ويکيپېډيا pswiki https://ps.wikipedia.org/wiki/%D9%84%D9%88%D9%85%DA%93%DB%8C_%D9%85%D8%AE MediaWiki 1.47.0-wmf.9 first-letter رسنۍ ځانگړی خبرې اترې کارن د کارن خبرې اترې ويکيپېډيا د ويکيپېډيا خبرې اترې دوتنه د دوتنې خبرې اترې مېډياويکي د مېډياويکي خبرې اترې کينډۍ د کينډۍ خبرې اترې لارښود د لارښود خبرې اترې وېشنيزه د وېشنيزې خبرې اترې تانبه د تانبې خبرې اترې مهال‌ليک د مهال‌ليک خبرې اترې چلنوال د چلنوال خبرې اترې پېښه د پېښې خبرې اترې 0 9511 364995 354324 2026-07-04T09:55:25Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 364995 wikitext text/x-wiki په افغانستان کې په ښوونې او روزنې کې۱۲k- او لوړې زده کړې شاملې دي، چې د هېواد د پوهنې وزارت او د لوړو زده کړو وزارت تر څار لاندې دي. په افغانستان کې شاوخوا ۱۰ میلیونه زده کوونکي او ۲۲۰۰۰۰ ښوونکي شتون لري. ولس لا زیاتو ښوونځیو او ښوونکو ته اړتیا لري.<ref>{{cite web|url=https://www.mohe.gov.af/en|title=Afghanistan's Ministry of Higher Education|access-date=2021-05-05}}</ref><ref>{{cite news|url=https://pajhwok.com/2021/05/05/ghani-sees-threat-to-afghanistans-education-system/|title=Ghani sees threat to Afghanistan's education system|publisher=Pajhwok Afghan News|date=May 5, 2021|access-date=2021-05-05}}</ref><ref>{{cite news|url=https://pajhwok.com/2021/04/25/not-a-single-school-in-6-districts-of-kandahar/|title=Not a single school in 6 districts of Kandahar|publisher=Pajhwok Afghan News|date=April 25, 2021|access-date=2021-05-05}}</ref> په افغانستان کې ځینې لوی پوهنتونونه د کابل پوهنتون، د افغانستان امریکایي پوهنتون، بلخ پوهنتون، هرات پوهنتون، ننګرهار پوهنتون، شیخ زاید پوهنتون او د کندهار پوهنتون دي. د ۱۹۳۳ او ۱۹۷۳ ز کلونو ترمنځ ښوونه او روزنه د ظاهر شاه په واکمنۍ کې ښه شوه، چې د نیمایي نفوس لپاره چې عمرونه یې له۱۲ کلونو نه ټیټ وو، لومړني ښوونځي چمتو کړل او د ثانوي ښوونځیو سیسټم او د کابل پوهنتون پراختیا هم په همدې وخت کې رامنځته شوه.په  ۱۰.۳ میلیارده افغانۍ په لومړي «پنځه کلن پلان» (۱۹۵۶ـ۱۹۶۲ز) کې ، چې «۷.۷٪ د تعلیم او روغتیا لپاره اختصاص شوې، په پرتله ۴۹.۵٪ د ترانسپورت او مواصلاتو لپاره، ۲۶.۵٪ په صنعتي پراختیا، ۱۲.۶٪ د کرنې لپاره، او ۳.۸٪  د بېلابېلو پرمختیایي کارونو لپاره» مصرف شوې دي.<ref name="cp">[http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Afghanistan.pdf Afghanistan country profile]. [[Library of Congress]] [[Federal Research Division]] (May 2006). ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref><ref>http://hafizsahar.com/Images/thesis.pdf</ref><ref>{{Cite book|isbn=978-1737020707|title=Television in Afghanistan: A Comparative Study of Educational Television in Selected Developing Countries and Its Relevance to the Similar Use Television in Afghanistan|last1=Sahar|first1=Hafiz|date=7 April 2021}}</ref> د افغانستان د دیموکراتیک جمهوریت پر مهال د افغانستان د خلق دیموکراتیک ګوند (PDPA) حکومت د پوهنې په سیستم کې اصلاحات راوستل، د دواړو جنسونو لپاره پر زده کړو ټینګار وشو او د سواد زده کړې په برخه کې پراخ پروګرامونه رامنځته شول.