکروپلاستیک تارونه تویېدای شي چې په دې کې وړینې جامې تر ټولو ډېر یعنې د نورو جامو په پرتله ۱۷۰ برابره ډېر تارونه خوشې کوي. په منځني ډول د ۶ کیلوګرامه (۱۳ پونډه) جامو د وینځلو پر مهال ښايي په هر ځل وینځلو کې ۷۰۰۰۰۰ تارونه ازاد شي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://projects.leitat.org/mermaids/|title=Life-Mermaids Project|date=2014-08-08|website=Leitat|location=Terrassa, Spain|access-date=2018-02-02|archive-date=2018-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180202190645/http://projects.leitat.org/mermaids/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GrossmanJan&quot;&gt;Grossman, Elizabeth: &quot;How Microplastics from Your Fleece Could End up on Your Plate&quot;, &quot;Civil Eats&quot;, January 15, 2015&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Periyasamy|first1=Aravin Prince|last2=Tehrani-Bagha|first2=Ali|title=A review of microplastic emission from textile materials and its reduction techniques|journal=Polymer Degradation and Stability|date=March 2022|volume=199|pages=109901|doi=10.1016/j.polymdegradstab.2022.109901|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|doi=10.1073/pnas.1504135112|pmid=25944930|pmc=4426466|title=News Feature: Microplastics present pollution puzzle|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=112|issue=18|pages=5547–5549|year=2015|last1=Katsnelson|first1=Alla|bibcode=2015PNAS..112.5547K|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Browne2011&quot;&gt;{{cite journal|doi=10.1021/es201811s|pmid=21894925|title=Accumulation of Microplastic on Shorelines Worldwide: Sources and Sinks|journal=Environmental Science &amp; Technology|volume=45|issue=21|pages=9175–9179|year=2011|last1=Browne|first1=Mark Anthony|last2=Crump|first2=Phillip|last3=Niven|first3=Stewart J.|last4=Teuten|first4=Emma|last5=Tonkin|first5=Andrew|last6=Galloway|first6=Tamara|last7=Thompson|first7=Richard|bibcode=2011EnST...45.9175B}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Napper|first1=Imogen E.|last2=Thompson|first2=Richard C.|title=Release of synthetic microplastic plastic fibres from domestic washing machines: Effects of fabric type and washing conditions|journal=Marine Pollution Bulletin|year=2016|volume=112|issue=1–2|pages=39–45|doi=10.1016/j.marpolbul.2016.09.025|pmid=27686821|hdl=10026.1/8163|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;

== پر چاپېریال اغېزې ==
په ۲۰۱۹ کال کې د اروپايي اتحادیې د علمي مشورې د میکانېزم له‌خوا د خپرو شویو شواهدو د یوې پراخې څېړنې له مخې مایکروپلاستیکونه دا مهال د چاپېریال په هره برخه کې موجود دي. که څه هم تر اوسه د مایکروپلاستیکي ککړتیا له امله چاپېریال ته د کوم لوی ګواښ شواهد نه‌شته، خو که ککړتیا په اوسني سرعت سره دوام وکړي، ښايي ګواښونه به د یوې پېړۍ په جریان کې پراخ شي.&lt;ref name=&quot;SAPEA Scientific Advice for Policy by European Academies 2019&quot;&gt;{{Cite book|title=A scientific perspective on microplastics in nature and society|publisher=Scientific Advice for Policy by European Academies|year=2019|isbn=978-3982030104|url=https://www.sapea.info/topics/microplastics/}}&lt;/ref&gt;

په ۲۰۰۸ کال کې په واشنګټن پوهنتون کې د سمندري مایکروپلاستیک ککړتیاوو د شتون، اغېزو او برخه‌لیک په اړه د نړیوال څېړنیز ورکشاپ ګډونوال دې پایلې ته ورسېدل چې مایکروپلاستیکونه په سمندري چاپېریال کې د لاندې ټکو پر بنسټ یوه ستونزه ده:&lt;ref&gt;{{cite journal|editor1-last=Arthur|editor1-first=Courtney|editor2-last=Baker|editor2-first=Joel|editor3-last=Bamford|editor3-first=Holly|title=Proceedings of the International Research Workshop on the Occurrence, Effects, and Fate of Microplastic Marine Debris, September 9–11, 2008|journal=Technical Memorandum NOS-OR&amp;R-30|year=2009|page=49|url=https://marinedebris.noaa.gov/file/2192/download?token=5dvqb-YY}}&lt;/ref&gt;

* په سمندري چاپېریالونو کې د مایکروپلاستیکونو مستند شتون،
* د دغو ذراتو اوږدمهالې پاتې کېدنه (او بالاخره په راتلونکي کې یې احتمالي راټولېدنه) او
* د سمندري ارګانېزمونو یا موجوداتو له خوا یې خوړنه.

پر دې سربېره، په اوږد مهال کې د پلاستیک د تخریب او ککړتیا د خپرېدو پایلې تر ډېره له پامه غورځول شوې دي. دا مهال په چاپېریال کې ډېره اندازه پلاستیک د تخریب په درشل کې دی، خو د خرابېدو او زهري ترکیباتو د خپرولو لپاره ډېر کلونه په مخ کې لري چې زهري پور بلل کېږي.&lt;ref name=&quot;:20&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Rillig|first1=Matthias C.|last2=Kim|first2=Shin Woong|last3=Kim|first3=Tae-Young|last4=Waldman|first4=Walter R.|date=2021-03-02|title=The Global Plastic Toxicity Debt|journal=Environmental Science &amp; Technology|volume=55|issue=5|pages=2717–2719|doi=10.1021/acs.est.0c07781|issn=0013-936X|pmc=7931444|pmid=33596648|bibcode=2021EnST...55.2717R}}&lt;/ref&gt;

مایکروپلاستیکونه نه یوازې په سمندر، بلکې (د اروپا، شمالي امریکا، سوېلي امریکا، اسیا او استرالیا) د سېندونو، لښتیو او رودونو د خوږو اوبو په سیستمونو کې هم پېژندل شوي دي. په متحدو ایالتونو کې د شپږو ایالتونو د سېندونو له ۲۹ ښاوخونو څخه په راټولو شویو بېلګو کې پلاستیکي ذرات موجود وو چې ۹۸ سلنه یې هغه مایکروپلاستیکونه وو چې اندازې یې له ۰.۳۵۵ څخه تر ۴.۷۵ ملي مترو پورې وې.&lt;ref name=&quot;pmid31662247&quot;&gt;{{cite journal|last1=Helcoski|first1=Ryan|last2=Yonkos|first2=Lance T.|last3=Sanchez|first3=Alterra|last4=Baldwin|first4=Andrew H.|title=Wetland soil microplastics are negatively related to vegetation cover and stem density|journal=Environmental Pollution|year=2020|volume=256|page=113391|doi=10.1016/j.envpol.2019.113391|pmid=31662247|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Eerkes-Medrano|first1=D.|last2=Thompson|first2=R.C.|last3=Aldridge|first3=D.C.|year=2015|title=Microplastics in freshwater systems: A review of the emerging threats, identification of knowledge gaps and prioritisation of research needs|journal=Water Research|volume=75|pages=63–82|doi=10.1016/j.watres.2015.02.012|pmid=25746963}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Baldwin|first1=Austin K.|last2=Corsi|first2=Steven R.|last3=Mason|first3=Sherri A.|year=2016|title=Plastic Debris in 29 Great Lakes Tributaries: Relations to Watershed Attributes and Hydrology|journal=Environmental Science &amp; Technology|volume=50|issue=19|pages=10377–85|doi=10.1021/acs.est.6b02917|pmid=27627676|bibcode=2016EnST...5010377B|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== د مایکروپلاستیکونو د پیدا کېدو ځایونه ==

=== هوا ===
هوايي مایکروپلاستیکونه په اتومسفیر کې دننه او بهر پېژندل شوي دي. په ۲۰۱۹ کال کې یوې څېړنې وښوده چې مایکروپلاستیکونه د اتومسفیر له لارې لرو پرتو سیمو ته په باد کې لېږدي. په ۲۰۱۷ کال کې یوې بلې څېړنې وښوده چې په داخلي هوا کې د مایکروفایبر موجود غلظت په هر متر مکعب کې له ۱ تر ۶۰ مایکروفایبرو پورې دی (چې ۳۳ سلنه یې مایکروپلاستیکونه دي). یوه بله څېړنه د تهران د واټونو په دوړو کې د مایکروپلاستیک د کتنې په اړه وشوه او د واټونو د دوړو په ۱۰ بېلګو کې یې د مایکروپلاستیک ۲۶۴۹ ذرات وموندل چې د بېلګو د غلظت محدوده یې د واټونو د دوړو په هرو ۳۰ ګرامو کې له ۸۳ تر ۶۰۵ ذرو پورې وه. مایکروپلاستیکونه او مایکروفایبرونه د واورې په بېلګو او د لوړو غرونو په پاکه هوا کې موندل شوي دي چې دا یې له سرچینو څخه ډېر لرې واټنونه دي. له دې سره سره، د خوږو اوبو او خاورې د ایکوسیستمونو په څېر په هوا کې د موجودو مایکروپلاستیکونو پر اغېزو د پوره پوهېدو او اهمیت په اړه لا ډېرو څېړنو ته اړتیا ده.&lt;ref name=&quot;mountains2&quot;&gt;{{Cite news|title=No mountain high enough: study finds plastic in 'clean' air|agency=AFP|newspaper=The Guardian|date=21 December 2021|url=https://www.theguardian.com/environment/2021/dec/21/no-mountain-high-enough-study-finds-plastic-in-clean-air}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SAPEA Scientific Advice for Policy by European Academies 20192&quot;&gt;{{Cite book|title=A scientific perspective on microplastics in nature and society|publisher=Scientific Advice for Policy by European Academies|year=2019|isbn=978-3982030104|url=https://www.sapea.info/topics/microplastics/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Allen|first1=S.|last2=Allen|first2=D.|last3=Baladima|first3=F.|last4=Phoenix|first4=V. R.|last5=Thomas|first5=J. L.|last6=Le Roux|first6=G.|last7=Sonke|first7=J. E.|date=21 December 2021|title=Evidence of free tropospheric and long-range transport of microplastic at Pic du Midi Observatory|journal=Nature Communications|volume=12|issue=1|pages=7242|doi=10.1038/s41467-021-27454-7|pmid=34934062|pmc=8692471|bibcode=2021NatCo..12.7242A|s2cid=245385248}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Bergmann|first1=Melanie|last2=Mützel|first2=Sophia|last3=Primpke|first3=Sebastian|last4=Tekman|first4=Mine B.|last5=Trachsel|first5=Jürg|last6=Gerdts|first6=Gunnar|year=2019|title=White and wonderful? Microplastics prevail in snow from the Alps to the Arctic|journal=Science Advances|volume=5|issue=8|page=eaax1157|bibcode=2019SciA....5.1157B|doi=10.1126/sciadv.aax1157|pmc=6693909|pmid=31453336}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Dehghani|first1=Sharareh|last2=Moore|first2=Farid|last3=Akhbarizadeh|first3=Razegheh|year=2017|title=Microplastic pollution in deposited urban dust, Tehran metropolis, Iran|journal=Environmental Science and Pollution Research|volume=24|issue=25|pages=20360–20371|doi=10.1007/s11356-017-9674-1|pmid=28707239|s2cid=37592689}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Gasperi|first1=Johnny|last2=Wright|first2=Stephanie L.|last3=Dris|first3=Rachid|last4=Collard|first4=France|last5=Mandin|first5=Corinne|last6=Guerrouache|first6=Mohamed|last7=Langlois|first7=Valérie|last8=Kelly|first8=Frank J.|last9=Tassin|first9=Bruno|year=2018|title=Microplastics in air: Are we breathing it in?|url=https://hal-enpc.archives-ouvertes.fr/hal-01665768/file/Gasperi_Chapter_CurrentOpinion_VF.pdf|journal=Current Opinion in Environmental Science &amp; Health|volume=1|pages=1–5|doi=10.1016/j.coesh.2017.10.002|s2cid=133750509}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Allen|first1=Steve|last2=Allen|first2=Deonie|last3=Phoenix|first3=Vernon R.|last4=Le Roux|first4=Gaël|last5=Durántez Jiménez|first5=Pilar|last6=Simonneau|first6=Anaëlle|last7=Binet|first7=Stéphane|last8=Galop|first8=Didier|year=2019|title=Atmospheric transport and deposition of microplastics in a remote mountain catchment|url=https://strathprints.strath.ac.uk/67580/1/Allen_etal_NG_2019_Atmospheric_transport_and_deposition_of_microplastics_in_a_remote.pdf|journal=Nature Geoscience|volume=12|issue=5|pages=339–344|bibcode=2019NatGe..12..339A|doi=10.1038/s41561-019-0335-5|s2cid=146492249}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>hse1w61d5nfgadzgukidmf9bllwmntp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د هولوسين انقراض</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62866</id>
    <revision>
      <id>363839</id>
      <parentid>341258</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T06:07:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>363839</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36658" sha1="icshai8zh5o8d47mgr8lmnoiso4ot0o" xml:space="preserve">[[دوتنه:Pioneers in South Africa (1914) (14576727409).jpg|بټنوک]]
'''د هولوسين انقراض''' یا نشت کېدنه چې شپږمه ستره نشت کېدنه یا انتروپوسین نشت کېدنه هم بلل کېږي، د اوسني هولوسين تاریخي پړاو (چې ډېر وروستي وختونه یې کله کله انتروپوسین بلل کېږي) په اوږدو کې د انساني فعالیتونو له امله د نوعو (د ژویو ډولونو) د له منځه تلنې یوه استمراري پېښه ده. تر اوسه پورې د باکټریاوو، فنجیو، بوټو او حیواناتو لکه؛ تي لرونکيو حیواناتو، مرغانو، خزنده ګانو، دوه ژوندْيو (ذو حیاتینو)، کبانو او نورو ډېرو بې ملا تیرو (غېر فقاریه) حیواناتو په ګډون د زیات شمېر ژوو کورنۍ نشت شوې دي. د ژوند د ډېرو نوعو لرونکو چاپېریالونو لکه؛ مرجاني صخرو او اورښتي ځنګلونو همدارنګه نورو ډېرو سیمو د خورا ډېر زیان سره سره د نوموړو نشت کېدنو په اړه ډېر ثبت شوي اسناد په لاس کې نشته، ځکه چې یاد نشت شوي ژوي د نشت کېدنې پر مهال نا-څرګند وو یا یې چا د نشت کېدنې په اړه تر اوسه معلومات نه دي موندلي. د نوعو د نشت کېدنې اوسنی میزان (نرخ) د مخکنۍ طبيعي نشت کېدنې له نرخ څخه له ۱۰۰ څخه تر ۱۰۰۰ ځله لوړ اټکل شوی دی.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Wagler|first1=Ron|date=2011|title=The Anthropocene Mass Extinction: An Emerging Curriculum Theme for Science Educators|url=https://online.ucpress.edu/abt/article/73/2/78/18301/The-Anthropocene-Mass-Extinction-An-Emerging|journal=The American Biology Teacher|volume=73|issue=2|pages=78–83|doi=10.1525/abt.2011.73.2.5|s2cid=86352610|access-date=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Walsh|first=Alistair|date=January 11, 2022|title=What to expect from the world's sixth mass extinction|url=https://www.dw.com/en/what-to-expect-from-the-worlds-sixth-mass-extinction/a-60360245|work=[[Deutsche Welle]]|location=|access-date=February 5, 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WorldScientists&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Ripple WJ, Wolf C, Newsome TM, Galetti M, Alamgir M, Crist E, Mahmoud MI, Laurance WF|title=World Scientists' Warning to Humanity: A Second Notice|journal=[[BioScience]]|volume=67|issue=12|pages=1026–1028|date=13 November 2017|doi=10.1093/biosci/bix125|url=http://scientistswarning.forestry.oregonstate.edu/sites/sw/files/Warning_article_with_supp_11-13-17.pdf|quote=Moreover, we have unleashed a mass extinction event, the sixth in roughly 540 million years, wherein many current life forms could be annihilated or at least committed to extinction by the end of this century.|access-date=18 July 2022|archivedate=15 December 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191215010626/https://scientistswarning.forestry.oregonstate.edu/sites/sw/files/Warning_article_with_supp_11-13-17.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ceballos-Ehrlich-2018-06&quot;&gt;{{cite journal|last1=Ceballos|first1=Gerardo|last2=Ehrlich|first2=Paul R.|author-link2=Paul R. Ehrlich|title=The misunderstood sixth mass extinction|journal=[[Science (journal)|Science]]|date=8 June 2018|volume=360|issue=6393|pages=1080–1081|doi=10.1126/science.aau0191|pmid=29880679|oclc=7673137938|bibcode=2018Sci...360.1080C|s2cid=46984172|url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aau0191}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dirzo&quot;&gt;{{cite journal|last=Dirzo|first=Rodolfo|author2=Young, Hillary S.|author3=Galetti, Mauro|author4=Ceballos, Gerardo|author5=Isaac, Nick J. B.|author6=Collen, Ben|title=Defaunation in the Anthropocene|journal=Science|date=2014|doi=10.1126/science.1251817|pmid=25061202|volume=345|issue=6195|pages=401–406|url=http://www.uv.mx/personal/tcarmona/files/2010/08/Science-2014-Dirzo-401-6-2.pdf|quote=In the past 500 years, humans have triggered a wave of extinction, threat, and local population declines that may be comparable in both rate and magnitude with the five previous mass extinctions of Earth’s history.|bibcode=2014Sci...345..401D|s2cid=206555761}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cowie&quot;&gt;{{cite journal|last1=Cowie|first1=Robert H.|last2=Bouchet|first2=Philippe|last3=Fontaine|first3=Benoît|date=2022|title=The Sixth Mass Extinction: fact, fiction or speculation?|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/brv.12816|journal=Biological Reviews|volume=97|issue=2|pages=640–663|doi=10.1111/brv.12816|pmid=35014169|s2cid=245889833|access-date=|quote=Our review lays out arguments clearly demonstrating that there is a biodiversity crisis, quite probably the start of the Sixth Mass Extinction.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Hollingsworth|first=Julia|date=June 11, 2019|title=Almost 600 plant species have become extinct in the last 250 years|url=https://www.cnn.com/2019/06/11/asia/plant-extinctions-science-intl-hnk/|work=CNN|access-date=January 14, 2020|quote=&quot;The research -- published Monday in Nature, Ecology &amp; Evolution journal -- found that 571 plant species have disappeared from the wild worldwide, and that plant extinction is occurring up to 500 times faster than the rate it would without human intervention.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Guy|first=Jack|date=September 30, 2020|title=Around 40% of the world's plant species are threatened with extinction|url=https://www.cnn.com/2020/09/30/world/kew-gardens-plants-report-scli-intl-gbr-scn/index.html|work=CNN|location=|access-date=September 1, 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Watts|first=Jonathan|date=August 31, 2021|title=Up to half of world's wild tree species could be at risk of extinction|url=https://www.theguardian.com/environment/2021/sep/01/up-to-half-worlds-wild-tree-species-could-risk-extinction|work=The Guardian|location=|access-date=September 1, 2021}}&lt;/ref&gt;{{refn|&lt;ref name=Ceballos-Ehrlich-2018-06/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=De Vos|first1=Jurriaan M.|last2=Joppa|first2=Lucas N.|last3=Gittleman|first3=John L.|last4=Stephens|first4=Patrick R.|last5=Pimm|first5=Stuart L.|date=2014-08-26|title=Estimating the normal background rate of species extinction|journal=Conservation Biology|volume=29|issue=2|pages=452–462|doi=10.1111/cobi.12380|pmid=25159086|s2cid=19121609|issn=0888-8892|language=es|url=https://www.zora.uzh.ch/id/eprint/98443/1/Conservation_Biology_2014_early-view.pdf|access-date=2022-07-18|archive-date=2018-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20181104111411/https://www.zora.uzh.ch/id/eprint/98443/1/Conservation_Biology_2014_early-view.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PimmJenkins&quot;/&gt;}}

لوی ځمکني حیوانات چې د میګافونا په نامه شهرت لري د هولوسين په نشت کېدنه کې له منځه تللي دي، یاده نشت کېدنه د وروستي کنګليز پړاو له پای ته رسېدو څخه را پیل شوې ده. د افریقا له لویې وچې څخه د باندې میګافونان چې، د انسانو ترڅنګ ېې تکامل ونشوی کړای، د نوي ښکار (د ژويو یا ارګانیزمونو دوه اړخیز عمل ته ویل کېږي، چې يو ښکار کوونکی ژوی په بل ژوي برید کوي او خوري یې) د ښکارندې (پدیدې) په وړاندې ډېر حساس ثابت شول او په ځمکه کې د لومړنیو انسانانو د خورېدو او ښکار له پیل کولو څخه وروسته ډېر ژر نشت یا منقرض شول؛ همدارنګه ډېرې افریقایي نوعې په هولوسين کې له منځه لاړې خو - د ځینو استثناوو له امله - د نوموړې لویې وچې ميګافونانو ته تر څو سوه کاله مخکې پورې زیان نه و رسېدلی. نوموړې نشت کېدنه چې د پلیستوسین-هولوسين پولې ته نږدې پېښه شوې ده، ځینې وختونه د نشت کېدنې کواټرنري پېښه هم بلل کېږي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Without humans, the whole world could look like Serengeti |url=https://www.eurekalert.org/pub_releases/2015-08/au-wht082015.php |access-date=August 16, 2020 |website=EurekAlert! |quote=The existence of Africa's many species of mammals is thus not due to an optimal climate and environment, but rather because it is the only place where they have not yet been eradicated by humans. The underlying reason includes evolutionary adaptation of large mammals to humans as well as greater pest pressure on human populations in long-inhabited Africa in the past. |archive-date=October 28, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028085026/https://www.eurekalert.org/pub_releases/2015-08/au-wht082015.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Faurby2015&quot;&gt;{{cite journal|last1=Faurby|first1=Søren|last2=Svenning|first2=Jens-Christian|date=2015|title=Historic and prehistoric human‐driven extinctions have reshaped global mammal diversity patterns|journal=[[Diversity and Distributions]]|volume=21|issue=10|pages=1155–1166|doi=10.1111/ddi.12369|hdl-access=free|hdl=10261/123512|s2cid=196689979}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Galetti|first1=Mauro|last2=Moleón|first2=Marcos|last3=Jordano|first3=Pedro|last4=Pires|first4=Mathias M.|last5=Guimarães|first5=Paulo R.|last6=Pape|first6=Thomas|last7=Nichols|first7=Elizabeth|last8=Hansen|first8=Dennis|last9=Olesen|first9=Jens M.|last10=Munk|first10=Michael|last11=de Mattos|first11=Jacqueline S.|date=2018|title=Ecological and evolutionary legacy of megafauna extinctions: Anachronisms and megafauna interactions|journal=Biological Reviews|language=en|volume=93|issue=2|pages=845–862|doi=10.1111/brv.12374|pmid=28990321|s2cid=4762203|url=https://www.zora.uzh.ch/id/eprint/152780/1/Galetti_et_al-2018-Biological_Reviews.pdf}}&lt;/ref&gt;

ډېره مشهوره نظریه دا ده چې، د انسانانو په واسطه د نوعو ښکار موجوده کړکېچنو حالاتو ته نور هم شدت  وروباښه، ځکه چې نشت کېدنه د انسانانو د راڅرګندېدو سره په یو مهال کې پېښه شوه. که څه هم چې، د انسانانو د ښکار له امله د نوعو د کمښت د کچې په اړه د نظرونو اختلاف شته، د نفوسو یوه اندازه کمښت په مستقیمه توګه د انسانو د فعالیتونو سره تړلی دی، لکه د نيوزيلنډ او هاوایي د نشت کېدنې پېښې. د انسانانو سربېره، د هوا بدلون هم ښایي د میګافونانو په نشت کېدنه کې مهم فکتور وي،  په ځانګړې توګه د پلیستوسین په پای کې. 

په ایکولوژیکه توګه، انسان یو بې ساري &quot;تر ټولو ستر نړیوال ښکاري&quot; ګڼل کېږي، چې په دایمي توګه د نورو سترو ښکاري حیواناتو ښکار کوي او په نړیواله کچه د خوړو ځنځیر (food webs) اغېزمنوي. په هره لویه وچه او سمندرونو کې ډېرې نوعې نشت شوې دي، چې ډېرې مشهورې بېلګې یې د افریقا، اسیا، استرالیا، شمالي او سوېلي امریکا او د نورو کوچنیو جزیرو په حدودو کې موندلی شو. په کلي توګه، د هولوسين نشت کېدنې ته په چاپېریال باندې د انسان د اغېزو سره تړاو ورکولای شو. د هولوسين نشت کېدنه په ۲۱مه زېږدیزه پېړۍ کې هم روانه ده، چې د انساني نفوس ډېرښت، د وګړي په سر د مصرف زياتېدنه او د غوښې تولید د دغې سترې نشت کېدنې لومړني عوامل دي، او د ځنګلونو وهل، ډېره کب نیونه، د سمندرونو تېزابي کېدل، د نمناکو ځمکو ویجاړونه او د زوحیاتینو د نفوس کمښت د استوګنې د تنوع د له منځه تلنې یو څو لوی مثالونه دي.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Darimont|first1=Chris T.|last2=Fox|first2=Caroline H.|last3=Bryan|first3=Heather M.|last4=Reimchen|first4=Thomas E.|date=21 August 2015|title=The unique ecology of human predators|journal=Science|volume=349|issue=6250|pages=858–860|bibcode=2015Sci...349..858D|doi=10.1126/science.aac4249|issn=0036-8075|pmid=26293961|s2cid=4985359}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Elbein|first=Saul|date=December 11, 2021|title=Wetlands point to extinction problems beyond climate change|url=https://thehill.com/policy/equilibrium-sustainability/585382-wetlands-point-to-extinction-problems-beyond-climate-change|work=[[The Hill (newspaper)|The Hill]]|location=|access-date=December 12, 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wake2008&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Wake|first1=David B.|last2=Vredenburg|first2=Vance T.|date=2008-08-12|title=Are we in the midst of the sixth mass extinction? A view from the world of amphibians|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|volume=105|issue=Supplement 1|pages=11466–11473|doi=10.1073/pnas.0801921105|issn=0027-8424|pmid=18695221|doi-access=free|bibcode=2008PNAS..10511466W|pmc=2556420|quote=&quot;The possibility that a sixth mass extinction spasm is upon us has received much attention. Substantial evidence suggests that an extinction event is underway.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WorldScientists2&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Ripple WJ, Wolf C, Newsome TM, Galetti M, Alamgir M, Crist E, Mahmoud MI, Laurance WF|title=World Scientists' Warning to Humanity: A Second Notice|journal=[[BioScience]]|volume=67|issue=12|pages=1026–1028|date=13 November 2017|doi=10.1093/biosci/bix125|url=http://scientistswarning.forestry.oregonstate.edu/sites/sw/files/Warning_article_with_supp_11-13-17.pdf|quote=Moreover, we have unleashed a mass extinction event, the sixth in roughly 540 million years, wherein many current life forms could be annihilated or at least committed to extinction by the end of this century.|access-date=18 July 2022|archivedate=15 December 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191215010626/https://scientistswarning.forestry.oregonstate.edu/sites/sw/files/Warning_article_with_supp_11-13-17.pdf}}&lt;/ref&gt;{{refn|&lt;ref name=&quot;PimmJenkins&quot;/&gt;&lt;ref name=Ceballos-Ehrlich-2017-05/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last= Cockburn|first=Harry|date=March 29, 2019|title=Population explosion fuelling rapid reduction of wildlife on African savannah, study shows|url=https://www.independent.co.uk/environment/wildlife-africa-savanah-serengeti-masai-mara-population-a8843936.html|work=[[The Independent]]|access-date=April 1, 2019|quote=Encroachment by people into one of Africa’s most celebrated ecosystems is &quot;squeezing the wildlife in its core&quot;, by damaging habitation and disrupting the migration routes of animals, a major international study has concluded.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Stokstad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.science.org/content/article/landmark-analysis-documents-alarming-global-decline-nature|title=Landmark analysis documents the alarming global decline of nature|last=Stokstad|first=Erik|date=5 May 2019|website=[[Science (journal)|Science]]|publisher=[[American Association for the Advancement of Science|AAAS]]|language=en|access-date=26 August 2020|quote=&quot;For the first time at a global scale, the report has ranked the causes of damage. Topping the list, changes in land use—principally agriculture—that have destroyed habitat. Second, hunting and other kinds of exploitation. These are followed by climate change, pollution, and invasive species, which are being spread by trade and other activities. Climate change will likely overtake the other threats in the next decades, the authors note. Driving these threats are the growing human population, which has doubled since 1970 to 7.6 billion, and consumption. (Per capita of use of materials is up 15% over the past 5 decades.)&quot;}}&lt;/ref&gt;}}{{refn|&lt;ref name=&quot;WorldScientists&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BBCIPBES2019&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Carrington|first=Damian|date=February 3, 2021|title=Plant-based diets crucial to saving global wildlife, says report|url=https://www.theguardian.com/environment/2021/feb/03/plant-based-diets-crucial-to-saving-global-wildlife-says-report|work=[[The Guardian]]|location=|access-date=August 5, 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Machovina&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Smithers&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://isaconf.confex.com/isaconf/forum2016/webprogram/Paper78184.html|title=Greenwashing the Animal-Industrial Complex: Sustainable Intensification and Happy Meat|last=Boscardin|first=Livia|date=12 July 2016|website=3rd ISA Forum of Sociology, Vienna, Austria|publisher=ISAConf.confex.com|access-date=10 August 2021|quote=}}&lt;/ref&gt;}}

== مخینه ==
سترې نشت کېدنې د وخت په یو لنډ&lt;sup&gt;[''څومره'']&lt;/sup&gt; جیولوژيکي پړاو کې لږ تر لږه د نوعو د ۷۵‌‍ سلنې د له منځه تلنې په واسطه تشخیصېږي. د هولوسين نشت کېدنه 'شپږمه ستره نشت کېدنه' هم بلل کېږي ځکه چې، د اوردویشېن ـــ سیلورین نشت کېدنې پېښو،  وروستۍ ډوینین نشت کېدنې، پرمیان ـــ ټریاسیک نشت کېدنې پېښې، ټریاسیک ـــ جوراسیک نشت کېدنې پېښې، کریټېسیوس ـــ پلاګوین نشت کېدنې پېښې، څخه وروسته ښایي د نشت کېدنې شپږمه لویه پېښه وي.&lt;ref name=&quot;Barnosky2011&quot;&gt;{{cite journal|last=Barnosky|first=Anthony D.|author-link1=Anthony David Barnosky|author2=Matzke, Nicholas|author3=Tomiya, Susumu|author4=Wogan, Guinevere O. U.|author5=Swartz, Brian|author6=Quental, Tiago B.|author7=Marshall, Charles|author8=McGuire, Jenny L.|author9=Lindsey, Emily L.|author10=Maguire, Kaitlin C.|author11=Mersey, Ben|date=3 March 2011|title=Has the Earth's sixth mass extinction already arrived?|url=https://www.researchgate.net/publication/50267709|journal=Nature|volume=471|issue=7336|pages=51–57|bibcode=2011Natur.471...51B|doi=10.1038/nature09678|pmid=21368823|author12=Ferrer, Elizabeth A.|s2cid=4424650}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Wilson|first=Edward O.|title=The Future of life|publisher=Vintage Books|year=2003|isbn=9780679768111|edition=1st Vintage Books|location=New York|author-link=Edward O. Wilson}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Zalasiewicz2015&quot;&gt;{{cite journal|last1=Williams|first1=Mark|last2=Zalasiewicz|first2=Jan|last3=Haff|first3=P. K.|last4=Schwägerl|first4=Christian|last5=Barnosky|first5=Anthony D.|last6=Ellis|first6=Erle C.|year=2015|title=The Anthropocene Biosphere|url=https://semanticscholar.org/paper/8f62764219d29d7c6b4db6ed7325d78d2aca322f|journal=The Anthropocene Review|volume=2|issue=3|pages=196–219|doi=10.1177/2053019615591020|s2cid=7771527}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WorldScientists3&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Ripple WJ, Wolf C, Newsome TM, Galetti M, Alamgir M, Crist E, Mahmoud MI, Laurance WF|title=World Scientists' Warning to Humanity: A Second Notice|journal=[[BioScience]]|volume=67|issue=12|pages=1026–1028|date=13 November 2017|doi=10.1093/biosci/bix125|url=http://scientistswarning.forestry.oregonstate.edu/sites/sw/files/Warning_article_with_supp_11-13-17.pdf|quote=Moreover, we have unleashed a mass extinction event, the sixth in roughly 540 million years, wherein many current life forms could be annihilated or at least committed to extinction by the end of this century.|access-date=18 July 2022|archivedate=15 December 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191215010626/https://scientistswarning.forestry.oregonstate.edu/sites/sw/files/Warning_article_with_supp_11-13-17.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dirzo2&quot;&gt;{{cite journal|last=Dirzo|first=Rodolfo|author2=Young, Hillary S.|author3=Galetti, Mauro|author4=Ceballos, Gerardo|author5=Isaac, Nick J. B.|author6=Collen, Ben|title=Defaunation in the Anthropocene|journal=Science|date=2014|doi=10.1126/science.1251817|pmid=25061202|volume=345|issue=6195|pages=401–406|url=http://www.uv.mx/personal/tcarmona/files/2010/08/Science-2014-Dirzo-401-6-2.pdf|quote=In the past 500 years, humans have triggered a wave of extinction, threat, and local population declines that may be comparable in both rate and magnitude with the five previous mass extinctions of Earth’s history.|bibcode=2014Sci...345..401D|s2cid=206555761}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|last=Kolbert|first=Elizabeth|author-link=Elizabeth Kolbert|title=The Sixth Extinction: An Unnatural History|title-link=The Sixth Extinction: An Unnatural History|year=2014|publisher=[[Henry Holt and Company]]|location=New York City|isbn=978-0805092998}}&lt;/ref&gt;

اوسنی جیولوژیکي پړاو هولوسين بلل کېږي. 

== عمومي کتنه ==
د هولوسين، یا انتروپوجنیک (له بشر څخه منشاء اخیستونکې) نشت کېدنې د پیل او د کواټرنري نشت کېدنې، چې د اقليمي بدلونونو په پایله کې په کې وروستی کنګلیز پړاو پايته ورسېد، د پای د وختونو په اړه یا دا چې نوموړې دواړه پېښې (پړاوونه) بېخي سره بیلې وګڼل شي، پوهان یوه خوله نه دي. د هولوسين نشت کېدنې علت تر ډېره بشري فعالیتونه دي. ځینې پوهان په دې نظر دي چې، ښایي بشر موجبه نشت کېدنې له ۱۰۰۰۰۰ څخه تر ۲۰۰۰۰۰ کلونه پخوا هغه وخت نه چې اوسني یا معاصر انسانان له افریقا څخه نورو سیمو ته خپاره شول، پیل شوې وي؛ نوموړی نظر اسټرالیا، نيوزيلنډ او مادغاسکر ته د انسانانو د لېږدېدنې وروسته په چټکۍ سره د میګافونانو له منځه تلنې، نور هم غښتلی کوي. په ډېرو حالاتو کې، ان لږ فشار هم د یوې سیمې په ځانګړې توګه په جغرافیوی توګه بېلې هغې د ژویو د له منځه وړنې لپاره بسنه کوي. ډېر بوټي یوازې د نشت کېدنې په ډېرو وروستيو برخو کې له منځه تللي دي.&lt;ref name=&quot;Doughty, C. E. 2010&quot;&gt;{{cite journal|last1=Doughty|first1=C. E.|first2=A.|last2=Wolf|first3=C. B.|last3=Field|year=2010|title=Biophysical feedbacks between the Pleistocene megafauna extinction and climate: The first human‐induced global warming?|journal=Geophysical Research Letters|volume=37|issue=15|pages=n/a|doi=10.1029/2010GL043985|bibcode=2010GeoRL..3715703D|s2cid=54849882|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;link.springer.com&quot;&gt;{{cite journal|last1=Grayson|first1=Donald K.|last2=Meltzer|first2=David J.|title=Clovis Hunting and Large Mammal Extinction: A Critical Review of the Evidence|journal=Journal of World Prehistory|date=December 2012|volume=16|issue=4|pages=313–359|doi=10.1023/A:1022912030020|s2cid=162794300}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dirzo3&quot;&gt;{{cite journal|last=Dirzo|first=Rodolfo|author2=Young, Hillary S.|author3=Galetti, Mauro|author4=Ceballos, Gerardo|author5=Isaac, Nick J. B.|author6=Collen, Ben|title=Defaunation in the Anthropocene|journal=Science|date=2014|doi=10.1126/science.1251817|pmid=25061202|volume=345|issue=6195|pages=401–406|url=http://www.uv.mx/personal/tcarmona/files/2010/08/Science-2014-Dirzo-401-6-2.pdf|quote=In the past 500 years, humans have triggered a wave of extinction, threat, and local population declines that may be comparable in both rate and magnitude with the five previous mass extinctions of Earth’s history.|bibcode=2014Sci...345..401D|s2cid=206555761}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Zalasiewicz20152&quot;&gt;{{cite journal|last1=Williams|first1=Mark|last2=Zalasiewicz|first2=Jan|last3=Haff|first3=P. K.|last4=Schwägerl|first4=Christian|last5=Barnosky|first5=Anthony D.|last6=Ellis|first6=Erle C.|year=2015|title=The Anthropocene Biosphere|url=https://semanticscholar.org/paper/8f62764219d29d7c6b4db6ed7325d78d2aca322f|journal=The Anthropocene Review|volume=2|issue=3|pages=196–219|doi=10.1177/2053019615591020|s2cid=7771527}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SpecialIssue&quot;&gt;{{Cite journal|last=Vignieri|first=S.|date=25 July 2014|title=Vanishing fauna (Special issue)|journal=Science|volume=345|issue=6195|pages=392–412|bibcode=2014Sci...345..392V|doi=10.1126/science.345.6195.392|pmid=25061199|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite book|last=Kolbert|first=Elizabeth|author-link=Elizabeth Kolbert|title=The Sixth Extinction: An Unnatural History|title-link=The Sixth Extinction: An Unnatural History|year=2014|publisher=[[Henry Holt and Company]]|location=New York City|isbn=978-0805092998}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Perry|first1=George L. W.|last2=Wheeler|first2=Andrew B.|last3=Wood|first3=Jamie R.|last4=Wilmshurst|first4=Janet M.|date=2014-12-01|title=A high-precision chronology for the rapid extinction of New Zealand moa (Aves, Dinornithiformes)|journal=Quaternary Science Reviews|volume=105|pages=126–135|bibcode=2014QSRv..105..126P|doi=10.1016/j.quascirev.2014.09.025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite journal|last=Crowley|first=Brooke E.|date=2010-09-01|title=A refined chronology of prehistoric Madagascar and the demise of the megafauna|journal=Quaternary Science Reviews|series=Special Theme: Case Studies of Neodymium Isotopes in Paleoceanography|volume=29|issue=19–20|pages=2591–2603|bibcode=2010QSRv...29.2591C|doi=10.1016/j.quascirev.2010.06.030}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Li |first=Sophia |date=2012-09-20 |title=Has Plant Life Reached Its Limits? |url=http://green.blogs.nytimes.com/2012/09/20/has-plant-life-reached-its-limits/?_r=0 |access-date=2016-01-22 |website=Green Blog}}&lt;/ref&gt;

=== د نشت کېدنې میزان ===
د نوعو د نشت کېدنې معاصر نرخ د نشت کېدنې له مخکني نرخ (د انسانانو له دخالت وړاندې د نشت کېدنې معیاري نرخ) څخه له ۱۰۰ څخه تر ۱۰۰۰ ځله زیات اټکل شوی دی، د نشت کېدنې تاریخي عادي نرخ (د ځمکې د سیارې د طبيعي تکامل له نقطه نظر څخه) همدارنګه د ځمکې په تاریخ کې د اوسنۍ نشت کېدنې نرخ له هرې مخکنۍ لوېې نشت کېدنې له نرخ څخه له ۱۰ څخه تر ۱۰۰۰ ځلو پورې لوړ دی. د یوه ساینس پوه د اټکل له مخې د نشت کېدنې اوسنی نرخ ښایي له مخکني نرخ څخه ۱۰۰۰۰ ځله لوړ وي خو ډېری ساینس پوهان د نوموړي له حده ډېر اټکل خلاف، د نشت کېدنې ډېر ټیټ نرخ وړاندیز کوي. د نظري چاپېریال پوه سټيوارټ پیم په وینا، د نباتاتو لپاره د نشت کېدنې نرخ له عادي حالت څخه ۱۰۰ ځله لوړ دی.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite journal|last1=Pimm|first1=Stuart L.|last2=Russell|first2=Gareth J.|last3=Gittleman|first3=John L.|last4=Brooks|first4=Thomas M.|year=1995|title=The Future of Biodiversity|url=https://semanticscholar.org/paper/6736ae8ac75816d07f48747df58937fa88eae70f|journal=Science|volume=269|issue=5222|pages=347–350|bibcode=1995Sci...269..347P|doi=10.1126/science.269.5222.347|pmid=17841251|s2cid=35154695}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lawton95&quot;&gt;{{cite journal|author1=Lawton, J. H.|author2=May, R. M.|year=1995|title=Extinction Rates|journal=Journal of Evolutionary Biology|volume=9|pages=124–126|doi=10.1046/j.1420-9101.1996.t01-1-9010124.x|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=De Vos|first1=Jurriaan M.|last2=Joppa|first2=Lucas N.|last3=Gittleman|first3=John L.|last4=Stephens|first4=Patrick R.|last5=Pimm|first5=Stuart L.|date=August 26, 2014|title=Estimating the normal background rate of species extinction|url=https://www.zora.uzh.ch/id/eprint/98443/1/Conservation_Biology_2014_early-view.pdf|journal=Conservation Biology|volume=29|issue=2|pages=452–462|doi=10.1111/cobi.12380|pmid=25159086|s2cid=19121609|access-date=July 18, 2022|archive-date=November 4, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181104111411/https://www.zora.uzh.ch/id/eprint/98443/1/Conservation_Biology_2014_early-view.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Li|first=S.|year=2012|title=Has Plant Life Reached Its Limits?|newspaper=New York Times|url=http://green.blogs.nytimes.com/2012/09/20/has-plant-life-reached-its-limits/|access-date=10 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Lawton|first1=J. H.|last2=May|first2=R. M.|year=1995|title=Extinction Rates|journal=Journal of Evolutionary Biology|volume=9|issue=1|pages=124–126|doi=10.1046/j.1420-9101.1996.t01-1-9010124.x|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

ځینو ادعا کړې ده چې د اوسنۍ نشت کېدنې سطح د تېرو پنځو هغې ته لا نه ده رسېدلې او دا چې، دا مقایسه د لومړنيو پنځو نشت کېدنو جديت را کموي. جان بریګسن استدلال کوي چې، د نشت کېدنې د حقیقي نرخ د معلومولو لپاره کافي ابتدايي معلومات (Data) په لاس کې نشته او زیاتوي چې د اوسنیو نوعو د نشت کېدنې اټکلونه یو له بله سره خورا زیات توپیر لري، چې د انسانانو د فعالیت په نتیجه کې په کال کې له ۱.۵ څخه تر ۴۰۰۰۰ پورې نوعې نشت کېږي. په ۲۰۱۱ز کال کې د بېرنوسکای (Barnosky) او نورو څېړنې او په ۲۰۱۵ز کال کې د هول او نورو څېړنې ښيي چې، په مخکنیو نشت کېدنو کې، د نشت کېدنې حقیقي نرخ معلوم نه دی، ځکه چې یوازې لږ ژوي فوسیلي پاتې شوني پریږدي او د فوسیلي قشر زماني تجزیه (temporal resolution) له هغه وخت څخه چې نشت کېدنه په کې پېښه شوې ده، زیاته ده. په هر ترتيب، نوموړي ټول ليکوالان په دې متفق دي چې، د استوګنې د تنوع بحران د نفوسو د کمښت سره ډېرې نوعې اغېزمنې کړې دي او دا چې په راتلونکي کې د انسان موجبه سترې نشت کېدنې پېښې د خطر احتمال شته دی. د بېرنوسکای او نورو د ۲۰۱۱ز کال څېړنې ښيي چې &quot;د فوسیلي یادښتونو د نشت کېدنو د پېښو له نرخ څخه د اوسنی نشت کېدنې نرخ لوړ دی&quot; او زیاتوي چې په چاپېريالي ژوند بشري فشارونه، د هوا بدلون د ژویو د چاپېریال وېش، د هوا ککړتیا، ډېره کب نيونه، ډېر ښکار، یرغل کوونکې نوعې او د بشر مخ پر ودې حياتي کتله (biomass) ښایي د مخنیوي د کافي هڅو په نشتون کې د نشت کېدنې نرخ نور هم شدید او ګړندی کړي.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Woodward|first=Aylin|date=April 8, 2019|title=So many animals are going extinct that it could take Earth 10 million years to recover|work=Business Insider|url=https://www.businessinsider.com/mass-extinction-earth-take-10-million-years-recover-2019-4|access-date=April 9, 2019|quote=&quot;Lowery doesn't think we've strayed into Sixth Extinction territory yet. But he and Fraass agree that squabbling over what constitutes that distinction is beside the point. &quot;We have to work to save biodiversity before it's gone. That's the important takeaway here,&quot; Lowery said. There is consensus on one aspect of the extinction trend, however: Homo sapiens are to blame. According to a 2014 study, current extinction rates are 1,000 times higher than they would be if humans weren't around.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Brannen |first=Peter |date=13 June 2017 |title=Earth Is Not in the Midst of a Sixth Mass Extinction |url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2017/06/the-ends-of-the-world/529545/ |access-date=28 November 2020 |website=The Atlantic |quote=Many of those making facile comparisons between the current situation and past mass extinctions don’t have a clue about the difference in the nature of the data, much less how truly awful the mass extinctions recorded in the marine fossil record actually were.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Briggs 2017&quot;&gt;{{cite journal|last1=Briggs|first1=John C.|date=12 May 2017|title=Emergence of a sixth mass extinction?|url=https://academic.oup.com/biolinnean/article/122/2/243/3869095|journal=Biological Journal of the Linnean Society|volume=122|issue=2|pages=243–248|doi=10.1093/biolinnean/blx063|access-date=22 August 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Barnosky20112&quot;&gt;{{cite journal|last=Barnosky|first=Anthony D.|author-link1=Anthony David Barnosky|author2=Matzke, Nicholas|author3=Tomiya, Susumu|author4=Wogan, Guinevere O. U.|author5=Swartz, Brian|author6=Quental, Tiago B.|author7=Marshall, Charles|author8=McGuire, Jenny L.|author9=Lindsey, Emily L.|author10=Maguire, Kaitlin C.|author11=Mersey, Ben|date=3 March 2011|title=Has the Earth's sixth mass extinction already arrived?|url=https://www.researchgate.net/publication/50267709|journal=Nature|volume=471|issue=7336|pages=51–57|bibcode=2011Natur.471...51B|doi=10.1038/nature09678|pmid=21368823|author12=Ferrer, Elizabeth A.|s2cid=4424650}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hull et al. 2015&quot;&gt;{{cite journal|last1=Hull|first1=Pincelli M.|last2=Darroch|first2=Simon A. F.|last3=Erwin|first3=Douglas H.|date=17 December 2015|title=Rarity in mass extinctions and the future of ecosystems|url=https://www.nature.com/articles/nature16160|journal=Nature|volume=528|issue=7582|pages=345–351|bibcode=2015Natur.528..345H|doi=10.1038/nature16160|pmid=26672552|access-date=22 August 2021|s2cid=4464936}}&lt;/ref&gt;

''د ژوند راتلونکی'' په نوم (په ۲۰۰۲ز کال کې چاپ شوي کتاب) کې، د هاروارډ پوهنتون سره تړاو لرونکي ايډوارډ اوسبورن محاسبه کړې چې، د انسانانو په واسطه د بایوسفیر د وېجاړونې د اوسني نرخ په ادامې سره به تر ۲۱۰۰ز کال پورې په ځمکه د ژوند د لوړې بڼې (له انسانانو او یو حجره لرونکو ژویو پرته ټول حیوانات او نباتات) نیمایي له منځه لاړ شي. په ۱۹۸۸ز کال کې د امریکا د طبیعي تاریخ د  موزیم (American Museum of Natural History) لخوا په یوه ترسره شوې سروې کې ۷۰ سلنه بیولوژي پوهانو په انتروپوجنیک (بشر موجبه) نشت کېدنې پېښې اعتراف کړی و. په ۲۰۱۵ز کال کې د هاوايي ټاپوګانو د حلزونونو نشت کېدنې په پاتې شونو باندې دوه ترسره شوو څېړنو ښودلې ده چې، ښایي تر اوسه په ځمکه باندې ۷ سلنه نوعې له منځه تللې وي.&lt;ref&gt;{{cite web |year=1998 |title=National Survey Reveals Biodiversity Crisis – Scientific Experts Believe We are in Midst of Fastest Mass Extinction in Earth's History |url=http://www.mysterium.com/amnh.html |access-date=10 February 2018 |publisher=American Museum of Natural History Press Release}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{cite web |year=2015 |title=Research shows catastrophic invertebrate extinction in Hawai'i and globally |url=http://phys.org/news/2015-08-catastrophic-invertebrate-extinction-hawaii-globally.html |access-date=10 February 2018 |publisher=Phys.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Mass extinction in poorly known taxa|first1=Claire|last1=Régnier|first2=Guillaume|last2=Achaz|first3=Amaury|last3=Lambert|first4=Robert H.|last4=Cowie|first5=Philippe|last5=Bouchet|first6=Benoît|last6=Fontaine|date=23 June 2015|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=112|issue=25|pages=7761–7766|doi=10.1073/pnas.1502350112|pmid=26056308|pmc=4485135|bibcode=2015PNAS..112.7761R|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Carrington|first=Damian|date=April 15, 2021|title=Just 3% of world's ecosystems remain intact, study suggests|url=https://www.theguardian.com/environment/2021/apr/15/just-3-of-worlds-ecosystems-remain-intact-study-suggests|work=The Guardian|location=|access-date=April 16, 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Plumptre|first1=Andrew J.|last2=Baisero|first2=Daniele|display-authors=etal.|date=2021|title=Where Might We Find Ecologically Intact Communities?|url=|journal=Frontiers in Forests and Global Change|volume=4|issue=|pages=|doi=10.3389/ffgc.2021.626635|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>icshai8zh5o8d47mgr8lmnoiso4ot0o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د اسيا اقتصاد</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62933</id>
    <revision>
      <id>363828</id>
      <parentid>356204</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T03:09:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>363828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20921" sha1="ag8o409tjdm7ua6y9bvt03qalhyoexl" xml:space="preserve">'''د اسيا اقتصاد''' له ۴.۵ ميليارده خلکو (د نړۍ د وګړو ۶۰٪ برخه)  جوړ دی چې په نهه څلوېښتو بېلا بېلو هېوادونو کې ژوند کوي. اسيا د چټک اقتصادي پرمختګ سيمه ده، همدا راز په نړۍ کې د اسمي «جي ډي پي» او «پي پي پي» له اړخه هم د لويې وچې ستر اقتصاد دی. سربېره پر دې، اسيا د ځينو اږدو نويو اقتصادي پراختياوو سيمه هم ده، د جاپاني اقتصادي معجزې (۱۹۵۰-۱۹۹۰) (اقتصادي معجزه د پراخه اقتصادي پرمختګونو لپاره کارېدونکې غېر رسمي اصطلاح ده) څخه پيل شوې، بيا د هان ريور معجزه (۱۹۶۱-۱۹۹۶) په سويلي کوريا کې، په چين کې اقتصادي پراختيا (۱۹۷۸-۲۰۱۳)، په اندونيزیا، ماليزيا، تايلينډ، فليپين او ويټنام کې «ټايګر کب» اقتصادونه (۱۹۹۰- تر اوسه)  او په هندوستان کې اقتصادي عروج (۱۹۹۱-تر اوسه) پورې رسېدلې ده (ټايګر کب د سويل ختيځې اسيا يادو هېوادونو اقتصادونو ته کارېدونکی شريک نوم دی).&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population of Asia in 2014 |url=http://www.worldpopulationstatistics.com/population-of-asia-2014 |access-date=25 November 2014 |website=World Population Statistics |archive-date=11 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111014823/http://www.worldpopulationstatistics.com/population-of-asia-2014/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|work=www.imf.org}}&lt;/ref&gt;

د نړۍ د نورو سيمو په څېر، د اسيا اقتصاد هم د سيمو او هېوادونو تر منځ توپير لري. لامل يې پراخه سيمه ده، دا معنا چې د ډول ډول کلتورونو، چاپېريالونو، تاريخي اړیکو او حکومتي نظامونو پراخه لړۍ پکې مېشته ده. د پي پي پي کورني ناخالص توليد (جي ډي پي) له نظره په اسيا کې تر ټولو ستر اقتصادونه چين، هندوستان، جاپان، اندونيزيا، ترکيه، سويلي کوريا، سعودي عربستان، ايران، تايلينډ او تايوان دي، او د اسمي کورني ناخالص عايد له نظره چين، جاپان، هندوستان، سويلي کوريا، اندونيزيا، سعودي عربستان، ترکيه، تايوان، تايلينډ او ايران ستر اقتصادونه لري.

ټوله شتمني يې تر ډېره بريده په ختيځه اسيا، هندوستان او سويل ختيځه اسيا کې راټوله شوې، خو که د سړي سر «جي ډي پي» پر بنسټ اندازه شي؛ نو بيا ډېره شتمني په ختيځه اسيا جاپان، سويلي کوريا، تايوان، هانګ کانګ، مکاو، سينګاپور او [[برونای]] کې راټوله شوې، تر څنګ يې په تيلو غني هېوادونو کې چې په لوېديځه اسيا کې موقعيت لري، لکه سعودي عربستان، قطر، متحده عرب امارات، بحرين، کويټ او عمان. اسرايل او ترکيه هم په لوېديځه اسيا کې دوه ستر اقتصادونه دي.  اسرايل (په ډول ډول صنعتونو کې پانګونه) پرمختللی هېواد دی، په داسې حال کې چې ترکيه (د OECD  بنسټګر غړی) د پرمختللي هېواد په توګه مخ پر وده هېواد دی. له جاپان (پراخه صنعت او برېښنايي پياوړتيا)، سويلي کوريا (پراخه صنعت او معلوماتي او مخابراتي ټيکنالوژي)، تايوان (پراخه صنعت او پرمختللې ټيکنالوژۍ برخو جوړول)، هانګ کانګ (مالي صنعت او چوپړتياوې) او سينګاپور (پرمختللې ټيکنالوژۍ جوړول، بايوټيکنالوژي، مالي او سوداګريز خدمات او ګرځندويي) پرته، اسيا، په وروستيو کلونو کې د چټکې ودې او صنعتي کېدو له بهير څخه د تېرېدو په حال کې لويه وچه ده.  چين (توليد او FDI-led وده) او هندوستان (توکي، د بهرنۍ کار موندنې ځای او د کمپيوټر سافټوير) په نړۍ کې دوه په چټکۍ سره وده کونکي ستر اقتصادونه دي.&lt;ref name=&quot;CS 2019-1&quot;&gt;{{Cite web |title=Global wealth report |url=https://www.credit-suisse.com/about-us/en/reports-research/global-wealth-report.html |access-date=October 25, 2019 |website=www.credit-suisse.com |publisher=[[Credit Suisse]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CS 2019-2&quot;&gt;{{Cite web |title=Global wealth report 2019 |url=https://www.credit-suisse.com/media/assets/corporate/docs/about-us/research/publications/global-wealth-report-2019-en.pdf |access-date=October 25, 2019 |publisher=[[Credit Suisse]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CS 2019-3&quot;&gt;{{Cite web |title=Global wealth databook 2019 |url=https://www.credit-suisse.com/media/assets/corporate/docs/about-us/research/publications/global-wealth-databook-2019.pdf |publisher=[[Credit Suisse]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=2014-10-15 |title=Asian Economic Integration Reports |url=https://www.adb.org/publications/series/asian-economic-integration-report}}&lt;/ref&gt;

ختيځه اسيا او د «اسيان» هېوادونه عموماً په توليد او سوداګرۍ متکي دي (له دې وروسته کرار کرار د صنعت او تجارت پر لور هم مخ په وړاندې ځي) او د ودې لپاره کرار کرار د پرمختللې ټيکنالوژۍ پر صنعت او مالي صنعت هم تکيه لري، په منځني ختيځ کې هېوادونه تر ټولو زيات په انجنيرۍ تکيه لري، څو د اقتصادي ودې او توکو د توليد لپاره په اقليمي ستونزو لاس بري شي، په بنسټيز ډول په خوږو خامو تيلو. د کلونو په تېرېدو سره، د چټکې اقتصادي ودې او له نورې نړۍ سره د سوداګرۍ د ياتېدو تر څنګ، اسيا له ۸.۵ تريليونه امريکايي ډالرو څخه زياتې بهرنۍ ونډې زېرمې راټولې کړي دي – کومې چې د نړۍ له نيمايي څخه زياتې دي او د درېيمې او څلورمې برخې په زياتولو سره د اسيا د اقتصاد ونډه لا پسې زياتوي.&lt;ref&gt;{{cite web |date=16 October 2014 |title=The Asian Tigers from Independence to Industrialisation |url=http://www.e-ir.info/2014/10/16/the-asian-tigers-from-independence-to-industrialisation/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=2012-01-04 |title=Asia: Resources |url=http://nationalgeographic.org/encyclopedia/asia-resources/ |access-date=2022-07-20 |archive-date=2020-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200201071631/https://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/asia-resources/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=2017-11-21 |title=Asian Development Outlook (ADO) Series |url=https://www.adb.org/publications/series/asian-development-outlook}}&lt;/ref&gt;

== د جي ډي پي له نظره د اسيايي هېوادونو نوملړ ==
دا د هيجا د تورو پر بنسټ د اسيايي هېوادونو جوړ شوی فهرست دی چې د دې هېوادونو حقيقي او اټکلي کورنی ناخالص توليد معلومات هم د نړيوال پيسو صندوق پر بنسټ له ځانه سره لري.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Report for Selected Countries and Subjects |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/index.aspx |access-date=December 28, 2019}}&lt;/ref&gt; 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|'''territory'''
|'''GDP nominal'''

'''millions of USD (2022)'''
|'''GDP nominal per capita'''

'''USD (2022)'''
|'''GDP PPP'''

'''millions of USD'''
|'''GDP PPP per capita'''

'''USD'''
|'''Location'''
|-
|'''Average'''
|41,758,906
|8,922
|65,441,000
|15,235
|
|-
|Afghanistan
|20,136
|611
|76,486
|2,094
|South Asia
|-
|Armenia
|14,047
|4,741
|32,909
|11,083
|West Asia
|-
|Azerbaijan
|73,369
|7,165
|187,260
|18,615
|West Asia
|-
|Bahrain
|44,169
|29,103
|76,951
|50,931
|West Asia
|-
|Bangladesh
|369,543
|2,362
|977,754
|5,852
|South Asia
|-
|Bhutan
|2,653
|3,491
|8,199
|9,876
|South Asia
|-
|Brunei
|35,555
|79,816
|35,920
|80,383
|Southeast Asia
|-
|Cyprus
|27,726
|30,663
|38,055
|42,956
|West Asia
|-
|Myanmar
|69,262
|1,285
|355,609
|6,707
|Southeast Asia
|-
|Cambodia
|28,020
|1,752
|76,934
|4,664
|Southeast Asia
|-
|China
|19,911,593
|14,096
|27,308,857
|19,503
|East Asia
|-
|Hong Kong
|369,486
|49,850
|490,880
|64,927
|East Asia
|-
|Georgia
|20,889
|5,618
|45,398
|12,227
|West Asia
|-
|India
|3,534,743
|2,515
|10,200,000
|7,333
|South Asia
|-
|Indonesia
|1,289,295
|4,691
|3,737,484
|13,998
|Southeast Asia
|-
|Iran
|1,739,012
|20,261
|1,470,661
|17,661
|West Asia
|-
|Iraq
|297,341
|7,038
|705,059
|18,025
|West Asia
|-
|Israel
|520,703
|54,688
|354,197
|39,121
|West Asia
|-
|Japan
|4,912,147
|39,243
|5,665,980
|45,411
|East Asia
|-
|Jordan
|47,745
|4,635
|97,161
|9,648
|West Asia
|-
|Kazakhstan
|193,611
|10,003
|537,664
|28,849
|Central Asia
|-
|North Korea
|28,500
|1,600
|N/A
|N/A
|East Asia
|-
|South Korea
|1,804,680
|34,944
|2,319,585
|44,740
|East Asia
|-
|Kuwait
|186,610
|38,755
|312,100
|66,386
|West Asia
|-
|Kyrgyzstan
|9,017
|1,327
|25,915
|4,056
|Central Asia
|-
|Laos
|17,347
|2,319
|58,091
|8,109
|Southeast Asia
|-
|Lebanon
|27,320
|4,003
|91,286
|15,049
|West Asia
|-
|Macau
|35,246
|50,578
|77,360
|115,913
|East Asia
|-
|Malaysia
|439,373
|13,268
|1,078,537
|32,880
|Southeast Asia
|-
|Maldives
|5,502
|14,078
|8,667
|23,311
|South Asia
|-
|Mongolia
|18,102
|5,206
|47,217
|14,308
|East Asia
|-
|  Nepal
|36,315
|1,203
|94,419
|3,318
|South Asia
|-
|Oman
|110,127
|23,416
|203,959
|47,365
|West Asia
|-
|Pakistan
|347,743
|1,562
|1,100,000
|5,230
|South Asia
|-
|Philippines
|411,978
|3,687
|1,110,810
|9,893
|Southeast Asia
|-
|Qatar
|225,716
|84,514
|365,835
|132,886
|West Asia
|-
|Saudi Arabia
|1,040,166
|28,759
|1,898,511
|55,704
|West Asia
|-
|Singapore
|424,431
|79,576
|585,055
|103,181
|Southeast Asia
|-
|Sri Lanka
|81,934
|3,699
|304,826
|13,897
|South Asia
|-
|Syria
|60,043
|2,807
|N/A
|N/A
|West Asia
|-
|Taiwan
|841,209
|36,051
|1,300,212
|55,078
|East Asia
|-
|Tajikistan
|7,820
|795
|33,351
|3,589
|Central Asia
|-
|Thailand
|522,012
|7,449
|1,383,022
|20,364
|Southeast Asia
|-
|Timor-Leste
|1,920
|1,402
|6,823
|5,254
|Southeast Asia
|-
|Turkey
|692,380
|8,081
|2,346,576
|28,264
|West Asia/Europe
|-
|Turkmenistan
|76,591
|12,274
|121,885
|20,410
|Central Asia
|-
|United  Arab Emirates
|501,354
|50,349
|746,350
|69,434
|West Asia
|-
|Uzbekistan
|73,060
|2,071
|297,222
|8,999
|Central Asia
|-
|Vietnam
|408,947
|4,122
|1,248,986
|12,590
|Southeast Asia
|-
|Yemen
|28,134
|891
|72,171
|2,280
|West Asia
|}

== تاريخ ==

=== اقتصادي پرمختګ ===

==== لرغوني او منځني وختونه ====
چين او هندوستان له لومړي څخه تر ۱۸۰۰ مخزېږديز کال پورې د سترو اقتصادونو په توګه سره رد او بدل شوي دي. چين يو ستر اقتصادي ځواک و چې د ډېرو پام يې د ختيځ لور ته راواړاوه او د ډېرو به باور د هندوستان د لرغوني کلتور تاريخي شتمنۍ او نېکمرغۍ اسيا ته خپل تشخص ورکړ، د اروپايي سوداګرۍ، اکتشافاتو او نيواکګرۍ پام يې دېخوا راواړاوه. د کولمبس له خوا د هندوستان د لټون پر مهال د امريکا غېر متوقع موندنه د دې ژور جذابيت ښودنه کوي. د وريښمو لار په اسيايي «هيترلينډ» کې د ختيځ او لوېديځ ستره سوداګريزه لاره وګرځېده، په داسې حال کې چې د «ملاکا» تنګي د سمندري لارو په توګه پراته وو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Professor M.D. Nalapat. Ensuring China's &quot;Peaceful Rise&quot;. Accessed January 30, 2008. |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |archive-date=January 10, 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://www.eric.ed.gov/ERICWebPortal/custom/portlets/recordDetails/detailmini.jsp?_nfpb=true&amp;_&amp;ERICExtSearch_SearchValue_0=ED460052&amp;ERICExtSearch_SearchType_0=no&amp;accno=ED460052|title=Dahlman, Carl J; Aubert, Jean-Eric. China and the Knowledge Economy: Seizing the 21st Century. WBI Development Studies. World Bank Publications. Accessed January 30, 2008.|publisher=World Bank Publications, P|isbn=9780821350058|date=2000-11-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Real Great Leap Forward. The Economist. Sept 30, 2004 |url=http://www.economist.com/surveys/displaystory.cfm?story_id=E1_PNTJQTR |work=The Economist}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chris Patten. ''Financial Times''. Comment &amp; Analysis: Why Europe is getting China so wrong. Accessed January 30, 2008. |url=http://search.ft.com/ftArticle?queryText=China+the+world%E2%80%99s+largest+economy+for+18+of+the+past+20+centuries&amp;y=6&amp;aje=false&amp;x=14&amp;id=050926000484&amp;ct=0 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20121206001453/http://search.ft.com/ftArticle?queryText=China+the+world%E2%80%99s+largest+economy+for+18+of+the+past+20+centuries&amp;y=6&amp;aje=false&amp;x=14&amp;id=050926000484&amp;ct=0 |archive-date=2012-12-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20&amp;%20Minerals%20F.pdf {{Bare URL PDF|date=March 2022}}&lt;/ref&gt;

==== له ۱۹۴۵ مخکې ====
له دويمې نړيوالې جګړې مخکې، د اسيا ډېرې برخې تر نيواکګرې واکمنۍ لاندې وې. يواّځې يو څو هېوادونو په پرتليز ډول وکولای شول چې د اروپايي ځواک د پرله پسې فشار له مخ کېدو سره سره خپلواک پاتې شي. چين، سيام او جاپان يې بېلګې دي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Colonial Rule |url=http://nationalhumanitiescenter.org/pds/amerbegin/power/text4/text4read.htm |website=National Humanities Center}}&lt;/ref&gt;

په ځانګړي ډول جاپان وکولای شول چې په نولسمه پېړۍ کې د اصلاحاتو له امله خپل اقتصاد ته پرمختګ وکړي. دا اصلاح ټولشموله او نن د «ميجي بيا رغونې» په نوم پېژندل کېږي. جاپانی اقتصاد تر شلمې پېړۍ پورې ښه وده وکړه او د دې هېواد اقتصادي ودې د اقتصادي ودې لپاره اړينې سرچينې کمې کړې. د پايلې په توګه، د جاپان پراختيا پيل شوه، د کوريا او چين ډېرې سيمې يې له ځان سره ضميمه کړې، په دې ډول جاپانيانو سره مرسته وشوه چې ستراتيژيکې سرچينې د ځان لپاره خوندي کړي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Meiji Restoration |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/373305/Meiji-Restoration |access-date=25 November 2014 |website=Encyclopædia Britannica}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sino-Japanese War |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/546176/Sino-Japanese-War |access-date=25 November 2014 |website=Encyclopædia Britannica}}&lt;/ref&gt;

په ورته وخت کې، سويل ختيځه اسيا د سوداګرۍ او د وخت د ډول ډول نويو ټيکنالوژيو له امله په غوړېدو وه. په ۱۸۶۰ز کال کې د سويس کانال په پرانيستل کېدو سره د سوداګرۍ د حجم په زياتېدو پيل وشو. په مانيلا کې د «مانيلا ګيلن» (مانيلا ګيلن اسپانوي سوداګريزې بېړۍ وې) و، چېرته چې له ۱۵۷۱ څخه تر ۱۸۱۵ز کال پورې د فلپين په ټاپوګانو او چين کې د توليد شويو توکو سوداګري له اسپانوي امريکا او [[اروپا]] سره کېده. د فليپين لومړۍ اسپانوي مستعمره په اسيا کې لومړۍ سيمه وه چې له امريکاګانو سره يې سوداګري کوله، له مانيلا څخه تر «اکاپولکو» پورې. له «هاوانا» څخه تر «سيلويلي» پورې لاره لومړۍ نړيواله سوداګريزه لاره وه. وريښم، چيني لوښي، د پيل غاښونه، تمباکو، کوپره او جوار ځينې هغه توکي و چې له اسيا څخه تر امريکاګانو او اروپا پورې د فليپين له لارې صادرېدل.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Manila galleon |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/362297/Manila-galleon |access-date=25 November 2014 |website=Encyclopædia Britannica}}&lt;/ref&gt;

په ۱۸۱۹ز کال کې سينګاپور منځ ته راغی، څومره چې د ختيځ او لوېديځ تر منځ د سوداګرۍ کچه مخ پر لوړه ولاړ، سينګاپور هم په پياوړي دريځ کې سر راپورته کړ. د برتانيې مستعمره «مالايا» چې اوس د ماليزيا يوه برخه ده، په نړيواله کچه د قلعي او ربړ تر ټولو ستر توليدونکی و. له بلې خوا، هالنډي ختيځې سيمې چې اوس اندونيزيا ده، د خوراکي مسالو د توليد له امله شهرت درلود. هالنډيانو او برتانويانو خپل سوداګريز شرکتونه جوړ کړل، څو په اسيا کې د خپلې سوداګرۍ جريان مديريت کړي. برتانويانو د برتانيې ختيځ هندوستان شرکت جوړ کړ، په داسې حال کې چې هالنډيانو د ختيځ هندوستان شرکت جوړ کړی. دواړو شرکتونو په خپلو مستعمرو کې په سوداګرۍ بشپړ واک درلود.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Dutch East India Trading Company |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/174523/Dutch-East-India-Company |access-date=25 November 2014 |website=Encyclopædia Britannica}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=History of Philippines |url=http://www.nationsonline.org/oneworld/History/Philippines-history.htm |access-date=25 November 2014 |website=Nations Online}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=East India Company |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/176643/East-India-Company |access-date=25 November 2014 |website=Encyclopædia Britannica}}&lt;/ref&gt;

په ۱۹۰۸ز کال کې، خام تيل په لومړي ځل په په فارس، اوسني ايران کې وموندل شول. له دې وروسته، د تيلو ډېرې سيمې کشف شوې او وروسته معلومه شوه چې منځنی ختيځ د نړۍ په کچه د تيلو تر ټولو سترې زېرمې لري. دې د عرب هېوادونو واکمن زيات شتمن کړل، په داسې حال کې چې دې سيمه کې تولنيزه اقتصادي وده ډېره شاته پاتې وه.&lt;ref&gt;{{Cite magazine|last1=Alfred|first1=Randy|title=May 26, 1908: Mideast Oil Discovered – There Will Be Blood|url=http://archive.wired.com/science/discoveries/news/2008/05/dayintech_0526|magazine=Wired|access-date=25 November 2014|date=2008-05-26}}&lt;/ref&gt;

د ۱۹۳۰ز لسيزې په لومړيو کې، نړۍ له يوې نړيوالې اقتصادي سوړبازارۍ سره مخ شوه، کومه چې اوس د ستر رکود په نوم پېژندل کېږي. اسيا هم خوندي نه وه او د اروپا او متحده ايالاتو په څېر (له [[شوروي اتحاد]] پرته) له ورته ستونزو سره مخ شوه. په ټوله اسيا کې او په ټوله نړۍ کې په هېښونکي ډول د سوداګرۍ حجم کم شو. د غوښتنې له کمېدو سره، د ګڼو توکو نرخونو هم په کمېدو پيل وکړ، سيمه ييز خلک او بهرنيان يې لا پسې بې وزله کړل. په ۱۹۳۱ز کال کې، جاپان «مانچوري» ونيو او ورپسې يې پاتې چين او همدا راز سويل ختيځه اسيا، کوم چې په پايله کې د دويمې نړيوالې جګړې اسيا پاسفيک ټولنه شوه.&lt;ref&gt;{{cite web |title=World War 2 in the Pacific |url=http://www.ushmm.org/wlc/en/article.php?ModuleId=10005155 |access-date=25 November 2014 |website=Holocaust Encyclopedia}}&lt;/ref&gt; 

== سرچينې ==</text>
      <sha1>ag8o409tjdm7ua6y9bvt03qalhyoexl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د سقوط عملیات</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63113</id>
    <revision>
      <id>363832</id>
      <parentid>337764</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T04:27:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>363832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12658" sha1="fmxqdl6z6ibhzuxqcoo5ndw8w7phhtf" xml:space="preserve">کله چې دویمه نړیواله جګړه په ختمېدو وه، نو د عملیاتو سقوط د جاپانيانو پر کورنیو جزیرو د متحدینو د حملې پلان و. پلان شوي عملیات هغه وخت رد شول، چې کله جاپان د هیروشیما او ناګاساکي له اتومي بریدونو، د شوروي اتحاد د جګړې له اعلان او پر منچوریا له حملې وروسته وسله کېښوده. عملیاتو دوه برخې لرلې، چې یو یې اولمپیک عملیات او بل یې کورونېټ عملیات نومېدل. د ۱۹۴۵ ز کال په نومبر کې د شروع کېدونکو اولمپیک عملیاتو موخه دا وه، چې د جنوبي جاپاني جزیرې کیوشو پر جنوبي درېیمه برخه قبضه وکړي، چې تازه نیول شوې وه، د اوکیناوا جزیره به د نمایشي سیمې په توګه وکارېږي. د ۱۹۴۶ ز کال په لومړیو کې به د کورونېټ عملیات ترسره شي، چې د جاپان پر مرکزي جزیرې هونشو باندې ټوکیو ته نږدې د کانټو پر میدان پلان شوی برید و. په اولمپیک عملیاتو کې د کېیوشو نیول شوې هوايي اډې ته به د کورونیټ عملیاتو لپاره د ځمکې پر اساس د فضايي مرستې اجازه ورکړل شي. که سقوط واقع شوی وای، نو دا به د تاریخ تر ټولو لوی دوه اړخ لرونکي عملیات وو.&lt;ref&gt;Giangreco (2009) pg. xvi&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Chapter 13: &quot;DOWNFALL&quot;- The Plan for the Invasion of Japan |url=https://history.army.mil/books/wwii/MacArthur%20Reports/MacArthur%20V1/ch13.htm |access-date=2021-07-27 |website=history.army.mil}}&lt;/ref&gt;

د جاپان جغرافیې د دې حملې پلان جاپانیانو ته هم واضح کړی و. هغوی دا وړتیا لرله چې د متحدینو د حملو پلانونه په سمه توګه اټکل کړي او په دې توګه یې د هغو پر اساس خپل دفاعي پلانونه او د کیټسوګو عملیات تنظیم کړل. جاپانیانو د کیوشو بشپړ دفاعي پلان جوړ کړ، چې د راتلونکو ټولو دفاعي عملیاتو لپاره کم پاتې و. په پراخه توګه د تلفاتو وړاندوینې مختلفې وې؛ خو ډېرې زیاتې وې. دا په هغې درجې پورې اړوند دی، چې جاپانیانو به د برید خلاف تر کومه حده مزاحمت کړی وي، که پر دې انحصار وشي، نو د متحدینو د تلفاتو اټکل به تر میلیونونو ورسېږي. {{sfn|Frank|p=340}}

== پلان جوړونه ==
د عملیاتو د سقوط د پلان جوړونې مسؤلیت د امریکايي قوماندانانو فلېټ ایډمرل چیسټر نیمټز، د پوځ جنرال ډګلس میک ارتر او د کارمندانو د رییس په لاس کې و. (وروستی کس د امریکايي پوځ د هوايي ځواک قومندان دی). {{sfn|Skates|p=18}}

دا وخت د اتوم بم پرمختګ یو پټ راز و ( د هغه وخت مرستیال ولسمشر هیري ټرومین ته هم د هغه د شتون معلومات نه وو، کله چې ولسمشر شو، نو معلومات ورته وشول)، له مین هټن پروژې نه بهر یوازې څو لوړپوړو چارواکو ته معلومه وه او پر لومړني جاپان د برید پلان نیونې د دې شتون په پام کې نه و نیولی. یو ځل چې کله اتوم بم ترلاسه شو، نو جنرال مارشال تصور وکړ، چې که په خپل وخت په کافي شمېر چمتو کړای شي، نو دا به د حملې د ملاتړ لپاره وکارول شي

د بحرالکاهل جګړه د یوه متحد قوماندان (سي ـ این ـ سي) تر لاس لاندې نه وه. متحد قوماندان پر سیمو وېشل شوی و: تر ۱۹۴۵ ز کال پورې، د بېلګې په ډول چیسټر نیمټز د سي این سي بحرالکاهل اوقیانوس متحد و، په داسې حال کې چې ډګلس میک ارتر د جنوب لوېدیځ بحرالکاهل سیمې د محکمې متحد قوماندان او ایډمرل لویس ماونټ بیټن د جنول ختیځې اسیا د محکمې متحد قوماندان و. پر جاپان د حملې لپاره یو متحد قوماندان اړین بلل کېده. ددې کس په ټاکلو کې داخلي دښمني ( د امریکا بحري ځواکونو نمټز غوښته؛ خو د متحدو ریاستونو پوځ میک ارتر غوښته) دومره درنه وه، چې پلان یې تهدیداوه، څو له خپل لوري نه واوړي. بلاخره سمندري ځواکونو په جزي توګه ومنله او که د حالاتو غوښتنه وه، نو میک ارتر ته به د ټولو پوځونو بشپړ واک وسپارل شي. {{sfn|Skates|pp=55–57}}

=== پام ===
پلان جوړوونکي چې له کومو اساسي خبرو سره مخ شول، هغه وخت او ځاني تاوانونه وو. هغوی جاپان څنګه ژر تر ژره وسلې کېښودلو ته مجبورولی شو، چې په هغه کې متحدینو کم تلفات لرل. له ۱۹۴۳ ز کال نه مخکې په کیوبیک کنفرانس کې د کاناډا-انګلستان-امریکا یوه ګډ پلان جوړوونکي ټیم پلان چمتو کړ، چې «د جاپان د ماتې لپاره تعریف او پلان نیونه» نومېده، په دې کې تر ۱۹۴۷ـ۴۸ کلونو پورې پر جاپاني جزیرو د حملو غوښتنه نه وه شوې. د امریکايي مشر نظر دا و، چې تر دې بریده د جګړې اوږدول د ملي حوصلې لپاره خطرناک دی. له دې امله یې د کیوبیک کنفرانس پر ځای د ګډو کارکوونکو مشر پر دې خبره ټینګار وکړ، چې د المان له تسلیمولو یو کال وروسته باید جاپان دې ته اړ شي چې وسله پر ځمکه کېږدي. &lt;ref&gt;''One Hundred Years of Sea Power: The U.S. Navy, 1890–1990'' By George W. Baer p. 240&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Defeating Japan: The Joint Chiefs of Staff and Strategy in the Pacific War'' By Charles F. Brower p. 59&lt;/ref&gt;{{sfn|Spector|pp=276–77}}{{sfn|Skates|p=37}}

د متحدو ریاستونو سمندري ځواکونو د جاپان د تسلیمولو لپاره پر بندیزونو او د فضايي ځواک پر کارولو ټینګار وکړ. په نږدې شانګهای، چین او کوریا کې یې د هوايي اډې د نیولو لپاره د عملیاتو وړاندیز وکړ، چې د متحدو ریاستونو هوايي ځواکونو ته به د مخته تلونکو هوايي اډو یوه لړۍ په لاس ورشي او له هغه ځایه به پر جاپان بمونه وغورځول شي. له بلې خوا پوځ دلیل وړاندې کړ، چې دا ډول پلان «جګړه تر نامعلوم وخت پورې غزولی شي» او له اړتیا پرته خلک وژلی شي، له دې امله حمله اړینه وه. هغوی د سمندري ځواکونو له وړاندیز کړو ضمني چارو پرته د جاپان خلاف په مستقیمه توګه د لویې حملې ملاتړ وکړ، بلاخره د پوځ نظر بریالی شو.{{sfn|Skates|pp=53–54}}{{sfn|Skates|pp=44–50}}

=== فرضیې ===
دا چې د جاپان جغرافیه معلومه وه، امریکايي پوځي پلان جوړوونکو د دفاعي ځواکونو اندازه معلوموله، چې له چا سره به مخ کېږي. د ۱۹۴۵ ز کال په لومړیو کې د لاسرسي وړ استخباراتو پر اساس فرضیې په لاندې ډول وې:{{sfn|Sutherland|p=2}}

* په هغې سیمه کې د دې کار مخالفت به نه یوازې د واکمنۍ منظم پوځي ځواکونه کوي، بلکې مخالف اوسېدونکي به یې هم کوي. 
* د اولمپک عملیاتو په پیل کې کابو درې مخالف وېشونه په جنوبي کیوشو کې او یو اضافي درې ګونی وېش به په شمالي کیوشو کې ختم کړل شي. 
* د کیوشو عملیاتو مخالفت کوونکي ټول دښمن ځواکونه به له اتو (۸) تر لسو (۱۰) وېشونو ډېر نه وي او دا کچه به په چټکۍ ترلاسه شي.
* دا به تقریباً یوویشت (۲۱) مخالف وېشونه وي، چې د ډپو وېش به هم پکې شامل وي او د «کورونېټ» په پیل کې به په هونشو کې وي او د دې وېشونو له ډلې یې څوارلس (۱۴) په کنټو پلین سیمه کې کار کولای شي. 
** دا چې دښمن به زموږ له بې اغېزې حملو نه د ژغورنې لپاره خپل ځمکني او هوايي پوځونه اسیایي سیمې ته واپس کړي، په داسې حالاتو کې به هغوی د یوه سخت اقتصاد په کارولو سره په دې سیمه کې له ۲۰۰۰ نه تر ۲۵۰۰ الوتکو پورې راجمع کولای شي او دا چې دا ځواک د وطني برخو په وسیله چلېږي او د کیوشو د کوزېدو پر خلاف کار کولای شي. 

=== کيمیاوي وسلې ===
« د جاپان له یوه پای نه تر بل پورې یوه اوکېناوا» وېرې متحدین د کیمیاوې جګړې په شمول دې ته وهڅول چې پر نادودیزو وسلو هم غور وکړي. د جاپان د نفوسو او خوراکي توکو پر خلاف په پراخه کچه د کیمیاوي جګړې پلان نیول شوی و او په ماریاناس کې کیمیاوي وسلې زېرمه شوې وې. جاپان د هوا د اټکل وړ رول په شمول د څو لاملونو له وجې په ځانګړې توګه د ګازو د حملې ښکار و. له نیمګړو هوا لرونکو غارونو نه د جګړې لپاره د ګازو حملې د جاپانیانو لېوالتیا هم بې اغېزې کولای شي.  &lt;ref name=&quot;Burnham1995&quot;&gt;{{cite news|last=Burnham|first=Alexander|date=July 1, 1995|title=Okinawa, Harry Truman, and the Atomic Bomb|volume=71|work=A National Journal of Literature &amp; Discussion|publisher=VQR|number=#3|url=http://www.vqronline.org/essay/okinawa-harry-truman-and-atomic-bomb|access-date=March 17, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Rogers |first=Paul |date=4 August 2005 |title=By any means necessary: the United States and Japan |url=https://www.opendemocracy.net/conflict/byanymeansnecessary_2727.jsp |access-date=17 July 2018 |website=openDemocracy }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Walsh|first=Liam|date=December 7, 2011|title=World War II plan to poison Japanese crops revealed|url=http://m.couriermail.com.au/news/national/world-war-ii-poison-plan-revealed/story-e6freooo-1226215619956|newspaper=the Courier-Mail|location=Australia|access-date=October 10, 2015}}{{Dead link|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=6 May 2005 |title=Victory in the Pacific Online Forum |url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/online-forum/ |access-date=21 October 2016 |website=[[PBS]] |publisher=[[PBS]]}}&lt;/ref&gt;

په داسې حال کې چې د ګازو بارود په ډېره کچه چمتو شوي وو او پلانونه جوړ شوي وو، د دې خبرې امکان نه و، چې دا به کارول شوي وي. د رچرډ بي فرینک وینا ده، چې د ۱۹۴۵ ز کال په جون کې چې کله دا وړاندیز تر ټرومین پورې ورسېده، نو د کارکوونکو پر خلاف یې د کیمیاوي وسلو کارول وېټو کړل او کارول یې تر غور لاندې ونیول شول. د ایډورډ جې ډریا پر اساس په لویه کچه د کیمیاوي وسلو ستراتیژیک کارول هیڅ امریکايي رهبر په دقت مطالعه یا وړاندیز کړي نه وو، بلکې د جاپاني مزاحمت د جېبونو خلاف بې د کیمیاوي وسلو د پلان جوړونې په کارولو بحث وکړ.   {{sfn|Skates|p=84}}

== سرچينې, ==</text>
      <sha1>fmxqdl6z6ibhzuxqcoo5ndw8w7phhtf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د نفوس له مخې د هیوادونو نوملړ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63126</id>
    <revision>
      <id>363837</id>
      <parentid>363769</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T05:46:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>363837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="139920" sha1="6ztngqmxylwgca6qfq36bgvour8brx2" xml:space="preserve">[[دوتنه:World_Population.svg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a5/World_Population.svg/330px-World_Population.svg.png|بټنوک| په 2019 کې د نفوس له مخې د هېوادونو او سیمو نقشه (تور رنګ، ډېر نفوس)]]
دا د '''نفوس له مخې د هېوادونو نوملړ دی''' . په دې کې خپلواک دولتونه ، مېشته، انحصاري سیمې او په ځینو مواردو کې د خپلواکو دولتونو اجزاوو لرونکي هېوادونه شامل دي، په لړليک کې شاملول په ابتدايي توګه د [[د معيار نړيوال تنظيم|ISO]] معیار [[ایزو ۳۱۶۶-۱|ISO 3166-1]] پر بنسټ دي. د مثال په توګه، [[بریتانیا|انګلستان]] یو واحد وجود ګڼل کیږي، په داسې حال کې چې د هالنډ د سلطنت اجزاوو هېوادونه په جلا توګه ګڼل کیږي. سرېره پردې ، پدې لېست کې ځینې [[په محدوده رسمي توګه پیژندل سوي دولتونه|ایالتونه شامل دي چې محدود پېژندل]] شوي په ISO 3166-1 کې نه دي موندل شوي. همدارنګه د [[د نړۍ نفوس|نړۍ]] د نفوس په پرتله د هر هېواد نفوس په سلنه کې ورکړل شوی، کوم چې [[ملګري ملتونه]] د 7.954 ملیارد وګړي په 2022 کال کې اټکل کوي  . &lt;ref name=&quot;UNFPA&quot;&gt;{{Cite web |year=2022 |title=World Population Dashboard |url=https://www.unfpa.org/data/world-population-dashboard |access-date=15 June 2022 |website=United Nations Population Fund |publisher=UNFPA}}&lt;/ref&gt;

== تګلاره ==
په دې چارټ کې کارول شوي ارقام د ملي [[سرشمېرنه|سرشمېرنې]] د ادارې له خوا د خورا تازه اټکلونو یا نسبتونو پراساس دي، چې تل په تغير کې وي.

د کومو هېوادونو او ځايونو چې ملي معلومات شتون نلري، ارقام د 2021 لپاره د اټکلونو یا اټکلونو پر بنسټ د ملګرو ملتونو د اقتصادي او ټولنیزو چارو د نفوس څانګې له خوا چمتو شوي. &lt;ref name=&quot;unpop&quot;&gt;{{Cite web |last=United Nations |title=World Population Prospects 2019 |url=https://population.un.org/wpp/ |access-date=4 August 2021 |website=population.un.org}}&lt;/ref&gt;

ځکه چې راټول شوي ارقام په هر هېواد کې په ورته وخت کې نه راټولیږي، یا د دقت په ورته کچه کې، د پایلې شمېرې پرتله کول ممکن غلطې پایلې رامنځته کړي. سربېره پردې، د ټولو هېوادونو څخه د ارقامو اضافه والی ممکن د نړۍ مجموعې سره مساوي نه وي.

هغه سیمې چې د خپلواکو دولتونو بشپړې برخې جوړوي، لکه د انګلستان هېوادونه ، د اړوندو خپلواکو هېوادونو د برخې په توګه شمېرل کیږي. په دې کې نور نهادونه شامل دي، لکه [[اروپایي ټولنه|اروپایي اتحادیه]] ، {{Efn|The European Union is a ''[[sui generis]]'' [[supranational union]] whose sovereign members delegate to it by treaty certain powers that are often exercised by sovereign states. Its combined population has been estimated at 447,319,916 on 1 January 2020, and it would be ranked 3rd if it were included in the list. It has {{#expr: 447319916 / {{worldpop}} * 100 round 2}}% of the world's population — see {{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tps00001/default/table?lang=en|title=Eurostat-Tables, Graphs and Maps Interface（TGM）table|publisher=[[European Commission]]}}}} چې خپلواکه دولتونه نه دي، او خپلواکې سیمې چې دایمي نفوس نلري، لکه د [[انتارکتیکا|انټارکټیکا]] په اړه د مختلفو هېوادونو ادعاګانې .