<ref>Racist Scapegoating of Muslim Women – Down with Quebec's Niqab Ban!, Spartacist Canada, Summer 2010, No. 165</ref><ref name="cp2">[http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Afghanistan.pdf Afghanistan country profile]. [[Library of Congress]] [[Federal Research Division]] (May 2006). ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref> د ۲۰۰۱ ز کال په وروستیو کې د طالبانو له نسکورېدو وروسته، د حامد کرزي ادارې د پوهنې د سیستم د بیا رغونې لپاره د پام وړ نړیوالې مرستې ترلاسه کړې. د ۲۰۰۳ ز کال تر پایه پورې له ۳۲ ولایتونو نه په ۲۰ کې شاوخوا ۷۰۰۰ ښوونځي فعال وو چې ۲۷۰۰۰ ښوونکو یې ۴.۲ میلیونه ماشومانو ته (د ۱.۲ میلیونه نجونو په ګډون) تدریس ورکاوه. د دې شمېر نه، شاوخوا ۳۹ میلیونه زده کوونکي په لومړنیو ښوونځیو کې وو. تر ۲۰۰۶ ز کال پورې په ټول افغانستان کې له ۴ میلیونو نه ډېر هلکان او نجونې زده کوونکې په ښوونځیو کې شامل وو. په ورته وخت کې د ښوونځیو تاسیسات یا بنسټونه هم رغول شوي یا ښه شوي و، هر کال په عصري ډول ښوونځي جوړېدل. د افغانستان امریکایی پوهنتون (AUAF) په کابل کې په  ۲۰۰۶ کې تاسیس شو. نور پوهنتونونه، لکه: په جنوب کې د کندهار پوهنتون، په ختیځ کې د ننګرهار پوهنتون او د خوست پوهنتون، په لوېدیځ کې د هرات پوهنتون او په شمال کې د بلخ پوهنتون رغول شوي او يا هم بیا له سره جوړ شوي دي.<ref name="cp3">[http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Afghanistan.pdf Afghanistan country profile]. [[Library of Congress]] [[Federal Research Division]] (May 2006). ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref> د افغان نجونو لپاره د زده کړې پر وړاندې خنډونه لا ډېر وو. د افغانستان د هغه وخت د پوهنې وزیر محمد حنیف اتمر په ۲۰۰۷ ز کال کې ویلي و چې: ۶۰ سلنه زده کوونکي په خیمو او نورو ناامنو ودانیو کې زده کړې کوي او د ځینو پلرونه په داسې شرایطو کې خپلې لوڼې ښوونځیو ته له تللو منع کوي. د ښځینه ښوونکو نشتوالی بله ستونزه وه چې ځینې کورنۍ یې اندېښمنې کړې وې، په ځانګړې توګه په محافظه کاره سیمو کې. ځینو پلرونو خپلو لوڼو ته اجازه نه ورکوله چې د نارینه وو له خوا زده کړې وکړي. خو دا په دې معنا وه چې نجونو ته اجازه نه ورکول کېده چې ښوونځي ته ولاړې شي، لکه څنګه چې د اکسفام نړیوالې مرستندویه ادارې، په۲۰۰۷ ز کې راپور ورکړ چې شاوخوا څلورمه برخه افغان ښوونکي ښځې وې.<ref name="asmp">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/6533379.stm|title=BBC NEWS – South Asia – Afghan schools' money problems|access-date=17 April 2016}}</ref><ref>{{cite news|title=Fresh attacks on Pakistan schools|work=BBC News|publisher=BBC|date=2009-01-19|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7836875.stm|access-date=2009-01-19}}</ref> لاندې لاسته راوړنې د ۲۰۰۰ لسیزې په لومړۍ لسیزه کې ترسره شوې: * د ۲۰۰۱ او ۲۰۱۶ ز کلونو ترمنځ، په لومړنیو ښوونځیو کې د شمولیت کچه ​​له ۱ میلیون نه ۹.