== د نفوس له مخې خپلواک دولتونه او تړلې سیمې ==
نوټ: د ملګرو ملتونو د ۱۹۳ [[د ملگري ملتونو غړي هېوادونه|غړو هېوادونو]] او د ملګرو ملتونو عمومي اسامبلې ته د دوو څارونکو هېوادونو لپاره یوه شمېره درجه ټاکل شوې ده. انحصاري سیمې او هغه هېوادونه چې د خپلواکو دولتونو برخې دي د شمېرې درجې ندي ټاکل شوي. برسېره پردې، د محدود پېژندنې سره خپلواکه دولتونه شامل دي، مګر د شمېرې درجه نه ده ټاکل شوې.
{{sticky header}}{{sort under}}{{mw-datatable}}{{table alignment}}
{| class=&quot;wikitable sortable sticky-header sort-under mw-datatable col2right col6right&quot; {{right}}
|+ د مجموعي نفوس له مخې د هېوادونو او انحصاري سيمو نوملړ
! 
! موقعيت
! نفوس
! style=width:2em | ٪ د{{br}}نړۍ
! نېټه
! {{nowrap|Source (رسمي يا له}}{{br}} [[ملګري ملتونه]] څخه)
! class=&quot;unsortable&quot;|يادښتونه
|-

| –
| '''{{noflag|World}}'''
| 8,119,000,000 || {{center|100%}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| د ملګرو ملتونو وړاندوينه&lt;ref name=&quot;UNFPA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;unpop&quot;/&gt;||
|-

| rowspan=2 | {{ntsh|1}} 1/2 {{br}} {{efn|According to د ملګرو ملتونو اټکلs, India surpassed China by the end of April 2023.&lt;ref&gt;{{cite news |title=India to overtake China as world's most populous country in Apr 2023 |url=https://www.un.org/en/desa/india-overtake-china-world-most-populous-country-Apr-2023-united-nations-projects#:~:text=Smith%20Mehta%2Funsplash.-,India%20to%20overtake%20China%20as%20world's%20most%20populous%20country%20in,the%20world's%20most%20populous%20country |access-date=27 April 2023 |work=[[United Nations]] |date=24 April 2023}}&lt;/ref&gt;}}
| {{هېواد بيرغ|China}}
| {{n+p|1408280000|{{worldpop}}|sigfig=3|disp=table}} || {{dts|31 December 2024|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |title=National Economy – 10.Total Population Went down and Urbanization Rate Continued to Grow (31 December 2024) |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202501/t20250117_1958330.html |publisher=[[National Bureau of Statistics of China]] (NBSC) |website=www.stats.gov.cn |date=17 January 2025 |access-date=17 January 2025}}&lt;/ref&gt; || {{efn|Refers to [[mainland China]]; excludes China's [[special administrative regions of China|special administrative regions]] of [[Hong Kong]] and [[Macau]], which returned to Chinese sovereignty in 1997 and 1999, respectively.}}
|-

| {{right}} {{هېواد بيرغ|India}}
| {{n+p|1402737000|{{worldpop}}|sigfig=3|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| {{right}} رسمي وړاندوينه&lt;ref&gt;*data provided by [[Ministry of Health and Family Welfare]]*{{cite web |title=Projected total Population by sex as on 1st July, 2011–2036: India, States and Union Territories (pg.43–March and pg.82–July) |url=https://geographicinsights.iq.harvard.edu/files/geographicinsights2/files/report_population_projection_2019.pdf |publisher=Harvard Center for Population and Development |website=www.iq.harvard.edu |date=November 2019 |access-date=1 January 2025 }}{{Dead link|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || {{right}} {{efn|Includes the population of the [[Kashmir conflict|India-administered]] [[union territory|union territories]] of [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]], and [[Ladakh]].}}
|-

| {{nts|3}}
| {{هېواد بيرغ|United States}}
| {{n+p|340110988|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.census.gov/data/tables/time-series/demo/popest/2020s-national-total.html | title=National Population Totals and Components of Change: April 1, 2020 to July 1, 2024 |publisher=[[United States Census Bureau]] (USCB) |website=www.census.gov |access-date=20 December 2024}}&lt;/ref&gt;|| {{efn|Includes the [[list of states and territories of the United States|50 states]] and the [[Washington, D.C.|District of Columbia]], but excludes the [[territories of the United States]].}}
|-

| {{nts|4}}
| {{هېواد بيرغ|Indonesia}}
| {{n+p|282477584|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|30 June 2024|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{citation|url=https://dispendukcapil.acehtimurkab.go.id/berita/kategori/berita-nasional/rilis-data-kependudukan-semester-i-tahun-2024-potret-demografi-dan-implikasinya-bagi-pembangunan-nasional|title=Indonesian Population June 2024|work=[[Ministry of Home Affairs (Indonesia)]]|language=id|access-date=20 October 2024}}&lt;/ref&gt;||
|-

| {{nts|5}}
| {{هېواد بيرغ|Pakistan}}
| {{n+p|241499431|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|1 March 2023|abbr=on}}
| د ۲۰۲۳ ز کال سرشمېرنې پايله&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/Pakistan.pdf |title=Announcement of Results of 7th Population and Housing Census-2023 'The Digital Census' |date=5 August 2023 |website=Pakistan Bureau of Statistics (www.pbs.gov.pk) |access-date=14 August 2023 |archive-date=14 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230814181311/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/Pakistan.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; || {{efn|Includes the population of [[Kashmir conflict|Pakistan-administered]] [[Azad Kashmir]] and [[Gilgit-Baltistan]].}}
|-

| {{nts|6}}
| {{هېواد بيرغ|Nigeria}}
| {{n+p|223800000|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}}
| رسمي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://cdn.sanity.io/files/5otlgtiz/production/d7fb94a5c16220cd7559ac066f95f9d53a433ac8.pdf |title=The annual population lecture series – APLS (pg.1 and pg.159) |publisher=National Population Commission – NPC Nigeria |website=www.nationalpopulation.gov.ng |date=22 November 2023 |access-date=11 March 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|7}}
| {{هېواد بيرغ|Brazil}}
| {{n+p|212583750|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| رسمي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.ibge.gov.br/en/statistics/social/population/18176-population-projection.html?lang=en-GB&amp;t=resultados |title = Population Projection |website = ibge.gov.br |access-date = 1 Jan 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|8}}
| {{هېواد بيرغ|Bangladesh}}
| {{n+p|169828911|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|14 June 2022|abbr=on}}
| د ۲۰۲۲ ز کال سرشمېرنې پايله&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population &amp; Housing Census 2022 – Post Enumeration Check (PEC) Adjusted Population |url=https://bbs.portal.gov.bd/sites/default/files/files/bbs.portal.gov.bd/page/b343a8b4_956b_45ca_872f_4cf9b2f1a6e0/2023-04-18-08-42-4f13d316f798b9e5fd3a4c61eae4bfef.pdf |website=Bangladesh Bureau of Statistics (www.bbs.gov.bd) |date=18 April 2023 |access-date=24 August 2023 |language=en |archive-date=24 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230824082228/https://bbs.portal.gov.bd/sites/default/files/files/bbs.portal.gov.bd/page/b343a8b4_956b_45ca_872f_4cf9b2f1a6e0/2023-04-18-08-42-4f13d316f798b9e5fd3a4c61eae4bfef.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; || {{efn| The [[Bangladesh Bureau of Statistics]] has a projection of 181 million for 2025, but this method derives from a base year of 2011. This same projection overcounted the population for 2022 by about 4.4 million.&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://bbs.gov.bd/site/page/29855dc1-f2b4-4dc0-9073-f692361112da/- |title = Statistical Yearbook |website = bbs.gov.bd |access-date = 1 Jan 2025}}&lt;/ref&gt;}}
|-

| {{nts|9}}
| {{هېواد بيرغ|Russia}}
| {{n+p|146150789|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |title=Оценка численности постоянного населения на 1 января 2024 г. и в среднем за 2023 [Estimated permanent population on 1 January 2024 and average 2023] |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/OkPopul_Comp2024_Site.xlsx |publisher=[[Federal State Statistics Service (Russia)|Russian Federal State Statistics Service (Росстат)]] |website=www.rosstat.gov.ru |access-date=11 April 2024 |language=ru |archive-date=6 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240406215805/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/OkPopul_Comp2024_Site.xlsx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; || {{efn|Includes the [[Republic of Crimea (Russia)|Republic of Crimea]] and [[Sevastopol]], administrative areas on the [[Crimea|Crimean Peninsula]] occupied by Russia. The population does not include the [[Russian annexation of Donetsk, Kherson, Luhansk and Zaporizhzhia oblasts of Ukraine|four annexed Ukrainian oblasts]]. The Ukrainian government and [[Political status of Crimea|most of the world's other states]] consider the Crimean Peninsula, [[Donetsk Oblast|Donetsk]], [[Kherson Oblast|Kherson]], [[Luhansk Oblast|Luhansk]] and [[Zaporizhzhia Oblast|Zaporizhzhia]] parts of [[Administrative divisions of Ukraine|Ukraine's territory]].}}
|-

| {{nts|10}}
| {{هېواد بيرغ|Mexico}}
| {{n+p|130154247|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|30 September 2024|abbr=on}}
| ملي درې مياشتنی اټکل&lt;ref&gt;*data provided by [https://www.inegi.org.mx/sistemas/Infoenoe/Default_15mas.aspx INEGI → ENOE]* {{cite web |title=Mexico Population |url=https://www.economy.com/mexico/population/not-seasonally-adjusted |publisher=Moody's Analytics |website=www.economy.com |access-date=2 December 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|11}}
| {{هېواد بيرغ|Japan}}
| {{n+p|123590000|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| مياشتنی ملي اټکل&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Population Estimates by Age (Five-Year Groups) and Sex |work=[[Statistics Bureau (Japan)|Statistics Bureau of Japan]] |url=https://www.stat.go.jp/english/data/jinsui/tsuki/index.htm |access-date=21 November 2024 |archive-date=1 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220401013551/https://www.stat.go.jp/english/data/jinsui/tsuki/index.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;||
|-

| {{nts|12}}
| {{هېواد بيرغ|Philippines}}
| {{n+p|114123600|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| رسمي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/dhsd/Statistical%20Tables%20CBPP_0.pdf |title=Table 10. Projected Population, by Age group, Sex, and single-Year interval, Philippines: 2020 - 2030 [Scenario 2 - pg.18] |publisher=[[Philippine Statistics Authority]] (PSA) |website=www.psa.gov.ph |date=31 January 2024 |access-date=21 January 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|13}}
| {{هېواد بيرغ|Ethiopia}}
| {{n+p|109499000|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.statsethiopia.gov.et/wp-content/uploads/2024/07/Projected_Population-2024.pdf |title=Population Size by Sex, Area and Density by Region, Zone and Wereda: July 2024 |website=www.statsethiopia.gov.et |publisher=Ethiopian Statistical Service (ESS) |access-date=7 July 2024 |archive-date=7 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240707022122/https://www.statsethiopia.gov.et/wp-content/uploads/2024/07/Projected_Population-2024.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|14}}
| {{هېواد بيرغ|Democratic Republic of the Congo}}
| {{n+p|109276000|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| د ملګرو ملتونو اټکل&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Population Prospects 2024 |url=https://population.un.org/wpp/ |access-date=25 December 2024 |website=population.un.org |publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|15}}
| {{هېواد بيرغ|Egypt}}
| {{n+p|105914499|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.capmas.gov.eg/Admin/Pages%20Files/20245121324361-%20pop_new.pdf |title=Egypt in Figures 2024 – Population Estimates By Sex &amp; Governorate 1/1/2024 |publisher=[[Central Agency for Public Mobilization and Statistics (Egypt)|CAPMAS]] |website=www.capmas.gov.eg |date=1 March 2024 |access-date=28 May 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|16}}
| {{هېواد بيرغ|Vietnam}}
| {{n+p|100309209|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gso.gov.vn/wp-content/uploads/2024/07/NG-TCTK-2023_Final.pdf |title=Statistical yearbook of Vietnam (2023) – Population and employment [pg.101] |publisher=[[General Statistics Office of Vietnam]] (GSO) |website=www.gso.gov.vn |date=24 December 2024 |access-date=26 January 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|17}}
| {{هېواد بيرغ|Iran}}
| {{n+p|85961000|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|20 March 2024|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://iranopendata.org/en/dataset/iod-06124-estimated-population-iran-province-2024/ |title=Estimated population in Iran by province in 2024 |publisher=Iran Open Data (IOD) |website=www.iranopendata.org/fa/ |date=5 December 2024 |access-date=27 December 2024 |archive-date=8 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250508011504/https://iranopendata.org/en/dataset/iod-06124-estimated-population-iran-province-2024/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|18}}
| {{هېواد بيرغ|Turkey}}
| {{n+p|85372377|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=The-Results-of-Address-Based-Population-Registration-System-2023-49684&amp;dil=2 |title=The Results of Address Based Population Registration System, 2023 |publisher=[[Turkish Statistical Institute]] |website=www.tuik.gov.tr |date=6 February 2024 |access-date=6 February 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|19}}
| {{هېواد بيرغ|Germany}}
| {{n+p|83465411|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|31 March 2024|abbr=on}}
| ملي درې مياشتنی اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.destatis.de/EN/Themes/Society-Environment/Population/Current-Population/Tables/liste-current-population-basis-2022.html |title=Population by nationality and sex (quarterly figures) |publisher=[[Federal Statistical Office of Germany|DESTATIS]] |website=www.destatis.de |date=10 January 2025 |access-date=20 January 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|20}}
| {{هېواد بيرغ|France}}
| {{n+p|68615000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| مياشتنی ملي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |title=Démographie – Population au début du mois – France (inclus Mayotte à partir de 2014) |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/serie/001641607 |publisher=INSEE |website=www.insee.fr |access-date=21 January 2025}}&lt;/ref&gt; || {{efn|Includes the integral 18 [[regions of France]] (including 5 [[Overseas departments and regions of France|overseas departments and regions]]). Excludes France's 5 [[Overseas collectivity|overseas collectivities]]: [[French Polynesia]], [[Saint Barthélemy]], [[Collectivity of Saint Martin|Saint Martin]], [[Saint Pierre and Miquelon]], and [[Wallis and Futuna]], and the sui generis collectivity of [[New Caledonia]], which are shown separately. The [[French Southern and Antarctic Lands]] (an Antarctic territorial claim hosting only government officials and research station staff) and [[Clipperton Island]] (an uninhabited state private property of France) are not listed at all due to their extraordinary nature.}}
|-

| {{nts|21}}
| {{هېواد بيرغ|United Kingdom}}
| {{n+p|68265209|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population estimates for the UK, England, Wales, Scotland and Northern Ireland: mid-2023 |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/annualmidyearpopulationestimates/latest |publisher=[[Office for National Statistics]] (ONS) |website=www.ons.gov.uk |date=8 October 2024}}&lt;/ref&gt; || {{efn|Excludes the three [[Crown Dependencies|British Crown Dependencies]] and the 14 [[British Overseas Territories]], listed separately. Four British Overseas Territories are not listed due to their extraordinary nature. The four not listed are ''[[British Antarctic Territory]]'' (an Antarctic territorial claim hosting only government officials and research station staff), the [[British Indian Ocean Territory]] (a military base), [[South Georgia and the South Sandwich Islands]] (hosts only government officials and research station staff), and the [[Akrotiri and Dhekelia|Sovereign Base Areas of Akrotiri and Dhekelia]] (a military base where permanent residency is limited to citizens of the [[Cyprus|Republic of Cyprus]]).}}
|-

| {{nts|22}}
| {{هېواد بيرغ|Thailand}}
| {{n+p|65932105|{{worldpop}} |sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 January 2025|abbr=on}}
| مياشتنی ملي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://stat.bora.dopa.go.th/stat/statnew/statMONTH/statmonth/#/mainpage |title=สถิติประชากรทางการทะเบียนราษฎร(รายเดือน) – Official population statistics from the civil registration (monthly) |last=จำนวนประชากร (population) → ตรวจสอบข้อมูลแยกรายเดือน (check monthly data separately) → ขอบเขตข้อมูล (data scope - monthly) → ยอดรวมข้อมูล (total data - whole country) |publisher=The Bureau of Registration Administration (BORA) |website=www.bora.dopa.go.th |access-date=6 February 2025 |language=thai}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|23}}
| {{هېواد بيرغ|South Africa}}
| {{n+p|63015904|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 July 2024|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gov.za/sites/default/files/P03014_Census_2022_Statistical_Release.pdf |title=Census 2022 – Statistical Release |publisher=Government of South Africa |website=www.gov.za |date=10 October 2023 |access-date=15 October 2023 |archive-date=15 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231015192129/https://www.gov.za/sites/default/files/P03014_Census_2022_Statistical_Release.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|24}}
| {{هېواد بيرغ|Tanzania}}
| {{n+p|61741120|{{worldpop}} |sigfig=1|disp=table}} || {{dts|23 August 2022|abbr=on}}
| د ۲۰۲۲ ز کال سرشمېرنې پايله&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://sensa.nbs.go.tz/ |title=Population Size in Tanzania |website=National Bureau of Statistics |access-date=24 September 2024 |archive-date=31 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221031164518/https://sensa.nbs.go.tz/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; || {{efn|Includes [[Zanzibar]].}}
|-

| {{nts|25}}
| {{هېواد بيرغ|Italy}}
| {{n+p|58966101|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 November 2024|abbr=on}}
| مياشتنی ملي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://demo.istat.it/app/?i=D7B |title=ISTAT – Bilancio Demografico Mensile / Monthly Demographic Balance |publisher=Istituto Nazionale di Statistica (Istat) |website=demo.istat.it |language=it |access-date=6 February 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|26}}
| {{هېواد بيرغ|Colombia}}
| {{n+p|52695952|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}}
| رسمي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dane.gov.co/files/censo2018/proyecciones-de-poblacion/Nacional/DCD-area-proypoblacion-Nac-2020-2070.xlsx |title=Proyecciones de Población DANE |access-date=10 April 2023 |archive-date=10 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410005852/https://www.dane.gov.co/files/censo2018/proyecciones-de-poblacion/Nacional/DCD-area-proypoblacion-Nac-2020-2070.xlsx |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|27}}
| {{هېواد بيرغ|Kenya}}
| {{n+p|52428290|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}}
| رسمي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |date=Sep 2022 |title=2019 Kenya Population and Housing Census Results: Analytical Report on Population Projections, Vol XVI (Table 3.1: Projected Population, Kenya, 2020–2045) |url=https://www.knbs.or.ke/download/2019-kphc-analytical-report-on-population-projections-vol-xvi/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221204110524/https://www.knbs.or.ke/download/2019-kphc-analytical-report-on-population-projections-vol-xvi/ |archive-date=4 December 2022 |access-date=25 June 2023 |website=knbs.or.ke |publisher=Kenya National Bureau of Statistics |page=23}}&lt;/ref&gt;||
|-

| {{nts|28}}
| {{هېواد بيرغ|Myanmar}}
| {{n+p|51316756|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|15 Oct 2024|abbr=on}}
| د ۲۰۲۴ ز کال د سرشمېرنې پايله&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.moi.gov.mm/moi:eng/news/16583 |title =  Myanmar's 2024 Census Provisional Results: Population at 51.3M |date = 1 Jan 2025 |website = Myanmar Ministry of Information |access-date = 1 Jan 2025}}&lt;/ref&gt; || {{efn| Does not include the [[Rohingya people]]. Some regions were estimated by satellite.&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.reuters.com/world/asia-pacific/myanmar-says-2024-census-shows-population-513-mln-2025-01-01/ |title = Myanmar says 2024 census shows population of 51.3 million |website = reuters.com |access-date = 31 Dec 2024}}&lt;/ref&gt;}}
|-

| {{nts|29}}
| {{هېواد بيرغ|South Korea}}
| {{n+p|51207874|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 January 2025|abbr=on}}
| مياشتنی ملي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |title=Resident population by City, County, and District |url=https://kosis.kr/statHtml/statHtml.do?orgId=101&amp;tblId=DT_1B040A3&amp;conn_path=I2&amp;language=en |publisher=[[Statistics Korea|Statistics Korea (KOSTAT)]] → Korean Statistical Information Service (KOSIS) |website=www.kostat.go.kr |access-date=6 February 2025}}&lt;/ref&gt;||
|-

| {{nts|30}}
| {{هېواد بيرغ|Sudan}}
| {{n+p|50448963|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| د ملګرو ملتونو وړاندوينه&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Population Prospects 2024 |url=https://population.un.org/wpp/ |access-date=3 August 2024 |website=population.un.org |publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|31}}
| {{هېواد بيرغ|Spain}}
| {{n+p|48946035|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 October 2024|abbr=on}}
| ملي درې مياشتنی اټکل&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Population |url=https://www.ine.es/en/index.htm |publisher=[[National Statistics Institute (Spain)]] (INE) |website=www.ine.es |access-date=2 December 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|32}}
| {{هېواد بيرغ|Algeria}}
| {{n+p|47400000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ons.dz/IMG/pdf/Demographie_Algerienne2020_2023.pdf |title=DEMOGRAPHIE ALGERIENNE 2020 à 2025 |publisher=[[National Office of Statistics]] (NOS) |website=www.ons.dz |date=July 2024 |access-date=17 January 2025 |language=French}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|33}}
| {{هېواد بيرغ|Argentina}}
| {{n+p|47067641|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.indec.gob.ar/indec/web/Nivel3-Tema-2-24 |title=Proyecciones y estimaciones |publisher=[[National Institute of Statistics and Census of Argentina|INDEC]] |website=www.indec.gob.ar |access-date=17 January 2025 |archive-date=9 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230609202751/https://www.indec.gob.ar/indec/web/Nivel3-Tema-2-24 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|34}}
| {{هېواد بيرغ|Uganda}}
| {{n+p|45935046|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|10 May 2024|abbr=on}}
| د ۲۰۲۴ ز کال د سرشمېرنې پايله&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ubos.org/wp-content/uploads/publications/National-Population-and-Housing-Census-2024-Preliminary-Report.pdf |title=NPHC 2024 – Preliminary Results |access-date=16 July 2024 }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|35}}
| {{هېواد بيرغ|Iraq}}
| {{n+p|44414800|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=2 July 2024 |title=Estimated population of Iraq for the period (2015–2030)|url=http://cosit.gov.iq/ar/2013-01-31-08-43-38 |website=cosit.gov.iq |archive-date=3 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191203214014/http://cosit.gov.iq/ar/2013-01-31-08-43-38 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|36}}
| {{هېواد بيرغ|Afghanistan}}
| {{n+p|42045000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| د ملګرو ملتونو وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://population.un.org/wpp/assets/Files/WPP2024_Summary-of-Results.pdf |title = World Population Prospects 2024 Summary of Results |at = p61 |website = un.org |access-date = 6 Jan 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://population.un.org/wpp/assets/Files/WPP2024_Data_Sources.pdf |title = World Population Prospects 2024 Data Sources |at = p11 |website = un.org |access-date = 6 Jan 2025}}&lt;/ref&gt; (ياداښت وګورئ)
| {{efn| The last census was conducted in 1979. Sources disagree about the current population:
* The Afghani [[National Statistics and Information Authority]] gives an estimate of 35,695,527 for 2024.&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://nsia.gov.af/library |title = Library |website = nsia.gov.af |access-date = 23 Jan 2025 |archive-date = 23 March 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220323031521/https://nsia.gov.af/library |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://drive.google.com/file/d/1PWzeE5zCoqwHfht-16xVkHejlgW9Wbeb/view |title = Estimated Populatin of Afghanistan 2024-25 |website = [[National Statistics and Information Authority]] |access-date = 23 Jan 2025}}&lt;/ref&gt;
* The [[Encyclopædia Britannica]] gives an estimate of 36,432,000 for 2025.&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.britannica.com/place/Afghanistan |title = Afghanistan |website = www.britannica.com |access-date = 25 Jan 2025}}&lt;/ref&gt;
* The BBC gives a figure of 38.3 million for 2023.&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.bbc.com/news/world-south-asia-12011352 |title = Afghanistan country profile |date = 15 Aug 2023 |website = bbc.com |access-date = 23 Jan 2025}}&lt;/ref&gt;
* The CIA gives an estimate of 40,121,552 for 2024.&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/afghanistan/ |title = Afghanistan |website = cia.gov |access-date = 6 Jan 2025 |archive-date = 4 January 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210104184342/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/afghanistan/ |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
* The US Census Bureau provides an estimate of 49,552,566 for 2025.&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.census.gov/popclock/world/af |title = Afghanistan  |website = nsia.gov.af |access-date = 23 Jan 2025}}&lt;/ref&gt;
All figures are mid-year.}}
|-

| {{nts|37}}
| {{هېواد بيرغ|Canada}}
| {{n+p|41465298|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 October 2024|abbr=on}}
| ملي درې مياشتنی اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=1710000901 |title = Population estimates, quarterly |date = 17 December 2024 |website = statcan.gc.ca |access-date = 19 December 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|38}}
| {{هېواد بيرغ|Uzbekistan}}
| {{n+p|37543167|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| ملي درې مياشتنی اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://stat.uz/en/ |title = Uzbekistan by the Numbers |website = stat.uz |access-date=15 January 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|39}}
| {{هېواد بيرغ|Poland}}
| {{n+p|37507000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 November 2024|abbr=on}}
| مياشتنی ملي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://stat.gov.pl/en/topics/other-studies/informations-on-socio-economic-situation/statistical-bulletin-no-122024,4,170.html |title=Statistical Bulletin No 12/2024 → Population |publisher=[[Statistics Poland]] (GUS) |website=www.stat.gov.pl |date=31 January 2025 |access-date=6 February 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|40}}
| {{هېواد بيرغ|Morocco}}
| {{n+p|36828330|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 September 2024|abbr=on}}
| د ۲۰۲۴ ز کال د سرشمېرنې پايله&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.hcp.ma/Population-legale-du-Royaume-du-Maroc-repartie-par-regions-provinces-et-prefectures-et-communes-selon-les-resultats-du_a3974.html |title=Recensement général de la population et de l'habitat 2024 |publisher=[[Haut Commissariat au Plan (Morocco)]] (HCP) |website=www.hcp.ma |date=22 November 2024 |access-date=11 December 2024}}&lt;/ref&gt; || {{efn|Includes the regions [[Laâyoune-Sakia El Hamra]] and [[Dakhla-Oued Ed-Dahab]], the [[Regions of Morocco|disputed territory]] of [[Western Sahara]] administered by Morocco and excluding [[Sahrawi Arab Democratic Republic]] (see [[Western Sahara conflict]]).}}
|-


| {{nts|41}}
| {{هېواد بيرغ|Angola}}
| {{n+p|35121734|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 June 2024|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ine.gov.ao/ |title=Início |website=www.ine.gov.ao |access-date=2 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601043657/https://www.ine.gov.ao/ |archive-date=1 June 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|42}}
| {{هېواد بيرغ|Malaysia}}
| {{n+p|34112400|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 September 2024|abbr=on}}
| ملي درې مياشتنی اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.dosm.gov.my/portal-main/release-content/demographic-statistics-third-quarter-2024 |title = Demographic Statistics, Third Quarter 2024 |website = dosm.gov.my |access-date = 17 November 2024 }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|43}}
| {{هېواد بيرغ|Peru}}
| {{n+p|34038457|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.inei.gob.pe/media/MenuRecursivo/publicaciones_digitales/Est/Lib1665/index.html |title=Estimaciones y Proyecciones de la Población Nacional, 1950–2070 (3. Resultados) |publisher=[[Instituto Nacional de Estadística e Informática|INEI – Peru]] |website=www.gob.pe |access-date=2 July 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|44}}
| {{هېواد بيرغ|Ukraine}}
| {{n+p|33443000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}}
| آی اېم اېف اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population of Ukraine – Population (by estimate) as of 2024 |website=IMF |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=926,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,LP,&amp;sy=2022&amp;ey=2029&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1}}&lt;/ref&gt; || {{efn|Excludes the [[Autonomous Republic of Crimea]] and the city of [[Sevastopol]], Ukraine's ''de jure'' territory which is occupied by Russia (however, includes the [[Donbas]] region, [[2022 Russian invasion of Ukraine|partly occupied by Russia]]).}}
|-

| {{nts|45}}
| {{هېواد بيرغ|Mozambique}}
| {{n+p|33244414|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ine.gov.mz |title=População 2024 |website=www.ine.gov.mz |access-date=12 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601041948/http://www.ine.gov.mz/ |archive-date=1 June 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|46}}
| {{هېواد بيرغ|Ghana}}
| {{n+p|33007618|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://statsghana.gov.gh/gssmain/fileUpload/pressrelease/Population_projection_280624_final_ffa2&amp;#91;1&amp;#93;&amp;#91;2&amp;#93;_with_links&amp;#91;_final_website.pdf |title=Population Projection 2021 – 2050 (pg.45–46) |publisher=[[Ghana Statistical Service]] (GSS) |website=www.statsghana.gov.gh |date=June 2024 |access-date=23 October 2024 |archive-date=23 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240723110019/https://statsghana.gov.gh/gssmain/fileUpload/pressrelease/Population_projection_280624_final_ffa2%5B1%5D%5B2%5D_with_links%5B_final_website.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|47}}
| {{هېواد بيرغ|Yemen}}
| {{n+p|32305264|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2022|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://moh.gov.ye/storage/1900/%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AD%D8%B5%D8%A7%D8%A6%D9%8A-2022_%D9%A0%D9%A5%D9%A3%D9%A5%D9%A3%D9%A9.pdf |title=Annual Statistical Health Report 2022 (pg.4) |publisher=Yemeni Ministry Of Health |website=www.moh.gov.ye |date=3 September 2024 |access-date=23 October 2024 |archive-date=3 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203112119/https://moh.gov.ye/storage/1900/%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AD%D8%B5%D8%A7%D8%A6%D9%8A-2022_%D9%A0%D9%A5%D9%A3%D9%A5%D9%A3%D9%A9.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|48}}
| {{هېواد بيرغ|Saudi Arabia}}
| {{n+p|32175224|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|10 May 2022|abbr=on}}
| د ۲۰۲۲ ز کال سرشمېرنې پايله&lt;ref&gt;{{cite web |title = Overall count of population |url = https://portal.saudicensus.sa/portal |publisher = General Statistics Authority – Kingdom of Saudi Arabia |website = portal.saudicensus.sa |access-date = 5 July 2023 |archive-date = 28 July 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230728002753/https://portal.saudicensus.sa/portal |url-status = live }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|49}}
| {{هېواد بيرغ|Madagascar}}
| {{n+p|30811969|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.instat.mg/documents/upload/main/INSTAT-RGPH3_Projectionsdemographiques.pdf |title=Projections démographiques |website=instat.mg |access-date=2 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240615103016/https://www.instat.mg/documents/upload/main/INSTAT-RGPH3_Projectionsdemographiques.pdf |archive-date=15 June 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|50}}
| {{هېواد بيرغ|Ivory Coast}}
| {{n+p|29389150|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|14 December 2021|abbr=on}}
| د ۲۰۲۱ ز کال سرشمېرنې پايله&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ins.ci/n |title=Institut National de la Statistique (INS) – RGPH-2021 Résultats globaux |website=www.ins.ci |access-date=10 August 2022 |archive-date=10 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180310230400/http://www.ins.ci/n |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|51}}
| {{هېواد بيرغ|Nepal}}
| {{n+p|29164578|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|25 November 2021|abbr=on}}
| د ۲۰۲۱ ز کال سرشمېرنې پايله&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results |title=National Population and Housing Census 2021 |website=www.cbs.gov.np |access-date=28 March 2023 |archive-date=27 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230327230350/http://censusnepal.cbs.gov.np/results |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|52}}
| {{هېواد بيرغ|Cameroon}}
| {{n+p|28758503|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ins-cameroun.cm/document/projections-demographiques-et-estimations-des-cibles-prioritaires-des-differents-programmes-et-interventions-de-sante/ |title=Projections demographiques et estimations des cibles prioritaires des differents programmes et interventions de sante |publisher=INS du Cameroun |website=www.ins-cameroun.cm |date=30 June 2023 |access-date=2 July 2024 |archive-date=2 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231002083019/https://ins-cameroun.cm/document/projections-demographiques-et-estimations-des-cibles-prioritaires-des-differents-programmes-et-interventions-de-sante/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|53}}
| {{هېواد بيرغ|Venezuela}}
| {{n+p|28405543|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| د ملګرو ملتونو وړاندوينه&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Population Prospects 2024 |url=https://population.un.org/wpp/ |access-date=4 August 2024 |website=population.un.org |publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|54}}
| {{هېواد بيرغ|Australia}}
| {{n+p|27204800|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2024|abbr=on}}
| رسمي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/mf/3101.0 |title = National, state and territory population |date = 19 September 2024 |website = abs.gov.au |access-date = 28 September 2024}}&lt;/ref&gt; || {{efn|Excludes the external territories of [[Christmas Island]], the [[Cocos (Keeling) Islands]], and [[Norfolk Island]].}}
|-

| {{nts|55}}
| {{هېواد بيرغ|Niger}}
| {{n+p|26312034|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.stat-niger.org/projections/ |title=Projections démographiques du Niger Horizon 2012–2024 (extraction de donnees) |publisher=INSN |website=www.stat-niger.org |access-date=2 July 2024 |archive-date=10 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230610170556/https://www.stat-niger.org/projections/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|56}}
| {{هېواد بيرغ|North Korea}}
| {{n+p|25950000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.searo.who.int/dprkorea/documents/population-projection-dprk-2014-50.pdf |title=Democratic People's Republic of Korea (2014–2050) [pg.40] |access-date=6 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412033819/http://www.searo.who.int/dprkorea/documents/population-projection-dprk-2014-50.pdf |archive-date=12 April 2019 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;||
|-

| {{nts|57}}
| {{هېواد بيرغ|Syria|revolution}}
| {{n+p|24672760|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| د ملګرو ملتونو وړاندوينه&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Population Prospects 2024 |url=https://population.un.org/wpp/ |access-date=3 August 2024 |website=population.un.org |publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|58}}
| {{هېواد بيرغ|Burkina Faso}}
| {{n+p|23409015|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| National projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.insd.bf/sites/default/files/2023-02/VOLUME%204%20PROJECTIONS%20DEMOGRAPHIQUES%202020%202035%20RGPH%20%C3%A9dition%202-%2006-02-2023.pdf |title=PROJECTIONS DEMOGRAPHIQUES 2020–2035 |publisher=INSD Burkina Faso |website=www.insd.bf |date=January 2023 |access-date=2 July 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Taiwan}}
| {{n+p|23400220|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2024|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://eng.stat.gov.tw/point.asp?index=9 |title=National Statistics, Taiwan |website=eng.stat.gov.tw |access-date=11 January 2025 |archive-date=31 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200131125043/https://eng.stat.gov.tw/point.asp?index=9 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; || {{efn|[[Taiwan]] includes [[Penghu]], [[Kinmen]], [[Matsu Islands|Matsu]] and other minor islands.}}
|-

| {{nts|59}}
| {{هېواد بيرغ|Mali}}
| {{n+p|22395489|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|15 June 2022|abbr=on}}
| د ۲۰۲۲ ز کال سرشمېرنې پايله&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://instat-mali.org/fr |title=TAILLE DE LA POPULATION EN 2022 (HBTS) (SOURCE RÉSULTATS RGPH5) |publisher=INSTAT Mali |website=www.instat-mali.org/fr |date=10 August 2023 |access-date=23 September 2023 |archive-date=3 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003092311/https://instat-mali.org/fr |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|60}}
| {{هېواد بيرغ|Sri Lanka}}
| {{n+p|21916000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.statistics.gov.lk/Population/StaticalInformation/VitalStatistics/ByDistrictandSex2024 |title=Mid-year Population Estimates by District &amp; Sex, 2014 – 2024 |website=statistics.gov.lk |access-date=28 September 2024 |archive-date=28 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240928085025/http://www.statistics.gov.lk/Population/StaticalInformation/VitalStatistics/ByDistrictandSex2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|61}}
| {{هېواد بيرغ|Kazakhstan}}
| {{n+p|20286084|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://stat.gov.kz/en/ |title=Population |publisher=QAZSTAT |website=www.stat.gov.kz |access-date=6 February 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|62}}
| {{هېواد بيرغ|Malawi}}
| {{n+p|20270568|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nsomalawi.mw/images/stories/data_on_line/demography/census_2018/Thematic_Reports/Population%20Projections%202018-2050.pdf |title=Population Projections 2018–2050 |access-date=22 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240214154949/http://www.nsomalawi.mw/images/stories/data_on_line/demography/census_2018/Thematic_Reports/Population%20Projections%202018-2050.pdf |archive-date=14 February 2024 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|63}}
| {{هېواد بيرغ|Chile}}
| {{n+p|20086377|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2024|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ine.cl/estadisticas/sociales/demografia-y-vitales/proyecciones-de-poblacion |title = Proyecciones de población |website =www.ine.cl |access-date=22 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200828051041/https://www.ine.cl/estadisticas/sociales/demografia-y-vitales/proyecciones-de-poblacion |archive-date=28 August 2020 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|64}}
| {{هېواد بيرغ|Zambia}}
| {{n+p|19610769|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|14 September 2022|abbr=on}}
| د ۲۰۲۲ ز کال سرشمېرنې پايله&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.lusakatimes.com/2022/12/24/preliminary-data-shows-population-grew-from-13-1-million-in-2010-to-19-6-million-in-2022/ |title=Preliminary data shows Population grew from 13.1 million in 2010 to 19.6 million in 2022 |website=www.zamstats.gov.zm |date=24 December 2022 |access-date=27 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221227142047/https://www.zamstats.gov.zm/population-size-by-sex-and-rural-urban-zambia-2022/ |archive-date=27 December 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|65}}
| {{هېواد بيرغ|Romania}}
| {{n+p|19064409|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://insse.ro/cms/sites/default/files/com_presa/com_pdf/poprez_ian2024e.pdf |title=On 1st January 2024, the usually resident population amounted to 19064409 persons, a growth of 9.9 thousand persons compared to 1st January 2023 |publisher=[[National Institute of Statistics (Romania)]] – INSSE |website=www.insse.ro |date=30 August 2024 |access-date=30 August 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|66}}
| {{هېواد بيرغ|Somalia}}
| {{n+p|19009151|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| د ملګرو ملتونو وړاندوينه&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Population Prospects 2024 |url=https://population.un.org/wpp/ |access-date=3 August 2024 |website=population.un.org |publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]}}&lt;/ref&gt; || {{efn|Includes [[Somaliland]].}}
|-

| {{nts|67}}
| {{هېواد بيرغ|Chad}}
| {{n+p|18675547|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.inseed.td/ |website=www.inseed-td|publisher=Institut National de la Statistique, des Etudes Economiques et Démographiques |title=Population* 2024 |access-date=2 July 2024 |archive-date=14 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231014184620/https://www.inseed.td/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|68}}
| {{هېواد بيرغ|Senegal}}
| {{n+p|18126390|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|15 May 2023|abbr=on}}
| د ۲۰۲۳ ز کال سرشمېرنې پايله&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ansd.sn/sites/default/files/recensements/rapport/rapport_national/RGPH-5_Rapport%20global-Prov-juillet2024_0.pdf |title=RAPPORT PROVISOIRE, PGPH-5, 2023 |access-date=16 July 2024 }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|69}}
| {{هېواد بيرغ|Netherlands}}
| {{n+p|18045532|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2024|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/en/dataset/83474ENG/table?ts=1712804860730 |title=Population dynamics – month and year |website=www.opendata.cbs.nl |publisher=Centraal Bureau voor de Statistiek |access-date=6 February 2025}}&lt;/ref&gt; || {{efn|Excludes the three constituent countries of the [[Kingdom of the Netherlands]] in the Caribbean Sea ([[Aruba]], [[Curaçao]], and [[Sint Maarten]]), but includes the three special municipalities of the [[Caribbean Netherlands]] ([[Bonaire]], [[Sint Eustatius]] and [[Saba (island)|Saba]]).}}
|-

| {{nts|70}}
| {{هېواد بيرغ|Guatemala}}
| {{n+p|17843132|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |date=2019 |publisher = Instituto Nacional de Estadística Guatemala |url= https://www.censopoblacion.gt/archivos/Estimaciones_y_proyecciones_nacionales_de_poblacion.pdf |title=Estimaciones y proyecciones nacionales de población |archive-url=https://web.archive.org/web/20191223192959/https://www.censopoblacion.gt/archivos/Estimaciones_y_proyecciones_nacionales_de_poblacion.pdf |archive-date=23 December 2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|71}}
| {{هېواد بيرغ|Cambodia}}
| {{n+p|17336307|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| رسمي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |date = Nov 2021|url = https://www.nis.gov.kh/nis/Census2019/Population%20Projection.pdf|publisher = National Institute of Statistics |title = Population Projection |access-date = 2 July 2024 |archive-date = 8 September 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230908123512/https://www.nis.gov.kh/nis/Census2019/Population%20Projection.pdf |url-status = live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|72}}
| {{هېواد بيرغ|Ecuador}}
| {{n+p|16938986|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 October 2022|abbr=on}}
| د ۲۰۲۲ ز کال سرشمېرنې پايله&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://www.censoecuador.gob.ec/ |title= Inicio – Censo Ecuador |website= censoecuador.gob.ec |access-date= 15 June 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|73}}
| {{هېواد بيرغ|Zimbabwe}}
| {{n+p|16751469|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| رسمي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{Cite report|url=http://www.zimstat.co.zw/sites/default/files/img/publications/Census/population_projection.pdf |title=Population Projections Thematic Report |access-date=12 November 2024|publisher=Zimbabwe National Statistics Agency |archive-date = 28 April 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160428150301/http://www.zimstat.co.zw/sites/default/files/img/publications/Census/population_projection.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|74}}
| {{هېواد بيرغ|South Sudan}}
| {{n+p|15254268|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://nbs.gov.ss/wp-content/uploads/2022/05/Population-projections-for-South-Sudan-2020-2040-1.pdf |title=South Sudan Population Projections, 2020–2040 (pg.12) |publisher=National Bureau of Statistics – South Sudan (NBSS) |website=www.nbs.gov.ss |date=January 2016 |access-date=22 January 2024 |archive-date=16 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250416211927/https://nbs.gov.ss/wp-content/uploads/2022/05/Population-projections-for-South-Sudan-2020-2040-1.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|75}}
| {{هېواد بيرغ|Rwanda}}
| {{n+p|13798561|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |title=Size of the resident population |website=statistics.gov.rw |url=http://statistics.gov.rw/publication/size-resident-population |access-date=22 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240515193613/https://statistics.gov.rw/publication/size-resident-population |archive-date=15 May 2024 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|76}}
| {{هېواد بيرغ|Guinea}}
| {{n+p|13261638|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2022|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.stat-guinee.org/ |title=Institut National de la Statistique - stat-guinee.org |website=www.stat-guinee.org |access-date=25 May 2023 |archive-date=12 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120712050037/http://www.stat-guinee.org/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|77}}
| {{هېواد بيرغ|Benin}}
| {{n+p|12910087|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://instad.bj/images/docs/Actualit%C3%A9s/Projection%20r%C3%A9vis%C3%A9e.pdf |title=PROJECTIONS DEMOGRAPHIQUES DE 2014 A 2063 ET PERSPECTIVES DE LA DEMANDE SOCIALE DE 2014 A 2030 AU BENIN |website=www.insae-bj |access-date=2 July 2024 |archive-date=29 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529104440/https://instad.bj/images/docs/Actualit%C3%A9s/Projection%20r%C3%A9vis%C3%A9e.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|78}}
| {{هېواد بيرغ|Burundi}}
| {{n+p|12837740|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2022|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://isteebu.bi/projection-de-la-population/ |title=Projections de la population au Burundi |website=www.isteebu.bi |access-date=25 May 2023 |archive-date=25 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525150948/https://isteebu.bi/projection-de-la-population/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|79}}
| {{هېواد بيرغ|Haiti}}
| {{n+p|12394537|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ihsi.gouv.ht/public/statistiques/statistiques_demographiques_et_sociales/projections_et_estimations_de_la_population |title=Projections et estimations de la population 2024 |website =ihsi.gou.ht |access-date=3 November 2024 }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{nts|80}}
| {{هېواد بيرغ|Tunisia}}
| {{n+p|11887412|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}}
| National estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ins.tn/en/statistiques/111 |title=Population |website=ins.tn |access-date=12 November 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|81}}
| {{هېواد بيرغ|Belgium}}
| {{n+p|11872024|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 November 2024|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ibz.rrn.fgov.be/fr/population/statistiques-de-population/ |title=Statistiques de population |publisher=[[Federal Public Service Interior|IBZ]] |website=www.ibz.rrn.fgov.be |access-date=21 January 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|82}}
| {{هېواد بيرغ|Papua New Guinea}}
| {{n+p|11781559|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}}
| National estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.nso.gov.pg/statistics/population/ |title = Population Estimates 2021 |website = nso.gov.pg |access-date = 20 July 2023 |archive-date = 20 July 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230720004458/https://www.nso.gov.pg/statistics/population/ |url-status = live }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|83}}
| {{هېواد بيرغ|Jordan}}
| {{n+p|11516000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}}
| National estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://dosweb.dos.gov.jo/DataBank/Population/Population_Estimares/PopulationEstimates.pdf |title= Estimated population of 2023 and some of selected data |publisher=Department of Statistics (DOS) |website=www.dosweb.dos.gov.jo |date=January 2024 |access-date=18 April 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|84}}
| {{هېواد بيرغ|Bolivia}}
| {{n+p|11312620|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|23 March 2024|abbr=on}}
| د ۲۰۲۴ ز کال د سرشمېرنې پايله&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://censo.ine.gob.bo/ |title=Censo Bolivia 2024 |publisher=[[National Institute of Statistics of Bolivia]] |website=www.ine.gob.bo |access-date=3 December 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|85}}
| {{هېواد بيرغ|Cuba}}
| {{n+p|11089511|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2022|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.onei.gob.cu/node/13815 |title=Indicadores Demográficos por provincias y municipios 2022 |website =www.onei.gob.cu |access-date=12 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201211142555/http://www.onei.gob.cu/node/13815 |archive-date=11 December 2020 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|86}}
| {{هېواد بيرغ|Czech Republic}}
| {{n+p|10897237|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 September 2024|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population |url=https://csu.gov.cz/home |publisher=[[Czech Statistical Office]] (CZSO) |date=30 December 2024 |access-date=30 December 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|87}}
| {{هېواد بيرغ|Dominican Republic}}
| {{n+p|10771504|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|10 November 2022|abbr=on}}
| د ۲۰۲۲ ز کال سرشمېرنې پايله&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.one.gob.do/datos-y-estadisticas/temas/censos/poblacion-y-vivienda/2022/ |title=Población por sexo, según provincia de residencia |publisher=Oficina Nacional de Estadística (ONE) |website=www.one.gob.do |date= |access-date=12 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240627163434/https://www.one.gob.do/datos-y-estadisticas/temas/censos/poblacion-y-vivienda/2022/ |archive-date=27 June 2024 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|88}}
| {{هېواد بيرغ|United Arab Emirates}}
| {{n+p|10678556|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://fcsa.gov.ae/ar-ae/Pages/Statistics/Statistics-by-Subject.aspx#/%3Fyear=&amp;folder=%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9%20%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%D9%8A%D8%A9/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86%20%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9&amp;subject=%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9%20%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%D9%8A%D8%A9 |title=Statistics by Subject |website=fcsa.gov.ae |access-date=29 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200704064240/https://fcsa.gov.ae/ar-ae/Pages/Statistics/Statistics-by-Subject.aspx |archive-date=4 July 2020}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|89}}
| {{هېواد بيرغ|Portugal}}
| {{n+p|10639726|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}}
| 2023 estimate&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&amp;xpgid=ine_destaques&amp;DESTAQUESdest_boui=645507713&amp;DESTAQUESmodo=2|title=População residente ultrapassa os 10,6 milhões – 2023|website=ine.pt|publisher=[[Instituto Nacional de Estatística (Portugal)|INE]]|access-date=18 June 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|90}}
| {{هېواد بيرغ|Sweden}}
| {{n+p|10588230|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 November 2024|abbr=on}}
| مياشتنی ملي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.scb.se/en/finding-statistics/statistics-by-subject-area/population/population-composition/population-statistics |title=Population statistics |website=scb.se |access-date=12 November 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|91}}
| {{هېواد بيرغ|Greece}}
| {{n+p|10400720|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |title=Estimated Population and Migration Flows, 2024 |url=https://www.statistics.gr/documents/20181/b248e72c-2917-bdae-1d15-98d22787adb7 |publisher=[[Hellenic Statistical Authority]] |access-date=8 January 2025 |location=Piraeus |date=31 December 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|92}}
| {{هېواد بيرغ|Tajikistan}}
| {{n+p|10277100|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.stat.tj/ |title=Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон / Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон |website=www.stat.tj |access-date=21 July 2024 |archive-date=13 December 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091213094447/https://www.stat.tj/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|93}}
| {{هېواد بيرغ|Azerbaijan}}
| {{n+p|10218536|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 November 2024|abbr=on}}
| مياشتنی ملي اټکل&lt;ref&gt;*right corner →*{{cite web |url=https://www.azstat.gov.az/portal/?lang=en |title=Number of Population |publisher=[[State Statistics Committee|Azerbaijan Statistical Information Service (ASIS)]] |website=www.azstat.gov.az/portal/?lang=az |access-date=21 January 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|94}}
| {{هېواد بيرغ|Israel}}
| {{n+p|10026900|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2024|abbr=on}}
| National monthly estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.cbs.gov.il/en/Statistics/Pages/Generators/Time-Series-DataBank.aspx?r=ea3bd53b-b8ef-4c4a-8f6f-8eb5e8cdb84f&amp;uptodate=1 |title = Time Series DataBank |date = |website = cbs.gov.il |access-date = 9 December 2024 }}&lt;/ref&gt; || {{efn|Includes [[East Jerusalem]] and the [[Golan Heights]]. Also includes [[Israeli settlement|Israeli settlers]] within [[Area C (West Bank)|Area C]] of the [[West Bank]].}}
|-

| {{nts|95}}
| {{هېواد بيرغ|Honduras}}
| {{n+p|9892632|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ine.gob.hn/publicaciones/Censos/Censo_2013/09Tomo-IX-Proyecciones-de-Poblacion/Cuadros%20xls/1.pdf |title=TOMO: HONDURAS: PROYECCIONES DE POBLACIÓN 2013–2050 |website=INE – Instituto Nacional de Estadística Honduras |access-date=2 July 2024 |archive-date=5 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405210701/https://www.ine.gob.hn/publicaciones/Censos/Censo_2013/09Tomo-IX-Proyecciones-de-Poblacion/Cuadros%20xls/1.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||

|-
| {{nts|96}}
| {{هېواد بيرغ|Hungary}}
| {{n+p|9540000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ksh.hu/stadat_files/nep/en/nep0001.html |title=22.1.1.1. Main indicators of population and vital events|publisher=Hungarian Central Statistical Office (KSH) |website=www.ksh.hu |access-date=6 February 2025 |archive-date=15 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190215153106/http://www.ksh.hu/docs/eng/xstadat/xstadat_annual/i_wdsd001.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|97}}
| {{هېواد بيرغ|Austria}}
| {{n+p|9198124|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 October 2024|abbr=on}}
| ملي درې مياشتنی اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.statistik.at/en/statistics/population-and-society/population/population-stock/population-at-beginning-of-year/quarter |title=Population at beginning of year/quarter |website=www.statistik.at |access-date=10 August 2023 |archive-date=12 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150612161754/http://www.statistik.at/web_de/statistiken/menschen_und_gesellschaft/bevoelkerung/bevoelkerungsstand_und_veraenderung/bevoelkerung_zu_jahres-_quartalsanfang/023582.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|98}}
| {{هېواد بيرغ|Belarus}}
| {{n+p|9155978|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://dataportal.belstat.gov.by/Indicators/Preview?key=144299 |title=Population at the beginning of 2022 |website=belstat.gov.by |access-date=3 August 2022 |archive-date=5 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230105133324/http://dataportal.belstat.gov.by/Indicators/Preview?key=144299 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|99}}
| {{هېواد بيرغ|Switzerland}}
| {{n+p|9027859|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 September 2024|abbr=on}}
| ملي درې مياشتنی اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bfs.admin.ch/bfs/de/home/statistiken/bevoelkerung.gnpdetail.2024-0542.html |title=Bevölkerungsstand am Ende des 3. Quartals 2024 |language=de |date=4 December 2024|publisher=Bundesamt für Statistik |website=bfs.admin.ch |access-date=9 December 2024 }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|100}}
| {{هېواد بيرغ|Sierra Leone}}
| {{n+p|8884032|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite report|url=https://www.statistics.sl/images/StatisticsSL/Documents/Census/2015/sl_2015_phc_thematic_report_on_population_projections.pdf |title=Sierra Leone 2015 Population and Housing Census – Thematic Report on Population Projections|author=Gershon P. Y. Togoh|author2=Abu Bakarr Turay|author3=Allieu Komba |date=Oct 2017|publisher=Statistics Sierra Leone |website =www.statistics.sl |access-date=18 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191113162606/https://www.statistics.sl/images/StatisticsSL/Documents/Census/2015/sl_2015_phc_thematic_report_on_population_projections.pdf |archive-date=13 November 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|101}}
| {{هېواد بيرغ|Togo}}
| {{n+p|8095498|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|8 November 2022|abbr=on}}
| د ۲۰۲۲ ز کال سرشمېرنې پايله&lt;ref&gt;{{cite press release |url=https://inseed.tg/wp-content/uploads/2023/04/Communique_de_presse_Resultats_RGPH5_20230404.pdf |title=Resultats RGPH5 |language=fr |website=inseed.tg |access-date=20 April 2023 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418035453/https://inseed.tg/wp-content/uploads/2023/04/Communique_de_presse_Resultats_RGPH5_20230404.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|102}}
| {{هېواد بيرغ|Laos}}
| {{n+p|7546000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://laosis.lsb.gov.la/majorIndicators.do?paramGrpId=all |title = Distribution of citizens by gender and age group |website = laosis.lsb.gov.la |access-date = 21 November 2024 |archive-date = 20 September 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230920122809/https://laosis.lsb.gov.la/majorIndicators.do?paramGrpId=all |url-status = live }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Hong Kong}} (China)
| {{n+p|7531800|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}}
|| {{dts|30 June 2024|abbr=on}}
| National estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.censtatd.gov.hk/hkstat/sub/so20.jsp |title=Population – Overview &amp;#124; Census and Statistics Department |website=www.censtatd.gov.hk |access-date=22 August 2024 }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|103}}
| {{هېواد بيرغ|Libya}}
| {{n+p|7381023|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| د ملګرو ملتونو وړاندوينه&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Population Prospects 2024 |url=https://population.un.org/wpp/ |access-date=2 August 2024 |website=population.un.org |publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|104}}
| {{هېواد بيرغ|Kyrgyzstan}}
| {{n+p|7161900|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}}
| مياشتنی ملي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://stat.gov.kg/ru/statistics/naselenie/ |title=Население |access-date=12 November 2024 }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|105}}
| {{هېواد بيرغ|Turkmenistan}}
| {{n+p|7057841|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|17 December 2022|abbr=on}}
| د ۲۰۲۲ ز کال سرشمېرنې پايله&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.stat.gov.tm/ |title=Итоги сплошной переписи населения и жилищного фонда Туркменистана 2022 года |date=14 July 2023 |website=www.stat.gov.tm/ |access-date=21 September 2023 |archive-date=20 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230720125616/https://www.stat.gov.tm/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|106}}
| {{هېواد بيرغ|Nicaragua}}
| {{n+p|6803886|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2023|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.inide.gob.ni/docs/Anuarios/Anuario2022/ANUARIO_ESTADISTICO2022.pdf |title=Anuario Estadístico 2022 |website=www.inide.gob.ni |access-date=23 June 2024 }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|107}}
| {{هېواد بيرغ|Serbia}}
| {{n+p|6605168|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://stat.gov.rs/en-US |title=Population |publisher=Statistical Office of the Republic of Serbia (РЗС) |website=www.stat.gov.rs |access-date=2 July 2024 |language=en |archive-date=13 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013224848/https://stat.gov.rs/en-US |url-status=live }}&lt;/ref&gt;|| {{efn|Excludes [[Kosovo]].}}
|-

| {{nts|108}}
| {{هېواد بيرغ|Central African Republic}}
| {{n+p|6470307|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.icasees.org/index.php/actualites/population-de-la-republique-centrafricaine-en-2021-et-2024 |title = Population of the central African Republic in 2021 and 2024 |date = 14 May 2024 |website = icasees.org |access-date = 5 September 2024 |archive-date = 29 May 2024 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240529142921/https://www.icasees.org/index.php/actualites/population-de-la-republique-centrafricaine-en-2021-et-2024 |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|109}}
| {{هېواد بيرغ|Bulgaria}}
| {{n+p|6445481|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}}
| Official annual estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nsi.bg/bg/content/19806/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81%D1%8A%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BA%D1%8A%D0%BC-7-%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B2%D1%80%D0%B8-2021-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 |title=Население към 7 септември 2021 година |date=3 October 2022|language=Bulgarian |website=www.nsi.bg |access-date=21 February 2022 |archive-date=3 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221003102110/https://nsi.bg/bg/content/19806/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81%D1%8A%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BA%D1%8A%D0%BC-7-%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B2%D1%80%D0%B8-2021-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|110}}
| {{هېواد بيرغ|El Salvador}}
| {{n+p|6351000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2024|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.digestyc.gob.sv/index.php/temas/des/ehpm/publicaciones-ehpm.html?download=488%3Aestimaciones-y-proyecciones-de-poblacion |title=El Salvador: Estimatciones y proyecciones de población nacional 2005–2050 departamental 2005–2025 |website=www.digestyc.gob.sv |access-date=29 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422071030/http://www.digestyc.gob.sv/index.php/temas/des/ehpm/publicaciones-ehpm.html?download=488%3Aestimaciones-y-proyecciones-de-poblacion |archive-date=22 April 2020 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|111}}
| {{هېواد بيرغ|Republic of the Congo}}
| {{n+p|6142180|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|17 May 2023|abbr=on}}
| د ۲۰۲۳ ز کال سرشمېرنې پايله&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ins-congo.cg/download/resultats-preliminaires/?wpdmdl=4068&amp;amp;refresh=65af84d0d8a631706001616 |title= Le cinquième Recensement Général de la Population et de l'habitation du Congo (RGPH-5) / pg.VIII |publisher=INS Congo |website=www.ins-congo.cg |date=29 December 2023 |access-date=23 January 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|112}}
| {{هېواد بيرغ|Paraguay}}
| {{n+p|6109644|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|10 November 2022|abbr=on}}
| Preliminary census result&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.abc.com.py/nacionales/2023/08/31/paraguay-tiene-6109644-de-habitantes-segun-el-ultimo-censo-de-poblacion-y-viviendas/ |title=Paraguay has 6,109,644 inhabitants, according to the last Census |date=31 August 2023 |website=ABC Color|language=ES |access-date=4 September 2023 |archive-date=5 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230905110622/https://www.abc.com.py/nacionales/2023/08/31/paraguay-tiene-6109644-de-habitantes-segun-el-ultimo-censo-de-poblacion-y-viviendas/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||

|-
| {{nts|113}}
| {{هېواد بيرغ|Singapore}}
| {{n+p|6036900|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2024|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/population-and-population-structure/latest-data |title=Singapore Department of Statistics (DOS) |website=www.singstat.gov.sg |access-date=28 September 2024 |archive-date=26 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726011137/https://www.tablebuilder.singstat.gov.sg/publicfacing/createDataTable.action?refId=14912 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ||

|-
| {{nts|114}}
| {{هېواد بيرغ|Denmark}}
| {{n+p|5989985|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 October 2024|abbr=on}}
| ملي درې مياشتنی اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dst.dk/en/Statistik/emner/befolkning-og-valg/befolkning-og-befolkningsfremskrivning/folketal |title=Population figures |website=www.dst.dk |access-date=16 February 2024}}&lt;/ref&gt; || {{efn|Excludes the [[Faroe Islands]] and [[Greenland]].}}
|-

| {{nts|115}}
| {{هېواد بيرغ|Finland}}
| {{n+p|5636521|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 November 2024|abbr=on}}
| مياشتنی ملي اټکل&lt;ref name=&quot;pxnet2.stat.fi&quot;&gt;{{cite web |url=https://pxdata.stat.fi/PXWeb/pxweb/en/StatFin/StatFin__vamuu/statfin_vamuu_pxt_11lj.px |title=Statistics Finland – Population – Preliminary population statistics |website=statfin.stat.fi |access-date=25 December 2024 }}&lt;/ref&gt; || {{efn|Includes [[Åland]].}}
|-

| {{nts|116}}
| {{هېواد بيرغ|Norway}}
| {{n+p|5585044|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 September 2024|abbr=on}}
| ملي درې مياشتنی اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ssb.no/en |title=2020-01-01 |website=ssb.no |access-date=22 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180526091639/https://www.ssb.no/en/ |archive-date=26 May 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; || {{efn|Includes [[Svalbard]].}}
|-

| {{nts|117}}
| {{هېواد بيرغ|Lebanon}}
| {{n+p|5490000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.citypopulation.de/en/lebanon/cities/ |title = Lebanese Republic |date = 2 March 2019 |website = City Population |access-date = 16 May 2023 |archive-date = 20 September 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230920133612/https://www.citypopulation.de/en/lebanon/cities/ |url-status = live }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|118}}
| {{هېواد بيرغ|Palestine}}
| {{n+p|5483450|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2023|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://pcbs.gov.ps/statisticsIndicatorsTables.aspx?lang=ar&amp;table_id=676 |title=عدد السكان المقدر في فلسطين منتصف العام حسب المحافظة، 1997–2026 |website =www.pcbs.gov.ps |access-date=1 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207112247/https://pcbs.gov.ps/statisticsIndicatorsTables.aspx?lang=ar&amp;table_id=676 |archive-date=7 December 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; || {{efn|Excludes [[East Jerusalem]] or [[Israeli settlement]]s in the [[West Bank]].}}
|-

| {{nts|119}}
| {{هېواد بيرغ|Slovakia}}
| {{n+p|5421272|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 September 2024|abbr=on}}
| ملي درې مياشتنی اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://slovak.statistics.sk/wps/portal/ext/products/informationmessages/inf_sprava_detail/!ut/p/z1/tVLLktowEPyWHHyUNbYkS-RmtoIxUFQM2IAuKT8EKIDsNY7J5utjJ1uVyiYLm0PmMjp0q6dnGku8wdKkrd6njS5NesITLHV2tq_52QabCw6Ec0FdOvAYIR1665uMiD2WtdqpWtX2obw0eKOMfdVHXalCp3ZZ7_-G_FKf8ObQNNXlvQUWvKRY0ItL71PEQzEcOj7AcEYgnEyX8_HDyA1i1v-qPz8-Sh_LvDSN-tpJl9klPSBlkDY7lB4bC7pHWZ87R61R6FLVaftkQXtRzbHrRKUuLTKBGM89RBXNUMYIQ8Cg6DopKBd4i7eSvzqIw_ESSyyrXBd4W-x24KjCQ4OCCkRdUqBUMIJcjw-YGrhOLgCvW62uODb9XCe8VKa3ctvr-h6g3xW8Uj685Ith4kLI5wtnGkXB1KE_-H4URctZkkCQuCMIiRPAPI47Me-Zf0PgTfyHwB9TPgMQs4BB6I_jxSAiBHzyNv6v-eeLDxCu_I_BYkIdoOz3rPxp7yf_hsCdrCX9iXPTVM0Bb_9HyP4xQT3-hqGV9wy4tfF7mRkDrs5r0Ygn8m21Gx9Oo74m7RwdF8J_9x2gbZaf/dz/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/ |title=Stock of population in the SR on 30 September 2024 |publisher=Statistical Office of the Slovak Republic |website=slovak.statistics.sk |date=29 November 2024 |access-date=29 November 2024 |archive-date=4 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250304062241/https://slovak.statistics.sk/wps/portal/ext/products/informationmessages/inf_sprava_detail/!ut/p/z1/tVLLktowEPyWHHyUNbYkS-RmtoIxUFQM2IAuKT8EKIDsNY7J5utjJ1uVyiYLm0PmMjp0q6dnGku8wdKkrd6njS5NesITLHV2tq_52QabCw6Ec0FdOvAYIR1665uMiD2WtdqpWtX2obw0eKOMfdVHXalCp3ZZ7_-G_FKf8ObQNNXlvQUWvKRY0ItL71PEQzEcOj7AcEYgnEyX8_HDyA1i1v-qPz8-Sh_LvDSN-tpJl9klPSBlkDY7lB4bC7pHWZ87R61R6FLVaftkQXtRzbHrRKUuLTKBGM89RBXNUMYIQ8Cg6DopKBd4i7eSvzqIw_ESSyyrXBd4W-x24KjCQ4OCCkRdUqBUMIJcjw-YGrhOLgCvW62uODb9XCe8VKa3ctvr-h6g3xW8Uj685Ith4kLI5wtnGkXB1KE_-H4URctZkkCQuCMIiRPAPI47Me-Zf0PgTfyHwB9TPgMQs4BB6I_jxSAiBHzyNv6v-eeLDxCu_I_BYkIdoOz3rPxp7yf_hsCdrCX9iXPTVM0Bb_9HyP4xQT3-hqGV9wy4tfF7mRkDrs5r0Ygn8m21Gx9Oo74m7RwdF8J_9x2gbZaf/dz/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|120}}
| {{هېواد بيرغ|Ireland}}
| {{n+p|5380300|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 April 2024|abbr=on}}
| National estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-pme/populationandmigrationestimatesapril2024/ |title=Population and Migration Estimates, April 2024 |website=www.cso.ie |date=27 August 2024 |access-date=15 September 2024 }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|121}}
| {{هېواد بيرغ|New Zealand}}
| {{n+p|5348600|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 September 2024|abbr=on}}
| ملي درې مياشتنی اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.stats.govt.nz/indicators/population-of-nz/ |title = Estimated population of NZ |date = 20 November 2024 |website = stats.govt.nz |access-date = 21 November 2024 |archive-date = 26 April 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230426102243/https://www.stats.govt.nz/indicators/population-of-nz/ |url-status = live }}&lt;/ref&gt; || {{efn|Excludes the two self-governing associated states of the [[Cook Islands]] and [[Niue]], and the dependent territory of [[Tokelau]].}}
|-

| {{nts|122}}
| {{هېواد بيرغ|Costa Rica}}
| {{n+p|5309625|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2024|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://inec.cr/es/tematicas/listado?topics=91%252C646 |title=Estadísticas demográficas. 2011 – 2025. Proyecciones nacionales. Población total proyectada al 30 de junio por grupos de edades, según región de planificación y sexo |website=www.inec.go.cr |access-date=2 July 2024 |archive-date=20 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230920124541/https://inec.cr/es/tematicas/listado?topics=91%252C646 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|125}}
| {{هېواد بيرغ|Oman}}
| {{n+p|5268072|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2024|abbr=on}}
| مياشتنی ملي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ncsi.gov.om/Elibrary/LibraryContentDoc/bar_20-1-2025%20indd-Final_afdf97ec-1849-4b7c-8731-36680c9f8160.pdf |title=Monthly Statistical Bulletin: January 2025 |website=ncsi.gov.om |date=20 January 2025 |access-date=6 February 2025 |archive-date=15 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250415094244/https://ncsi.gov.om/Elibrary/LibraryContentDoc/bar_20-1-2025%20indd-Final_afdf97ec-1849-4b7c-8731-36680c9f8160.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|124}}
| {{هېواد بيرغ|Liberia}}
| {{n+p|5248621|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|10 November 2022|abbr=on}}
| د ۲۰۲۲ ز کال سرشمېرنې پايله&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://liberia.un.org/en/220493-liberia-announces-provisional-results-its-5th-national-population-and-housing-census |title=Liberia announces provisional results of its 5th National Population and Housing Census |publisher=United Nations Liberia |website=www.liberia.un.org |date=23 February 2023 |access-date=14 October 2023 |archive-date=24 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230324043346/https://liberia.un.org/en/220493-liberia-announces-provisional-results-its-5th-national-population-and-housing-census |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|125}}
| {{هېواد بيرغ|Mauritania}}
| {{n+p|4927532|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|25 December 2023|abbr=on}}
| د ۲۰۲۳ ز کال سرشمېرنې پايله&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ansade.mr/wp-content/uploads/2024/09/Depliant-RGPH5-1.pdf |title=Recensement Général de la Population et de l'Habitat (RGPH-5 2023) |publisher=ANSADE – Mauritanie |website=www.ansade.mr |date=September 2024 |access-date=23 October 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|126}}
| {{هېواد بيرغ|Kuwait}}
| {{n+p|4913271|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.csb.gov.kw/Default_EN |title=Population Estimates at the beginning of 2024 |website=www.csb.gov.kw |access-date=23 June 2024 }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|127}}
| {{هېواد بيرغ|Panama}}
| {{n+p|4064780|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|8 January 2023|abbr=on}}
| د ۲۰۲۳ ز کال سرشمېرنې پايله&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.inec.gob.pa/archivos/P053342420231009161532Comentarios_Poblacion%20RFB%202023%20VF.pdf |title=Censos década – 2023 |publisher=[[:es:Instituto Nacional de Estadística y Censo (Panamá)|INEC de Panamá]] |website=www.inec.gob.pa |date=9 October 2023 |access-date=9 March 2023}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|128}}
| {{هېواد بيرغ|Croatia}}
| {{n+p|3859686|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://podaci.dzs.hr/2024/en/76805 |title = POPULATION ESTIMATE OF THE REPUBLIC OF CROATIA, 2023 |website = podaci.dzs.hr |date = 6 September 2024 |access-date = 15 September 2024 }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|129}}
| {{هېواد بيرغ|Georgia}}
| {{n+p|3694600|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://geostat.ge/en |title=National Statistics Office of Georgia |website=www.geostat.ge |access-date=25 May 2023 |archive-date=28 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528115010/https://www.geostat.ge/en |url-status=live}}&lt;/ref&gt; || {{efn|Excludes [[Abkhazia]] (242,862, census 2011) and [[South Ossetia]] (53,559, census 2015).}}
|-

| {{nts|130}}
| {{هېواد بيرغ|Eritrea}}
| {{n+p|3535603|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| د ملګرو ملتونو وړاندوينه&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Population Prospects 2024 |url=https://population.un.org/wpp/ |access-date=2 August 2024 |website=population.un.org |publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|131}}
| {{هېواد بيرغ|Mongolia}}
| {{n+p|3504741|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nso.mn/ |title=Unified Database of Statistics |website=nso.mn |access-date=19 June 2023 |archive-date=27 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927122656/http://www.nso.mn/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|132}}
| {{هېواد بيرغ|Uruguay}}
| {{n+p|3444263|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|27 November 2023|abbr=on}}
| 2023 National census&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ine.gub.uy/web/guest/estimaciones-y-proyecciones |title=Estimaciones y Proyecciones – Instituto Nacional de Estadística |website=www.ine.gub.uy |access-date=10 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190322200708/http://www.ine.gub.uy/web/guest/estimaciones-y-proyecciones |archive-date=22 March 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|133}}
| {{هېواد بيرغ|Bosnia and Herzegovina}}
| {{n+p|3264873|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.rzs.rs.ba/ |title=Republika Srpska Institute of Statistics |website=rzs.rs.ba |access-date=19 June 2023 |archive-date=16 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200916034658/https://rzs.rs.ba/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://fzs.ba/index.php/procjena-broja-stanovnika/ |title=Population estimation |website=fzs.ba |access-date=19 June 2023 |archive-date=19 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230619201152/https://fzs.ba/index.php/procjena-broja-stanovnika/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Puerto Rico}} (US)
| {{n+p|3203295|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| Annual projection&lt;ref name=&quot;census&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.census.gov/quickfacts/PR |publisher=[[United States Census Bureau]] |title=Quick Facts Puerto Rico |date=25 November 2024 |access-date=25 December 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|134}}
| {{هېواد بيرغ|Armenia}}
| {{n+p|3067400|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}}
| ملي درې مياشتنی اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.armstat.am/en/?nid=12&amp;id=19001&amp;submit=Search |title=Time series / Statistical Committee of the Republic of Armenia |website=www.armstat.am |access-date=25 December 2024 }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|135}}
| {{هېواد بيرغ|Namibia}}
| {{n+p|3022401|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|24 September 2023|abbr=on}}
| 2023 National census&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://census.nsa.org.na/ |title=Namibia – Census (2023) |publisher=Namibia Statistics Agency |website=www.census.nsa.org.na |access-date=18 April 2024 |archive-date=13 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313094106/https://census.nsa.org.na/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|136}}
| {{هېواد بيرغ|Lithuania}}
| {{n+p|2897430|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| مياشتنی ملي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://osp.stat.gov.lt/ |title=Pradžia – Oficialiosios statistikos portalas |website=osp.stat.gov.lt |access-date=11 January 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|137}}
| {{هېواد بيرغ|Qatar}}
| {{n+p|2857822|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2024|abbr=on}}
| مياشتنی ملي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.psa.gov.qa/en/statistics1/pages/topicslisting.aspx?parent=Population&amp;child=Population |title=Population |website=psa.gov.qa |access-date=3 July 2024 |archive-date=19 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230619201210/https://www.psa.gov.qa/en/statistics1/pages/topicslisting.aspx?parent=Population&amp;child=Population |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|138}}
| {{هېواد بيرغ|Jamaica}}
| {{n+p|2825544|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2019|abbr=on}}
| National projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://statinja.gov.jm/Demo_SocialStats/PopulationStats.aspx |title=Population Statistics |access-date=19 June 2023 |website=statinja.gov.jm |archive-date=6 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306205719/https://statinja.gov.jm/Demo_SocialStats/PopulationStats.aspx |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|139}}
| {{هېواد بيرغ|Moldova}}
| {{n+p|2423300|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://statistica.gov.md/en/statistic_indicator_details/25 |title=Population |publisher=Biroului Național de Statistică (BNS) |website=statistica.gov.md |access-date=23 June 2024 }}&lt;/ref&gt; || {{efn|Excludes [[Transnistria]].}}
|-

| {{nts|140}}
| {{هېواد بيرغ|Gambia}}
| {{n+p|2417471|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2022|abbr=on}}
| National projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gbosdata.org/data/40-population-and-household-characteristics/1653-population-total |title=Population – Total |access-date=25 May 2023 |archive-date=11 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230511134924/https://www.gbosdata.org/data/40-population-and-household-characteristics/1653-population-total |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|141}}
| {{هېواد بيرغ|Botswana}}
| {{n+p|2410338|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.statsbots.org.bw/sites/default/files/publications/Botswana%20Population%20Projections%202011_2026.pdf |title=Botswana Population Projections 2011–2026 |website=www.statsbots.org.bw |access-date=20 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412033845/http://www.statsbots.org.bw/sites/default/files/publications/Botswana%20Population%20Projections%202011_2026.pdf |archive-date=12 April 2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|142}}
| {{هېواد بيرغ|Gabon}}
| {{n+p|2408586|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.statgabon.ga/wp-content/uploads/2020/08/Rapport-Projection_Final.pdf |title=Projection de la Population Gabon 2019–2025 |website=www.statgabon.ga |access-date=3 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210429022734/https://www.statgabon.ga/wp-content/uploads/2020/08/Rapport-Projection_Final.pdf |archive-date=29 April 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|143}}
| {{هېواد بيرغ|Albania}}
| {{n+p|2402113|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|18 September 2023|abbr=on}}
| 2023 national census&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2023/population-of-albania-on-1st-january-2023/ |title=Population in Albania, 1 Jan 2023 |access-date=10 August 2023 |archive-date=20 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230920124542/https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2023/population-of-albania-on-1st-january-2023/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|144}}
| {{هېواد بيرغ|Lesotho}}
| {{n+p|2306000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}}
| رسمي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.citypopulation.de/en/lesotho/ |title = Lesotho |date = 8 April 2023 |website = City Population |access-date = 26 June 2023 |archive-date = 19 May 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230519091617/https://citypopulation.de/en/lesotho/ |url-status = live }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|145}}
| {{هېواد بيرغ|Slovenia}}
| {{n+p|2129052|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 October 2024|abbr=on}}
| ملي درې مياشتنی اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.stat.si/statweb |title=Prebivalci Slovenije |website=www.stat.si |access-date=6 February 2025 }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|146}}
| {{هېواد بيرغ|Latvia}}
| {{n+p|1853400|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 December 2024|abbr=on}}
| مياشتنی ملي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://data.stat.gov.lv/pxweb/en/OSP_PUB/START__POP__IR__IRS/IRS010m/ |title=IRS010m. Population and main dataSw of vital statistics 1995M01 – 2024M12 |website=Statistikas datubāzes |access-date=6 February 2025 }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|147}}
| {{هېواد بيرغ|North Macedonia}}
| {{n+p|1826247|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.stat.gov.mk/OblastOpsto_en.aspx?id=2 |title=Population |website= State Statistical Office |access-date=22 August 2024 }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|148}}
| {{هېواد بيرغ|Guinea-Bissau}}
| {{n+p|1781308|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.stat-guinebissau.com/ |title = National Institute of Statistics of Guinea-Bissau |website = stat-guinebissau |access-date = 4 July 2023 |archive-date = 21 July 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230721231946/https://www.stat-guinebissau.com/ |url-status = live }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|149}}
| {{هېواد بيرغ|Bahrain}}
| {{n+p|1588670|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://bahrain.opendatasoft.com/explore/dataset/03-mid-year-population-by-nationality-and-sex/table/?disjunctive.sex&amp;sort=-year |title = Mid-Year Population |date =  |website = bahrain.opendatasoft.com |access-date = 3 October 2024 |archive-date = 1 September 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230901001907/https://bahrain.opendatasoft.com/explore/dataset/03-mid-year-population-by-nationality-and-sex/table/?disjunctive.sex&amp;sort=-year |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Kosovo}}
| {{n+p|1585566|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|4 April 2024|abbr=on}}
| 2024 national census&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://askapi.rks-gov.net/Custom/31bc24d2-45e4-4eb5-a567-405f4bdd197f.pdf |title=ReKos 2024 (pg. 32-35) |publisher=[[Kosovo Agency of Statistics]] (ASK) |website=www.ask.rks-gov.net |language=Albanian |date=19 December 2024 |access-date=20 December 2024 |archive-date=13 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213121912/https://askapi.rks-gov.net/Custom/31bc24d2-45e4-4eb5-a567-405f4bdd197f.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; || 
|-

| {{nts|150}}
| {{هېواد بيرغ|Equatorial Guinea}}
| {{n+p|1558160|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2022|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.inege.gq/ |title=INEGE |website=www.inege.gq |access-date=25 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170420050225/http://www.inege.gq/ |archive-date=20 April 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||

|-

| {{nts|151}}
| {{هېواد بيرغ|Estonia}}
| {{n+p|1374687|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web|title=Population figure|url=https://www.stat.ee/et |access-date=20 April 2023 |archive-date=1 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230401052333/https://www.stat.ee/et/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|152}}
| {{هېواد بيرغ|East Timor}}
| {{n+p|1373024|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://timor-leste.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/2015%20Population%20Projection%20Report_0.pdf |title=Analytical Report on Population Projection |website=timor-leste.unfpa.org |access-date=3 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200802031357/https://timor-leste.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/2015%20Population%20Projection%20Report_0.pdf |archive-date=2 August 2020 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|153}}
| {{هېواد بيرغ|Trinidad and Tobago}}
| {{n+p|1368333|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2024|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://cso.gov.tt/subjects/population-and-vital-statistics/population/ |title=Population |website=cso.gov.tt |date=15 August 2023 |access-date=12 November 2024 |archive-date=6 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191206192934/https://cso.gov.tt/subjects/population-and-vital-statistics/population/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|154}}
| {{هېواد بيرغ|Mauritius}}
| {{n+p|1259509|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| National estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://statsmauritius.govmu.org/Pages/Statistics/By_Subject/Population/SB_Population.aspx|publisher=Statistics Mauritius |title=Population and Vital Statistics |date=29 August 2024 |website=statsmauritius.govmu.org |access-date=15 September 2024 }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|155}}
| {{هېواد بيرغ|Eswatini}}
| {{n+p|1235549|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| رسمي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://ccm.org.sz/documents/reports/hiv/Population-Projections-Report-2007-2030.pdf |title =Swaziland Population Projections 2007–2030 |at = p20 |date = 1 July 2015 |website = ccm.org.sz |access-date = 3 July 2024 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150723224521/http://ccm.org.sz/documents/reports/hiv/Population-Projections-Report-2007-2030.pdf |archive-date = 23 July 2015 |url-status = dead}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|156}}
| {{هېواد بيرغ|Djibouti}}
| {{n+p|1066809|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|20 May 2024|abbr=on}}
| د ۲۰۲۴ ز کال د سرشمېرنې پايله&lt;ref&gt;{{cite web |title=RGPH-3 (2024) |url=https://firebasestorage.googleapis.com/v0/b/instad-dj.appspot.com/o/RGPH%2F0%2FCommunication%20sur%20les%20resultats%20provisoires.pdf?alt=media&amp;token=d0d87288-b07d-4369-9892-14ee23b93f5a |publisher=Institut National de la Statistique de Djibouti (INSD) |website=www.instad.dj |access-date=3 December 2024 |archive-date=1 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250401130450/https://firebasestorage.googleapis.com/v0/b/instad-dj.appspot.com/o/RGPH%2F0%2FCommunication%20sur%20les%20resultats%20provisoires.pdf?alt=media&amp;token=d0d87288-b07d-4369-9892-14ee23b93f5a |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|157}}
| {{هېواد بيرغ|Cyprus}}
| {{n+p|918100|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 October 2021|abbr=on}}
| د ۲۰۲۱ ز کال سرشمېرنې پايله&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.cystat.gov.cy/el/PressRelease?id=66207 |title = Census of Population and Housing 2021 |date = 26 November 2021 |website = cystat.gov.cy |access-date = 29 June 2023 |archive-date = 6 August 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220806221137/https://www.cystat.gov.cy/el/PressRelease?id=66207 |url-status = live }}&lt;/ref&gt; || {{efn|Excludes [[Northern Cyprus]].}}
|-

| {{nts|158}}
| {{هېواد بيرغ|Fiji}}
| {{n+p|900869|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.statsfiji.gov.fj/ |title=BULA and Welcome |website=www.statsfiji.gov.fj |access-date=27 April 2023 |archive-date=8 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200408072353/https://www.statsfiji.gov.fj/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|159}}
| {{هېواد بيرغ|Comoros}}
| {{n+p|900141|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|2024|abbr=on}}
| 2024 CIA Factbook est.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/comoros/#people-and-society |title=CIA World Factbook Comoros |access-date=2025-02-06 |archive-date=2021-01-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110042946/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/comoros#people-and-society |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|160}}
| {{هېواد بيرغ|Bhutan}}
| {{n+p|777224|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|2024|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nsb.gov.bt/publication/files/pub2wc8278bd.pdf |title=Population Projections Bhutan 2017–2047 |website=www.nsb.gov.bt |access-date=23 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190128191433/http://www.nsb.gov.bt/publication/files/pub2wc8278bd.pdf |archive-date=28 January 2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|161}}
| {{هېواد بيرغ|Guyana}}
| {{n+p|772975|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://statisticsguyana.gov.gy/subjects/demography-vital-and-social-statistics/year-end-and-mid-year-population-estimates-by-sex-guyana-1992-to-2021/ |title=Year-end and Mid-year Population Estimates by Sex, Guyana: 1992 to 2021 |access-date=23 June 2024 }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{nts|162}}
| {{هېواد بيرغ|Solomon Islands}}
| {{n+p|750325|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.statistics.gov.sb/statistics/social-statistics/population |title = Population |website = www.statistics.gov.sb |access-date = 3 July 2024 |archive-date = 30 June 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220630191359/https://statistics.gov.sb/statistics/social-statistics/population |url-status = live }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Macau}} (China)
| {{n+p|686600|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}}
|| {{dts|30 September 2024|abbr=on}}
| ملي درې مياشتنی اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dsec.gov.mo/ts/#!/step2/KeyIndicator/en-US/240 |title=DSEC – 統計數據庫 |website=www.dsec.gov.mo |access-date=17 November 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|163}}
| {{هېواد بيرغ|Luxembourg}}
| {{n+p|672050|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://statistiques.public.lu/dam-assets/actualite/2024/stn16-pop-2024/stn16-2024-population-2024-v20.pdf |title=Une croissance démographique réduite en 2023 |date=18 April 2024 |website=statistiques.public.lu |language=fr}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|164}}
| {{هېواد بيرغ|Montenegro}}
| {{n+p|623633|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 October 2023|abbr=on}}
| د ۲۰۲۳ ز کال سرشمېرنې پايله&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.monstat.org/eng/page.php?id=1990&amp;pageid=1758 |title=The 2023 Census of Population, Households, and Dwellings – Releases |website=www.monstat.org |access-date=12 November 2024 |archive-date=2 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250502204215/https://www.monstat.org/eng/page.php?pageid=1758&amp;id=1990 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|165}}
| {{هېواد بيرغ|Suriname}}
| {{n+p|616500|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://statistics-suriname.org/en/population-statistics-2/ |title=Population Statistics |date=15 August 2019|publisher=Statistics-Suriname.org |access-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200328181226/https://statistics-suriname.org/en/population-statistics-2/ |archive-date=28 March 2020 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغicon image|Flag of the Sahrawi Arab Democratic Republic.svg}} [[Western Sahara]]
| {{n+p|590506|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| د ملګرو ملتونو وړاندوينه&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Population Prospects 2024 |url=https://population.un.org/wpp/ |access-date=2 August 2024 |website=population.un.org |publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]}}&lt;/ref&gt; || {{efn|{{Western Sahara-note}}}}
|-

| {{nts|166}}
| {{هېواد بيرغ|Malta}}
| {{n+p|542051|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2022|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://nso.gov.mt/intercensal-population-revisions-2012-2021/ |title = Population and migration: 2012–2022 |date = 26 January 2024 |website = nso.gov.mt |access-date = 23 June 2024 |archive-date = 14 July 2024 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240714135358/https://nso.gov.mt/intercensal-population-revisions-2012-2021/ |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|167}}
| {{هېواد بيرغ|Maldives}}
| {{n+p|515132|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|13 September 2022|abbr=on}}
| د ۲۰۲۲ ز کال سرشمېرنې پايله&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://census.gov.mv/2022/wp-content/uploads/2023/07/WPD2023.pdf |title = Census 2022: Combined Summary |date = 11 July 2022 |website = census.gov.mv |access-date = 14 March 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|168}}
| {{هېواد بيرغ|Cape Verde}}
| {{n+p|491233|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|16 June 2021|abbr=on}}
| د ۲۰۲۱ ز کال سرشمېرنې پايله&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ine.cv/ine_censos_quadros_category/censo-2021/ |title=CENSO 2021 |publisher=ine.cv |access-date=23 September 2023 |archive-date=27 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230327051422/https://ine.cv/ine_censos_quadros_category/censo-2021/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Northern Cyprus}}
| {{n+p|476214|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}}
| رسمي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://stat.gov.ct.tr/HABERLER/n252fus-projeksiyonlar%c4%b1-2019-2023 |title = Population Projections 2019–2023 |date = 11 November 2024 |website = stat.gov.ct.tr |access-date = 12 November 2024 |archive-date = 14 April 2025 |archive-url = https://web.archive.org/web/20250414032416/https://stat.gov.ct.tr/HABERLER/n252fus-projeksiyonlar%C4%B1-2019-2023 |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; || {{efn|''De facto'' independent, ''de jure'' part of [[Cyprus]].}}
|-

| {{nts|169}}
| {{هېواد بيرغ|Brunei}}
| {{n+p|450500|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://deps.mofe.gov.bn/SitePages/National%20Statistics.aspx |title=National Statistics |website=www.deps.mofe.gov.bn |access-date=12 November 2024 |archive-date=3 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240903110213/https://deps.mofe.gov.bn/SitePages/National%20Statistics.aspx |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|170}}
| {{هېواد بيرغ|Belize}}
| {{n+p|410919|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |title=Statistical Institute of Belize Presents Key Finding of the 2022 Population and Housing Census |website=Statistical Institute of Belize|date=8 April 2024 |url=https://sib.org.bz/statistics/population/ |access-date=2 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240409065601/https://sib.org.bz/press-release_census-launch/ |archive-date=9 April 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|171}}
| {{هېواد بيرغ|Bahamas}}
| {{n+p|398165|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|4 April 2022|abbr=on}}
| د ۲۰۲۲ ز کال سرشمېرنې پايله&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bahamas.gov.bs/wps/wcm/connect/433f799e-c62e-4226-90b8-720840352337/Handout+2022+CENSUS+25+October+2024.pdf?MOD=AJPERES |title=Census of Population and Housing 2022 – Official Census Results and Data Highlights |access-date=12 November 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|172}}
| {{هېواد بيرغ|Iceland}}
| {{n+p|389450|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| ملي درې مياشتنی اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://statice.is/publications/news-archive/inhabitants/population-in-the-4th-quarter-2024/ |title=Statistics – Population |publisher=Statistics Iceland (Hagstofa Íslands) |website=www.statice.is |date=4 February 2025 |access-date=6 February 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Transnistria}}
| {{n+p|360938|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2022|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://gov.md/ro/content/352-de-mii-de-locuitori-din-regiunea-transnistreana-detin-cetatenia-republicii-moldova-si |title=352 de mii de locuitori din regiunea Transnistreană dețin cetățenia Republicii Moldova și 362 de mii figurează în registrul de stat al populației |website=gov.md |date=20 January 2023 |access-date=12 February 2023 |archive-date=6 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306235144/https://gov.md/ro/content/352-de-mii-de-locuitori-din-regiunea-transnistreana-detin-cetatenia-republicii-moldova-si |url-status=live}}&lt;/ref&gt; || {{efn|''De facto'' independent, ''de jure'' part of [[Moldova]].}}
|-

| {{nts|173}}
| {{هېواد بيرغ|Vanuatu}}
| {{n+p|321409|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref name = &quot;pacificdata&quot;&gt;{{cite web |url = https://stats.pacificdata.org/ |title = Pacific Data Hub Explorer |website = stats.pacificdata.org |access-date = 4 August 2024 |archive-date = 21 July 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230721002349/https://stats.pacificdata.org/ |url-status = live }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|French Polynesia}} (France)
| {{n+p|279890|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref name=&quot;pacificdata&quot; /&gt; ||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|New Caledonia}} (France)
| {{n+p|268510|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2023|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.isee.nc/population/demographie |title=Bilan démographique 2022 : la Nouvelle-Calédonie perd 1 300 habitants |website=www.isee.nc/ |access-date=30 September 2023 |archive-date=13 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221113162110/https://www.isee.nc/population/demographie |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|174}}
| {{هېواد بيرغ|Barbados}}
| {{n+p|267800|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2022|abbr=on}}
| رسمي اټکل| &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://stats.gov.bb/subjects/social-demographic-statistics/population-demography-statistics/vital-statistics-indicators-2022/ |title=Vital Statistic Indicators |access-date=15 June 2023 |archive-date=11 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230611031804/https://stats.gov.bb/subjects/social-demographic-statistics/population-demography-statistics/vital-statistics-indicators-2022/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Abkhazia}}
| {{n+p|244236|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2022|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://ugsra.org/ofitsialnaya-statistika.php?ELEMENT_ID=600 |title = Управление государственной статистики Республики Абхазия |website = ugsra.org |access-date = 27 October 2023 |archive-date = 29 March 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230329170012/https://ugsra.org/ofitsialnaya-statistika.php?ELEMENT_ID=600 |url-status = live }}&lt;/ref&gt; || {{efn|{{Abkhazia note}}}}
|-

| {{nts|175}}
| {{هېواد بيرغ|São Tomé and Príncipe}}
| {{n+p|228319|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ine.st/ |title=Instituto Nacional de Estatística |website=ine.st |access-date=23 June 2024 }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|176}}
| {{هېواد بيرغ|Samoa}}
| {{n+p|205557|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|6 November 2021|abbr=on}}
| Census 2021&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.sbs.gov.ws/ |title=POPULATION &amp; HOUSING CENSUS 2016 – 2021 |website=www.sbs.gov.ws |access-date=27 April 2023 |archive-date=22 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200322144201/https://www.sbs.gov.ws/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|177}}
| {{هېواد بيرغ|Saint Lucia}}
| {{n+p|184100|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.stats.gov.lc/ |title=Home |website=The Central Statistical Office of Saint Lucia |access-date=23 June 2024 }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Curacao|name=Curaçao}} (Netherlands)
| {{n+p|155826|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|2 September 2023|abbr=on}}
| د ۲۰۲۳ ز کال سرشمېرنې پايله&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://senso.cbs.cw/cbs-presents-the-first-results-of-the-2023-census?language_content_entity=pap-cw |title=CBS Presents the First Results of the 2023 Census |date=4 June 2024 |access-date=16 July 2024 }}&lt;/ref&gt;||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Guam}} (US)
| {{n+p|153836|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 April 2020|abbr=on}}
| 2020 census result&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/island-areas/guam/population-and-housing-unit-counts/guam-phc-table01.pdf |title=Population of Guam: 2010 and 2020 |website=www2.census.gov |access-date=29 January 2022 |archive-date=3 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211103005501/https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/island-areas/guam/population-and-housing-unit-counts/guam-phc-table01.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|178}}
| {{هېواد بيرغ|Seychelles}}
| {{n+p|121355|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2024|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nbs.gov.sc/downloads/1620-mid-2024-estimated-resident-population/download |title=Mid 2024 Estimated Resident Population |website=www.nbs.gov.sc |access-date=16 September 2024 }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|179}}
| {{هېواد بيرغ|Kiribati}}
| {{n+p|120740|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref name=&quot;pacificdata&quot; /&gt; ||
|-

| {{nts|180}}
| {{هېواد بيرغ|Grenada}}
| {{n+p|112579|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2019|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://stats.gov.gd/subjects/population-2/annual-population-estimates-by-parish-and-sex-2011-to-2019/ |title = Annual Population Estimates by Parish and Sex, 2011 to 2019 |website = stats.gov.gd |access-date = 24 June 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230624211753/https://stats.gov.gd/subjects/population-2/annual-population-estimates-by-parish-and-sex-2011-to-2019/| archive-date=24 June 2023}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|181}}
| {{هېواد بيرغ|Saint Vincent and the Grenadines}}
| {{n+p|110872|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2022|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mid Year Total Population Estimates by Age and Sex, 2018 to 2022 |url=https://stats.gov.vc/subjects/population-and-demography/mid-year-total-population-estimates-by-age-and-sex/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230422031423/https://stats.gov.vc/subjects/population-and-demography/mid-year-total-population-estimates-by-age-and-sex/ |archive-date=22 April 2023 |access-date=25 June 2023 |website=stats.gov.vc |publisher=Statistical Office, Government of Saint Vincent and the Grenadines |language=en-US}}&lt;/ref&gt;||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Aruba}} (Netherlands)
| {{n+p|107566|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://cbs.aw/wp/index.php/2022/09/20/test-2/ |title=General characteristics of Aruba |website=cbs.aw |date=20 September 2022 |publisher=Central Bureau of Statistics Aruba |access-date=12 November 2024 }}&lt;/ref&gt;||
|-

| {{nts|182}}
| {{هېواد بيرغ|Micronesia}}
| {{n+p|105754|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref name=&quot;pacificdata&quot; /&gt; ||
|-