۲ میلیون ته لوړه شوه (په پنځلسو کلونو کې نهه چنده زیاتوالی) او د نجونو تناسب په حقیقت کې له صفر نه ۳۷٪ ته لوړ شو. * په عمومي زده کړو کې د ښوونکو شمېر اووه چنده لوړ شوی، خو وړتیا یې ټیټه ده. شاوخوا ۳۱ سلنه یې ښځې دي. * له ۲۰۰۳ ز نه تر ۲۰۱۰ ز پورې، له ۵۰۰۰ نه ډېرې د ښوونځیو ودانۍ بیا رغول شوې  یا نوې جوړې شوې دي. یوازې ۵۰٪ ښوونځي د کارونې وړ ودانۍ لري. نوم لیکنه لږ ده: په هره اداره کې اوسط ۱.۹۸۳زده کوونکي دي، درې مؤسسې له ۲۰۰ نه لږ زده کوونکي لري. برسېره پردې، پوهنځۍ د وړ او تکړه غړو له کمښت سره مخامخ دي: یوازې ۴.۷٪ (د ټولټال ۳.۵۲۲ نه ۱۶۶) تدریسي کارکوونکي پی ایچ ډي لري. «د ناکافي منابعو ستونزې او د وړ تدریسي کارمندانو نشتوالی د فساد مسئلې دي».<ref>Anthony Welch and Attaullah Wahidyar. ''Evolution, Revolution, Reconstruction: The interrupted Development of Higher Education in Afghanistan.'' In M. F. Buck and M. Kabaum (eds.), 2013, ''Ideen und Realitaeten von Universitaeten'', pp. 83-105, here pp. 94 and 96. New York: Peter Lang. {{ISBN|978-3-631-62381-7}}</ref> په ۲۰۱۰ز کې، متحده ایالاتو په افغانستان کې د لنکن د زده کړې مرکزونو جوړول پیل کړل. دوی د پروګرام کولو پلیټ فارمونو په توګه کار کوي چې د انګلیسي ژبې ټولګي، د کتابتون اسانتیاوې، د پروګرام کولو ځایونه، انټرنیټي اتصال، تعلیمي او نور د مشورې خدمتونه وړاندې کوي. د پروګرام موخه دا ده چې په هره میاشت کې لږ تر لږه ۴۰۰۰ افغان اتباعو ته په هر ځای کې لاسرسی ومومي.<ref>https://photos.state.gov/libraries/afghanistan/231771/PDFs/RFP-Lincoln-Learning-Centers.pdf</ref><ref>{{Cite web |title=آرشیف کاپي |url=http://waronterrornews.typepad.com/home/2010/09/ghazni-gov-lincoln-learning-center.html |access-date=2022-02-02 |archive-date=2013-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131231002648/http://waronterrornews.typepad.com/home/2010/09/ghazni-gov-lincoln-learning-center.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://kabul.usembassy.gov/about_llc.html|title=About Lincoln Learning Centers – Embassy of the United States Kabul, Afghanistan|access-date=17 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160203181149/http://kabul.usembassy.gov/about_llc.html|archive-date=3 February 2016|url-status=dead}}</ref> د بشري پراختیا د شاخص له مخې په ۲۰۱۱ ز کال کې افغانستان په نړۍ کې ۱۵م لږ پرمختللی هېواد و. د ۲۰۱۱ ز کال په جون میاشت کې، د متحده ایالاتو چارواکو د پوهنې له وزیرغلام فاروق وردګ سره یوه ګډه اعلامیه لاسلیک کړه چې د USAID له خوا د افغانستان د پوهنې وزارت ته د مستقیمو مالي مرستو فرصتونه لا پراخ کړي. د ۲۰۱۱ ز کال په ډسمبر کې، په افغانستان کې د باغچې سیمسیم د ماشومانو تلویزیوني لړۍ پیل شوه. دا د متحده ایالاتو د بهرنیو چارو وزارت له خوا تمویل کېږي او د افغانستان د پوهنې وزارت په مشوره تولیدېږي. دا پروژه د دې لپاره ډیزاین شوې، چې له ښوونځي نه مخکې او له هغه وروسته له افغانانو سره د زده کړې په برخه کې مرسته وکړي.