| {{nts|183}}
| {{هېواد بيرغ|Antigua and Barbuda}}
| {{n+p|103603|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}}
| National annual estimate&lt;ref&gt;{{cite web |title=National Annual estimate – Antigua and Barbuda; 2022 |url=https://statistics.gov.ag/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210111065316/https://statistics.gov.ag/wp-content/uploads/2017/12/Population-Projections-by-Age-Group-Annual-1991-2026.xlsx |archive-date=11 January 2021 |access-date=2 July 2024 |website=statistics.gov.ag}}&lt;/ref&gt;||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Jersey}} (UK)
| {{n+p|103267|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|21 March 2021|abbr=on}}
| د ۲۰۲۱ ز کال سرشمېرنې پايله&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gov.je/SiteCollectionDocuments/Government%20and%20administration/R%20CensusBulletin1%2020220413%20SJ.pdf |title=Bulletin 1: Population characteristics|first=States of|last=Jersey |website=gov.je |access-date=23 September 2023 |archive-date=13 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220413165711/https://www.gov.je/SiteCollectionDocuments/Government%20and%20administration/R%20CensusBulletin1%2020220413%20SJ.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|184}}
| {{هېواد بيرغ|Tonga}}
| {{n+p|100179|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2022|abbr=on}}
| National annual estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://tongastats.gov.to/ |title=Tonga Statistics Department &amp;#124; The official statistics provider for Tonga |access-date=16 November 2022 |archive-date=25 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210925121044/https://tongastats.gov.to/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|U.S. Virgin Islands}} (US)
| {{n+p|87146|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 April 2020|abbr=on}}
| 2020 census result&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/island-areas/us-virgin-islands/population-and-housing-unit-counts/us-virgin-islands-phc-table01.pdf |title=Population of the United States Virgin Islands: 2010 and 2020 |website=www2.census.gov |access-date=29 January 2022 |archive-date=14 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314154015/https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/island-areas/us-virgin-islands/population-and-housing-unit-counts/us-virgin-islands-phc-table01.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|185}}
| {{هېواد بيرغ|Andorra}}
| {{n+p|86931|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 November 2024|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.estadistica.ad/portal/apps/sites/#/estadistica-en/pages/estadistiques-i-dades-detall?Idioma=en&amp;N2=605&amp;N3=606&amp;DV=1143 |title=Departament d'Estadística |website=www.estadistica.ad |access-date=11 January 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Cayman Islands}} (UK)
| {{n+p|84738|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population and Demographics 2023 |url=https://www.eso.ky/populationandvitalstatistics.html |access-date=29 November 2024 |website=www.eso.ky}}&lt;/ref&gt;||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Isle of Man}} (UK)
| {{n+p|84530|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 April 2023|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gov.im/media/1380987/isle-of-man-population-report-2023-updated-061123.pdf |title=Isle of Man Population Report 2023 |website=www.gov.im |access-date=29 November 2024 }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|186}}
| {{هېواد بيرغ|Dominica}}
| {{n+p|67408|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2017|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |date=2011 |title=End of year Population by Sex 2005 to 2017 |url=https://stats.gov.dm/subjects/demographic-statistics/end-of-year-population-by-sex-2005-to-2017/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230331200204/https://stats.gov.dm/subjects/demographic-statistics/end-of-year-population-by-sex-2005-to-2017/ |archive-date=31 March 2023 |access-date=25 June 2023 |website=stats.gov.dm |publisher=Central Statistics Office of Dominica}}&lt;/ref&gt;||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Bailiwick of Guernsey|name=Guernsey}} (UK)
| {{n+p|64781|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}}
| ملي درې مياشتنی اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gov.gg/population |title=Population, Employment and Earnings |website=www.gov.gg |date=29 October 2024 |access-date=9 December 2024 }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Bermuda}} (UK)
| {{n+p|64055|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gov.bm/sites/default/files/Bermuda-Population-Projections-2016-2026.pdf |title=Bermuda Population Projections 2016–2026 |website=www.gov.bm |access-date=11 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412033845/https://www.gov.bm/sites/default/files/Bermuda-Population-Projections-2016-2026.pdf |archive-date=12 April 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Greenland}} (Denmark)
| {{n+p|56865|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}}
| ملي درې مياشتنی اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://bank.stat.gl/pxweb/en/Greenland/Greenland__BE__BE85/BEXSTK3.px/?rxid=BEXSAT101-08-2020%2023:21:09 |title=Quarterly Population |date=1 August 2020|publisher=Statistics Greenland |website=bank.stat.gl |access-date=1 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028062810/https://bank.stat.gl/pxweb/en/Greenland/Greenland__BE__BE85/BEXSTK3.px/?rxid=BEXSAT101-08-2020%2023:21:09 |archive-date=28 October 2020 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|South Ossetia}}
| {{n+p|56520|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2021|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ugosstat.ru/statisticheskij-sbornik-za-yanvar-dekabr-2021-g/ |title=В Цхинвале прошла пресс-конференция начальника Управления государственной статистики Южной Осетии Инала Тибилова |date=29 March 2022 |website=ugosstat.ru |access-date=11 February 2023 |archive-date=28 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230128005918/https://ugosstat.ru/statisticheskij-sbornik-za-yanvar-dekabr-2021-g/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; || {{efn|{{South Ossetia-note}}}}
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Faroe Islands}} (Denmark)
| {{n+p|54675|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 December 2024|abbr=on}}
| مياشتنی ملي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://hagstova.fo/en/population/population/population |title=POPULATION |date=10 January 2025 |website=[[Statistics Faroe Islands]] |access-date=11 January 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|187}}
| {{هېواد بيرغ|Saint Kitts and Nevis}}
| {{n+p|51320|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts| 2022|abbr=on}}
| د ۲۰۲۲ ز کال سرشمېرنې پايله&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://nia.gov.kn/wp-content/uploads/2024/06/Census-Report-2021-2022.docx |title=THE POPULATION AND HOUSING CENSUS SUMMARY |access-date=16 July 2024 |archive-date=4 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250504034413/https://nia.gov.kn/wp-content/uploads/2024/06/Census-Report-2021-2022.docx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|American Samoa}} (US)
| {{n+p|49710|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 April 2020|abbr=on}}
| 2020 census result&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/island-areas/american-samoa/population-and-housing-unit-counts/american-samoa-phc-table01.pdf |title=Population of American Samoa: 2010 and 2020 |website=www2.census.gov |access-date=29 January 2022 |archive-date=6 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220206171554/https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/island-areas/american-samoa/population-and-housing-unit-counts/american-samoa-phc-table01.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Turks and Caicos Islands}} (UK)
| {{n+p|49309|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gov.tc/stats/ |title=2023 INDICATORS |website=www.gov.tc |access-date=3 July 2024 |archive-date=27 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190227182013/https://www.gov.tc/stats/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Northern Mariana Islands}} (US)
| {{n+p|47329|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 April 2020|abbr=on}}
| 2020 census result&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/island-areas/commonwealth-of-the-northern-mariana-islands/population-and-housing-unit-counts/commonwealth-northern-mariana-islands-phc-table01.pdf |title=Population of Commonwealth of the Northern Mariana Islands: 2010 and 2020 |website=www2.census.gov |access-date=29 January 2022 |archive-date=25 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125125558/https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/island-areas/commonwealth-of-the-northern-mariana-islands/population-and-housing-unit-counts/commonwealth-northern-mariana-islands-phc-table01.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|188}}
| {{هېواد بيرغ|Marshall Islands}}
| {{n+p|42418|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 September 2021|abbr=on}}
| ۲۰۲۱ سرشمېرنه&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{cite web |url=https://spccfpstore1.blob.core.windows.net/digitallibrary-docs/files/60/605c69d76a40195baa447b5a558b0e02.pdf?sv=2015-12-11&amp;sr=b&amp;sig=GbQ42ZYNKrH3g389jZn7DvHUO8ObwYrFpnxIeXiRSU0%3D&amp;se=2024-03-25T18%3A07%3A37Z&amp;sp=r&amp;rscc=public%2C%20max-age%3D864000%2C%20max-stale%3D86400&amp;rsct=application%2Fpdf&amp;rscd=inline%3B%20filename%3D%22Marshall_Islands_2021_Census_Vol1_Table_report.pdf%22 |title=Republic of the Marshall Islands ۲۰۲۱ سرشمېرنه Report, Volume 1: Basic Tables and Administrative Report |date=30 May 2023 |website=Pacific Community (SPC): Statistics for Development Division |publisher=[[Pacific Community]] |access-date=27 September 2023 |archive-date=27 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230927183142/https://spccfpstore1.blob.core.windows.net/digitallibrary-docs/files/60/605c69d76a40195baa447b5a558b0e02.pdf?sv=2015-12-11&amp;sr=b&amp;sig=GbQ42ZYNKrH3g389jZn7DvHUO8ObwYrFpnxIeXiRSU0%3D&amp;se=2024-03-25T18:07:37Z&amp;sp=r&amp;rscc=public,%20max-age%3D864000,%20max-stale%3D86400&amp;rsct=application/pdf&amp;rscd=inline%3B%20filename%3D%22Marshall_Islands_2021_Census_Vol1_Table_report.pdf%22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Sint Maarten}} (Netherlands)
| {{n+p|41349|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://stats.sintmaartengov.org/press_releases.php?cat=VTL |title=Rebased Population Estimates and Vital Statistics for January 1, 2024 |website=stat.gov.sx |access-date=22 August 2024 }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|189}}
| {{هېواد بيرغ|Liechtenstein}}
| {{n+p|40232|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2024|abbr=on}}
| National estimate&lt;ref&gt;{{cite web |title=LLV |url=https://www.statistikportal.li/de/themen/bevoelkerung/bevoelkerungsstand#collapse-accordion-6374a91a53010709246463-1 }}&lt;/ref&gt;||
|-

| {{nts|190}}
| {{هېواد بيرغ|Monaco}}
| {{n+p|38367|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}}
| Census&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.monacostatistics.mc/Population-and-employment |title=Population and employment / IMSEE – Monaco IMSEE |website=www.monacostatistics.mc |access-date=27 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181227230517/https://www.monacostatistics.mc/Population-and-employment |archive-date=27 December 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Gibraltar}} (UK)
| {{n+p|38000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|14 November 2022|abbr=on}}
| Preliminary census results&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.gibraltar.gov.gi/uploads/statistics/2019/Reports/Abstract%20of%20Statistics%202016%20whole%20report.pdf |title = Abstract of Statistics 2016 |website = gibraltar.gov.gi |access-date = 1 July 2023 |archive-date = 2 July 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230702070247/https://www.gibraltar.gov.gi/uploads/statistics/2019/Reports/Abstract%20of%20Statistics%202016%20whole%20report.pdf |url-status = live }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|191}}
| {{هېواد بيرغ|San Marino}}
| {{n+p|33987|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 October 2024|abbr=on}}
| مياشتنی ملي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.statistica.sm/pub1/StatisticaSM/en/Dati-statistici/Popolazione/Struttura-Demografica.html |title=Demographic structure |access-date=9 December 2024 }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{hs|end}} –
| {{Flagicon image|Local هېواد بيرغ of the Collectivity of Saint Martin.svg}} [[Collectivity of Saint Martin|Saint Martin]] (France)
| {{n+p|32358|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2020|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/6683019?sommaire=6683037#consulter |title=Populations légales des collectivités d'outre-mer en 2020 |website=www.insee.fr |access-date=27 April 2023 |archive-date=25 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230425205704/https://www.insee.fr/fr/statistiques/6683019?sommaire=6683037#consulter |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|British Virgin Islands}} (UK)
| {{n+p|31538|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}}
| د ملګرو ملتونو وړاندوينه&lt;ref name=&quot;unpop&quot; /&gt; ||
|-

| {{nts|192}}
| {{هېواد بيرغ|Palau}}
| {{n+p|16733|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}}
| ۲۰۲۱ سرشمېرنه&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.palaugov.pw/executive-branch/ministries/finance/budgetandplanning/health-statistics/ |title=Health Statistics – PalauGov.pw |access-date=16 November 2022 |archive-date=9 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230609150157/https://www.palaugov.pw/executive-branch/ministries/finance/budgetandplanning/health-statistics/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Anguilla}} (UK)
| {{n+p|15931|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://statistics.gov.ai/ |title=Anguilla Statistics Department &amp;#124; Home |website=statistics.gov.ai |access-date=11 January 2025}}&lt;/ref&gt;||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Cook Islands}} (New Zealand)
| {{n+p|15040|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}}
| ۲۰۲۱ سرشمېرنه&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.mfem.gov.ck/statistics/census-and-surveys/census/267-census-2021 |title=Census 2021 – Cook Islands – Ministry of Finance and Economic Management |website=www.mfem.gov.ck |access-date=16 November 2022 |archive-date=30 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230630084401/https://www.mfem.gov.ck/statistics/census-and-surveys/census/267-census-2021 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;||
|-

| {{nts|193}}
| {{هېواد بيرغ|Nauru}}
| {{n+p|11680|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 October 2021|abbr=on}}
| ۲۰۲۱ سرشمېرنه&lt;ref&gt;{{cite web |title=NAURU 2021 POPULATION AND HOUSING CENSUS – ANALYTICAL REPORT |url=https://sdd.spc.int/news/2023/08/23/nauru-2021-population-and-housing-census-analytical-report |access-date=6 December 2023 |archive-date=16 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250416034108/https://sdd.spc.int/news/2023/08/23/nauru-2021-population-and-housing-census-analytical-report |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Wallis and Futuna|variant=local}} (France)
| {{n+p|11620|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|24 July 2023|abbr=on}}
| د ۲۰۲۳ ز کال سرشمېرنې پايله&lt;ref&gt;{{cite web |title=Résultats du recensement de la population 2023 de Wallis-et-Futuna |url=https://www.wallis-et-futuna.gouv.fr/Actualites/Les-chiffres-INSEE-du-recensement-2023-authentifies-sont-parus |access-date=16 July 2024 |archive-date=3 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203094523/https://www.wallis-et-futuna.gouv.fr/Actualites/Les-chiffres-INSEE-du-recensement-2023-authentifies-sont-parus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|194}}
| {{هېواد بيرغ|Tuvalu}}
| {{n+p|10679|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref name=&quot;pacificdata&quot; /&gt; ||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Saint Barthélemy|variant=local}} (France)
| {{n+p|10585|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2020|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt; ||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Saint Pierre and Miquelon|variant=local}} (France)
| {{n+p|6092|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2020|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt; ||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha}} (UK)
| {{n+p|5651|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}}
| ۲۰۲۱ سرشمېرنه&lt;ref&gt;{{cite web |title=Saint Helena 2021 Population |url=https://www.tristandc.com/population.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20211121070744/https://www.tristandc.com/population.php |archive-date=21 November 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.sainthelena.gov.sh/st-helena/statistics/ |title=Statistics |access-date=16 November 2022 |archive-date=26 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220726162858/https://www.sainthelena.gov.sh/st-helena/statistics/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ascension 2021 population |url=https://www.sainthelena.gov.sh/statistics |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029005019/http://www.sainthelena.gov.sh/statistics/ |access-date=16 November 2022 |archive-date=29 October 2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Montserrat}} (UK)
| {{n+p|4386|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|23 September 2023|abbr=on}}
| د ۲۰۲۳ ز کال سرشمېرنې پايله&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gov.ms/2024/04/19/key-findings-of-the-2023-population-and-housing-census/ |title=KEY FINDINGS OF THE 2023 POPULATION AND HOUSING CENSUS |access-date=16 July 2024 }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Falkland Islands}} (UK)
| {{n+p|3662|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|10 October 2021|abbr=on}}
| د ۲۰۲۱ ز کال سرشمېرنې پايله&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.falklands.gov.fk/policy/2021-census/census |title = ۲۰۲۱ سرشمېرنه – Preliminary Data Tables |date = 25 October 2022 |website = falklands.gov.fk |access-date = 1 July 2023 |archive-date = 11 June 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230611234237/https://www.falklands.gov.fk/policy/2021-census/census |url-status = live }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Norfolk Island}} (Australia)
| {{n+p|2188|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2021|abbr=on}}
| ۲۰۲۱ سرشمېرنه&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/SAL90004 |title=2021 Norfolk Island, Census All persons QuickStats &amp;#124; Australian Bureau of Statistics |website=www.abs.gov.au |access-date=16 November 2022 |archive-date=1 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221101225958/https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/SAL90004 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Christmas Island}} (Australia)
| {{n+p|1692|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2021|abbr=on}}
| ۲۰۲۱ سرشمېرنه &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/LGA51710 |title=2021 Christmas Island, Census All persons QuickStats &amp;#124; Australian Bureau of Statistics |website=www.abs.gov.au |access-date=16 November 2022 |archive-date=24 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221224054405/https://abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/LGA51710 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Niue}} (New Zealand)
| {{n+p|1681|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|11 November 2022|abbr=on}}
| ۲۰۲۲ سرشمېرنه &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://niuestatistics.nu/population/niue-census-of-population-and-housing-2022 |title=Niue Census of Population and Housing, 2022 Niue Statistics Office |date=30 August 2023 |website=niuestatistics.nu |access-date=6 December 2023}}
&lt;/ref&gt;||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Tokelau}} (New Zealand)
| {{n+p|1647|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2019|abbr=on}}
| 2019 Census &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.tokelau.org.nz/Stats.html |title=Statistics |website=www.tokelau.org.nz |access-date=16 November 2022 |archive-date=30 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190830214712/https://www.tokelau.org.nz/Stats.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;||
|-

| {{nts|195}}
| {{هېواد بيرغ|Vatican City}}
| {{n+p|764|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|26 June 2023|abbr=on}}
| Official figure&lt;ref name=va&gt;{{cite web |url=https://www.vaticanstate.va/it/stato-governo/note-generali/popolazione.html |title=Population |publisher=Vatican City State |date=26 June 2023 |website=www.vaticanstate.va |access-date=16 August 2023 |language=it |archive-date=17 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200517063650/https://www.vaticanstate.va/it/stato-governo/note-generali/popolazione.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; || {{efn|764 residents regardless of citizenship, 618 citizens regardless of residence, 246 resident citizens.&lt;ref name=va/&gt;}}
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Cocos (Keeling) Islands}} (Australia)
| {{n+p|593|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2020|abbr=on}}
| ۲۰۲۱ سرشمېرنه&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/LGA51860 |title=2021 Cocos Islands, Census All persons QuickStats &amp;#124; Australian Bureau of Statistics |website=www.abs.gov.au |access-date=16 November 2022 |archive-date=16 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221116101418/https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/LGA51860 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Pitcairn Islands}} (UK)
| {{n+p|35|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.immigration.pn/life-on-pitcairn-island |title=Life on Pitcairn — Pitcairn Island Immigration |publisher=Government of the Pitcairn Islands |access-date=18 July 2024 |date=2023 |archive-date=27 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227154807/https://www.immigration.pn/life-on-pitcairn-island |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;||

|}

== یادښتونه ==

== سرچينې ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;</text>
      <sha1>6ztngqmxylwgca6qfq36bgvour8brx2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د هخامنشیانو اشور</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63793</id>
    <revision>
      <id>363838</id>
      <parentid>301571</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T05:58:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>363838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19347" sha1="kcdswcsh1oi9cf5uicq84ayz2ezv19c" xml:space="preserve">(په زړه فارسي: : 𐎠𐎰𐎢𐎼𐎠 ''Aθurā'') '''اتورا''' چې د اشور په نوم هم یاديږي، د بین النهرین په ټاپو (اوسنی عراق، ژباړن) کې د هخامنشیانو په خاوره کې یوه جغرافیه‌يي سیمه وه چې له میلاد څخه مخکې له ۳۳۰ تر ۵۰۹ کال پورې یو پوځي تحت‌الحمایه هېواد و. که څه هم ځينې وختونه د یوې ساتراپي/satrapy (یوه یوناني کلیمه چې د خاورې د ساتونکي په معنا ده، ژباړن) په توګه په پام کې نیول کېږي، د هخامنشیانو سلطنتي کتبې يې د داهيو (چې د ډاهیاوا/ ''dahyāva جمعه ده'') په نوم یادوي، هغه مفهوم چې په عمومي توګه د خلکو د يوې ډلې یا هم د یو هېواد او د هغه د خلکو په معنا له هېڅ ډول تفسیري دلالت پرته تفسیریږي.   &lt;ref&gt;{{cite book|title=Iranian History at a Glance|url=https://books.google.com/books?id=RhHENa0o6zMC&amp;pg=PA11|year=2005|publisher=Alhoda UK|isbn=978-964-439-005-0|page=11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Maspéro|first=Gaston|author-link=Gaston Maspéro|title=The Passing of the Empires: 850 B.C. to 330 B.C.|url=https://archive.org/details/passingempiresb00mcclgoog|year=1900|publisher=Society for Promoting Christian Knowledge|page=[https://archive.org/details/passingempiresb00mcclgoog/page/n720 688]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Athura&quot;&gt;{{cite journal|author=Parpola, Simo|year=2004|title=National and Ethnic Identity in the Neo-Assyrian Empire and Assyrian Identity in Post-Empire Times|journal=Journal of Assyrian Academic Studies|volume=18|issue=2|pages=18|publisher=JAAS|url=http://www.jaas.org/edocs/v18n2/Parpola-identity_Article%20-Final.pdf|quote=With the fall of Nineveh, the Empire was split in two, the western half falling in the hands of a Chaldean dynasty, the eastern one in the hands of Median kings. In 539 BC, both became incorporated in the Achaemenid Empire, the western one as the megasatrapy of '''Assyria''' (Aθūra),  the eastern one as the satrapy of '''Media''' (Māda).|author-link=Simo Parpola|access-date=2007-11-13|archive-date=2011-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20110717071922/http://www.jaas.org/edocs/v18n2/Parpola-identity_Article%20-Final.pdf|url-status=dead|archivedate=2011-07-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110717071922/http://www.jaas.org/edocs/v18n2/Parpola-identity_Article%20-Final.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Cameron|first1=George|title=The Persian satrapies and related matters|journal=Journal of Near Eastern Studies|date=1973|volume=32|pages=47–56|doi=10.1086/372220}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Cook, J.M.: &quot;The rise of the Achaemenids and establishment of their empire&quot;, pp. 261–262, in [[Ilya Gershevitch]], {{cite book|last1=Fisher|first1=William Bayne|author-link1=William Bayne Fisher|last2=Gershevitch|first2=I.|author-link2=I. Gershevitch|last3=Boyle|first3=John Andrew|author-link3=John Andrew Boyle|title=The Cambridge History of Iran|url=https://books.google.com/books?id=BBbyr932QdYC&amp;pg=RA1-PA262|year=1968|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-20091-2|page=246}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Briant, Pierre (2002): ''From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire'', pp. 177, 390-391, 909.&lt;/ref&gt;

په دې هېواد کې تر ډېره د اشوریانو د نوې امپراتورۍ خاورې- د اوسني شمالي عراق اړوند د دجلې د برني سیند او د فرات سیند د منځنۍ او برنی برخې اشوریان، د اوسني ایران ځینې شمال لویديځې برخې، د ننۍ سوریې (اېبرناري) شمال ختيځه برخه او د اناتولي (اوسنۍ ترکیې) سویل ختيځه برخه په‌کې شامله وه. له دې سره مصر او د سینا ټاپوزمه د هخامنشیانو جلا قلمرونو وو. د نيو-اشوریانو امپراتوري له تاوتریخوالي سره مل د کورنیو جګړو تر یوې دورې وروسته او ورپسې د هغوی د پخوانیو اتباعو، ایراني وګړو (ماد، پارسیان او سکایان)، بابلیانو او کیمریانو یرغل له میلاد څخه مخکې د اوومې پېړۍ په وروستیو کې له‌منځه ولاړه. د نینوا په جګړه کې د نسکورېدو له اوج سره مخ شوه او د اشوریانو امپراتوري له میلاد څخه مخکې  تر ۶۰۹ کال پورې په بشپړډول نسکوره شوه. &lt;ref&gt;{{cite journal|last=Curtis|first=John|date=November 2003|location=Paris, France|title=The Achaemenid Period in Northern Iraq|journal=L'Archéologie de l'Empire Achéménide|pages=3–4|url=http://www.aina.org/articles/curtis.pdf|access-date=2022-08-22|archive-date=2017-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010085604/http://www.aina.org/articles/curtis.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{iranica|assyria-ii}}&lt;/ref&gt;

له میلاد څخه مخکې د ۵۵۹ او ۶۰۹ کلونو تر منځ د اشور پخواني قلمرونه په ختيځ کې د ماد امپراتورۍ او په لویديځ کې د بابلیانو د نوې امپراتورۍ تر منځ ووېشل شول. دا دواړه برخې له میلاد څخه مخکې په ۵۳۹ کال کې د هخامنشیانو په امپراتورۍ کې ځای پر ځای شوې وې او داسې استدلال شوی چې په ترتیب سره یې د ماد او اورا/ Aθurāساتراپي جوړوله. د هېرډوېټ په روایت کې له اېبر-ناري پرته په  نهمه تابع ولسوالۍ کې «بابل او نور اشور» شامل و. &lt;ref name=&quot;Athura2&quot;&gt;{{cite journal|author=Parpola, Simo|year=2004|title=National and Ethnic Identity in the Neo-Assyrian Empire and Assyrian Identity in Post-Empire Times|journal=Journal of Assyrian Academic Studies|volume=18|issue=2|pages=18|publisher=JAAS|url=http://www.jaas.org/edocs/v18n2/Parpola-identity_Article%20-Final.pdf|quote=With the fall of Nineveh, the Empire was split in two, the western half falling in the hands of a Chaldean dynasty, the eastern one in the hands of Median kings. In 539 BC, both became incorporated in the Achaemenid Empire, the western one as the megasatrapy of '''Assyria''' (Aθūra),  the eastern one as the satrapy of '''Media''' (Māda).|author-link=Simo Parpola|access-date=2007-11-13|archive-date=2011-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20110717071922/http://www.jaas.org/edocs/v18n2/Parpola-identity_Article%20-Final.pdf|url-status=dead|archivedate=2011-07-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110717071922/http://www.jaas.org/edocs/v18n2/Parpola-identity_Article%20-Final.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Briant, Pierre, ''op. cit.'' p. 391.&lt;/ref&gt;

د څو بغاوتونو سره سره اورا/Aθurā د هخامنشیانو د امپراتورۍ مهمه برخه وه او اوسېدونکو ته يې د هخامنشي امپراتورۍ په ټول حکومت کې د حاکمیت حق ورکړل شوی و او پخوانۍ ارامي په ديپلوماتیک ډول د هخامنشیانو له خوا کارول کېده.  &lt;ref&gt;{{iranica|Aramaic}}&lt;/ref&gt;

اشوري سرتېري (له لېدیایانو سره) د خپلو جنګي مهارتونو لپاره پېژندل شوي وو، چې د هخامنشي نظام د پیاده پوځ اصلي پیاوړې برخه یې جوړوله. د اشوریانو د امپراتورۍ د نسکورېدو په بهیر کې د هغوی لویو ورانیو ته له پام سره ځینې لومړني څېړونکي دا سیمه د ناامنه کنډوالې په نوم یادوي. که څه هم نور اشور پېژندونکي لکه جان کرتیس او سیموپارپولا په شدید ډول دا ادعا رد کړې او دې ټکي ته اشاره کوي چې اشور څه ډول په هخامنشي امپراتورۍ د سیمو تر منځ په تر ټولو شتمنې سیمې بدل شو.  دا شتمني پر ځمکه د کرنې د غوړېدا له امله وه چې هخامنشیانو نږدې ۲۰۰ کاله په اغېزمن ډول ورڅخه ګټه پورته کړه. &lt;ref&gt;{{cite book|last1=Farrokh|first1=Kaveh|author-link1=Kaveh Farrokh|last2=Frye|first2=Richard N.|author-link2=Richard N. Frye|title=Shadows in the Desert: Ancient Persia at War|url=https://books.google.com/books?id=qbSuPQAACAAJ|year=2009|publisher=Bloomsbury USA|isbn=978-1-84603-473-2|page=176}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Curtis 2003&quot;&gt;{{cite journal|last=Curtis|first=John|date=November 2003|location=Paris, France|title=The Achaemenid Period in Northern Iraq|journal=L'Archéologie de l'Empire Achéménide|url=http://www.aina.org/articles/curtis.pdf|access-date=2022-08-22|archive-date=2017-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010085604/http://www.aina.org/articles/curtis.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

د اشوریانو د نوې امپراتورۍ د پالیسۍ خلاف هخامنشي پارسیانو تر هغه مهاله تر خپلې ولکي لاندې د ساتراپیو په کورنيو چارو کې لاس‌وهنه ونه‌کړه چې پارس/ایران ته يې د مالیاتو او باج ورکړې ته دوام ورکاوه. &lt;ref&gt;&quot;The Culture And Social Institutions Of Ancient Iran&quot; by Muhammad A. Dandamaev, Vladimir G. Lukonin. Page 104&lt;/ref&gt;

== د اشوري امپراتورۍ نسکورېدل ==
له میلاد څخه مخکې د ۱۴مې پېړۍ د منځنۍ برخې او ۱۱مې پېړۍ د وروستۍ برخې ترمنځ او بیا له میلاد څخه مخکې د ۷مو او لسمو پېړيو د وروستیو تر منځ د اړونده اشور منځنۍ امپراتورۍ او د نیو- اشوري امپراتورۍ له پوځي، فرهنګي، اقتصادي او سیاسي پلوه پر منځني ختيځ واک درلود. پارسیان او د هغوی ګاونډیان مادیان، اشکانیان، اېلامیان او مانایان د اشوریانو لاس‌پوڅي وو او باج يې ورکاوه.  &lt;ref&gt;{{cite book|last=Healy|first=Mark|title=The Ancient Assyrians|url=https://books.google.com/books?id=M4s8PgAACAAJ|year=2000|publisher=Bloomsbury USA|isbn=978-1-84176-032-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Frahm|first1=Eckart|chapter=Revolts in the Neo-Assyrian Empire: A Preliminary Discourse Analysis|title=Revolt and Resistance in the Ancient Classical World and the Near East|date=2016|pages=76–89|doi=10.1163/9789004330184_006|isbn=9789004330177|quote=Radner provided a typological assessment of revolts throughout the Neo-Assyrian period (ca. 1000-609 BC)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Battle a Visual Journey Through 5000 Years of Combat&quot;&gt;{{cite news|first=R.G.|last=Grant|title=Battle a Visual Journey Through 5000 Years of Combat|publisher=London: Dorling Kindersley|page=19|year=2005}}&lt;/ref&gt;

که څه هم اشوري امپراتور له ميلاد څخه مخکې په ۶۲۶ کال کې د کورنۍ جګړې یوې دورې ته دننه شو چې په شدید ډول د اشور امپراتورۍ  کمزورې کړه  او په پای کې د دې لامل شو چې د هغه تابع پخواني خلک یعنې بابلیان، مادیان، پارسیان، سکایان او کیمریان له یو بل سره متحد شي او له میلاد څخه مخکې د ۱۶۱۶ کال پر جګړه ځپلو اشوریانو برید وکړي. د نینوا جګړې په پای کې له میلاد څخه مخکې په ۶۱۲ کال کې اشوري امپراتوري د راتلونکو کلونو لپاره له منځه یوړه.  &lt;ref&gt;[https://www.britannica.com/place/Assyria/ Encyclopaedia Britannica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180406213802/https://www.britannica.com/place/Assyria|date=2018-04-06|quote=The last great Assyrian ruler was Ashurbanipal, but his last years and the period following his death, in 627 BC, are obscure. The state was finally destroyed by a Chaldean-Median coalition in 612–609 B.C.E.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Frahm|first1=Eckart|chapter=Revolts in the Neo-Assyrian Empire: A Preliminary Discourse Analysis|title=Revolt and Resistance in the Ancient Classical World and the Near East|date=2016|pages=76–89|doi=10.1163/9789004330184_006|isbn=9789004330177|quote=Radner provided a typological assessment of revolts throughout the Neo-Assyrian period (ca. 1000-609 BC)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Battle a Visual Journey Through 5000 Years of Combat2&quot;&gt;{{cite news|first=R.G.|last=Grant|title=Battle a Visual Journey Through 5000 Years of Combat|publisher=London: Dorling Kindersley|page=19|year=2005}}&lt;/ref&gt;

اشوریانو د خپلو نورو پخوانیو لاس‌پوڅو په مرسته چې د دغو نویو قدرتونو له راڅرګندېدو څخه په ډار کې و، د مصر ۲۶مې لړۍ چې د سایېت کورنۍ/ لړۍ په نوم هم یاديږي له یو بل سره جګړې ته دوام ورکړ. په ۶۰۹ کال کې په مګيدو کې د یهودا پاچاهۍ خلاف ډېر لګښت لرونکې خو بریالۍ جګړې د مصر سایېت ته اجازه ورکړه چې د ژغورنې لپاره مخته تګ وکړي خو د بابلي-ماد-سکايي اتحاد په واسطه يې ماته وخوړه. په پای کې په هم‌هغه کال کې د اشور نوې پلازمېنه حران هم ولکه او په دې توګه امپراتوري پای ته ورسېده. &lt;ref&gt;{{cite book|last1=Frahm|first1=Eckart|chapter=Revolts in the Neo-Assyrian Empire: A Preliminary Discourse Analysis|title=Revolt and Resistance in the Ancient Classical World and the Near East|date=2016|pages=76–89|doi=10.1163/9789004330184_006|isbn=9789004330177|quote=Radner provided a typological assessment of revolts throughout the Neo-Assyrian period (ca. 1000-609 BCE)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Battle a Visual Journey Through 5000 Years of Combat3&quot;&gt;{{cite news|first=R.G.|last=Grant|title=Battle a Visual Journey Through 5000 Years of Combat|publisher=London: Dorling Kindersley|page=19|year=2005}}&lt;/ref&gt;

له دې سره سره د اشور د پخواني پوځ ځینې پاتې‌شونو په کارکېمش کې له میلاد څخه مخکې په ۶۰۵ کال پورې د  وروستۍ ماتې تر پایه جګړې ته دوام ورکړ. &lt;ref name=&quot;Battle a Visual Journey Through 5000 Years of Combat4&quot;&gt;{{cite news|first=R.G.|last=Grant|title=Battle a Visual Journey Through 5000 Years of Combat|publisher=London: Dorling Kindersley|page=19|year=2005}}&lt;/ref&gt;

د بابلیانو واکمني بې شهرته وه خو ډېر دوام يې ونه‌کړ. په ۵۳۹ کال کې لوی کورېش بابلي پاچا نابونېدوس ته چې په خپل نظر له حارن څخه یو اشور و ماته ورکړه- بابل یې ونیوه او هغه يې له اشور سره د هخامنشیانو د امپراتورۍ په یو ولایت بدل کړ. &lt;ref name=&quot;Battle a Visual Journey Through 5000 Years of Combat5&quot;&gt;{{cite news|first=R.G.|last=Grant|title=Battle a Visual Journey Through 5000 Years of Combat|publisher=London: Dorling Kindersley|page=19|year=2005}}&lt;/ref&gt;

== اتورا د هخامنشیانو د امپراتورۍ د یوې برخې په توګه ==
د اشوریانو پخوانیو مهمو پلازمېنو، نینوا، دور-شروکین او کلهو (اوسنی نېمرود) د هخامنشیانو دواکمنۍ پر مهال لږ نفوس درلود. د اشوریانو ډېری مېشت‌ځایونه په کوچنیو ښارونو، ښارګوټو او کلیو کې د بېدیاوو په کچه او د تېا-اېډ-ډرم په څېر په غرونو کې د غونډیو پر سر وو. په هر حال د ژرژ روکس په څېر د نويو اشورپېژندونکو په وینا د راپخا، ګوزانا (د اوسني حلف د تېل کنډوالې) او اربلا (اوسنی اربيل) په څېر ښارونه زیان نالیدلې پاتې شول او اشور د بیارغېدنې په حال کې و. له دې سره سره چې د اشور ډېری ښارونه له ميلاد څخه مخکې په ۷مه پېړۍ کې د هغوی د نسکورېدو په لاملو جګړو کې ويجاړ شوي وو د يوناني څېړنکي ګزنفون په وینا کلیوال اشور رونق درلود. ګزنفون او یونانیان له کلهو او نینوا څخه تر تېرېدو وروسته (چې هغه یې د هغو کنډوالو په توګه یادې کړې چې محدود شمېر اشوریانو په‌کې ژوند کاوه) ګزنفون او یونانیان د دجلې سیند د ختيځ ساحل تر څار وروسته شمال لويديځ ته وګرځېدل. هغه د کلیوال اشور په اړه داسې تشرېح ورکړه:     &lt;ref&gt;Arrian, [[Anabasis (Xenophon)|''Anabasis'']], III.7.3.&lt;/ref&gt;&lt;blockquote&gt;هلته په کلیو کې د غله‌جاتو نسبي پرېماني وه او یوه ماڼۍ يې ومونده چې ډېر کلي يې په شاوخوا کې وو... په دغو کلیو کې د درېیو ورځو لپاره پاتې شول، نه یوازې د ټپیانو لپاره بلکې له دې امله چې دوی  پرېمانه تدارکات – اوړه، شراب او د وربشو لویې زېرمې درلودې چې د زیانونو لپاره راټول شوي وو، دغه ټول تدارکات د سیمې د لنډمهالې ساتراپۍ له لارې راټول شوي وو.  &lt;ref&gt;[[Anabasis (Xenophon)|Anabasis]], book III.IV. pages 18, 24-32.&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;تصدیق/شواهد د اشوري سیمې او د ساتراپ ماڼۍ د بډایه کرنیزو سرچینو یو مثال دی. دا په کره ډول نه ده مشخصه چې ماڼۍ چېرته پرته وه، خو استین هنري لایارد وړاندیز کوي چې دا ماڼۍ زاخوا ته نږدې وه.    &lt;ref&gt;Layard, A.H., 1853. ''Discoveries in the Ruins of Nineveh and Babylon'', p. 61 and 686&lt;/ref&gt;

هغه کتیبه چې په مصر کې د ارسامس په لاس ليکل شوې ده، هغه اشوري ښارونه چې د هخامنشیانو تر واکمنۍ لاندې یې اداري مرکزونه ترلاسه کړي و په لاندې ډول یادوي: &lt;ref&gt;{{cite journal|last=Curtis|first=John|date=November 2003|location=Paris, France|title=The Achaemenid Period in Northern Iraq|journal=L'Archéologie de l'Empire Achéménide|pages=3|url=http://www.aina.org/articles/curtis.pdf|access-date=2022-08-22|archive-date=2017-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010085604/http://www.aina.org/articles/curtis.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

* لېیر: لاهیرو اشوري (اېسکي کېفري) ديیالي درې ته څېرمه
* ارزوهینا: تېل چېمچمال، د کرکوک په ۴۰ کیلومترۍ 
* اربېلا 
* حل‌سو: نامعلوم ځای دی
* مټولیبش: په اشوري Ubaše (تېل هوېش)، د اشور د لرغوني ښار په شمال کې ۲۰ کیلومتره لرې پروت دی. 

== سرچينې ==</text>
      <sha1>kcdswcsh1oi9cf5uicq84ayz2ezv19c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د اکس (X) نسل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65005</id>
    <revision>
      <id>363830</id>
      <parentid>356971</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T03:43:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>363830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18515" sha1="9yn0yq22uzz4rymmz3b1i3x83lh26bo" xml:space="preserve">'''اېکس نسل''' (یا په اختصاري ډول Gen X) یوه ډیموګرافیکي ډله ده چې له بېبې بومرز نسل څخه وروسته او له زرګونو نسل څخه مخکې رامنځته شوی. څېړونکي او نامتو رسنۍ د ۱۹۶۰مې لسیزې له منځه تر پایه د دې نسل د زېږدون پیل کلونو او د ۱۹۷۰مې لسیزې پای څخه د ۱۹۸۰مې لسیزې تر پیله د دې نسل د زېږون پای کلونو په توګه کار اخلي، په داسې حال کې چې دا نسل په ټولیز ډول د ۱۹۶۵م تر ۱۹۸۰م کال زېږېدلو په توګه تعریف کېږي. د هاروارډ پوهنتون وایي هغه کسان چې د ۱۹۶۵م تر ۱۹۸۴م کاله پورې زېږېدلي دي د X نسل په نوم یادېږي. د دې تعریف په رڼا کې او په متحده ایالتونو کې د سرشمېرنې معلوماتو په اساس، تر ۲۰۱۹م کاله پورې، په متحده ایالتونو کې د X نسل ۶۵.۲ میلیونه کسان شتون لري. د X نسل ډېری غړي د خاموش نسل او لومړني بومرز نسل اولاده دي؛ په خپله د X نسل غړي بیا ډېری د زرګونو نسل او Z نسل پلرونه دي. &lt;ref name=&quot;Twenge&quot;&gt;{{cite web |last1=Twenge |first1=Jean |date=26 January 2018 |title=How Are Generations Named? |url=https://trend.pewtrusts.org/en/archive/winter-2018/foreword-how-are-generations-named |archive-url=https://web.archive.org/web/20180830135027/http://trend.pewtrusts.org/en/archive/winter-2018/foreword-how-are-generations-named |archive-date=30 August 2018 |access-date=30 November 2019 |website=Trend |publisher=The Pew Charitable Trusts}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Masnick |first1=George |title=DEFINING THE GENERATIONS REDUX |url=https://www.jchs.harvard.edu/blog/defining-the-generations-redux |access-date=19 August 2022 |publisher=Harvard University}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Gen Xer |url=https://www.lexico.com/en/definition/gen_xer |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200227180206/https://www.lexico.com/en/definition/gen_xer |archive-date=27 February 2020 |access-date=2 December 2019 |website=Lexico |publisher=Oxford Dictionaries}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;2020Overtake&quot;&gt;{{Cite web |last=Fry |first=Richard |date=28 April 2020 |title=Millennials overtake Baby Boomers as America's largest generation |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2020/04/28/millennials-overtake-baby-boomers-as-americas-largest-generation/ |access-date=28 April 2020 |website=Pew Research Center}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Strauss 2000 54&quot;&gt;{{cite book|title=Millennials Rising: The Next Great Generation|year=2000|publisher=Vintage Original|location=New York|isbn=978-0375707193|page=54|url=https://books.google.com/books?id=To_Eu9HCNqIC|first1=William|last1=Strauss|first2=Neil|last2=Howe|others=Cartoons by R.J. Matson|access-date=17 October 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gordinier&quot;&gt;{{cite book|last1=Gordinier|first1=Jeff|url=https://archive.org/details/xsavesworldhowg00gord|title=X Saves the World: How Generation X Got the Shaft but Can Still Keep Everything from Sucking|date=27 March 2008|publisher=Viking Adult|isbn=978-0670018581}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:23&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2015/09/20/fashion/move-over-millennials-here-comes-generation-z.html|title=Move Over, Millennials, Here Comes Generation Z|last1=Williams|first1=Alex|date=18 September 2015|access-date=8 April 2016|newspaper=The New York Times}}&lt;/ref&gt;{{مالومات}}
په ۱۹۷۰مه او ۱۹۸۰مه لسیزو کې، کله چې ټولنیز ارزښتونه د بدلون په حال کې وو، د X نسل ماشومانو ته به کله کله «د قفل او کیلي نسل» نوم هم ورکول کېده ځکه چې که کله به دوی غوښتل د یوه ماشوم په توګه بېرته تش کور ته راوګرځي نو اړتیا وه د دروازې خلاصولو لپاره کیلي وکاروي، ځکه چې په دې نسل کې د پخوانیو نسلونو په پرتله د لویانو نظارت ډېر کم شوی وو. تر هغې چې له کوره بهر په پراخه کچه د ماشومانو ساتنې ګزینې رامنځته کېدې، دا کار د طلاق کچې د او همدارنګه په کاري ځواک کې د میندو د ګډون زیاتوالي لامل شو.

په ۱۹۸۰مه او ۱۹۹۰مه لسیزه کې د نوي ځوانانو او ځوانو لویانو په توګه، د X نسل کسان د «MTV نسل» په توګه (د ویډیویي موسیقي چینل ته اشاره) لقب واخیست، چې کله کله به د تنبل، مغرور او ناکراره کسانو په توګه هم ځانګړي کېدل. د X نسل پر ځوانانو باندې د بې شمېره فرهنګي اغېزو یوه برخه کې د میوزیک ژانرونو پراختیا شامله وه چې په کې د پانک، پسټ پانک او هیوي مټال په څېر ټولنیز – قبیلوي هویتونو شتون درلود، سربېره پر هغو وروستیو ډولونو چې په خپله د X نسل کسانو لخوا جوړ شول (لکه ګرانچ، ګرینډکور او اړوند نور ژانرونه). فیلم، هم د فرانچایز لړیو تولید او هم د خپلواکو فیلمونو وده چې تر یوه حده د ویډیو په واسطه فعالېږي، هم د پام وړ کلتوري اغېز درلود. ویډیویي لوبې څه په تفریحي سالونو کې او څه په لوېدیځو کورونو کې هم د لومړي ځل لپاره د نوي ځوانانو د سرګرمۍ عمده برخه جوړوله. له سیاسي اړخه، د ختیځ بلوک په ډېری هېوادونو کې، د X نسل د کمونیزم وروستۍ ورځې او د سرمایه دارۍ نظام ته د ننه کېدو ورځې د خپلې ځوانۍ یوې برخې په توګه تجربه کړې. د لوېدیځې نړۍ په ډېری هېوادونو کې، د وخت ورته موده د محافظه کارۍ او آزاد بازار اقتصادونو تسلط سره تعریف شوه.

د یوویشتمې پېړۍ په لومړیو کې منځني ژوند کې، څېړنو هغوی فعاله، خوشحاله او د کار او ژوند په منځ کې د توازن لاسته راوړلو په حال کې توصیف کوي. دا ډله همدارنګه په پراخه توګه د کار په محیط کې د تشبث او تولیدوونکي په توګه پېژندل شوې ده.

== اصطلاح پېژندنه او ریښه پېژنونه ==
د X نسل اصطلاح په بېلابېلو وختونو کې د پردیو ځوانانو د توصیف لپاره کارول شوې ده. د ۱۹۵۰مې لسیزې په لومړیو کې، هنګري عکاس رابرټ کاپا د لومړي ځل لپاره د X نسل نوم د هغو ځوانو سړیو او ښځو د انځورونو مقالې سرلیک لپاره وکاروه چې له دوهمې نړیوالې جګړې وروسته سمدستي رالوی شوي وو. دا اصطلاح د لومړي ځل لپاره د ۱۹۵۲م کال په ډسمبر کې په Holiday مجله کې چاپ شوه او هلته یې اعلان وکړ چې د کاپا د انځورونو مقاله به هم خپره کړي.له ۱۹۷۶ تر ۱۹۸۱م کاله پورې، انګلیسي موسیقار، بیلي آیډل، له دې نوم څخه د خپلې پانک راک ډلې د نوم په توګه کار اخیست. آیډل د خپلې ډلې نوم د X نسل کتاب پورې تړلی وو، د ۱۹۶۴م کال کتاب چې د خبریالانو جېن ډیورسون او چارلز هامبلټ لخوا د بریټانیا د ځوانانو د خوښې وړ کلتور په هکله لیکل شوی – چې یوه نسخه یې د آیډل له مور سره هم وه. داسې ښکاري چې له دې اصطلاح څخه داسې کارونه د رابرټ کاپا د انځورونو مقالې سره هیڅ کومه اړیکه نه لري.&lt;ref name=&quot;Ulrich&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=v10ZUR_Ca3EC&amp;pg=PA32|page=5|title=GenXegesis: Essays on Alternative Youth (Sub)culture|isbn=9780879728625|last1=Ulrich|first1=John Mcallister|last2=Harris|first2=Andrea L.|year=2003}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Adweek&quot;&gt;{{cite magazine|last1=Klara|first1=Robert|title=5 Reasons Marketers Have Largely Overlooked Generation X|url=http://www.adweek.com/news/advertising-branding/5-reasons-marketers-have-largely-overlooked-generation-x-170539|access-date=19 June 2016|magazine=Adweek|date=4 April 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gen X&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/magazine-26339959|title=The original Generation X|date=1 March 2014|work=BBC News|access-date=11 September 2017|language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'Punk Rock - An Oral History', by John Robb. P.240. (Pub. P.M. Press, 2012).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Generation X - A Punk Rock History with Pictures. |url=http://punk77.co.uk/groups/generationx.htm |website=punk77.co.uk}}&lt;/ref&gt;

دې اصطلاح په ۱۹۹۱م کال کې (''د اکس نسل یانې: د یوه ګړندي شوي کلتور لپاره ځینې نکلونه)'' ناول څخه وروسته، چې د کاناډایي لیکوال ډاګلاس کوپلنډ لخوا ولیکل شو، خپله معاصره کارونه وموندله. په ۱۹۸۷م کال کې، کوپلنډ د ونکوور په مجله کې د «X نسل» له سرلیک سره یوه ټوټه ولیکله چې دا «هغه تخم وو چې په کتاب بدل شو». کوپلنډ د ۱۹۸۷م کال په مقاله کې او بیاځلې په ۱۹۸۹م کال کې په ویسټا مجله کې د بېلي آیډل X نسل ډلې ته اشاره وکړه. د خپل ناول لپاره په سپارښت شوي کتاب کې کوپلنډ لیکي چې د X نسل «د ۱۹۷۰مې لسیزې په پای کې د بیلي آیډل د اوږدې ناکاره پانک ډلې له نوم څخه اخیستل شوی». په هرحال، په ۱۹۹۵م کال کې کوپلنډ له دې ډلې سره د دې اصطلاح تړاو رد کړ او داسې یې وویل:&lt;ref name=&quot;Cunningham2&quot;&gt;{{cite book|last1=Cunningham|first1=Guy Patrick|editor1-last=Ciment|editor1-first=James|title=Postwar America: An Encyclopedia of Social, Political, Cultural, and Economic History, Volume 2|date=2015|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-46235-4|page=596|chapter=Generation X|quote=The expression was later popularized by the American author Douglas Coupland, who borrowed it for the title of his 1991 novel ''Generation X: Tales for an Accelerated Culture''.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gen X3&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/magazine-26339959|title=The original Generation X|date=1 March 2014|work=BBC News|access-date=11 September 2017|language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Raphelson2&quot;&gt;{{cite news|last1=Raphelson|first1=Samantha|title=From GIs To Gen Z (Or Is It iGen?): How Generations Get Nicknames|url=https://www.npr.org/2014/10/06/349316543/don-t-label-me-origins-of-generational-names-and-why-we-use-them|access-date=21 May 2016|publisher=NPR|date=6 October 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Genesis&quot;&gt;{{cite news|last1=Coupland|first1=Douglas|title=Genesis X|url=http://vanmag.com/uncategorized/genesis-x/|access-date=24 March 2019|work=Vancouver Magazine|date=2 September 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Coupland|first1=Douglas|title=Generation X|url=http://vanmag.com/uncategorized/generation-x-september-1987/|access-date=24 March 2019|work=Vancouver Magazine|date=September 1987|archive-date=24 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190324022020/http://vanmag.com/uncategorized/generation-x-september-1987/|url-status=dead}}  See original magazine pages [https://web.archive.org/web/20190324025405/http://vanmag.com/vmdrup/sitesfiles/DC_Sept87_pgs164lg.jpg 164], [https://web.archive.org/web/20190324022348/http://vanmag.com/vmdrup/sitesfiles/DC_Sept87_pgs165lg.jpg 165], [https://web.archive.org/web/20190324025427/http://vanmag.com/vmdrup/sitesfiles/DC_Sept87_pg167lg.jpg 167], [https://web.archive.org/web/20190324022317/http://vanmag.com/vmdrup/sitesfiles/DC_Sept87_pgs168lgnew.jpg 168], [https://web.archive.org/web/20190324022207/http://vanmag.com/vmdrup/sitesfiles/DC_Sept87_pgs169lg.jpg 169].  The story is continued on p. 194, which was not scanned.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Vista&quot;&gt;Coupland, Doug. &quot;[http://joeclark.org/dossiers/GenerationX.pdf Generation X]&quot;. ''Vista'', 1989.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Doody|first1=Christopher|title=X-plained: The Production and Reception History of Douglas Coupland's Generation X|journal=Papers of the Bibliographical Society of Canada|date=2011|volume=49|issue=1|pages=5–34|url=https://jps.library.utoronto.ca/index.php/bsc/article/view/21940|access-date=20 July 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;blockquote&gt;لکه څنګه چې ډېری کسان اټکل کوي د دې کتاب سرلیک د بېلي آیډل ډلې له نوم څخه ندی اخیستل شوی، بلکې د پال فوسل لخوا د طبقې په نوم لیکل شوي کتاب له وروستي څپرکي څخه اخیستل شوی چې د امریکایي طبقاتي جوړښت په هکله یو په زړه پوری د ټولن‌پوهنې کتاب دی. په خپل وروستني څپرکي کې، فوسل د «X» کټګورۍ خلکو څخه نوم واخیست چې غوښتل یې د موقعیت، پیسو او ټولنیز صعود چې اکثراً مډرن شتون په بر کې نیسي، څخه عبور وکړي.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Coupland|first1=Douglas|title=Generation X'd|url=http://coupland.tripod.com/details1.html|access-date=24 March 2019|work=Details Magazine|date=June 1995|archive-date=24 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190324022022/http://coupland.tripod.com/details1.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Genesis2&quot;&gt;{{cite news|last1=Coupland|first1=Douglas|title=Genesis X|url=http://vanmag.com/uncategorized/genesis-x/|access-date=24 March 2019|work=Vancouver Magazine|date=2 September 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;لیکوال ویلیام اسټراوس یادونه وکړه چې په هغه وخت کې چې د کوپلنډ د ۱۹۹۱م ناول خپور شو، د «X» نښه په عامه کلتور کې مخکښ وو، ځکه چې په ۱۹۹۲م کال کې د مالکوم X فلم نندارې ته وړاندې شو او د «X نسل» نوم بلآخره تلپاتې شو. «X» یوه ناپېژندل شوي متغیر یا هغې لېوالتیا ته اشاره لري چې تعریف شوي ندي. د سټراوس همکار نیل هاو، په ځنډ سره د دې ډیموګرافیکې ډلې نومونې ته اشاره وکړه او وې ویل: «د هغوی له زېږېدو څخه وروسته تر ۳۰ کلونو پورې هغوی نوم نه درلود. زه فکر کوم دا یو طبیعي امر دی». له دې د مخه، دا ډله د پوسټ بومرز، بېبي بسټرز (چې په لوېدیځه نړۍ، په ځانګړې توګه په متحده ایالتونو کې، د ماشومانو د ودې وروسته د زېږون کچې ټیټ‌والي ته اشاره کوي)، نوی ورک شوی نسل، د قفل او کیلي ماشومان، د MTV نسل او دیارلسم نسل (د آمریکا خپلواکي راهیسې دیارلسم نسل) په نومونو هم یادېدل.&lt;ref name=&quot;Adweek2&quot;&gt;{{cite magazine|last1=Klara|first1=Robert|title=5 Reasons Marketers Have Largely Overlooked Generation X|url=http://www.adweek.com/news/advertising-branding/5-reasons-marketers-have-largely-overlooked-generation-x-170539|access-date=19 June 2016|magazine=Adweek|date=4 April 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MetLife2&quot;&gt;{{cite news|title=Demographic Profile - America's Gen X|url=https://www.metlife.com/assets/cao/mmi/publications/Profiles/mmi-gen-x-demographic-profile.pdf|access-date=21 May 2016|publisher=MetLife|archive-url=https://web.archive.org/web/20160817083829/https://www.metlife.com/assets/cao/mmi/publications/Profiles/mmi-gen-x-demographic-profile.pdf|archive-date=17 August 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Vista2&quot;&gt;Coupland, Doug. &quot;[http://joeclark.org/dossiers/GenerationX.pdf Generation X]&quot;. ''Vista'', 1989.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Lipton|first1=Lauren|title=The Shaping of a Shapeless Generation : Does MTV Unify a Group Known Otherwise For its Sheer Diversity?|url=https://articles.latimes.com/1991-11-10/news/tv-1845_1_mtv-generation|access-date=10 September 2016|newspaper=Los Angeles Times|date=10 November 1911}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=C2WmSCOBR2IC&amp;pg=PA307|title=Encyclopedia of Identity|last1=Jackson|first1=Ronald L.|last2=Hogg|first2=Michael A.|year=2010|publisher=SAGE|isbn=9781412951531|page=307|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=C2WmSCOBR2IC&amp;q=%22Generation+X%22+%22baby+bust%22&amp;pg=PA307|title=Encyclopedia of Identity|last1=II|first1=Ronald L. Jackson|last2=Jackson|first2=Ronald L.|last3=Hogg|first3=Michael A.|date=29 June 2010|publisher=SAGE|isbn=9781412951531|language=en}}&lt;/ref&gt;

== د نېټې او عمري محدودې تعریفونه ==
د X نسل یوه ډیموګرافیکه ډله ده چې د دوهمې نړیوالې جګړې وروسته د ماشومانو زیاتوالي څخه وروسته رامنځته شوه او د بېبي بومرز ډلې څخه وروسته یو نسلي بدلون څرګندوي. ډېری څېړونکي او ډیموګرافران له هغو نېټو څخه کار اخلي چې په نفوس کې د زېږون (بارورۍ) بڼو سره مطابقت لري. د X نسل لپاره، په متحده ایالتونو کې (او په ټوله کې په لوېدیځه نړۍ کې)، دا دوره هغه وخت پیلېږي چې د زېږون کچه کې د پام وړ کم‌والی رامنځته شوی وو، یانې د ۱۹۵۰مې لسیزې په پای کې په لوړه کچه د ماشومانو د زېږېدو زیاتوالي څخه وروسته، تر هغې چې د ۱۹۷۰مې لسیزې په وروستیو کې بیا پورته شوه او د ۱۹۸۰مې لسیزې په پیل کې له وروستنۍ بیارغونې ته ورسېده.

== سرچينې ==</text>
      <sha1>9yn0yq22uzz4rymmz3b1i3x83lh26bo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زینوفوبیا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65153</id>
    <revision>
      <id>363841</id>
      <parentid>362796</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T07:48:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>363841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21375" sha1="28bt7ndcng2js9mhox4qvo6v92wyxga" xml:space="preserve">زینوفوبیا ( د لرغونې یوناني توري زینوسفوبیک څخه اخیستل شوي چې زینوس د عجیبه یا بهرنۍ او فوبیک د ډار معنا لري) د هر هغه شي څخه ویره او نفرت ته ویل کېـږي چې بهرني او عجیبه بلل کېـږي. دا د داخلي او بهرنۍ ډلو تر منځ د درک شوي جګړې څرګندونه ده او کېدای شي په نورو فعالیتونو کې د یو بل سره مداخله وکړي همداراز د یو بل د شتون د له منځه وړلو هیله لري خو په څنګ کې بیا د خپل ملي، قومي او توکمیز هویت د بایللو ویره لري.&lt;ref&gt;Oxford Standard English Dictionary' (OED). Oxford Press, 2004, CDROM version.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite dictionary|url=http://www.lexico.com/definition/xenophobia|archive-url=https://web.archive.org/web/20191231205732/https://www.lexico.com/definition/xenophobia|url-status=dead|archive-date=31 December 2019|title=xenophobia|dictionary=[[Lexico]] UK English Dictionary|publisher=[[Oxford University Press]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite Dictionary.com|xenophobia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite Merriam-Webster|xenophobia|access-date=22 April 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;Guido Bolaffi. ''Dictionary of race, ethnicity and culture''. SAGE Publications Ltd., 2003. Pp. 332.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UNESCO – Xenophobia&quot;&gt;{{cite web |date=August 2001 |title=International Migration, Racism, Discrimination and Xenophobia |url=https://www2.ohchr.org/english/issues/migration/taskforce/docs/wcar.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331201752/https://www2.ohchr.org/english/issues/migration/taskforce/docs/wcar.pdf |archive-date=31 March 2019 |publisher=International Labour Office; International Organization for Migration; Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |page=2}}&lt;/ref&gt;

== بدیل تعریفونه ==
د زینوفوبیا په اړه د ۱۹۹۷ م کال د یوې مقالې بیا کتنه دا په ګوته کوي چې : زینوفوبیا د سیاسي مبارزې یو عنصر دي تر څو دا وښيي چې څوک دا حق لري چې د ټولنې او حکومت لخوا وساتل شي او تر ډېره د عصري دولت لپاره د ډله اییزې ښیګڼې مبارزه ده. د ایټالوي ټولنپوه ګیدو بولفی په وینا، زینوفوبیا د یوه فردي فرهنګ هغه حالت چې له نیوکو مبرا یا خلاص وي او د یو غیر رښتینې موښل شوي یا کلشه يي،عجیبه یا پردي حالت په توګه ښودل شوي وي ویلای شو. &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Wimmer|first=Andreas|year=1997|title=Explaining xenophobia and racism: A critical review of current research approaches|journal=Ethnic and Racial Studies|volume=20|issue=1|page=17|doi=10.1080/01419870.1997.9993946}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto2&quot;&gt;Guido Bolaffi. ''Dictionary of race, ethnicity and culture''. SAGE Publications Ltd., 2003. Pp. 332.&lt;/ref&gt;

== تاریخچه ==

=== لرغونې اروپا ===
د زینوفوبیک احساساتو د لومړنیو بیلګو څخه یوه په لویدیځ کلتور کې د لرغونې یونان لخوا د بهرنیانو سپکاوی و چې د ( وحشایانو ) نوم یې ورته کاروه، دا ځکه چې دوی داسې عقیده درلوده چې د یونان خلک او کلتور تر نورو ټولو خلکو او کلتورونو غوره دي، د دې عقیدې په پایله کې دا خبره ومنل شوه چې وحشایان ( بهرنیان ) باید د غلامۍ لپاره ونیول شي. &lt;ref name=&quot;GreeksBarbarians&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=z3VmQB99c5YC|title=Greeks and Barbarians|publisher=Taylor &amp; Francis|author=Harrison, Thomas|year=2002|page=3|isbn=978-0-415-93959-1}}&lt;/ref&gt;

همداراز رومیانو هم داسې عقیدې درلودي چې ګوندی دوی تر نورو خلکو غوره دي، د مثال په ډول د مانیوس اسیلیوس وینا یادولي شو: لکه څنګه چې تاسو پوهېـږي هلته ډېر جنګیالي ملتونو لکه مقدونیانو، تراکیانو او ایلیرایان شتون درلود او دلته بیا د سوریانو او اسیايي یونانیانو ملتونو شتون لري چې د بشر تر ټولو بي ارزښته خلک دي او د غلامۍ لپاره زیـږېدلي دي. &lt;ref name=&quot;Invention Racism&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=jfylyRawl8EC|title=The Invention of Racism in Classical Antiquity|publisher=Princeton University Press|author=Isaac, Benjamin H.|year=2006|page=317|isbn=978-0-691-12598-5}}&lt;/ref&gt;

تورپوستي افریقایان بیا د بهرنیانو او عجیبه خلکو په توګه په نظر کې نیول کېـدل، او کېـدای شي دوی د ګواښونکي اجنبایانو په توګه ګڼل کېدل. نو له همدې امله په رومي ادبیاتو کې د ځینو منفي ټکو پرته دوی په ندرت سره ذکر شوي. د دې سربیره تاریخ لیکونکی اپین ادعا کوي چې د پوځ قومندان مارکوس جینوس بروټس تر میلاد ۴۲ کال دمخه د فیلپیا تر جګړې وړاندې د کمپ څخه بهر د یو ایتوپیان وګړي سره ولیدل خو سرتېرو یې په فوري توګه هغه کس ټوټې ټوټې کړ او د هغه شکل یې د رومي سپکاوی او بد شګون یاد کړ ځکه دوی عقیده درلوده چې تور رنګ د مرګ رنګ دي. &lt;ref&gt;{{cite book|last1=of Alexandria|first1=Appian|title=The Civil Wars|page=4.17}}&lt;/ref&gt;

== کویډ ۱۹ یا کرونا ==
د کویډ ۱۹ وبا، چې د لومړي ځل لپاره د ۲۰۱۹ م کال په ډسمبر میاشت کې د چین د هیوبی ایالت په واهان ښار کې ثبت شوه، د سینوفوبیا د کړنو د ډېـريدو، همداراز د تعصب کولو، تاوتریخوالۍ، زینوفوبیا او قوم پرستۍ لامل شوه. او په ټوله نړۍ کې د ختیځي اسیا او سویل ختیځي اسیا د وګړو د ظاهري بڼې  سره د تبعیض لامل شوه. د دغه وبا د خپريدو او په اسیا، اروپا او امریکا کې د کرونا په اړه د قواعدو د جوړېدو له امله خلک ناارامه شول او همداراز د دغو هېوادونو د خلکو پر وړاندې د تبعیض راپوارنه خپاره شوي. &lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Reny|first1=Tyler T.|last2=Barreto|first2=Matt A.|date=28 May 2020|title=Xenophobia in the time of pandemic: othering, anti-Asian attitudes, and COVID-19|journal=Politics, Groups, and Identities|volume=10|issue=2|pages=209–232|doi=10.1080/21565503.2020.1769693|s2cid=219749159|issn=2156-5503|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=White|first=Alexandre I. R.|date=18 April 2020|title=Historical linkages: epidemic threat, economic risk, and xenophobia|journal=The Lancet|language=en|volume=395|issue=10232|pages=1250–1251|doi=10.1016/S0140-6736(20)30737-6|issn=0140-6736|pmid=32224298|pmc=7154503}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Devakumar|first1=Delan|last2=Shannon|first2=Geordan|last3=Bhopal|first3=Sunil S|last4=Abubakar|first4=Ibrahim|date=April 2020|title=Racism and discrimination in COVID-19 responses|journal=The Lancet|volume=395|issue=10231|pages=1194|doi=10.1016/s0140-6736(20)30792-3|issn=0140-6736|pmc=7146645|pmid=32246915}}&lt;/ref&gt;

== سیمه ایزې څرګندونې ==

=== برازیل ===
سره له دې چې د دې هېواد نفوسو ډېره برخه پارډو او افریقایان دي او یا هم بومي افریقایان دي خو بیا هم د غیراروپايي برازیلیانو انځور په ډېرو ملي تلویزیونونو او شبکو کې ډېر کم تر نظره کېـږي او معمولا د موسیقۍ غږونکو او د هغوي د خپرونو لپاره پرېښودل کېـږي. د تیلونویلا د سریال په اساس تورپوستي برازیلیان معمولا د کور د ساتونکو او یا د ډېر ټيت ټولنیز اقتصادي موقف لرونکو په توګه ښودل شوي. &lt;ref&gt;{{cite web |title=Instructional Support Center |url=http://isc.temple.edu/evanson/brazilhistory/Bahia.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111121024219/http://isc.temple.edu/evanson/brazilhistory/Bahia.htm |archive-date=21 November 2011 |access-date=17 June 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Rosana Barbosa, ''Immigration and xenophobia: Portuguese immigrants in early 19th century Rio de Janeiro'' (U Press of America, 2008).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Rosana Barbosa Nunes, &quot;Immigration, xenophobia and the whitening of the Brazilian population.&quot; ''Journal of Transatlantic Studies'' 2.1 (2004): 59–74.&lt;/ref&gt;

=== کاناډا ===
په دغو کلونو کې په کاناډا کې مسلمانان او سیک کاناډایان د تبعیض او نژادپالنې  سره مخ شوي او په ځانګړې توګه بیا له ۲۰۰۱ م کال څخه دا تبعیض پیل شوي، هغه وخت کله چې په متحده ایالاتو تروریستي بریدونه وشول، همدارنګه د متحده ایالاتو لخوا د تروریستي خلاف جګړې تاثیرات هم پر دغو وګړو اثر کړي. وروسته له هغه چې  داعش د ۲۰۱۵ م کال په نومبر کې د پاریس د بریدونو مسوولیت پر غاړه واخیست نو د انټریو سیمې مسلمانانو خلاف د کرکې له امله د جرمونو راپورونه وړکړل شول.   &lt;ref&gt;{{cite web |date=11 September 2011 |title=9/11: Women In The Fight Against Discrimination |url=http://www.huffingtonpost.ca/2011/09/11/911-muslim-women-discrimination_n_957305.html |access-date=6 December 2016 |website=HuffPost}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Heribert Adam, and Kogila Moodley, eds. ''Imagined liberation: Xenophobia, citizenship and identity in South Africa, Germany and Canada'' (African Sun Media, 2015). [https://books.google.com/books?id=SGb6AgAAQBAJ&amp;pg=PA11 online]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|date=21 November 2015|title=6 anti-Muslim incidents in Ontario since Paris attacks|publisher=[[CBC News]]|url=https://www.cbc.ca/news/canada/toronto/hate-crimes-ontario-paris-attacks-1.3328660|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220508034817/https://www.cbc.ca/news/canada/toronto/hate-crimes-ontario-paris-attacks-1.3328660|archive-date=8 May 2022|access-date=8 May 2022}}&lt;/ref&gt;

د اینرونیکس انسټیوت لخوا په ۲۰۱۶ م کال کې یو سروی چې د لس کاله پخوا ترسره شوي مطالعې پلټنه وه، دا وښودله چې کېدای شي په متحده ایالاتو کې د ۲۰۱۱ م کال د سپټمبر د یوولسمې برید له امله اوس هم تبعیض کول شتون ولري. په ۲۰۰۹ م کال کې د مکلین مجلې له لورې یو نظرسنجي دا څرګنده کړه چې یوازې ۲۸ سلنه کاناډایانو اسلام ته په ښه سترګه کتلي، او یوازې دېرش سلنه وګړو د سیکانو دین ته مثبته رایه ورکړي. همداراز د دې نظر سنجي  ۴۵ سلنه ځواب ورکونکو دا باور درلوده چې اسلام د تاوتریخوالۍ لامل کېـږي. په ځانګړې توګه بیا په کیوبیک ایالت کې یوازې ۱۷ سلنه ځواب ورکونکو اسلام ته په ښه سترګه کتلي دي. &lt;ref&gt;{{cite web |title=The Environics Institute: Survey of Muslims in Canada |url=http://www.environicsinstitute.org/uploads/institute-projects/survey%20of%20muslims%20in%20canada%202016%20-%20final%20report.pdf |access-date=4 March 2017 |publisher=The Environics Institute |archive-date=1 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160501155148/http://www.environicsinstitute.org/uploads/institute-projects/survey%20of%20muslims%20in%20canada%202016%20-%20final%20report.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;macleans.ca&quot;&gt;{{cite web |last=Geddes |first=John |date=28 April 2009 |title=What Canadians think of Sikhs, Jews, Christians, Muslims . . . |url=https://www.macleans.ca/news/canada/what-canadians-think-of-sikhs-jews-christians-muslims/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612152407/https://www.macleans.ca/news/canada/what-canadians-think-of-sikhs-jews-christians-muslims/ |archive-date=12 June 2018 |access-date=11 June 2018 |website=Maclean's}}&lt;/ref&gt;

=== کولمبیا ===
د کډوالو لپاره د ملګرو ملتونو د عالي کمشینرۍ په اساس، د ۲۰۱۹ م کال د جون تر میاشتې د ۴ میلیونه وینزویلا کډوالو له ډلې ۱.۳ میلیونه کډوال په کولمبیا کې و. د دوي د بیړني حالت له امله، ډېری کډوال له وینزویلا څخه په غیري قانوني توګه تر پولې واوښتل چې دا کار د دې ښکاروندی دي چې دوی قانوني حقونو یا لومړني مرستې ته لاسرسي نلري او په ډېر بد او خطرناک حالت کې واقع دي، د دې سربیره له دوی سره بد سلوک، زینوفوبیا او تبعیضي چلند کېـږي. د دغه کډوالو د بحران د پیل کېـدو سره رسنیو او دولتي چارواکو په هېـواد کې د کډوالو سره د تبعیضي چلند د ډېـریدو او په ځانګړې توګه د کډوالو خلاف د جرمانو راپوارونه ورکړل.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1 December 2018 |title=Venezuela Situation 2018 Supplementary Appeal {{!}} Global Focus |url=http://reporting.unhcr.org/node/20393 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181204092433/http://reporting.unhcr.org/node/20393 |archive-date=4 December 2018 |access-date=14 June 2019 |publisher=UN Refugee Agency}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Venezuelans brave torrential border river, face exploitation, abuse – UN urges greater protection|url=https://news.un.org/en/story/2019/04/1036181|access-date=15 June 2019|work=UN News|date=5 April 2019|archive-date=22 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190722053643/https://news.un.org/en/story/2019/04/1036181|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 June 2019 |title=Refugees and migrants from Venezuela top 4 million: UNHCR and IOM |url=https://www.unhcr.org/news/press/2019/6/5cfa2a4a4/refugees-migrants-venezuela-top-4-million-unhcr-iom.html |access-date=14 June 2019 |publisher=United Nations High Commissioner}}&lt;/ref&gt;

=== ګیانا ===
په ګیانا کې هم د بومي ګیانیانو او افريقایي الاصله ګیانیانو تر منځ د توکم پالنې له امله تاوتریخوالۍ شتون لري.  &lt;ref&gt;{{cite web |title=BBCCaribbean.com – News – Guyana turns attention to racism |url=https://www.bbc.co.uk/caribbean/news/story/2005/09/050920_guyana_race.shtml |access-date=17 June 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Conflict between East Indians and Blacks |url=http://www.guyana.org/features/conflicts_indiansandblacks.html |access-date=17 June 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wordpress.com&quot;&gt;{{cite web |title=Indian Racism Against Afro Guyanese In Guyana |url=http://barbadosunderground.wordpress.com/2008/01/31/indian-racism-against-afro-guyanese-in-guyana/ |access-date=17 June 2015 |work=Barbados Underground}}&lt;/ref&gt;

=== میکسیکو ===
توکم پالنه په میکسیکو کې لویه تاریخچه لري. په تاریخي توګه، هغه میکسیکایانو چې سپین پوست یې درلوده د اسپانیا د استعمار د قانون پر اساس په تورپوستو امریکایانو په پوره توګه واک درلود. خو کله چې به تورپوستي میکسیکوي وګړي له یو سپین پوستي سره واده کاوه نو دوی په عامه توګه دا جمله ورته کاروله چې دوی دا لوبه لا ښه کوي ( په مکسیکوي ژبه کې ورته میجوراندو لا رځا  ویل کېـږي ). دا ډول خبرې کېدای شي چې د دوی په قومیت حمله وبلل شي. د اقتصادي او ټولنیز پرمختګ سربیره د بومي میکسیکایانو سره تبعیض تر نن ورځې دوام لري او داسې ډېر لږ قوانین ترسترګو کېـږي چې د بومي میکسیکایانو په خلاف د تبعیض مخنیوی وکړي. همداراز د دوی خلاف د تاوتریخوالۍ بریدونه معمولا عام دي او زیاتره وخت خو عاملینو ته سزا هم نه ورکول کېـږي. &lt;ref&gt;&quot;[https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=990CEEDF1330F932A25755C0A963958260&amp;sec=&amp;spon= The World; Racism? Mexico's in Denial.]&quot;, ''The New York Times'', 11 June 1995&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;[http://www.finalcall.com/artman/publish/article_2081.shtml Racism in Mexico?]&quot;, The Final Call, 23 June 2005&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=La Redacción |title=Empresario agrede a valet parking, se ampara y evita la cárcel |url=http://www.proceso.com.mx/?p=294476 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924104809/http://www.proceso.com.mx/?p=294476 |archive-date=24 September 2015 |access-date=12 December 2017 |work=Proceso}}&lt;/ref&gt;

د ۱۹۱۱ م کال د مارچ په پنځلسمه نېټه د مادریستا د سرتېرو یو ډله د میکسیکو د تیرون ته ننوته او ۳۰۳ تنه چینایان او ۵ تنه جاپانیان یې ووژل. همداراز تاریخ لیکونکې لیرسیه سکورټز استدلال کوي چې کینګ یوهي په بریالیتوب سره چیني سوداګر په هغه ځای کې مېشت کړل او هغوی یې د یادونې وړ یو ټاکل شوې موخې ټه د یوې طبقاتي ټکر لپاره چمتو کړی و، چې د سختي زینوفوبیا څخه رامنځته شوي و. &lt;ref&gt;Larissa N. Schwartz, &quot;The Inconveniences Resulting from Race Mixture: The Torreon Massacre of 1911.&quot; ''Chinese America: History and Perspectives'' (1998): 57–65.&lt;/ref&gt;

خو د چینایانو پيژندل په شمالي ښارونه کې کوم مشکل کار نه و، او په ځانګړې توګه په ۱۹۳۰ م لسیزه کې په سونرا کې په دوامدره توګه تر هدف لاندې نیول کېدل. سیستمیکه شکنجه او ځورونه د چینایانو د اقتصادي، سیاسي او رواني ډار له امله وه او دولت هم د دوی د ساتنې لپاره څه خاصه دلچسپي ونه ښوده. &lt;ref&gt;Charles C. Cumberland, &quot;The Sonora Chinese and the Mexican Revolution.&quot; ''Hispanic American Historical Review'' 40.2 (1960): 191–211 [https://read.dukeupress.edu/hahr/article-pdf/40/2/191/776093/0400191.pdf online].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://www.jstor.org/stable/10.1525/phr.2010.79.1.50|jstor=10.1525/phr.2010.79.1.50|doi=10.1525/phr.2010.79.1.50|title=Chinos and Paisanos: Chinese Mexican Relations in the Borderlands|year=2010|last1=Lim|first1=Julian|journal=Pacific Historical Review|volume=79|issue=1|pages=50–85}}&lt;/ref&gt;

ترازا الفارو ویلکمي دلیل وړاندې کوي چې د پروفیرو په دوره کې  (له ۱۸۷۶ م ــ ۱۹۱۰ م کال پورې) له منځني ختیځ څخه کډوالي ډېره شوه. په هرحال، د ۱۹۱۰ څخه تر ۱۹۲۰ م کلونو پورې انقلاب د میستزاجی پر بنسټ د زینوفویبا او ملتپالنې په کچه کې زیاتوالي راوست. نو له همدې امله دا ټولنه په یو سوکاله اقتصادي لبناني میکسیکو تقسیم شوه چې د لبناني میکسیکوي په هویت یې ویاړ کاوه، خو بل لور ته بیا د دوي پاتې شونې د میسټیزیو په ټولنې کې جذب شول. &lt;ref&gt;Theresa Alfaro-Velcamp, . &quot;Immigrant positioning in twentieth-century Mexico: middle easterners, foreign citizens, and multiculturalism.&quot; ''Hispanic American Historical Review'' 86.1 (2006): 61–92.&lt;/ref&gt;

د بومي وګړو خلاف توکم پالنه نن ورځ هم په میکسیکو کې یوه لویه ستونزه ده. همدارنګه هغه داخلي کارګران چې بومي ښځې دي او له کلیو څخه ښارونو ته راکډه شوي، تر ډېره حده ځورول کېـږي چې په دې جمله کې رواني، فزیکي او جنسي ځورونې شاملي دي. &lt;ref&gt;{{Citation|title=🇲🇽 Ridicule of indigenous Oscar nod highlights racism in Mexico|date=19 March 2019|url=https://www.youtube.com/watch?v=sgBozq0Ir9A|publisher=[[Al Jazeera]]|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=10 November 2015 |title=Mexico City's domestic workers: a life being treated as a lesser person |url=http://www.theguardian.com/cities/2015/nov/10/mexico-city-domestic-workers-life-lesser-person |website=[[The Guardian]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>28bt7ndcng2js9mhox4qvo6v92wyxga</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>محمد یارمطاقلو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69881</id>
    <revision>
      <id>363856</id>
      <parentid>322603</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T11:07:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>شاه زمان پټان</username>
        <id>26102</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>363856</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="534" sha1="6y1h5p9al8rimjp5jucnne3ypyjfapx" xml:space="preserve">{{ړنگول|کومه نوميالۍ څېره نه ده، داسې ښکاري چې کوم چا د خپل ځان اړوند ليکلې وي}}
{{Infobox person|name=محمد یارمطاقلو|official_name=محمد یارمطاقلو|birth_place=مشهد|birth_date=2002|image=}}

'''محمد یارمطاقلو''' (په مشهد کې د می په 2002 کې زیږیدلی) د ایراني سینما یو لوبغاړی دی.

== فلمونه ==
* [[زما د پلار په اجازه]]

== سرچینې ==
* {{IMDb name|id=12174327}}</text>
      <sha1>6y1h5p9al8rimjp5jucnne3ypyjfapx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ادراکي ارواپوهنه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72981</id>
    <revision>
      <id>363823</id>
      <parentid>340213</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T23:52:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>363823</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7952" sha1="qakzl8ac05srw3llt89318760dq5wok" xml:space="preserve">{{ارواپوهنې څنګپټه}}ادراکي ارواپوهنه هغه ځانګړتیا ده چې د فکر، ادراک او حافظې پروسې او په چلند باندې د دوی اغېزې مطالعه کوي، په همدې ډول دا ځانګړتیا یو عملي رواني ساینس ګڼل کیږي او د انسان د هڅونې، احساساتو او تعاملاتو په پوهېدو تمرکز کوي&lt;ref&gt;https://ps.sadaalomma.com/%D8%AF-%D8%A7%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%BE%D9%88%D9%87%D9%86%DB%90-%D9%BE%DB%8C%DA%98%D9%86%D8%AF%D9%86%D9%87/{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

ادراکي ارواپوهنه د ارواپوهنې فرعي څانګه ده چې داخلي ذهني پروسې لټوي. دا پوه دا مطالعه کوي  چې خلک څنګه، فکر، درک او خبرې کوي او څنګه يو څه په ياد لري او څنګه خپلې ستونزې حلوي.&lt;ref&gt;Psychology: Making Connections by Gregory Feist and Erika Rosenberg (Jan. 5, 2009)&lt;/ref&gt;
ادراکي ارواپوهنه د ارواپوهنې له نورو برخو څخه په دوو مهمو لارو توپیر لري:
ساینسي میتودونه په ادراکي ارواپوهنه کې کارول کیدی شي. دا په ارواپوهنه کې د ځینو نورو رجحاناتو سره مخالف دی، لکه د فرویډین ارواپوهنه (د ارواپوهنې ښوونځی).
ادراکي ارواپوهنه په ښکاره ډول د داخلي ذهني حالتونو شتون (لکه باور، هیله، نظر، پوهه، او هڅونه) مني.
د ساینس په لومړیو کلونو کې، نیوکه دا وه چې د ادراکي ارواپوهنې تجربه د داخلي ذهني حالتونو د شتون له منلو سره مطابقت نلري. په هرصورت، ادراکي عصبي ساینس شواهد وړاندې کړي چې د دماغ فزیولوژیکي حالتونه په مستقیم ډول د ذهني حالتونو سره تړاو لري، د ادراکي ارواپوهنې بنسټیز انګیرنې ملاتړ کوي. &lt;ref&gt;Schunk, Dale H. ''Learning Theories: An Educational Perspective, 5th''. Pearson, Merrill {{وإو|برنتيس هول|Prentice Hall}}. 1991, 1996, 2000, 2004, 2008. pp. 14, 28&lt;/ref&gt;

هغه ښوونځی چې دا طریقه غوره کوي د پوهاوي په نوم پیژندل کیږي. ادراکي ارواپوهنه هم د ادراکي چلند په درملنه اغیزه لري چیرې چې د ادراکي او چلند ارواپوهنې ترکیب د ناروغ درملنې لپاره کارول کیږي.{{سر د کرښې}}


په وروستیو کلونو کې، ادراکي عصبي ساینس په ارواپوهنه کې راڅرګند شوی، د دې لپاره چې د ادراکي ارواپوهنې لخوا مطالعه شوي پروسو څخه د مطالعې لپاره او د دماغ ساحې چې په دې پروسو کې فعالې دي د عصبي ساینس څخه پوهه کیږي. د دې اتحادیې اهمیت د عصبي سیسټم (SN) بیولوژیکي پوهه او د هغه جوړښتونو پراساس کیدی شي چې دا یې ترکیب کوي، په کوم کې چې دوی یو بشپړ جوړوي چې کولی شي د ځینې ادراکي بدلونونو ایټیولوژي یا لامل ورکړي. ځینو لیکوالانو دا اتحاد ورکړی دی، د دماغ ساینس او ​​د دماغ ساینس یا encephalon ترمنځ مینځل. دا اتحادیه د مختلف رواني پیښو لپاره د ساینسي پلوه معتبر توضیحاتو رامینځته کولو هدف لري چې اوس مهال د نفوس لویه برخه اغیزه کوي او د دوی لپاره د ممکنه درملنې یا حل موندلو لپاره احتمالي لامل ته اړتیا ده.
ډیری لیکوالانو ادراکي عصبي ساینس د ډسپلین په توګه تعریف کړی چې د دماغ د فعالیتونو یا عصبي فعالیتونو له لارې د ادراکي فعالیتونو تشریح کولو لپاره هڅه کوي لکه: ادراک ، ژبه ، انګیزه ، احساسات ، ادراک ، شعور او د نورو په مینځ کې.


د عصبي علومو او ادراکي اروا پوهنې سربیره ، دا نوی ډسپلین د نورو په مینځ کې نیورواناتومي ، نیوروفیسولوژي ، پرمختیایی او د حجرو بیولوژي مدغم کوي. پراخه طیف چې عصبي ساینس پکې شامل دی کولی شي د ادراکي ارواپوهنې سره مرسته وکړي چې د عصبي ساینس لخوا ترسره شوي بیولوژیکي څیړنې لخوا موندل شوي معلوماتو پراساس د ادراکي پیښې رامینځته کړي او د هر ادراکي پیښې سره د NS پیچلتیا پورې تړاو ولري او له مایکرو څخه میکرو کچې ته ورسیږي.
اوس مهال، د نیورویمینګ تخنیکونو (EEG، CT، PET، MRI، او نور) کارول د چلند لاندې چلندونو تشریح کولو لپاره په مکرر ډول کارول کیږي، ځکه چې په تیرو 50 کلونو کې او د کارولو وروسته، دا ممکنه ده. نور ادراکي پروسو لکه احساسات، هڅونه، پاملرنه، ژبه، زده کړه، شعور او حافظه؛ په دې کې، د عصبي سیسټمونو یا شبکو لاندې بیولوژیکي ایټیولوژي موندل شوي چې دا ادراکي پروسې رامینځته کوي یا د دوی سم فعالیت مخه نیسي. د دې خورا قناعت وړ پایلو څخه عصبي ساینس مشهور شو.

 
د دې اتحاد اهمیت د رواني موندنو په بنسټ کې لیدل کیږي، د دې لپاره چې دا د اعتبار وړ وي، دا اړینه ده چې د عصبي ساینس لخوا چمتو شوي نظریاتي-تجرباتي اساس شتون ولري. دا به په ساینسي ډګر کې ارواپوهنې ته وده ورکړي او کولی شي هغه شکونه له منځه یوسي چې د نورو څانګو غړي د اروا پوهنې د پراختیا په اړه لري. له دې امله، د دې نظم سره، تاسو کولی شئ د پوښتنو ځوابونه ومومئ: چیرته؟ څه؟ څنګه؟ او کله؟.
که څه هم د ادراکي عصبي علومو پرمختګ نه دی بند شوی او نن ورځ دوام لري، په ډیرو مواردو کې دا ممکنه نه ده چې د ادراکي ارواپوهنې تیورۍ د ادراکي عصبي علومو سره یوځای کړي، ځکه چې په لومړي ځای کې د دې څانګو د ځینو غړو مقاومت په ګوته کولو سره. د دوی د ډسپلین رول او یو بل په ورته کچه پریښودل، د هر یو د موندنو کمول او دا رد کول چې دا دواړه علوم د ارواپوهنې په ډګر کې یو ته راټیټ کیدی شي. له ستونزو سره سره د ادراکي عصبي علومو لاره هوډمنه ده او اړينه ده چې د عصبي علومو او ادراکي ارواپوهنې په منځ کې په دې مسله کې عملي شي او د دغو دوو څانګو تر منځ مساوي توافق وشي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آرشیف کاپي |url=https://www.blogdepsicologia.com/ps/psicologia-cognitiva-neurociencia/ |access-date=2023-12-19 |archive-date=2023-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231219061653/https://www.blogdepsicologia.com/ps/psicologia-cognitiva-neurociencia/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
== سرچينې ==
{{لړسرچينې}}
{{ارواپوهنه}}
[[وېشنيزه:ارواپوهنه]]</text>
      <sha1>qakzl8ac05srw3llt89318760dq5wok</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زما د پلار په اجازه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76572</id>
    <revision>
      <id>363857</id>
      <parentid>363753</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T11:08:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>شاه زمان پټان</username>
        <id>26102</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>363857</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1085" sha1="9d4zukmlwmql1z0j056yiiqqtj9itrc" xml:space="preserve">{{ړنگول|کومه نوميالۍ موضوع نه ده، داسې ښکاري چې کوم چا د خپل ځان اړوند تبليغات ليکلي وي}}{{Infobox film
| name = زما د پلار په اجازه
| image = 
| director = امیرعباس محمدی
| producer = [[محمد یارمطاقلو]]
| screenplay = امیرحسین قاسمی
| story = 
| starring = &lt;br&gt;فرناز خسروشاهی&lt;br/&gt;سید مصطفی ظریف&lt;br/&gt;زینب سلطانی
| narrator = 
| music = 
| cinematography = امیرعباس محمدی
| editing = امیر حیدری
| studio = [[مووچی]]
| distributor = [[مووچی]]
| released = ٢٠٢٣،٠٧،٠٧
| runtime = 
| country ={{ایران}}
| language = [[پارسي ژبه]]
| budget = 
}}
'''''زما د پلار په اجازه''''' ([[پارسي ژبه]]: ''با اجازه پدرم'')دا د 2023 لنډ کیسه فلم دی چې د امیرحسین قاسمي لخوا لیکل شوی او د امیرعباس محمدي لخوا لارښود شوی چې د [[محمد یارمطاقلو]] لخوا تولید شوی.</text>
      <sha1>9d4zukmlwmql1z0j056yiiqqtj9itrc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ويکيپېډيا:پښتو انگليسي نومژباړه</title>
    <ns>4</ns>
    <id>83038</id>
    <revision>
      <id>363843</id>
      <parentid>363792</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T08:11:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>شاه زمان پټان</username>
        <id>26102</id>
      </contributor>
      <comment>/* M */</comment>
      <origin>363843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25039" sha1="mwdcwzr6uavgve1ivu4h5nscc5ww2nl" xml:space="preserve">'''پښتو انگليسي نوم‌ژباړه''' په حقيقت کې د [[ويکي میډيا بنسټ|ويکي‌رسنۍ]] د بېلابېلو پروژو د [[انګرېزي|انگليسي]] ويي‌پانگې [[پښتو]] ژباړه ده، چې په بېلابېلو پروژو کې په پښتو ژبه راژباړل شوې دي، دلته لاندې ځينې نومونه دي چې په پښتو پروژو کې د انگليسي ژبې د معادلې ژباړې په توگه وړاندې شوې دي:
== A ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|- style=&quot;background:#9cf;&quot;
! گڼه 
! انگليسي
! ټاکلې کره پښتو ژباړه 
! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه)
|-
| ۱ || April || [[اپرېل|اپريل]]||
|-
| ۲ || August || [[اګست|اگست]]||
|-
| ۳ || Abuse filter ||ورانکارۍ چاڼگر||
|-
| ۴ || Appearance ||ونگبڼه|| 
|-
| ۵ ||automatic||خپلکاره|| 
|-
| ۶ ||aliases||بل‌نومونه||مستعار نومونه، پټ نومونه، دروغي نوم 
|-
| ۷ ||alerts||خبرونې||
|-
| ۸ ||Align||پېيل|| 
|-
| ۹ ||Alternative||بلونج|| بديل، انتخاب
|-
| ۱۰ ||Accountability||پازوالي||مسؤليت
|-
| ۱۱ ||Adminship||پازوالي||
|-
| ۱۲ ||Advisor||سالاکار||
|-
| ۱۳ ||Accessibility||لاسرسی||لاسرسي وړتيا، لاسرسي وړ
|-
|۱۴ ||Assistant election official||
|-
|۱۴ ||Author||ليکوال||
|-
|۱۵ ||Abuse||ورانکاري||
|-
|۱۶ ||argument||ويې‌ينه&lt;ref&gt;کتاب:'''پښتو څو ژبيز د نولوجزمونو قاموس  ليکوال:مجاوراحمد زيار، وېبپاڼه:قاموسونه ټکی کام، تړونی:'''https://qamosona.com/j/ &lt;/ref&gt;||بحث، استدلال، حجت
|-
| ۱۷ ||array||کتار||لړ کول، په قطار درول، په ليكه برابرونه
|-
| ۱۸ ||ascending||پيليز||صعودي
|-
| ۱۹ ||Append||پای‌تړنه||يو څيز د لړليک اخر سرکې ټومبل، ځړول، نښلول
|-
| ۲۰ ||Attribution||ځانگړی‌کونگ||منسوبول
|-
|}

== B ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|- style=&quot;background:#9cf;&quot;
! گڼه 
! انگليسي
! ټاکلې کره پښتو ژباړه 
! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه)
|-
| ۱ || browser ||ښوونگر|| کتنمل
|-
| ۲ ||badge ||وياړنښه|| 
|-
| ۳ ||Behaviors||چلند|| سلوک، روش، رفتار
|-
| ۴ ||Beach||سيندغاړه|| سمندرغاړه، ساحل
|-
| ۵ ||Background||شاليد||
|-
| ۶ ||Backwards||شاته وړل||
|-
|}

== C ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|- style=&quot;background:#9cf;&quot;
! گڼه 
! انگليسي
! ټاکلې کره پښتو ژباړه 
! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه)
|-
| ۱ || Caption || نيونگ||
|- 
| ۲ || custom || دوديز|| دود، دستور، رواج، عرف''' لکه custom Value لپاره دوديز ارزښت په توگه کارول شوی.'''
|-
| ۳ || category ||وېشنيزه||کته گورۍ
|-
| ۴ || comment ||څرگندونه||تبصره
|-
| ۵ || campaign||ټاکنيزه‌سيالۍ||سيالۍ، کمپاين
|-
| ۶ || clipboard ||ټينگدړه|| 
|-
| ۷ ||calendar||کليز||جنتري، کاليز
|-
| ۸ ||compiler||اوډونکی||ترتيبوونکی، مرتب، 
|-
| ۹ ||collapse||پرځول||
|-
| ۱۰ ||compact||رالنډول|| 
|-
| ۱۱ ||consider||غور|| فکر کول
|-
| ۱۲ ||comparative ||پرتليز|| 
|-
| ۱۳ ||Compare ||پرتلل|| 
|-
| ۱۳ ||CopyPatrol ||لمېسل‌څار|| 
|-
| ۱۴ ||Convenient Discussions||ارامه شننې||
|-
| ۱۵ || contribution || ونډې|| برخې
|-
| ۱۶ || component || ټوټه|| برخه
|-
| ۱۷ || chromaticity || رنگينتوب||
|-
| ۱۸ || Capacity || وړتيا||
|-
| ۱۹ || console || دلاساينه||
|-
|}

== D ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|- style=&quot;background:#9cf;&quot;
! گڼه 
! انگليسي
! ټاکلې کره پښتو ژباړه 
! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه)
|-
| ۱ || December || [[ډېسمبر]]||
|-
| ۲ || Day || [[ورځ]]||
|-
| ۳ ||  Description ||څرگنداوی||څرگندی،سپړنه، تشريح، سپيناوی
|- 
| ۴ || definition || پېژندون|| پېژندنه، معرفت، تعريف، ستاينه، توصيف
|-
| ۵ || DiscussionTools ||شنن‌توکي||شننتوکي، د بحث توکي
|-
| ۶ || Detail ||سپيناوی||تفصيل، توضيح، تشريح
|-
| ۷ || Discussion ||شننه||بحث، خبرې اترې
|-
| ۸ || Disable ||ناچارن|| غيرفعال، تړل شوی
|-
| ۹ || Display ||ښکارېدنه|| ښودل، ښکاره کول
|-
| ۱۰ ||default||تلواله|| 
|-
| ۱۱ ||Dashboard ||ليددړه|| 
|-
| ۱۲ || draft || گارليک|| خاکه، يادښت
|-
| ۱۳ ||Disclaimers || بېرته واگ اخيستنې|| 
|-
| ۱۴ ||domain|| واک‌سيمه|| واکسيمه، شپول
|-
| ۱۵ ||Data|| اومتوک|| اومتوکي، ډاټا، ډېټا، معلومات، مالومات
|-
| ۱۶ ||definite|| ټاکلی|| محدود
|-
| ۱۷ ||descending|| پاييز|| نزولي، له پای نه پيل پورې اوډل يا له کښته پورته ته اوډل
|-
|}

==E ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|- style=&quot;background:#9cf;&quot;
! گڼه 
! انگليسي
! ټاکلې کره پښتو ژباړه 
! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه)
|-
|۱ ||engage||ښکېلتيا|| 
|-
|۲ ||emed||ځای‌پرځای‌کول|| نښلول، اغږل
|-
|۳ ||endpoint||پای‌ټکی|| پای ټکی
|-
|}