<ref>{{cite web|url=http://armdevices.net/2011/10/24/olpc-summit-afghanistan/#disqus_thread|title=Interview with Carol Ruth Silver|year=2011|تاريخ الوصول=2022-02-02|تاريخ الأرشيف=2017-06-09|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20170609134107/http://armdevices.net/2011/10/24/olpc-summit-afghanistan/#disqus_thread|url-status=dead|لاسرسي نېټه=2022-02-02|خونديځ نېټه=2017-06-09|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20170609134107/http://armdevices.net/2011/10/24/olpc-summit-afghanistan/#disqus_thread|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20170609134107/http://armdevices.net/2011/10/24/olpc-summit-afghanistan/#disqus_thread|archive-url=https://web.archive.org/web/20170609134107/http://armdevices.net/2011/10/24/olpc-summit-afghanistan/#disqus_thread}}</ref><ref>{{cite web|url=http://wiki.laptop.org/go/OLPC_Afghanistan|title=OLPC Afghanistan|work=laptop.org}}</ref><ref>{{cite web|url=http://wiki.laptop.org/images/4/48/OLPC-BriefingNote.pdf|title=Briefing Note – One Laptop Per Child (OLPC) in Afghanistan|author1=Lima Ahmad|author2=Kenneth Adams|author3=Mike Dawson|author4=Carol Ruth Silver|access-date=2 October 2014|تاريخ الأرشيف=28 March 2014|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20140328184918/http://wiki.laptop.org/images/4/48/OLPC-BriefingNote.pdf|url-status=dead|خونديځ نېټه=28 March 2014|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20140328184918/http://wiki.laptop.org/images/4/48/OLPC-BriefingNote.pdf|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20140328184918/http://wiki.laptop.org/images/4/48/OLPC-BriefingNote.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20140328184918/http://wiki.laptop.org/images/4/48/OLPC-BriefingNote.pdf}}</ref><ref>{{cite web|url=http://kabul.usembassy.gov/direct-assitance.html|title=USAID To Provide Direct Assistance to Afghan Ministries for the People of Afghanistan|date=June 11, 2011|access-date=2011-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20110809054942/http://kabul.usembassy.gov/direct-assitance.html|archive-date=August 9, 2011|url-status=dead}}</ref><ref name="AWN">{{cite news|url=http://www.awn.com/news/television/sesame-street-debut-afghanistan|title=Sesame Street To Debut In Afghanistan|first=Rick|last=DeMott|publisher=AWN News|date=December 1, 2011|access-date=December 5, 2011}}</ref><ref name="Wardak seeks $3b in aid for school buildings">{{cite web|url=http://www.pajhwok.com/en/2013/05/18/wardak-seeks-3b-aid-school-buildings|title=Wardak seeks $3b in aid for school buildings|publisher=[[Pajhwok Afghan News]]|date=May 18, 2013|access-date=19 May 2013}}</ref> == د زده کړو د پرمختګ پر وړاندې ګواښونه == === تاوتریخوالی === افغانستان یو له هغو هېوادونو نه دی چې د ښوونځیو پر وړاندې د تاوتریخوالي له امله تر ټولو ډېر ځپل شوی، په ۲۰۰۸ ز کال کې د زده کړو پر مرکزونو باندې ۷۷۰ بریدونه شوي دي. د زده کوونکو پر وړاندې تاوتریخوالی په ۲۰۱۰ ز کال کې نږدې ۵ میلیونه افغان ماشومان ښوونځیو ته له تګ نه منع کړي وو. افغانستان په ۲۰۰۶ ز کال کې د ۴۳۹ ښوونکو، د پوهنې کارکوونکي او زده کوونکي د وژلو شاهد و، چې په نړۍ کې د مړینې تر ټولو لوړه کچه وه.