== F ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|- style=&quot;background:#9cf;&quot;
! گڼه 
! انگليسي
! ټاکلې کره پښتو ژباړه 
! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه)
|-
|۱ ||font||ليکبڼه|| 
|-
| ۲ ||formatted||بڼل‌شوی|| 
|-
| ۳ ||feedback||غبرگون|| 
|-
| ۴ ||Functionality||کړنچار|| 
|-
| ۵ || Friday || [[جمعه|ادينه]]|| جمعه
|-
| ۶ || February || [[فېبروري]]||فبرورۍ يا فېبرورۍ
|-
| ۷ || Fall || [[منی]]||
|-
| ۸ || Featured || ټاکلې|| غوره، غوره شوې
|-
| ۹ || features ||ځانگړنه||غونی
|-
| ۱۰ || features ||استازيتوب||نماينده‌گي، وکالت کول
|-
| ۱۱ || File ||دوتنه||
|-
| ۱۲ || function ||کړنچار&lt;ref&gt;کتاب نوم: '''پښتو څو ژبيز د نولوجزمونو قاموس (مجاور احمد زيار)، وېبپاڼه:قاموسونه ټکی کام، تړونی:'''https://qamosona.com/j/ &lt;/ref&gt;||دنده، فعاليت، وظيفه
|-
| ۱۳ || Forward ||مخ‌ته‌وړل||
|-
|}

== G ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|- style=&quot;background:#9cf;&quot;
! گڼه 
! انگليسي
! ټاکلې کره پښتو ژباړه 
! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه)
|-
| ۱ || glossary||ويي‌لړ|| وييزېرمه
|-
| ۲ ||gloss||لمنليک|| څنگ‌ليک
|-
|}
== H ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|- style=&quot;background:#9cf;&quot;
! گڼه 
! انگليسي
! ټاکلې کره پښتو ژباړه 
! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه)
|-
| ۱ || Hour || [[ساعت|گړۍ]]|| په پښتو کې بېلابېل ځايونه ياد هدف په '''ساعت'''، '''گړۍ''' يا '''بجې''' سره اداء کېږي
|-
| ۲||Height||لوړوالی||جگوالی
|-
| ۳||Horizontal||پروت||څنډيز،افقي
|-
| ۴||Hierarchical||لړيز||
|-
|}

== I ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|- style=&quot;background:#9cf;&quot;
! گڼه 
! انگليسي
! ټاکلې کره پښتو ژباړه 
! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه)
|-
| ۱ || intermediate||منځمهاله||منځ‌مهاله، متوسطه، منځنۍ
|-
| ۲ || inputs ||ننوتنې|| داخلول
|-
| ۳||input||ننوتنه|| 
|-
| ۴ ||Index||لیکلړ|| 
|-
| ۵ ||interface||مخبڼه|| 
|-
| ۶ ||issues||ستونزې|| 
|-
| ۷ || Invalid || ناچله|| ناباوره، بې باوره، بې اعتباره، ناسم
|-
| ۸ || IP address||وېب‌پته||وېبپته، آی پي ادرس
|-
| ۹ || Indefinite||ناټاکلی||نامحدود
|-
| ۱۰ ||Insights||پوه‌ليدونه||ليد، بصيرتونه، د يو پېچلي وضعيت، شخص يا ستونزې ژوره، روښانه او ډېری وخت ناڅاپي پوهه
|-
|}
== J ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|- style=&quot;background:#9cf;&quot;
! گڼه 
! انگليسي
! ټاکلې کره پښتو ژباړه 
! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه)
|-
| ۱ || January || [[جنوري]]|| جنورۍ
|-
| ۲ || June || [[جون]]||
|-
| ۳ || July || [[جولای]]||
|-
| ۴ || Jade || [[شين‌کاڼی]]||شين ياقوت
|-
|}
== K ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|- style=&quot;background:#9cf;&quot;
! گڼه 
! انگليسي
! ټاکلې کره پښتو ژباړه 
! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه)
|-
|}
== L ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|- style=&quot;background:#9cf;&quot;
! گڼه 
! انگليسي
! ټاکلې کره پښتو ژباړه 
! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه)
|-
| ۱ || Legacy ||ورېشون||زېږنده، ميراثي
|-
| ۲ ||lemma ||بيان|| بيان د ويوکي ترټولو لنډه بڼه ده (دقيقې ژباړې ته اړتيا ده که پوهېږئ، راسره شريک يې کړئ.)
|-
| ۳ ||label||نښکه||ليبل، نښه
|-
| ۴ ||Lexeme||پيل‌ويوکی|| 
|-
| ۵ ||Lexicography||ويي‌کښنه|| يوځای کول
|-
| ۶ ||Lexicology||وييپوهنه|| لغات پوهنه
|-
| ۷ ||layout ||هډوانه|| 
|-
| ۸ ||link||وېبتړ||وېب‌تړنه، وېب‌تړنه، تړنه
|-
| ۹ ||Leaderboard||سرمشريزه||
|-
| ۱۰ ||Longitude||اوږدوالی||طول البلد
|-
| ۱۱ ||Latitude||لوړوالی||عرض البلد
|-
| ۱۲ ||lexicon||ويي‌پانگه||ويي پانگه، قاموس
|-
|}

== M ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|- style=&quot;background:#9cf;&quot;
! گڼه 
! انگليسي
! ټاکلې کره پښتو ژباړه 
! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه)
|-
| ۱ || Minute || [[دقيقه]]|| ملټ، مينټ...
|-
| ۲ ||Merge||اخږل|| يوځای کول
|-
| ۳ ||mention||يادگېرنه|| ذکرکول، يادونه کول، په خوله راوړل
|-
| ۴ ||Malformed||بدبڼی|| بد شکله، بدبڼه، بدشکله
|-
| ۵ ||marathoner ||نه ستړی کېدونکی سمونگر|| 
|-
| ۶ || Management ||چاروالي|| اداره کول، مديرت کول
|-
| ۷ || mode ||ونگ‌ډول||حالت
|-
| ۸ || monolingual || يوژبيز|| 
|-
| ۹ || multilingual || څوژبيز|| 
|-
| ۱۰ || Month || [[مياشت]]||
|-
| ۱۱ || May || [[می]]||
|-
| ۱۲ ||March || [[مارچ]]||
|-
| ۱۳ || Monday || [[دوه نۍ|دوه‌نۍ]]||دونۍ، دوشنبه...
|-
| ۱۴ ||milestone||پړاو||مهم پړاو، مهمه پېښه، څلی
|-
| ۱۵ ||methods ||چلندلارې||يوازې حالت يې چلندلار(method)
|-
| ۱۶ ||mentor||لارښود||لارښوونکی، روزونکی، کارښود
|-
| ۱۷ ||mentee||لارزدکړی||کارزدکړی
|-
| ۱۸ ||Moonlight||وږمکۍ||وږمه‌کۍ، د سپوږمۍ رڼا، ماتاوۍ
|}

== N==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|- style=&quot;background:#9cf;&quot;
! گڼه 
! انگليسي
! ټاکلې کره پښتو ژباړه 
! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه)
|-
| ۱ || November || [[نومبر]]||
|-
| ۲ || namespace||نوم‌تشيال||نومتشيال
|-
| ۳ || native keyboard||ولسي ليکدړه|| ځايي ليکمن
|-
| ۴ ||normative ||کره|| 
|-
| ۵ ||notifications||خبرتياوې|| 
|-
| ۶ ||notification methods||خبرلارې|| د خبرېدو طريقې، خبرتياوو ترلاسه کولو تگلار 
|-
| ۷ ||notice||يادښت||
|-
| ۸ ||notification||خبرتيا||
|-
| ۹ ||Neologism||وييرغاونه|| ويی‌رغاونه
|-
| ۱۰ ||Nominative||نوملی|| ور پېژندل شوی
|-
| ۱۱ ||Neutral||بې‌پرې|| د يو څه په اړه د پرېکړې کولو پرمهال بې طرفه پاتې کېدل (مطلب د هېڅ يوه په اړخ نه کېدل)
|-
|}

== O ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|- style=&quot;background:#9cf;&quot;
! گڼه 
! انگليسي
! ټاکلې کره پښتو ژباړه 
! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه)
|-
| ۱ || October || [[اکتوبر]]||
|-
| ۲ || Orientation || لورموندنه|| لوری، جهت، طرف، پلو
|-
| ۳ || Obsession|| اندېښنه|| سودا
|-
|}
== P ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|- style=&quot;background:#9cf;&quot;
! گڼه 
! انگليسي
! ټاکلې کره پښتو ژباړه 
! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه)
|-
|  ۱ ||Pendulum||ځوړند|| 
|-
| ۲ ||Prevent||ستنول|| مخنيوی
|-
| ۳ ||personalize||ځانواله‌کول|| ځانواله
|-
| ۴ || prererences||مخکې‌توبونه||مخکېتوبونه
|-
| ۵ ||prohibited||بډن|| ممنوع، بند شوی
|-
| ۶ ||Proofreading||لوست‌ارزونه|| کره‌کتنه
|-
| ۷ || proofreader ||لوست‌ارزوونکی||کره‌کتونکی
|-
| ۸ || preferences||غوره‌توبونه||غوره توبونه
|-
| ۹ || password||پټنوم||رمز، پاسورډ
|-
| ۱۰ ||Preview||مخکتنه|| مخليدنه
|-
| ۱۱|| Permanent link||تلپاتې تړنه||تلپاتې وېبتړ
|-
| ۱۲ ||property ||ځانتيا|| 
|-
| ۱۳ ||Preview||مخکتنه|| 
|-
| ۱۴ ||public||ټولگړی|| ټولگړې، عامه
|-
| ۱۴ ||Privacy ||پټنتيا|| پټتيا، محرميت
|-
| ۱۵ ||policy ||تگلار|| تگلاره
|-
| ۱۶ ||Privacy policy ||پټنتيا تگلار|| پټتيا تگلار، د محرميت تگلاره
|-
| ۱۷ ||Printable ||چاپ‌وړ|| 
|-
| ۱۸ ||panel||منځدړه||منځنۍ تخته، څلوگوټيزه تخته 
|-
| ۱۹ ||prefix||مختاړی|| 
|-
| ۲۰ ||Paradigm||نمونه||بېلگه، مثال 
|-
| ۲۱ ||Prepend||مخکې‌تړنه||مخ‌تړ، مختړنه، يو څيز د ليست سر کې ټومبل
|-
| ۲۲ ||Playback||بياغږول||د يو ثبت شوي کليپ يا سندرې غږول
|-
|}

== Q ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|- style=&quot;background:#9cf;&quot;
! گڼه 
! انگليسي
! ټاکلې کره پښتو ژباړه 
! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه)
|-
| ۱ || quantity || څومره‌والی|| مقدار
|-
|}
== R ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|- style=&quot;background:#9cf;&quot;
! گڼه 
! انگليسي
! ټاکلې کره پښتو ژباړه 
! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه)
|-
| ۱ || Relevance || انډولتيا|| 
|-
| ۲ || Representation ||استازيتوب||نماينده‌گي، وکالت کول
|-
| ۳ || Reason||لامل||سبب
|-
| ۴ || Redo ||بياکړل|| 
|-
| ۵ || Refresh||بياتاندول|| تازه کول
|-
| ۶ ||revert ||په څټ گرځول||ستنېدنه
|-
| ۷ ||rollback||شاگرځ|| پرشا کول، بېرته گرځول
|-
| ۸ ||Redirect ||مخگرځ|| مخ گرځونه
|-
| ۹ ||Router||لارموند|| 
|-
| ۱۰ ||responsive||ځوابگر|| 
|-
| ۱۱ ||recovery||بياترلاسنه|| 
|-
| ۱۲ || resolution ||بېلن‌نښه|| ژورليدنه
|-
| ۱۳ || revision||بياکتنه||کره کتنه
|-
| ۱۴ || Refresh || بياتاندول|| بياتازه کول، تازه کول، تازه کېدل
|-
| ۱۵ || regular||سمدودی||باقاعده، منظم، دوديز
|-
| ۱۶ ||Ruby||لال||لعل، سره
|-
|}

== S ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|- style=&quot;background:#9cf;&quot;
! گڼه 
! انگليسي
! ټاکلې کره پښتو ژباړه 
! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه)
|-
| ۱ || Second || [[ثانيه]]||
|-
| ۲ || Saturday || [[ونۍ]]||پيلنۍ، شنبه...
|-
| ۳ || Sunday || [[يونۍ]]||يوه نۍ، يکشنبه
|-
| ۴ || Spring || [[پسرلی]]||
|-
| ۵ || Summer || [[اوړی]]||
|-
| ۶ ||statement ||[[پرېکړه ليک]]|| 
|-
| ۷ ||Sense ||جاج||مانا، معنی 
|-
| ۸ || sidebar ||[[څنگپټه]]||سايډبار
|-
| ۹ || Site ||وېبځی||وېب ځی، وېبپاڼه، وېبسايټ
|-
| ۱۰ || settings||اوڼنې||تنظيمات، سمونې، امستنې
|-
| ۱۱ || syntax ||غونډلپوهه||غونډلپوهنه، نحوه
|-
| ۱۲ || Suggestions || وړانديزونه|| پېشنهادونه
|-
| ۱۳ || Security||خونديتوب||
|-
| ۱۴ ||string||لړۍ|| تار
|-
| ۱۵ || subscription ||ونډکښنه||ونډه اخيستل، مشارکت کول، برخه اخيستل، گډون کول
|-
| ۱۶ ||Sitelink||وېبځي‌وېبتړ|| 
|-
| ۱۷ || Save draft || [[گارليک]] خوندي کول|| 
|-
| ۱۸ ||Save ||خوندي کول|| ثبتول
|-
| ۱۹ ||status||دريځ||
|-
| ۲۰ || Style ||[[ښودبڼه]]||
|-
| ۲۱ ||server||[[پالنگر]]|| 
|-
| ۲۲ || subsection ||څنگبرخه|| څېرمه برخې
|-
| ۲۲ || Submit ||[[سپارل]]|| 
|-
| ۲۲ || Special ||[[ځانگړی]]|| 
|-
| ۲۳ || Software ||[[پوستغالی]]|| 
|-
| ۲۴ ||Sapphire||نيلم|| 
|-
| ۲۵ ||Sky||اسمان|| آسمان
|-
| ۲۶ ||Slate||شوکاڼی||
|-
| ۲۷ ||Smoke||لوگی||دود
|-
| ۲۸ ||sort||[[اوډل]]||
|-
| ۲۹ ||survey||اندغوښتنه||آند غوښتنه، سروې، نظرسنجي
|-
| ۳۰ ||Semantic||[[ماناپوهنه]]||په ژبه کې د ماناپوهنه
|-
| ۳۱ ||speech||وينا||خبرې
|-
| ۳۲ ||Singular||يوگړی||مفرد
|-
| ۳۳ ||suffixe||[[وروستاړی]]||
|-
| ۳۴ ||Schema||[[جوړښتي‌گارليک]]||يو جوړښتي چوکاټ، پلان يا د مالوماتو د ترتيبولو تگلار چې د حقيقي نړۍ د ماډل کولو، وېبپاڼو د جوړولو او اومتوک‌اډانې ډيزاين يا په ارواپوهنه کې د ادراکي نمونو لپاره کارېږي (د پېچلو مالوماتو د پوهېدو او تنظيم نخشه) 
|-
| ۳۵ ||Stable||ټيکاو||ثبات
|-
| ۳۶ ||Stabilize||ټيکاو راوستل||ټيکاو، ثبات راوستل
|-
|}

== T ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|- style=&quot;background:#9cf;&quot;
! گڼه 
! انگليسي
! ټاکلې کره پښتو ژباړه 
! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه)
|-
| ۱||thumbnail||بټنوک|| 
|-
| ۲ ||transclusions||مخ لېږدونې|| 
|-
| ۳ || toolbar ||توک‌پټه||توکپټه
|-
| ۴ || template ||کينډۍ||
|-
| ۵ || Thursday || [[پينځه نۍ|پېنځه‌نۍ]]||پنځنۍ، پنجشنبه.....
|-
| ۶ || Tuesday || [[درې نۍ|درې‌نۍ]]||درې نۍ، سه شنبه...
|-
| ۷ ||Theme ||شاليد|| 
|-
| ۸ || table ||لښتيال||جدول
|-
| ۹ ||template wizard ||کينډۍ کوډگر|| 
|-
| ۱۰ ||transcription||غږاړه|| غږآړه، يا غږليکون، د یوه متن یا وینا را اړونه (البته دې ځای کې غږاړه د (phonetic)transcription په مانا ده.
|-
| ۱۱ ||transcription||لاس‌ليکنه|| لاسي ليکنه، لاس کښنه manuscript
|-
| ۱۲ ||trace||پل‌څار|| پل څار
|-
| ۱۳ ||tracking||پل‌نيوی|| څار
|-
|}

== U ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|- style=&quot;background:#9cf;&quot;
! گڼه 
! انگليسي
! ټاکلې کره پښتو ژباړه 
! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه)
|-
| ۱ || user ||کارن||کاروونکی
|-
| ۲ || UserName ||کارن‌نوم||کارن نوم
|-
| ۳ ||Update||هم‌مهالول|| تازه کول
|-
| ۴ || Undo ||ناکړل||
|-
|}

== V ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|- style=&quot;background:#9cf;&quot;
! گڼه 
! انگليسي
! ټاکلې کره پښتو ژباړه 
! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه)
|-
| ۱ || variant ||بلبڼه|| بل‌بڼه، بل‌ډول، د يو څيز بله بڼه
|-
| ۲ ||variable||اوښتونکی|| بدلېدونکی، متغير
|-
| ۳ ||Vanish||له منځه وړل|| 
|-
| ۴ || Visual mode ||ليدنيز ونگ‌ډول||ليدنيزه بڼه، کتل کېدونکې ونگه
|-
| ۵ || version||بل‌بڼه||بلبڼه، نسخه، بياځلي نوې بڼه
|-
| ۶ || Vertical||ولاړيز||عمودي
|-
| ۷ || verbose||خبراوږد||خبره اوږدونکی، طولاني، مطول، اوږد، لفاظ
|-
|}

== W ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|- style=&quot;background:#9cf;&quot;
! گڼه 
! انگليسي
! ټاکلې کره پښتو ژباړه 
! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه)
|-
| ۱ || Wednesday || [[څلرنۍ|څلورنۍ]]||څلرنۍ، چهارشنبه.....
|-
| ۲ || Week || [[اوونۍ]]||
|-
| ۳ || Winter || [[ژمی]]||
|-
| ۴ ||Wikibase||ويکي‌اډانه|| 
|-
| ۵ ||Width||پراخوالی|| 
|-
|}

== X ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|- style=&quot;background:#9cf;&quot;
! گڼه 
! انگليسي
! ټاکلې کره پښتو ژباړه 
! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه)
|-
|}
== Y ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|- style=&quot;background:#9cf;&quot;
! گڼه 
! انگليسي
! ټاکلې کره پښتو ژباړه 
! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه)
|-
| ۱ || Year || [[کال]]||
|-

|}
== Z ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|- style=&quot;background:#9cf;&quot;
! گڼه 
! انگليسي
! ټاکلې کره پښتو ژباړه 
! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه)
|-
|}

== نوم‌تشيال‌نومونه ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|- style=&quot;background:#9cf;&quot;
! گڼه 
! انگليسي کوډ
! پښتو ژباړ کوډ
! انگليسي ويی
! پښتو ژباړه
|-
| ۱ || NS_MEDIA || رسنۍ||'''MEDIA'''||'''رسنۍ'''
|-
| ۲ || NS_SPECIAL || ځانگړی||'''SPECIAL''' || '''ځانگړی'''
|-
| ۳ || NS_TALK || خبرې_اترې||'''TALK''' || '''خبرې اترې'''
|-
| ۴ || NS_USER || کارن||'''USER''' || '''کارن'''
|-
| ۵ || NS_USER_TALK || د_کارن_خبرې_اترې||'''USER TALK''' || '''د کارن خبرې اترې'''
|-
| ۶ || NS_PROJECT_TALK || د_$1_خبرې_اترې||'''PROJECT TALK''' || '''د پروژې خبرې اترې'''
|-
| ۷ || NS_FILE || دوتنه||'''FILE''' || '''دوتنه'''
|-
| ۸ || NS_FILE_TALK || د_دوتنې_خبرې_اترې||'''FILE TALK''' || '''د دوتنې خبرې اترې'''
|-
| ۹ || NS_MEDIAWIKI || مېډياويکي||'''MEDIAWIKI''' || '''مېډياويکي'''
|-
| ۰۱ || NS_MEDIAWIKI_TALK || د_مېډياويکي_خبرې_اترې|| '''MEDIAWIKI TALK''' || '''د مېډياويکي خبرې اترې'''
|-
| ۱۱ || NS_TEMPLATE || کينډۍ||'''TEMPLATE'''||'''کينډۍ'''
|-
| ۱۲ || NS_TEMPLATE_TALK || د_کينډۍ_خبرې_اترې||'''TEMPLATE TALK'''||'''د کينډۍ خبرې اترې'''
|-
| ۱۳ || NS_HELP || لارښود||HELP || '''لارښود'''
|-
| ۱۴ || NS_HELP_TALK || د_لارښود_خبرې_اترې||'''HELP TALK''' || '''د لارښود خبرې اترې'''
|-
| ۱۵ || NS_CATEGORY || وېشنيزه||CATEGORY || '''وېشنيزه'''
|-
| ۱۶ || NS_CATEGORY_TALK || د_وېشنيزې_خبرې_اترې||'''CATEGORY TALK'''||'''د وېشنيزې خبرې اترې'''
|-
|}

== ۱ ==

{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|- style=&quot;background:#9cf;&quot;
! گڼه 
! انگليسي
! ټاکلې کره پښتو ژباړه 
! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه)
|-

Bylaws
|-
call
|-
Chief operational officer
|-
Chief technical officer
|-
Committee
|-
commission
contractor
Communications committee
conversation
Desktop
Direction
Domain names workgroup
ED Search committee
Election officers
Events committee
Face-to-face meeting
financial committee
Fundraising committee
Funds Dissemination Committee 
General Counsel
Grant
Grant Advisory Committee (GAC)
in-house legal counsel
Insurance committee
Legal officer
Matching fund
medium language
Mission statement
officers
Ombudsman commission
Outreach
Retreat
Scope
Special Projects Committee, SPC
Trademarks committee
Vision statement
|}</text>
      <sha1>mwdcwzr6uavgve1ivu4h5nscc5ww2nl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>لوی انساني جوړ سوی سیند</title>
    <ns>0</ns>
    <id>84364</id>
    <revision>
      <id>363834</id>
      <parentid>354633</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T05:18:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>شاه زمان پټان</username>
        <id>26102</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>363834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2287" sha1="racvoha2imq1h9u2sq3ujcfu5a5n6oi" xml:space="preserve">د '''لوی انساني جوړ شوی سيند''' د پایپونو یوه شبکه ده چې په [[لیبیا]] کي د نوبیان شګلنې دښتې د اوبو د سیسټم له فوسیل اوبو څخه [[تازه اوبه]] په لاس راوړي. دا د نړۍ تر ټولو لویه [[اوبه خور (پڼه کول)|د اوبو لګولو]] پروژه بلل کیږي،&lt;ref&gt;[http://www.guinnessworldrecords.com/2008/default.aspx Guinness World Records 2008 Book] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170817111251/http://www.guinnessworldrecords.com/2008/default.aspx |date=2017-08-17 }}. {{ISBN|978-1-904994-18-3}}&lt;/ref&gt; چي د پایپ لاین سیسټم په مرسته د نوبیان شګلنو ډبرو د اوبو له سرچینې څخه پاکي اوبه د سویلي لیبیا څخه د لیبیا د شمالي مدیترانې ساحل ګڼ میشتو ښارونو ته لکه طرابلس او بنغازي ته رسوي. دا اوبه تر ۱۶۰۰ کیلومترو پوري واټن په ځان کي پوښي او په لیبیا کي د ټولو کارېدونکو تازه اوبو ۷۰٪ برابروي. 
{{مالومات
|نوم=لوی انساني جوړ شوی سيند
|انځور=File:Great_Man_Made_River_schematic_EN.svg
|د انځور ړوند=د پروژې رسم شوی انځور
|هېواد={{بيرغ|ليبيا}}
|پيل نېټه=۱۹۸۳
|پای نېټه=۱۹۹۶
د پروژې د ویب پاڼي د معلوماتو له مخي دا د پایپونو ترټولو لویه تر ځمکې لاندې شبکه ده چي اندازه یې {{Convert|2820|km}} ده. په یاده پروژه کي له ۱۳۰۰ څخه زیات [[د ابو څاګانې|څاګان]] شتون لري، چي ډیری یې له ۵۰۰ مترو څخه ډېر ژور دي ، او هره ورځ د [[ترابلس|طرابلس]] ، [[بنغازی|بنغازي]] ، سیرت او د لیبیا نورو ځایونو ته ۶،۵۰۰،۰۰۰ متر &lt;sup&gt;مکعب&lt;/sup&gt; [[تازه اوبه]] چمتو کوي. د لیبیا پخواني مشر [[معمر القذافي|معمر قذافي]] دا د &quot; د نړۍ اتم جالب &quot; ځای باله. د یادوني وړ ده چي یاده پروژه دده د واکمنۍ پر مهال سرته ورسېدله.</text>
      <sha1>racvoha2imq1h9u2sq3ujcfu5a5n6oi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>363835</id>
      <parentid>363834</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T05:18:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>شاه زمان پټان</username>
        <id>26102</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>363835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2289" sha1="9gdft0pnxhg322aesrkny2uv68ffzr2" xml:space="preserve">د '''لوی انساني جوړ شوی سيند''' د پایپونو یوه شبکه ده چې په [[لیبیا]] کي د نوبیان شګلنې دښتې د اوبو د سیسټم له فوسیل اوبو څخه [[تازه اوبه]] په لاس راوړي. دا د نړۍ تر ټولو لویه [[اوبه خور (پڼه کول)|د اوبو لګولو]] پروژه بلل کیږي،&lt;ref&gt;[http://www.guinnessworldrecords.com/2008/default.aspx Guinness World Records 2008 Book] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170817111251/http://www.guinnessworldrecords.com/2008/default.aspx |date=2017-08-17 }}. {{ISBN|978-1-904994-18-3}}&lt;/ref&gt; چي د پایپ لاین سیسټم په مرسته د نوبیان شګلنو ډبرو د اوبو له سرچینې څخه پاکي اوبه د سویلي لیبیا څخه د لیبیا د شمالي مدیترانې ساحل ګڼ میشتو ښارونو ته لکه طرابلس او بنغازي ته رسوي. دا اوبه تر ۱۶۰۰ کیلومترو پوري واټن په ځان کي پوښي او په لیبیا کي د ټولو کارېدونکو تازه اوبو ۷۰٪ برابروي. 
{{مالومات
|نوم=لوی انساني جوړ شوی سيند
|انځور=File:Great_Man_Made_River_schematic_EN.svg
|د انځور ړوند=د پروژې رسم شوی انځور
|هېواد={{بيرغ|ليبيا}}
|پيل نېټه=۱۹۸۳
|پای نېټه=۱۹۹۶}}
د پروژې د ویب پاڼي د معلوماتو له مخي دا د پایپونو ترټولو لویه تر ځمکې لاندې شبکه ده چي اندازه یې {{Convert|2820|km}} ده. په یاده پروژه کي له ۱۳۰۰ څخه زیات [[د ابو څاګانې|څاګان]] شتون لري، چي ډیری یې له ۵۰۰ مترو څخه ډېر ژور دي ، او هره ورځ د [[ترابلس|طرابلس]] ، [[بنغازی|بنغازي]] ، سیرت او د لیبیا نورو ځایونو ته ۶،۵۰۰،۰۰۰ متر &lt;sup&gt;مکعب&lt;/sup&gt; [[تازه اوبه]] چمتو کوي. د لیبیا پخواني مشر [[معمر القذافي|معمر قذافي]] دا د &quot; د نړۍ اتم جالب &quot; ځای باله. د یادوني وړ ده چي یاده پروژه دده د واکمنۍ پر مهال سرته ورسېدله.</text>
      <sha1>9gdft0pnxhg322aesrkny2uv68ffzr2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گارليک</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87239</id>
    <revision>
      <id>363851</id>
      <parentid>363585</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T10:59:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>شاه زمان پټان</username>
        <id>26102</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>&quot;[[گارليک]]&quot; وژغوره ([سمول=يوازې پازوالان پرېښودل] (نامحدوده) [لېږدول=يوازې پازوالان پرېښودل] (نامحدوده))</comment>
      <origin>363585</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1673" sha1="l3ux53c87jzswdyth53zuxxtkj1g0qr" xml:space="preserve">'''گارليک''' (په {{Lang-en|Draft}})&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://pukhtoleek.blogspot.com/2012/04/|title=پښتو لغاتونه او انګریزي ژباړه|accessdate=2026 April 29|website=د پښتو ليک لوست لړۍ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thepashto.com/computer-terms.php|title=Computer Terms in Pashto Language|accessdate=2026 April 29|website=د پښتو ټکی کام}}&lt;/ref&gt; چې مسوده، چره‌ليک يا تسويد هم ورته ويل کېږي د يوې ليکنې، کتاب يا [[مقاله|مقالې]] خاکه يا لومړنۍ لاسي‌ليک وي چې نهايي شوی نه وي او سمون او رغون پکې راتللی شي. 
يا په اصل کې گارليک د يوې ليکنې يا موضوع لپاره لومړنۍ طرحه وي چې يوه موضوع څنگه وليکل شي يا څنگه حل شي، چې هغې ته په کتو د هغې په بدلون او رغون سره د موضوع لپاره يوه نوې او نهايي طرحه وړاندې کېږي.
== نوم ريښه==
گارليک له دوه ويوکو جوړ دی لومړی يې گاره او دوهم يې ليک، گاره په پښتو کې د يو څيز ډېرۍ ته وايي چې خلک بيا ترې د خپلې اړتيا او خوښې سره سم جنس اخلي او ليک د کاغز يا يو بل څه پرمخ د مانالرونکو کرښو يا رنگونو راکښلو ته وايي، نو ددې دواړو له يوځای کېدو گارليک منځته راغلی چې په پښتو کې د  {{Lang-en|Draft}} معادل کارول شوی دی.
{{مالومات}}
== سرچينې==
{{لړسرچينې}}</text>
      <sha1>l3ux53c87jzswdyth53zuxxtkj1g0qr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د کارن خبرې اترې:YaserHS</title>
    <ns>3</ns>
    <id>87299</id>
    <revision>
      <id>363813</id>
      <timestamp>2026-05-08T18:13:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ښه راغلاست پیغام ورکوونکی</username>
        <id>11444</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي</comment>
      <origin>363813</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="479" sha1="n54x2tr88g25fsmld94ii9egc0ej8nj" xml:space="preserve">{{ښه راغلئ|realName=|name=YaserHS}}

-- &lt;span style=&quot;font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt; '''[[کارن:Af420|&lt;font color=&quot;black&quot;&gt;'''Af420''']]''' &lt;/span&gt; &lt;sup&gt;&lt;font face=&quot;MCS Quds SU normal&quot; size=&quot;3&quot;&gt;'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|&lt;font color=&quot;#69 69 69&quot;&gt;'''اړیکه''']] '''&lt;/font&gt;&lt;/sup&gt; ۸ می ۲۰۲۶، گړۍ ۱۸:۱۳ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']])</text>
      <sha1>n54x2tr88g25fsmld94ii9egc0ej8nj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د کارن خبرې اترې:PFINFOFR</title>
    <ns>3</ns>
    <id>87300</id>
    <revision>
      <id>363814</id>
      <timestamp>2026-05-08T19:08:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ښه راغلاست پیغام ورکوونکی</username>
        <id>11444</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي</comment>
      <origin>363814</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="480" sha1="39991damz9q5399pftjfwhqnu6tobcn" xml:space="preserve">{{ښه راغلئ|realName=|name=PFINFOFR}}

-- &lt;span style=&quot;font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt; '''[[کارن:Af420|&lt;font color=&quot;black&quot;&gt;'''Af420''']]''' &lt;/span&gt; &lt;sup&gt;&lt;font face=&quot;MCS Quds SU normal&quot; size=&quot;3&quot;&gt;'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|&lt;font color=&quot;#69 69 69&quot;&gt;'''اړیکه''']] '''&lt;/font&gt;&lt;/sup&gt; ۸ می ۲۰۲۶، گړۍ ۱۹:۰۸ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']])</text>
      <sha1>39991damz9q5399pftjfwhqnu6tobcn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مړښت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87301</id>
    <revision>
      <id>363815</id>
      <timestamp>2026-05-08T22:36:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>O.sediqi93</username>
        <id>16958</id>
      </contributor>
      <comment>نوي لیکنه چمتو شوه</comment>
      <origin>363815</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4119" sha1="3n7wv6feejytxm9ml8e671fwze17e4o" xml:space="preserve">
== پېژندنه ==
[[مړښت]] يا سېچورېشن (Sättigung) په بېلابېلو علمي برخو لکه [[کیمیا]]، فزیک، او بیولوژي کې هغه حالت ته ویل کېږي چې یو سیسټم نور د اضافي موادو، انرژۍ یا معلوماتو د جذبولو وړتیا ونه لري. په کیمیاوي لحاظ، دا اصطلاح هغه محلول ته کارول کېږي چې په یوه ټاکلې تودوخه او فشار کې نور د زیات منحل شوي توکي د منلو ظرفیت نه لري. په فزیکي علومو کې، مړښت هغه نقطې ته اشاره کوي چې په هغه کې یو مادي خاصیت خپل اعظمي حد ته رسېږي او د اغېزمنو عواملو په زیاتوالي سره نور بدلون نه موندل کېږي.

== شالید / تاریخ ==
د مړښت مفهوم په نولسمه پېړۍ کې د کیمیاوي تعاملاتو او محلولونو د مطالعې پر مهال رامنځته شو. پوهانو وموندله چې هر مایع د یو بل مادي توکي د حل کولو لپاره محدود ظرفیت لري چې دا ظرفیت په مستقیم ډول له فزیکي شرایطو سره تړلی دی. وروسته دا مفهوم [[ترموډینامیک]] او فزیکي میخانیک ته هم وغځېد، چېرته چې د بخار او مایع ترمنځ توازن یا په مقناطیسي موادو کې د مقناطیسي ساحې اشباع تر څېړنې لاندې ونیول شوه. په معاصر پړاو کې دا اصطلاح په ډیجیټل ټیکنالوژۍ او د رنګونو په فزیک کې هم د رنګ د شدت او خالصوالي د بیانولو لپاره کارول کېږي.

== مهمې ځانګړتیاوې ==
په محلولونو کې مړښت هغه وخت رامنځته کېږي چې د منحل شوي توکي او محلول ترمنځ یو ډول ډینامیکي توازن رامنځته شي &lt;ref&gt;{{Lang-en|Saturated Solution}}, Chemistry LibreTexts, https://chem.libretexts.org&lt;/ref&gt;. په دغه حالت کې، که څه هم ذرات په دوامداره توګه حل کېږي، خو په ورته وخت کې د کرسټال کېدو پروسه هم روانه وي چې په پایله کې یې د محلول غلظت ثابت پاتې کېږي. په عضوي کیمیا کې، مشبوع مرکبات هغه هایدروکاربنونه دي چې یوازې یو ګوني روابط لري او د هایدروجن د اضافي اتومونو د منلو ځای پکې نشته. په مقابل کې، نامشبوع مرکبات د دوه ګونو یا درې ګونو روابطو په درلودلو سره د نورو اتومونو د جذب وړتیا لري. د رنګونو په برخه کې، مړښت د رنګ د رنګینوالي یا پاکوالي کچه ښيي، چې هر څومره زیاته وي، رنګ هومره ژوندی او له خړوالي پاک ښکاري.

== اغېز یا ارزونه ==
د مړښت پروسه په صنعتي او طبیعي جریانونو کې خورا مهم رول لوبوي. په هوا پېژندنه کې، کله چې هوا د اوبو له بخار څخه مشبوع شي، د باران یا واورې د ورېدو امکان رامنځته کېږي &lt;ref&gt;{{Lang-en|Atmospheric Saturation}}, Britannica, https://www.britannica.com&lt;/ref&gt;. په طب کې، د وینې د اکسیجن مړښت (Oxygen Saturation) یو حیاتي شاخص دی چې د انسان د تنفسي سیسټم روغتیا څرګندوي. د دې حالت پېژندنه په لابراتواري څېړنو کې د موادو د خالصوالي او د کیمیاوي تعاملاتو د کنټرول لپاره بنسټیزه ده، ځکه چې د مړښت له نقطې څخه پورته یا ښکته شرایط د محصول په کیفیت او کمیت مستقیم اغېز لري.

== سرچینې ==
&lt;references /&gt;
[[وېشنیزه:کیمیا]] [[وېشنیزه:فزیک]] [[وېشنیزه:علمي اصطلاحات]]</text>
      <sha1>3n7wv6feejytxm9ml8e671fwze17e4o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>363816</id>
      <parentid>363815</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T22:41:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>O.sediqi93</username>
        <id>16958</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>وړوکی سمون</comment>
      <origin>363816</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4115" sha1="8zb6pvkdpdtoqleiavlvl86oevgl2qk" xml:space="preserve">
== پېژندنه ==
[[مړښت]] يا Sättigung ( Saturation ) په بېلابېلو علمي برخو لکه [[کیمیا]]، فزیک، او بیولوژي کې هغه حالت ته ویل کېږي چې یو سیسټم نور د اضافي موادو، انرژۍ یا معلوماتو د جذبولو وړتیا ونه لري. په کیمیاوي لحاظ، دا اصطلاح هغه محلول ته کارول کېږي چې په یوه ټاکلې تودوخه او فشار کې نور د زیات منحل شوي توکي د منلو ظرفیت نه لري. په فزیکي علومو کې، مړښت هغه نقطې ته اشاره کوي چې په هغه کې یو مادي خاصیت خپل اعظمي حد ته رسېږي او د اغېزمنو عواملو په زیاتوالي سره نور بدلون نه موندل کېږي.

== شالید / تاریخ ==
د مړښت مفهوم په نولسمه پېړۍ کې د کیمیاوي تعاملاتو او محلولونو د مطالعې پر مهال رامنځته شو. پوهانو وموندله چې هر مایع د یو بل مادي توکي د حل کولو لپاره محدود ظرفیت لري چې دا ظرفیت په مستقیم ډول له فزیکي شرایطو سره تړلی دی. وروسته دا مفهوم [[ترموډینامیک]] او فزیکي میخانیک ته هم وغځېد، چېرته چې د بخار او مایع ترمنځ توازن یا په مقناطیسي موادو کې د مقناطیسي ساحې اشباع تر څېړنې لاندې ونیول شوه. په معاصر پړاو کې دا اصطلاح په ډیجیټل ټیکنالوژۍ او د رنګونو په فزیک کې هم د رنګ د شدت او خالصوالي د بیانولو لپاره کارول کېږي.

== مهمې ځانګړتیاوې ==
په محلولونو کې مړښت هغه وخت رامنځته کېږي چې د منحل شوي توکي او محلول ترمنځ یو ډول ډینامیکي توازن رامنځته شي &lt;ref&gt;{{Lang-en|Saturated Solution}}, Chemistry LibreTexts, https://chem.libretexts.org&lt;/ref&gt;. په دغه حالت کې، که څه هم ذرات په دوامداره توګه حل کېږي، خو په ورته وخت کې د کرسټال کېدو پروسه هم روانه وي چې په پایله کې یې د محلول غلظت ثابت پاتې کېږي. په عضوي کیمیا کې، مشبوع مرکبات هغه هایدروکاربنونه دي چې یوازې یو ګوني روابط لري او د هایدروجن د اضافي اتومونو د منلو ځای پکې نشته. په مقابل کې، نامشبوع مرکبات د دوه ګونو یا درې ګونو روابطو په درلودلو سره د نورو اتومونو د جذب وړتیا لري. د رنګونو په برخه کې، مړښت د رنګ د رنګینوالي یا پاکوالي کچه ښيي، چې هر څومره زیاته وي، رنګ هومره ژوندی او له خړوالي پاک ښکاري.

== اغېز یا ارزونه ==
د مړښت پروسه په صنعتي او طبیعي جریانونو کې خورا مهم رول لوبوي. په هوا پېژندنه کې، کله چې هوا د اوبو له بخار څخه مشبوع شي، د باران یا واورې د ورېدو امکان رامنځته کېږي &lt;ref&gt;{{Lang-en|Atmospheric Saturation}}, Britannica, https://www.britannica.com&lt;/ref&gt;. په طب کې، د وینې د اکسیجن مړښت (Oxygen Saturation) یو حیاتي شاخص دی چې د انسان د تنفسي سیسټم روغتیا څرګندوي. د دې حالت پېژندنه په لابراتواري څېړنو کې د موادو د خالصوالي او د کیمیاوي تعاملاتو د کنټرول لپاره بنسټیزه ده، ځکه چې د مړښت له نقطې څخه پورته یا ښکته شرایط د محصول په کیفیت او کمیت مستقیم اغېز لري.

== سرچینې ==
&lt;references /&gt;
[[وېشنیزه:کیمیا]] [[وېشنیزه:فزیک]] [[وېشنیزه:علمي اصطلاحات]]</text>
      <sha1>8zb6pvkdpdtoqleiavlvl86oevgl2qk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>363853</id>
      <parentid>363816</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T11:01:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>شاه زمان پټان</username>
        <id>26102</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>363853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4124" sha1="kbp3wnnsee82rgf54qnwze2d2qz1gtl" xml:space="preserve">'''مړښت''' يا '''مشبوع کېدنه''' Sättigung ( Saturation ) په بېلابېلو علمي برخو لکه [[کیمیا]]، فزیک، او بیولوژي کې هغه حالت ته ویل کېږي چې یو سیسټم نور د اضافي موادو، انرژۍ یا معلوماتو د جذبولو وړتیا ونه لري. 
په کیمیاوي لحاظ، دا اصطلاح هغه محلول ته کارول کېږي چې په یوه ټاکلې تودوخه او فشار کې نور د زیات منحل شوي توکي د منلو ظرفیت نه لري. په فزیکي علومو کې، مړښت هغه نقطې ته اشاره کوي چې په هغه کې یو مادي خاصیت خپل اعظمي حد ته رسېږي او د اغېزمنو عواملو په زیاتوالي سره نور بدلون نه موندل کېږي.

== شالید / تاریخ ==
د مړښت مفهوم په نولسمه پېړۍ کې د کیمیاوي تعاملاتو او محلولونو د مطالعې پر مهال رامنځته شو. پوهانو وموندله چې هر مایع د یو بل مادي توکي د حل کولو لپاره محدود ظرفیت لري چې دا ظرفیت په مستقیم ډول له فزیکي شرایطو سره تړلی دی. وروسته دا مفهوم [[ترموډینامیک]] او فزیکي میخانیک ته هم وغځېد، چېرته چې د بخار او مایع ترمنځ توازن یا په مقناطیسي موادو کې د مقناطیسي ساحې اشباع تر څېړنې لاندې ونیول شوه. په معاصر پړاو کې دا اصطلاح په ډیجیټل ټیکنالوژۍ او د رنګونو په فزیک کې هم د رنګ د شدت او خالصوالي د بیانولو لپاره کارول کېږي.

== مهمې ځانګړتیاوې ==
په محلولونو کې مړښت هغه وخت رامنځته کېږي چې د منحل شوي توکي او محلول ترمنځ یو ډول ډینامیکي توازن رامنځته شي &lt;ref&gt;{{Lang-en|Saturated Solution}}, Chemistry LibreTexts, https://chem.libretexts.org&lt;/ref&gt;. په دغه حالت کې، که څه هم ذرات په دوامداره توګه حل کېږي، خو په ورته وخت کې د کرسټال کېدو پروسه هم روانه وي چې په پایله کې یې د محلول غلظت ثابت پاتې کېږي. په عضوي کیمیا کې، مشبوع مرکبات هغه هایدروکاربنونه دي چې یوازې یو ګوني روابط لري او د هایدروجن د اضافي اتومونو د منلو ځای پکې نشته. په مقابل کې، نامشبوع مرکبات د دوه ګونو یا درې ګونو روابطو په درلودلو سره د نورو اتومونو د جذب وړتیا لري. د رنګونو په برخه کې، مړښت د رنګ د رنګینوالي یا پاکوالي کچه ښيي، چې هر څومره زیاته وي، رنګ هومره ژوندی او له خړوالي پاک ښکاري.

== اغېز یا ارزونه ==
د مړښت پروسه په صنعتي او طبیعي جریانونو کې خورا مهم رول لوبوي. په هوا پېژندنه کې، کله چې هوا د اوبو له بخار څخه مشبوع شي، د باران یا واورې د ورېدو امکان رامنځته کېږي &lt;ref&gt;{{Lang-en|Atmospheric Saturation}}, Britannica, https://www.britannica.com&lt;/ref&gt;. په طب کې، د وینې د اکسیجن مړښت (Oxygen Saturation) یو حیاتي شاخص دی چې د انسان د تنفسي سیسټم روغتیا څرګندوي. د دې حالت پېژندنه په لابراتواري څېړنو کې د موادو د خالصوالي او د کیمیاوي تعاملاتو د کنټرول لپاره بنسټیزه ده، ځکه چې د مړښت له نقطې څخه پورته یا ښکته شرایط د محصول په کیفیت او کمیت مستقیم اغېز لري.

== سرچینې ==
&lt;references /&gt;
[[وېشنیزه:کیمیا]] [[وېشنیزه:فزیک]] [[وېشنیزه:علمي اصطلاحات]]</text>
      <sha1>kbp3wnnsee82rgf54qnwze2d2qz1gtl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ګرښت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87302</id>
    <revision>
      <id>363817</id>
      <timestamp>2026-05-08T23:15:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>O.sediqi93</username>
        <id>16958</id>
      </contributor>
      <comment>نوي لیکنه</comment>
      <origin>363817</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4743" sha1="rzig0owatrsqk9n82843g75t44uqxsw" xml:space="preserve">== ګرښت ==
[[ګرښت]] یا {{Lang-en|Erosion}} هغې طبیعي پروسې ته ویل کېږي چې په ترڅ کې یې د ځمکې د سطحې توکي لکه خاوره، ډبرې او نور منرالونه د طبیعي عواملو په واسطه له یو ځای څخه بل ځای ته لېږدول کېږي. دا پروسه د [[ځمکپوهنه|ځمکپوهنې]] له مهمو جریانونو څخه ده چې د وخت په تېرېدو سره د ځمکې بڼه بدلوي. ګرښت له [[دړې وړې کېدل|دړې وړې کېدو]] یا {{Lang-en|Weathering}} سره توپیر لري؛ په داسې حال کې چې دړې وړې کېدل یوازې د ډبرو ماتول دي، مګر ګرښت د دغو مات شوو ذرو حرکت او انتقال ته ویل کېږي.
== شالید / تاریخ ==
د ځمکې پر مخ ګرښت یو دوامداره جریان دی چې د ملیونونو کلونو راهیسې یې د غرونو، درو او ساحلونو په جوړښت کې رول لوبولی دی. د ځمکپوهنې په [}تاریخ]] کې، د ګرښت پروسې د لویو درو په جوړولو کې بنسټیز رول لرلی دی. د بېلګې په توګه، په [[متحده ایالات|متحده ایالاتو]] کې {{Lang-en|Grand Canyon}} د سیند د ګرښت د زرګونو کلونو د فعالیت یوه روښانه نمونه ده &lt;ref&gt;{{Lang-en|National Geographic}}, Erosion Facts and Information, https://www.nationalgeographic.com&lt;/ref&gt;. په تېرو څو پېړیو کې د انسانانو فعالیتونو لکه د ځنګلونو وهلو او کرنې، د ګرښت طبیعي کچه په ناورین آمیزه توګه لوړه کړې ده، چې دې چارې د خاورې د ساتنې په برخه کې نړیوالې اندېښنې راپارولې دي.
== مهمې ځانګړتیاوې ==
ګرښت د خپلو لاملونو او میکانیزمونو پر بنسټ په څو مهمو برخو وېشل کېږي. اوبه د ګرښت تر ټولو پیاوړی عامل دی چې د باران، سیندونو او سیلابونو په واسطه خاوره او ډبرې تخریبوي. باد هم په وچو او دښتي سیمو کې د ګرښت یو مهم عامل ګڼل کېږي، چې د شګو د لېږد او د ډبرو د م سولېدو لامل ګرځي. یخچالي ګرښت هغه مهال رامنځته کېږي چې لوی یخونه د حرکت پر مهال لاندېنۍ ډبرې له ځان سره سولوي او لېږدوي. سربېره پر دې، د ځمکې جاذبه هم د غره ښوېدنې په څېر پېښو کې د ګرښت مستقیم عامل بلل کېږي &lt;ref&gt;{{Lang-en|British Geological Survey}}, What is Erosion?, https://www.bgs.ac.uk&lt;/ref&gt;. د ګرښت کچه د ځمکې په پوښښ، د ځوړ په اندازې او د اقلیم په ډول پورې تړاو لري.
== اغېز یا ارزونه ==
ګرښت پر چاپیریال او اقتصاد دواړو ژور اغېز لري. له مثبت پلوه، دا پروسه د خاورې په نوي کولو او د حاصلخیزه دښتو او ډلټاګانو په جوړولو کې مرسته کوي. مګر له منفي پلوه، د کرنیزې خاورې له منځه وړل یو له جدي ستونزو څخه دی چې د خوړو په خوندیتوب اغېز کوي. د ساحلي سیمو تخریب، د بندونو د کاسو ډکېدل او د زیربناوو زیانمنېدل د ګرښت نورې ناوړه پایلې دي &lt;ref&gt;{{Lang-en|World Wildlife Fund}}, Soil Erosion and Degradation, https://www.worldwildlife.org&lt;/ref&gt;. د ګرښت د مخنیوي لپاره د ونو کېنول، د ترېسونو جوړول او د ځمکې د پوښښ ساتنه خورا مهم ګامونه ګڼل کېږي چې په عصري چاپیریال ساتنه کې ورته ډېره پاملرنه کېږي.
ګرښت یوه طبیعي او نه درېدونکې پروسه ده چې د ځمکې سطحه په دوامداره توګه بیا ځلي جوړوي. که څه هم دا پروسه د طبیعي توازن یوه برخه ده، مګر د انساني فعالیتونو له امله د هغې چټکتیا د خاورې او چاپیریال لپاره جدي ګواښونه رامنځته کړي دي. د ګرښت د عواملو پېژندنه او د هغې د مدیریت لپاره د علمي لارو چارو کارول د ځمکې د منابعو د ساتنې لپاره یو بنسټیز ضرورت دی.
== سرچینې ==
&lt;references /&gt;
[[وېشنیزه:ځمکپوهنه]]
[[وېشنیزه:چاپیریال ساتنه]]
[[وېشنیزه:طبیعي جغرافیه]]</text>
      <sha1>rzig0owatrsqk9n82843g75t44uqxsw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>363818</id>
      <parentid>363817</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T23:18:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>O.sediqi93</username>
        <id>16958</id>
      </contributor>
      <comment>/* شالید / تاریخ */ تېرونه اصلاح شوه</comment>
      <origin>363818</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4720" sha1="cke47wo9nnxd1c29n9jfp6hp8xb1sza" xml:space="preserve">== ګرښت ==
[[ګرښت]] یا {{Lang-en|Erosion}} هغې طبیعي پروسې ته ویل کېږي چې په ترڅ کې یې د ځمکې د سطحې توکي لکه خاوره، ډبرې او نور منرالونه د طبیعي عواملو په واسطه له یو ځای څخه بل ځای ته لېږدول کېږي. دا پروسه د [[ځمکپوهنه|ځمکپوهنې]] له مهمو جریانونو څخه ده چې د وخت په تېرېدو سره د ځمکې بڼه بدلوي. ګرښت له [[دړې وړې کېدل|دړې وړې کېدو]] یا {{Lang-en|Weathering}} سره توپیر لري؛ په داسې حال کې چې دړې وړې کېدل یوازې د ډبرو ماتول دي، مګر ګرښت د دغو مات شوو ذرو حرکت او انتقال ته ویل کېږي.
== شالید / تاریخ ==
د ځمکې پر مخ ګرښت یو دوامداره جریان دی چې د ملیونونو کلونو راهیسې یې د غرونو، درو او ساحلونو په جوړښت کې رول لوبولی دی. د ځمکپوهنې په [}تاریخ]] کې، د ګرښت پروسې د لویو درو په جوړولو کې بنسټیز رول لرلی دی. د بېلګې په توګه، په [[متحده ایالاتو]] کې {{Lang-en|Grand Canyon}} د سیند د ګرښت د زرګونو کلونو د فعالیت یوه روښانه نمونه ده &lt;ref&gt;{{Lang-en|National Geographic}}, Erosion Facts and Information, https://www.nationalgeographic.com&lt;/ref&gt;. په تېرو څو پېړیو کې د انسانانو فعالیتونو لکه د ځنګلونو وهلو او کرنې، د ګرښت طبیعي کچه په ناورین امیزه توګه لوړه کړې ده، چې دې چارې د خاورې د ساتنې په برخه کې نړیوالې اندېښنې راپارولې دي.

== مهمې ځانګړتیاوې ==
ګرښت د خپلو لاملونو او میکانیزمونو پر بنسټ په څو مهمو برخو وېشل کېږي. اوبه د ګرښت تر ټولو پیاوړی عامل دی چې د باران، سیندونو او سیلابونو په واسطه خاوره او ډبرې تخریبوي. باد هم په وچو او دښتي سیمو کې د ګرښت یو مهم عامل ګڼل کېږي، چې د شګو د لېږد او د ډبرو د م سولېدو لامل ګرځي. یخچالي ګرښت هغه مهال رامنځته کېږي چې لوی یخونه د حرکت پر مهال لاندېنۍ ډبرې له ځان سره سولوي او لېږدوي. سربېره پر دې، د ځمکې جاذبه هم د غره ښوېدنې په څېر پېښو کې د ګرښت مستقیم عامل بلل کېږي &lt;ref&gt;{{Lang-en|British Geological Survey}}, What is Erosion?, https://www.bgs.ac.uk&lt;/ref&gt;. د ګرښت کچه د ځمکې په پوښښ، د ځوړ په اندازې او د اقلیم په ډول پورې تړاو لري.
== اغېز یا ارزونه ==
ګرښت پر چاپیریال او اقتصاد دواړو ژور اغېز لري. له مثبت پلوه، دا پروسه د خاورې په نوي کولو او د حاصلخیزه دښتو او ډلټاګانو په جوړولو کې مرسته کوي. مګر له منفي پلوه، د کرنیزې خاورې له منځه وړل یو له جدي ستونزو څخه دی چې د خوړو په خوندیتوب اغېز کوي. د ساحلي سیمو تخریب، د بندونو د کاسو ډکېدل او د زیربناوو زیانمنېدل د ګرښت نورې ناوړه پایلې دي &lt;ref&gt;{{Lang-en|World Wildlife Fund}}, Soil Erosion and Degradation, https://www.worldwildlife.org&lt;/ref&gt;. د ګرښت د مخنیوي لپاره د ونو کېنول، د ترېسونو جوړول او د ځمکې د پوښښ ساتنه خورا مهم ګامونه ګڼل کېږي چې په عصري چاپیریال ساتنه کې ورته ډېره پاملرنه کېږي.
ګرښت یوه طبیعي او نه درېدونکې پروسه ده چې د ځمکې سطحه په دوامداره توګه بیا ځلي جوړوي. که څه هم دا پروسه د طبیعي توازن یوه برخه ده، مګر د انساني فعالیتونو له امله د هغې چټکتیا د خاورې او چاپیریال لپاره جدي ګواښونه رامنځته کړي دي. د ګرښت د عواملو پېژندنه او د هغې د مدیریت لپاره د علمي لارو چارو کارول د ځمکې د منابعو د ساتنې لپاره یو بنسټیز ضرورت دی.
== سرچینې ==
&lt;references /&gt;
[[وېشنیزه:ځمکپوهنه]]
[[وېشنیزه:چاپیریال ساتنه]]
[[وېشنیزه:طبیعي جغرافیه]]</text>
      <sha1>cke47wo9nnxd1c29n9jfp6hp8xb1sza</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>363819</id>
      <parentid>363818</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T23:18:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>O.sediqi93</username>
        <id>16958</id>
      </contributor>
      <comment>/* شالید / تاریخ */</comment>
      <origin>363819</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4720" sha1="521ue9fs0y6t3hw8l6me5aii9mqlejt" xml:space="preserve">== ګرښت ==
[[ګرښت]] یا {{Lang-en|Erosion}} هغې طبیعي پروسې ته ویل کېږي چې په ترڅ کې یې د ځمکې د سطحې توکي لکه خاوره، ډبرې او نور منرالونه د طبیعي عواملو په واسطه له یو ځای څخه بل ځای ته لېږدول کېږي. دا پروسه د [[ځمکپوهنه|ځمکپوهنې]] له مهمو جریانونو څخه ده چې د وخت په تېرېدو سره د ځمکې بڼه بدلوي. ګرښت له [[دړې وړې کېدل|دړې وړې کېدو]] یا {{Lang-en|Weathering}} سره توپیر لري؛ په داسې حال کې چې دړې وړې کېدل یوازې د ډبرو ماتول دي، مګر ګرښت د دغو مات شوو ذرو حرکت او انتقال ته ویل کېږي.
== شالید / تاریخ ==
د ځمکې پر مخ ګرښت یو دوامداره جریان دی چې د ملیونونو کلونو راهیسې یې د غرونو، درو او ساحلونو په جوړښت کې رول لوبولی دی. د ځمکپوهنې په [[تاریخ]] کې، د ګرښت پروسې د لویو درو په جوړولو کې بنسټیز رول لرلی دی. د بېلګې په توګه، په [[متحده ایالاتو]] کې {{Lang-en|Grand Canyon}} د سیند د ګرښت د زرګونو کلونو د فعالیت یوه روښانه نمونه ده &lt;ref&gt;{{Lang-en|National Geographic}}, Erosion Facts and Information, https://www.nationalgeographic.com&lt;/ref&gt;. په تېرو څو پېړیو کې د انسانانو فعالیتونو لکه د ځنګلونو وهلو او کرنې، د ګرښت طبیعي کچه په ناورین امیزه توګه لوړه کړې ده، چې دې چارې د خاورې د ساتنې په برخه کې نړیوالې اندېښنې راپارولې دي.

== مهمې ځانګړتیاوې ==
ګرښت د خپلو لاملونو او میکانیزمونو پر بنسټ په څو مهمو برخو وېشل کېږي. اوبه د ګرښت تر ټولو پیاوړی عامل دی چې د باران، سیندونو او سیلابونو په واسطه خاوره او ډبرې تخریبوي. باد هم په وچو او دښتي سیمو کې د ګرښت یو مهم عامل ګڼل کېږي، چې د شګو د لېږد او د ډبرو د م سولېدو لامل ګرځي. یخچالي ګرښت هغه مهال رامنځته کېږي چې لوی یخونه د حرکت پر مهال لاندېنۍ ډبرې له ځان سره سولوي او لېږدوي. سربېره پر دې، د ځمکې جاذبه هم د غره ښوېدنې په څېر پېښو کې د ګرښت مستقیم عامل بلل کېږي &lt;ref&gt;{{Lang-en|British Geological Survey}}, What is Erosion?, https://www.bgs.ac.uk&lt;/ref&gt;. د ګرښت کچه د ځمکې په پوښښ، د ځوړ په اندازې او د اقلیم په ډول پورې تړاو لري.
== اغېز یا ارزونه ==
ګرښت پر چاپیریال او اقتصاد دواړو ژور اغېز لري. له مثبت پلوه، دا پروسه د خاورې په نوي کولو او د حاصلخیزه دښتو او ډلټاګانو په جوړولو کې مرسته کوي. مګر له منفي پلوه، د کرنیزې خاورې له منځه وړل یو له جدي ستونزو څخه دی چې د خوړو په خوندیتوب اغېز کوي. د ساحلي سیمو تخریب، د بندونو د کاسو ډکېدل او د زیربناوو زیانمنېدل د ګرښت نورې ناوړه پایلې دي &lt;ref&gt;{{Lang-en|World Wildlife Fund}}, Soil Erosion and Degradation, https://www.worldwildlife.org&lt;/ref&gt;. د ګرښت د مخنیوي لپاره د ونو کېنول، د ترېسونو جوړول او د ځمکې د پوښښ ساتنه خورا مهم ګامونه ګڼل کېږي چې په عصري چاپیریال ساتنه کې ورته ډېره پاملرنه کېږي.
ګرښت یوه طبیعي او نه درېدونکې پروسه ده چې د ځمکې سطحه په دوامداره توګه بیا ځلي جوړوي. که څه هم دا پروسه د طبیعي توازن یوه برخه ده، مګر د انساني فعالیتونو له امله د هغې چټکتیا د خاورې او چاپیریال لپاره جدي ګواښونه رامنځته کړي دي. د ګرښت د عواملو پېژندنه او د هغې د مدیریت لپاره د علمي لارو چارو کارول د ځمکې د منابعو د ساتنې لپاره یو بنسټیز ضرورت دی.
== سرچینې ==
&lt;references /&gt;
[[وېشنیزه:ځمکپوهنه]]
[[وېشنیزه:چاپیریال ساتنه]]
[[وېشنیزه:طبیعي جغرافیه]]</text>
      <sha1>521ue9fs0y6t3hw8l6me5aii9mqlejt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>363852</id>
      <parentid>363819</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T11:00:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>شاه زمان پټان</username>
        <id>26102</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>363852</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4711" sha1="rtj2wj269szzsaezbfcjrs2zroxijiq" xml:space="preserve">'''گرښت''' (په {{Lang-en|Erosion}}) هغې طبیعي پروسې ته ویل کېږي چې په ترڅ کې یې د ځمکې د سطحې توکي لکه خاوره، ډبرې او نور منرالونه د طبیعي عواملو په واسطه له یو ځای څخه بل ځای ته لېږدول کېږي.

 دا پروسه د [[ځمکپوهنه|ځمکپوهنې]] له مهمو جریانونو څخه ده چې د وخت په تېرېدو سره د ځمکې بڼه بدلوي. ګرښت له [[دړې وړې کېدل|دړې وړې کېدو]] یا {{Lang-en|Weathering}} سره توپیر لري؛ په داسې حال کې چې دړې وړې کېدل یوازې د ډبرو ماتول دي، مګر ګرښت د دغو مات شوو ذرو حرکت او انتقال ته ویل کېږي.
== شالید / تاریخ ==
د ځمکې پر مخ ګرښت یو دوامداره جریان دی چې د ملیونونو کلونو راهیسې یې د غرونو، درو او ساحلونو په جوړښت کې رول لوبولی دی. د ځمکپوهنې په [[تاریخ]] کې، د ګرښت پروسې د لویو درو په جوړولو کې بنسټیز رول لرلی دی. د بېلګې په توګه، په [[متحده ایالاتو]] کې {{Lang-en|Grand Canyon}} د سیند د ګرښت د زرګونو کلونو د فعالیت یوه روښانه نمونه ده &lt;ref&gt;{{Lang-en|National Geographic}}, Erosion Facts and Information, https://www.nationalgeographic.com&lt;/ref&gt;. په تېرو څو پېړیو کې د انسانانو فعالیتونو لکه د ځنګلونو وهلو او کرنې، د ګرښت طبیعي کچه په ناورین امیزه توګه لوړه کړې ده، چې دې چارې د خاورې د ساتنې په برخه کې نړیوالې اندېښنې راپارولې دي.

== مهمې ځانګړتیاوې ==
ګرښت د خپلو لاملونو او میکانیزمونو پر بنسټ په څو مهمو برخو وېشل کېږي. اوبه د ګرښت تر ټولو پیاوړی عامل دی چې د باران، سیندونو او سیلابونو په واسطه خاوره او ډبرې تخریبوي. باد هم په وچو او دښتي سیمو کې د ګرښت یو مهم عامل ګڼل کېږي، چې د شګو د لېږد او د ډبرو د م سولېدو لامل ګرځي. یخچالي ګرښت هغه مهال رامنځته کېږي چې لوی یخونه د حرکت پر مهال لاندېنۍ ډبرې له ځان سره سولوي او لېږدوي. سربېره پر دې، د ځمکې جاذبه هم د غره ښوېدنې په څېر پېښو کې د ګرښت مستقیم عامل بلل کېږي &lt;ref&gt;{{Lang-en|British Geological Survey}}, What is Erosion?, https://www.bgs.ac.uk&lt;/ref&gt;. د ګرښت کچه د ځمکې په پوښښ، د ځوړ په اندازې او د اقلیم په ډول پورې تړاو لري.
== اغېز یا ارزونه ==
ګرښت پر چاپیریال او اقتصاد دواړو ژور اغېز لري. له مثبت پلوه، دا پروسه د خاورې په نوي کولو او د حاصلخیزه دښتو او ډلټاګانو په جوړولو کې مرسته کوي. مګر له منفي پلوه، د کرنیزې خاورې له منځه وړل یو له جدي ستونزو څخه دی چې د خوړو په خوندیتوب اغېز کوي. د ساحلي سیمو تخریب، د بندونو د کاسو ډکېدل او د زیربناوو زیانمنېدل د ګرښت نورې ناوړه پایلې دي &lt;ref&gt;{{Lang-en|World Wildlife Fund}}, Soil Erosion and Degradation, https://www.worldwildlife.org&lt;/ref&gt;. د ګرښت د مخنیوي لپاره د ونو کېنول، د ترېسونو جوړول او د ځمکې د پوښښ ساتنه خورا مهم ګامونه ګڼل کېږي چې په عصري چاپیریال ساتنه کې ورته ډېره پاملرنه کېږي.
ګرښت یوه طبیعي او نه درېدونکې پروسه ده چې د ځمکې سطحه په دوامداره توګه بیا ځلي جوړوي. که څه هم دا پروسه د طبیعي توازن یوه برخه ده، مګر د انساني فعالیتونو له امله د هغې چټکتیا د خاورې او چاپیریال لپاره جدي ګواښونه رامنځته کړي دي. د ګرښت د عواملو پېژندنه او د هغې د مدیریت لپاره د علمي لارو چارو کارول د ځمکې د منابعو د ساتنې لپاره یو بنسټیز ضرورت دی.
== سرچینې ==
&lt;references /&gt;
[[وېشنیزه:ځمکپوهنه]]
[[وېشنیزه:چاپیریال ساتنه]]
[[وېشنیزه:طبیعي جغرافیه]]</text>
      <sha1>rtj2wj269szzsaezbfcjrs2zroxijiq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بروکولي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87303</id>
    <revision>
      <id>363820</id>
      <timestamp>2026-05-08T23:26:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>O.sediqi93</username>
        <id>16958</id>
      </contributor>
      <comment>نوي لیکنه ده</comment>
      <origin>363820</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3594" sha1="dn74jg5xrbew1q5o125nairaf36kept" xml:space="preserve">
== بروکولي ==
[[بروکولي]] چې علمي نوم یې (Brassica oleracea var. italica) دی، یو خوراکي بوټی دی چې د کرم ډلې یا (Brassicaceae) په کورنۍ پورې اړه لري. دا نبات په عمده توګه د خپلې شنې او غوښینې ګل لرونکې برخې لپاره کرل کېږي چې د خوړلو وړ ده. بروکولي د بڼې له مخې د [[ګلپي]] په څېر ښکاري خو رنګ یې معمولاً تیاره شین وي. دا سابه په زیاته کچه [[ويټامين]] سي او د بدن لپاره ګټور منرالونه لري چې د انسان په روغتیا کې مهم رول لوبوي. &lt;ref&gt;{{Lang-en|Broccoli - Definition and Nutrition}}, Healthline, https://healthline.com&lt;/ref&gt;

== شالید / تاریخ ==
د بروکولي تاریخي سرچینې لرغوني [[اېټالیا]] ته رسېږي، چېرته چې دا نبات د رومي امپراتورۍ په وخت کې د وحشي کرم څخه د انتخابي تکثیر له لارې منځته راغلی و. په اروپا کې د دې سبزي شهرت د اتلسمې پېړۍ په اوږدو کې زیات شو او وروسته بیا نورو لویو وچو ته انتقال شو. په شلمه پېړۍ کې په [[امریکا]] او نوره نړۍ کې د بروکولي کښت په تجارتي کچه پیل شو او اوسمهال [[چین]] او [[هند]] د نړۍ په کچه د بروکولي تر ټولو لوی تولیدونکي هېوادونه ګڼل کېږي. &lt;ref&gt;{{Lang-en|History of Broccoli Cultivation}}, Britannica, https://britannica.com&lt;/ref&gt;

== مهمې ځانګړتیاوې ==
دا بوټی په سړه هوا کې ښه وده کوي او د هغې د ودې لپاره مرطوبه خاوره اړینه ده. بروکولي د خپلو روغتیایي ځانګړتیاوو له امله مشهور دی ځکه چې په ترکیب کې یې د [[فایبر]] ترڅنګ د سلفورافین (Sulforaphane) په څېر مرکبات شتون لري چې د سرطان د مخنیوي لپاره ګټور بلل کېږي. د دې سبزي پاڼې او ډنډر هم د خوړلو وړ دي خو ډېری وخت یې یوازې ګلان کارول کېږي. بروکولي په پخلي کې په بېلابېلو ډولونو لکه خام، جوش شوي یا په بخار پخ شوي بڼه استعمالېږي چې په دې کې په بخار پخول د هغې د غذايي موادو په ساتلو کې تر ټولو ښه لاره ده. &lt;ref&gt;{{Lang-en|Nutritional Content of Brassica Vegetables}}, FoodData Central, https://usda.gov&lt;/ref&gt;

== اغېز یا ارزونه ==
د تغذیې د پوهانو په اند، د بروکولي منظم استعمال د زړه د ناروغیو د کمولو او د هاضمې سیسټم د پیاوړتیا لپاره خورا ګټور دی. د دې بوټي اغېز د وینې د شکر په کنټرول او د هډوکو په پیاوړتیا کې هم ثابته شوې ده، ځکه چې دا په زیاته پیمانه ويټامین K لري. که څه هم دا یو ډېر ګټور سابه دی، خو په ځینو کسانو کې چې د تایرایډ ستونزې لري، د دې ډېر استعمال باید د ډاکټر په مشوره وي. په ټوله کې بروکولي د نړۍ په ډېرو هېوادونو کې د یوې اړینې او صحي غذا په توګه پېژندل کېږي.

== سرچینې ==
&lt;references /&gt;
[[وېشنیزه:سابه]] [[وېشنیزه:بوټي]]</text>
      <sha1>dn74jg5xrbew1q5o125nairaf36kept</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اړم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87304</id>
    <revision>
      <id>363822</id>
      <timestamp>2026-05-08T23:40:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>O.sediqi93</username>
        <id>16958</id>
      </contributor>
      <comment>نوي لیکنه</comment>
      <origin>363822</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4045" sha1="lh92yuglulrorprbkhf0rrkm6686i82" xml:space="preserve">== اړم ==
اړم د پښتو ژبې یوه پخوانۍ او دودیزه کلمه ده چې د اړتیا، حاجت او غوښتنې د معنا لپاره کارول کېږي. دا اصطلاح په شفاهي او لیکلي ادبیاتو کې د پراخ استعمال سابقه لري او د ژبني جوړښت له مخې د هغو مفاهیمو له ډلې څخه ده چې د انساني اړتیاوو، ټولنیزو اړیکو او ورځني تعاملاتو د بیان لپاره کارېږي. اړم په بېلابېلو سیمو کې د عامې محاورې برخه ده او د معنايي پراخوالي له امله په ګڼو سیاقونو کې د کار وړ ده.

== شالید / تاریخ ==
اړم د پښتو ژبې د لرغوني قاموس یوه برخه ګڼل کېږي او د ژبپوهانو په اند د هغو اصطلاحاتو له ډلې ده چې د آریایي ژبو له ګډې ریښې سره تړاو لري&lt;ref&gt;{{Lang-en|Pashto Etymological Studies}}, ژبپوهنیز اثر&lt;/ref&gt;. په تاریخي متونو کې د اړم کارونه د خلکو د اقتصادي اړتیاوو، ټولنیزو اړیکو او د ژوند د بنسټیزو اړتیاوو د بیان لپاره لیدل کېږي. د پښتو د شفاهي ادب په ځانګړي ډول په متلونو او لنډیو کې هم د اړم یادونه شوې چې د دې کلمې ژور فرهنګي ځای او دوامدار استعمال څرګندوي&lt;ref&gt;{{Lang-en|Pashto Folklore Review}}, فولکلوري څېړنه&lt;/ref&gt;. د وخت په تېرېدو سره سره، سره له ژبني بدلونونو، اړم خپل بنسټیز مفهوم ساتلی دی.

== مهمې ځانګړتیاوې ==
اړم د معنايي پراخوالي له مخې د هغو کلمو له ډلې ده چې د اړتیا، غوښتنې، مجبوریت او کمښت مفاهیم په ځان کې رانغاړي. په ګرامري لحاظ دا کلمه اسم دی او په بېلابېلو ترکیبي جوړښتونو کې د معنا د پیاوړتیا لپاره کارېږي. د سیاق له مخې اړم کله د اقتصادي اړتیا لپاره، کله د ټولنیز ملاتړ لپاره او کله د اخلاقي یا روحي اړتیا د څرګندولو لپاره کارول کېږي. په ورځني محاوره يي کارونه کې اړم د هغو حالاتو د بیان لپاره راځي چې یو شخص یا ټولنه له مادي یا معنوي کمښت سره مخ وي او د مرستې، ملاتړ یا بدلون اړتیا ولري. د دې کلمې د کارونې انعطاف دا امکان برابروي چې په ادبي، دیني، ټولنیزو او حتا حقوقي متونو کې هم وکارول شي.

== ااړین اړخ ==
اړم د پښتو ژبې په فرهنګي او ټولنیز جوړښت کې مهم ځای لري، ځکه د اړتیا او حاجت مفهوم د انساني ژوند له بنسټیزو برخو څخه دی. د دې کلمې دوامداره کارونه د ژبني ثبات او فرهنګي تسلسل نښه بلل کېږي. ژبپوهان اړم د هغو ژبنیو واحدونو له ډلې ګڼي چې د پښتو د معنايي نظام د ثبات او د خلکو د ورځني ژوند د اړتیاوو د بیان لپاره مهم رول لري&lt;ref&gt;{{Lang-en|Contemporary Pashto Linguistics}}, ژبپوهنیز کتاب&lt;/ref&gt;. په ادبي متونو کې د اړم کارونه د دې سبب ګرځي چې د کرکټرونو حالت، ټولنیز فشار، اقتصادي ستونزې او روحي اړتیاوې په طبیعي او محلي ژبني رنګ سره څرګند شي. د همدې دوامدار حضور له امله اړم د پښتو د ژبني هویت یوه پېژندونکې نښه ګڼل کېږي.

== سرچینې ==
&lt;references /&gt;

[[وېشنیزه:پښتو ژبه]]
[[وېشنیزه:پښتو لغاتونه]]
[[وېشنیزه:ژبپوهنه]]</text>
      <sha1>lh92yuglulrorprbkhf0rrkm6686i82</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د کارن خبرې اترې:Jasimullah</title>
    <ns>3</ns>
    <id>87305</id>
    <revision>
      <id>363826</id>
      <timestamp>2026-05-09T02:18:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ښه راغلاست پیغام ورکوونکی</username>
        <id>11444</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي</comment>
      <origin>363826</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="482" sha1="171jetelyhz5jh9ukudjl9zqf6ix6w6" xml:space="preserve">{{ښه راغلئ|realName=|name=Jasimullah}}

-- &lt;span style=&quot;font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt; '''[[کارن:Af420|&lt;font color=&quot;black&quot;&gt;'''Af420''']]''' &lt;/span&gt; &lt;sup&gt;&lt;font face=&quot;MCS Quds SU normal&quot; size=&quot;3&quot;&gt;'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|&lt;font color=&quot;#69 69 69&quot;&gt;'''اړیکه''']] '''&lt;/font&gt;&lt;/sup&gt; ۹ می ۲۰۲۶، گړۍ ۰۲:۱۸ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']])</text>
      <sha1>171jetelyhz5jh9ukudjl9zqf6ix6w6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د کارن خبرې اترې:7MSA</title>
    <ns>3</ns>
    <id>87306</id>
    <revision>
      <id>363829</id>
      <timestamp>2026-05-09T03:15:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ښه راغلاست پیغام ورکوونکی</username>
        <id>11444</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي</comment>
      <origin>363829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="476" sha1="na50me7qb0aqvvt07ve3dxg100es09w" xml:space="preserve">{{ښه راغلئ|realName=|name=7MSA}}

-- &lt;span style=&quot;font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt; '''[[کارن:Af420|&lt;font color=&quot;black&quot;&gt;'''Af420''']]''' &lt;/span&gt; &lt;sup&gt;&lt;font face=&quot;MCS Quds SU normal&quot; size=&quot;3&quot;&gt;'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|&lt;font color=&quot;#69 69 69&quot;&gt;'''اړیکه''']] '''&lt;/font&gt;&lt;/sup&gt; ۹ می ۲۰۲۶، گړۍ ۰۳:۱۵ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']])</text>
      <sha1>na50me7qb0aqvvt07ve3dxg100es09w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د کارن خبرې اترې:Dam Tuan Quynh 1</title>
    <ns>3</ns>
    <id>87307</id>
    <revision>
      <id>363842</id>
      <timestamp>2026-05-09T08:08:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ښه راغلاست پیغام ورکوونکی</username>
        <id>11444</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي</comment>
      <origin>363842</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="488" sha1="a1lsu6ttocnk4n8k1xrlc7f0xnow4xf" xml:space="preserve">{{ښه راغلئ|realName=|name=Dam Tuan Quynh 1}}

-- &lt;span style=&quot;font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt; '''[[کارن:Af420|&lt;font color=&quot;black&quot;&gt;'''Af420''']]''' &lt;/span&gt; &lt;sup&gt;&lt;font face=&quot;MCS Quds SU normal&quot; size=&quot;3&quot;&gt;'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|&lt;font color=&quot;#69 69 69&quot;&gt;'''اړیکه''']] '''&lt;/font&gt;&lt;/sup&gt; ۹ می ۲۰۲۶، گړۍ ۰۸:۰۸ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']])</text>
      <sha1>a1lsu6ttocnk4n8k1xrlc7f0xnow4xf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د کارن خبرې اترې:Mashkhal Ibrahym</title>
    <ns>3</ns>
    <id>87308</id>
    <revision>
      <id>363844</id>
      <timestamp>2026-05-09T08:22:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ښه راغلاست پیغام ورکوونکی</username>
        <id>11444</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي</comment>
      <origin>363844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="488" sha1="7jy7aa24wntttnogk7zb2lyrzqgvknh" xml:space="preserve">{{ښه راغلئ|realName=|name=Mashkhal Ibrahym}}

-- &lt;span style=&quot;font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt; '''[[کارن:Af420|&lt;font color=&quot;black&quot;&gt;'''Af420''']]''' &lt;/span&gt; &lt;sup&gt;&lt;font face=&quot;MCS Quds SU normal&quot; size=&quot;3&quot;&gt;'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|&lt;font color=&quot;#69 69 69&quot;&gt;'''اړیکه''']] '''&lt;/font&gt;&lt;/sup&gt; ۹ می ۲۰۲۶، گړۍ ۰۸:۲۲ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']])</text>
      <sha1>7jy7aa24wntttnogk7zb2lyrzqgvknh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د کارن خبرې اترې:Spoklite245</title>
    <ns>3</ns>
    <id>87309</id>
    <revision>
      <id>363845</id>
      <timestamp>2026-05-09T08:24:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ښه راغلاست پیغام ورکوونکی</username>
        <id>11444</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي</comment>
      <origin>363845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="483" sha1="210qpk8hbkuhq62untfknv8b78nrp0u" xml:space="preserve">{{ښه راغلئ|realName=|name=Spoklite245}}

-- &lt;span style=&quot;font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt; '''[[کارن:Af420|&lt;font color=&quot;black&quot;&gt;'''Af420''']]''' &lt;/span&gt; &lt;sup&gt;&lt;font face=&quot;MCS Quds SU normal&quot; size=&quot;3&quot;&gt;'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|&lt;font color=&quot;#69 69 69&quot;&gt;'''اړیکه''']] '''&lt;/font&gt;&lt;/sup&gt; ۹ می ۲۰۲۶، گړۍ ۰۸:۲۴ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']])</text>
      <sha1>210qpk8hbkuhq62untfknv8b78nrp0u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سټاف کالج (کردستان)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87310</id>
    <revision>
      <id>363846</id>
      <timestamp>2026-05-09T08:37:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mashkhal Ibrahym</username>
        <id>39462</id>
      </contributor>
      <comment>د &quot; = سټاف کالج (کردستان) = [[دوتنه:ICON_Staffa.png|بټنوک|200x200پېکسل|د کردستان د ستاف کالج نښه]] '''سټاف کالج (Staff College)''' د عراقي کردستان په هریم کې د نظامي علومو یو علمي اداره ده، چې د کردستان د سیمه ییز حکومت د پیشمرګه وزارت پورې اړوند ده او د سلیمانیې ولایت په حدودو کې موقع...&quot; تورو مخ جوړ شو</comment>
      <origin>363846</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12460" sha1="5ahigm133iiuuoncm06l801w8n40l2x" xml:space="preserve">
= سټاف کالج (کردستان) =
[[دوتنه:ICON_Staffa.png|بټنوک|200x200پېکسل|د کردستان د ستاف کالج نښه]]
'''سټاف کالج (Staff College)''' د عراقي کردستان په هریم کې د نظامي علومو یو علمي اداره ده، چې د کردستان د سیمه ییز حکومت د پیشمرګه وزارت پورې اړوند ده او د سلیمانیې ولایت په حدودو کې موقعیت لري. په ټول عراق کې یوازې دوه سټاف کالجونه شتون لري: لومړی یې په سلیمانيه (کلتوري پلازمینه) کې او دویم یې په پلازمینه بغداد کې دی. یوازې دا دوه ادارې کولی شي افسرانو ته د &quot;رکن&quot; (په نظامي علومو کې ماسټري) او د مشرتابه (قیاده) سندونه ورکړي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ckb.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C_%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86|title=}}&lt;/ref&gt;

== د تاسیس تاریخ ==
د کردستان سټاف کالج د عراق د لومړي کرد ولسمشر، مام جلال طالباني په سپارښتنه د ۲۰۰۳ کال د نومبر په ۸مه نیټه په سلیمانیه کې تاسیس شو. دا تاسیس د ۲۰۰۳ کال د نومبر د ۸مې نیټې د (۱۰) شمیره محرم نظامي حکم پر بنسټ ترسره شو. دا کالج د تورن جنرال (رکن) جلال محمود محمد علي لخوا د کرد او عربي افسرانو د یوې ډلې په مرسته جوړ شو، چې په ځمکنیو، سمندري او هوايي برخو کې یې لوړې علمي درجې لرلې.

== موقعیت ==
کالج په پیل کې د سلیمانیې په ښار کې د پیشمرګه ځواکونو د عمومي قوماندې په مرکزي دفتر کې جوړ شو. وروسته، د راپرین سیمې د خلکو د سرښندنې په درناوي، د هغې مرکز چوارقورنې ته ولیږدول شو، چې د رانیې سویل او د دوکان بند شمال ته پروت دی. د دې کالج ختیځ ته قلعه دزې او لویدیځ ته د حاجیاوا سیمه ده.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%DA%A9%D8%AF%D9%87_%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87%DB%8C_%D9%88_%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%AF_(Staff_College)_%D8%AF%D8%B1_%D8%A7%D9%82%D9%84%DB%8C%D9%85_%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82|title=}}&lt;/ref&gt;

== د کالج سازماني جوړښت ==
[[دوتنه:بارەگای_کۆلێژی_ئەرکان.jpg|بټنوک|300x300پېکسل|د کردستان د ستاف کالج مرکز]]
کالج له څلورو اصلي څانګو (وزرونو) څخه جوړ دی:

* '''اداري څانګه:''' د ورځنیو کورنیو چارو، تنظیم، د کالج ساتنې، د وسایطو څارنې او د اداري او دفاعي برخو مدیریت په غاړه لري.
* '''د سټاف څانګه:''' د نظامي علومو بیلابیل کورسونه وړاندې کوي. د سټاف کورس له بشپړولو وروسته، زده کونکي ته د &quot;رکن&quot; (نظامي ماسټري) درجه ورکول کیږي.
* '''د مشرتابه څانګه:''' د نظامي علومو بیلابیل کورسونه وړاندې کوي، چې یو یې د مشرتابه (قیاده) کورس دی او فارغانو ته یې سند ورکول کیږي.
* '''د روزنې او همغږۍ څانګه:''' د علمي سرچینو چمتو کول، د درسونو پەرەپێدل، د کمپیوټر لابراتوار او د ځمکنیو 3D نقشو تالار چمتو کوي.

== کورسونه ==
سټاف کالج د سټاف او مشرتابه کورسونو سربیره، د ادارې، ملکي دفاع، کمپیوټر پروګرامینګ، GPS ټیکنالوژۍ او په نقشه کې د ځای موندلو کورسونه هم ترسره کوي. فزیکي روزنه د کال په اوږدو کې دوام لري. په زرګونو افسرانو له دې کالج څخه سندونه ترلاسه کړي چې اوس مهال په پیشمرګه ځواکونو کې په لوړو پوستونو کار کوي. د ۲۰۲۴ کال په جولای کې د افسرانو د اتمې دورې د فراغت مراسم ترسره شول.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/|title=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/}}&lt;/ref&gt;

== د کالج داخلي سیسټم ==
د کالج د داخلي سیسټم چمتو کولو لپاره، یوه کمیټه د لومړي ډین، تورن جنرال جلال محمود محمد علي په مشرۍ او د لیوا رکن اسماعیل سرحان حسین، عمید رکن عبدالله عثمان رسول، عقید رکن عیزالدین نیعمه رمضان، او مقدم رکن امان ابراهیم منصور په غړیتوب جوړه شوه. د دې کمیټې پایله &quot;د ۲۰۰۳ کال د کردستان سټاف کالج سیسټم (۱) شمیره&quot; وه چې د ۲۰۰۴ کال د جنوري په ۴مه تصویب شوه.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/march/%DA%A9%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%88-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%D9%BE%DB%86%D9%84%DB%8C%D8%AA%DB%95%DA%A9%D9%86%DB%8C%DA%A9%DB%8C-%D8%B3%D9%84%DB%8E%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DB%8C%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA%DB%8C-%D9%84%DB%8E%DA%A9%D8%AA%DB%8E%DA%AF%DB%95%DB%8C%D8%B4%D8%AA%D9%86%DB%8C-%D8%A6%DB%95%DA%A9%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D8%A8%DB%95%D8%B4-%D9%88%D8%A7%DA%98%D9%88%D9%88-%D8%AF%DB%95%DA%A9%DB%95%D9%86/|title=}}&lt;/ref&gt;

== د زده کړې سیسټم ==
زده کړې د ۲۰۰۳ کال د (۱) شمیره سیسټم پر بنسټ دي، چې له ۲۸ موادو څخه جوړ دی. په دې کې درسي فصلونه، ساعتونه او د نمرو سیسټم ټاکل شوی دی. زده کړې په کرد، عربي او انګلیسي ژبو دي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2023/december/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D9%85%DB%95%D8%B4%D9%82-%D9%88-%D8%B1%D8%A7%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/|title=}}&lt;/ref&gt;

== د بهرنیو درجو تصدیق ==
هر هغه افسر چې د پیشمرګه ځواکونو په لیکو کې وي او د وزارت لخوا بغداد یا د ناټو هیوادونو ته واستول شي او هلته د ماسټرۍ (رکن) درجه ترلاسه کړي، باید خپله درجه په سټاف کالج کې د داخلي نظام پر بنسټ تایید او وڅیړي. که درسي ساعتونه له معیار څخه کم وي، ممکن درجه یې ونه منل شي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2023/may/%D8%B1%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/|title=}}&lt;/ref&gt;

== د کالج نښه (Emblem) ==
نښه یوه سره دایره ده چې شنه کرښه ورڅخه چاپیره ده. په پورتنۍ برخه کې ۲۱ وړانګې لرونکی لمر دی. په مرکز کې یو قلم (د علم نښه) او یو دودیز کرد خنجر (د ځواک نښه) په کراس شکل کې دي. په لاندې برخه کې د تاسیس نیټه په کرد ژبه لیکل شوې ده.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/march/%DA%A9%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%88-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%D9%BE%DB%86%D9%84%DB%8C%D8%AA%DB%95%DA%A9%D9%86%DB%8C%DA%A9%DB%8C-%D8%B3%D9%84%DB%8E%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DB%8C%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA%DB%8C-%D9%84%DB%8E%DA%A9%D8%AA%DB%8E%DA%AF%DB%95%DB%8C%D8%B4%D8%AA%D9%86%DB%8C-%D8%A6%DB%95%DA%A9%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D8%A8%DB%95%D8%B4-%D9%88%D8%A7%DA%98%D9%88%D9%88-%D8%AF%DB%95%DA%A9%DB%95%D9%86/|title=}}&lt;/ref&gt;

'''د رنګونو شیکردنەوە:'''

* '''شنه:''' د کردانو د بیدارۍ او نظامي پسرلي نښه.
* '''سره:''' د شهیدانو د وینې نښه.
* '''ژیړ:''' لمر د نوي کال (نوروز) او ملي هویت نښه ده.
* '''توره:''' د خنجر لاستی د ماتم او تاریخي قربانیو نښه ده.
* '''سپینه:''' د خنجر تیغ د سوله غوښتنې نښه ده.

== د آی ټي سیسټم ==
کالج خپل پرمختللي کورني بریښنایی سیسټمونه لري چې د ادارې او آرشیف لپاره کارول کیږي. تمه کیږي چې کالج به ډیر ژر خپل ځانګړی آفلاین مصنوعي استخبارات (Offline AI) ولري.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/march/%DA%A9%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%88-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%D9%BE%DB%86%D9%84%DB%8C%D8%AA%DB%95%DA%A9%D9%86%DB%8C%DA%A9%DB%8C-%D8%B3%D9%84%DB%8E%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DB%8C%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA%DB%8C-%D9%84%DB%8E%DA%A9%D8%AA%DB%8E%DA%AF%DB%95%DB%8C%D8%B4%D8%AA%D9%86%DB%8C-%D8%A6%DB%95%DA%A9%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D8%A8%DB%95%D8%B4-%D9%88%D8%A7%DA%98%D9%88%D9%88-%D8%AF%DB%95%DA%A9%DB%95%D9%86/|title=}}&lt;/ref&gt;

== اسانتیاوې ==
[[دوتنه:Flage_Staff_College_Kurdistan.jpg|بټنوک|376x376پېکسل|د کردستان د ستاف کالج بیرغه]]

* '''کتابتون:''' یو لوی فزیکي کتابتون لري او اوس مهال د ډیجیټل او غږیز کتابتون کار پرې روان دی.
* '''لابراتوارونه:''' د کمپیوټر لابراتوار او د 3D نقشو فزیکي تالارونه لري.
* '''موزیم:''' یو نظامي موزیم لري چې د تیرو مدیرانو او استادانو آرشیف پکې دی.
* '''میدانونه:''' دوه د بدني روزنې میدانونه او یو د نښه ویشتنې ځای (میدان رمي) لري.

== بهرنۍ اړیکې ==
سټاف کالج د خپل علمي اهمیت له امله د ناټو او نړیوال ایتلاف پام ځانته اړولی دی. بیلابیل پلاوي هره میاشت ورڅخه لیدنه کوي. په ۲۰۲۴ کال کې د کالج مشر د فارغانو هرکلی وکړ.

== تاریخي پرتله ==
د سلیمانیې سټاف کالج او د بغداد پوهنتون د کردولوژي څانګه چې په تیره پیړۍ کې جوړه شوې، دواړه د کردانو لپاره ستراتیژیکې اړتیاوې وې.
----'''سرچینې:'''

# د کردستان سټاف کالج داخلي سیسټم (۱) شمیره، ۲۰۰۳.
# محرم نظامي حکم (۱۰) شمیره، ۰۸/۱۱/۲۰۰۳.
# د پیشمرګه وزارت رسمي ویب پاڼه (gov.krd).

----</text>
      <sha1>5ahigm133iiuuoncm06l801w8n40l2x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د کارن خبرې اترې:Staff.college.2003</title>
    <ns>3</ns>
    <id>87311</id>
    <revision>
      <id>363847</id>
      <timestamp>2026-05-09T08:38:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ښه راغلاست پیغام ورکوونکی</username>
        <id>11444</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي</comment>
      <origin>363847</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="490" sha1="1ljgmlsice9o2dzpbj9xw5sx0fvpq45" xml:space="preserve">{{ښه راغلئ|realName=|name=Staff.college.2003}}

-- &lt;span style=&quot;font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt; '''[[کارن:Af420|&lt;font color=&quot;black&quot;&gt;'''Af420''']]''' &lt;/span&gt; &lt;sup&gt;&lt;font face=&quot;MCS Quds SU normal&quot; size=&quot;3&quot;&gt;'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|&lt;font color=&quot;#69 69 69&quot;&gt;'''اړیکه''']] '''&lt;/font&gt;&lt;/sup&gt; ۹ می ۲۰۲۶، گړۍ ۰۸:۳۸ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']])</text>
      <sha1>1ljgmlsice9o2dzpbj9xw5sx0fvpq45</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کينډۍ:دمخ نوم</title>
    <ns>10</ns>
    <id>87312</id>
    <redirect title="کينډۍ:مخنوم" />
    <revision>
      <id>363859</id>
      <timestamp>2026-05-09T11:25:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>شاه زمان پټان</username>
        <id>26102</id>
      </contributor>
      <comment>[[کينډۍ:مخنوم]] ته وروگرځېده</comment>
      <origin>363859</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="42n479c549n1ivutjbuxqavb7h24x06" xml:space="preserve">#مخګرځ [[کينډۍ:مخنوم]]</text>
      <sha1>42n479c549n1ivutjbuxqavb7h24x06</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>