<ref>Reuters. “Violence, tradition keep millions of Afghans from school” https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-education-idUSTRE7000P220110101 Retrieved 10 February 2012</ref> === د ښوونکي باورلیک === په ۲۰۰۱ ز کال کې د طالبانو د رژیم له نسکوریدو راهیسې تر ۶ میلیونو پورې نجونې او هلکان ښوونځیو ته تلل پیل کړي دي. په ۲۰۱۲ ز کال کې، د زده کونکو شمېر د وړ ښوونکو له شمېر نه ډېر و. د پوهنې وزارت د شمېرو له مخې، د هېواد د ۱۶۵۰۰۰ ښوونکو له ډلې نه ۸۰ سلنه یې د لېسې زده کړو معادلې زده کړې کړې دي او یا یې له ثانوي دورې وروسته زده کړې نه دي بشپړې کړي.<ref name="chalkboard.tol.org">Transitions Online (TOL) Chalkboard. http://chalkboard.tol.org/afghanistan{{Dead link|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Retrieved 10 February 2012.</ref> === نصاب === د طالبانو د رژیم له نسکورېدو راهیسې، د افغان او نړیوالو کارپوهانو د ګډو هڅو په پایله کې د اسلامي تعلیماتو نصاب بدل شوی دی. نوي کتابونه او ښه روزنه رامنځته شوې. سره له دې، د ثانوي ښوونځیو درسي کتابونو لپاره معیاري نصاب شتون نه لري، او د لېسې درسي کتابونه د شمېر او محتوا له پلوه خورا ناکافي دي.<ref>http://www.writearticles.org/Articles/Education-in-Afghanistan-Issues-and-Concerns-738.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120208153738/http://www.writearticles.org/Articles/Education-in-Afghanistan-Issues-and-Concerns-738.html|date=2012-02-08}}. Retrieved 10 February 2012.</ref> په ۲۰۱۲ ز کال کې کافي ښوونځي نه وو. د حکومت د وروستي راپور له مخې شاوخوا ۴۵۰۰ ښوونځي د رغولو په حال کې دي. ۴۰ سلنه ښوونځي په دایمي ودانیو کې ځای پر ځای شوي وو. پاتې نورو د یونیسیف په پناه ځایونو کې ټولګي نیولي او یا یې "د دښتو ښوونځي" وو، چې زده کوونکي او ښوونکي یوه کلي ته نږدې په دښته کې د درس لپاره راټولېدل. === د ماشومانو کار === په ۲۰۰۷ ز کال کې د افغانستان تر نیمايي ډېر نفوس، له ۱۸ کلونو کم عمر درلود. یونیسف اټکل کوي چې د اووه او څوارلسو کلونو ترمنځ نږدې څلورمه برخه افغان ماشومان کار کوي. په کلیوالو سیمو کې د هلکانو په پرتله نجونې ډېرکار کوي. دا ستونزه تر ټولو لویه ستونزه ده. دا د ماشومانو د زده کړو د ګډوډوۍ لامل کېږي او ښايي په بشپړ ډول یې ښوونځي ته له تللو نه مخنیوی وکړي.<ref>United Nations Children's Fund (UNICEF). http://www.unicef.org/infobycountry/files/Updated_2007_QandA_Afghanistan.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190718023839/https://www.unicef.org/infobycountry/files/Updated_2007_QandA_Afghanistan.pdf |date=2019-07-18 }}. Retrieved 10 February</ref><ref name="un.org">United Nations (UN). http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=22952&Cr=afghan&Cr1= Retrieved 10 February 2012</ref><ref>Michael P. Todaro and Stephen C. Smith, ''Economic Development'' (Pearson, 10th edition, 2009)</ref> ==ننگرهار پوهنتون سلام. زما نوم دی، خکمت الله افعان == == په افغانستان کې ځینې لوی پوهنتونونه د افغانستان امریکایي پوهنتون، د کابل پوهنتون، د کابل پولی تخنیک پوهنتون، د البیروني پوهنتون، د کاردان پوهنتون، د بلخ پوهنتون، د هرات پوهنتون، د هرات پوهنتون او د هرات پوهنتون دي. == ==قندهار پوهنتون== ==بلخ پوهنتون== == سرچینې == ==کابل پولی تخنیک پوهنتون== {{د افغانستان سرليکونه}} [[وېشنيزه:افغانستان]] ruwer3e0ggjbqrnao548cnac6nmrven 0 22189 364973 303809 2026-07-03T21:29:48Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 364973 wikitext text/x-wiki {{Infobox Russian city |en_name=Abakan |ru_name=Абакан |loc_name1=Ағбан |loc_lang1=Khakas |image_skyline=Wallpaper meria.jpg |image_caption=Abakan City Administration building |latd=53 |latm=43 |lats= |longd=91 |longm=28 |longs= |map_label_position=right |image_coa=Coat of Arms of Abakan (Khakassia).png |coa_caption= |image_flag=Flag of Abakan (Khakassia).png |flag_caption= |anthem=''none'' |anthem_ref=<ref name="Anthem">Article&nbsp;7 of the Charter of Abakan lists a flag and a coat of arms but not an anthem among the symbols of the city</ref> |holiday=Second to last Saturday in August |holiday_ref=<ref name="Holiday">Charter of Abakan, Article&nbsp;7</ref> |federal_subject=[[Republic of Khakassia]] |federal_subject_ref=<ref name="Ref54" /> |adm_data_as_of=May 2014 |adm_city_jur=[[City of federal subject significance|City]] of Abakan |adm_city_jur_ref=<ref name="Ref54" /> |adm_ctr_of=City of Abakan |adm_ctr_of_ref=<ref name="Ref54" /> |capital_of=Republic of Khakassia |capital_of_ref=<ref name="Ref54" /><ref name="ODW">{{harvnb|Munro|1995|p=2}}</ref> |inhabloc_cat=City |inhabloc_cat_ref=<ref name="Ref54" /> |inhabloc_type= |inhabloc_type_ref= |mun_data_as_of=November 2014 |urban_okrug_jur=Abakan Urban Okrug |urban_okrug_jur_ref=<ref name="Ref741" /> |mun_admctr_of=Abakan Urban Okrug |mun_admctr_of_ref=<ref name="Ref741" /> |leader_title=Head |leader_title_ref=<ref name="HeadLegis">Charter of Abakan, Article&nbsp;20</ref> |leader_name=Nikolay Bulakin |leader_name_ref=<ref name="HeadNm">Official website of Abakan. [http://мэрия.абакан.рф/administration/14365.html Nikolay Genrikhovich Bulakin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160828002815/http://xn--h1ahm5cm.xn--80aaac0ct.xn--p1ai/administration/14365.html |date=2016-08-28 }} {{ru icon}}</ref> |representative_body=[[Council of Deputies of Abakan|Council of Deputies]] |representative_body_ref=<ref name="HeadLegis" /> |area_of_what= |area_as_of= |area_km2= |area_km2_ref= |pop_2010census=165214 |pop_2010census_rank=109th |pop_2010census_ref=<ref name="2010Census" /> |pop_density= |pop_density_as_of= |pop_density_ref= |pop_latest=173200 |pop_latest_date=January 2014 |pop_latest_ref=<ref name="2014Est">Republic of Khakassia Territorial Branch of the [[Russian Federal State Statistics Service|Federal State Statistics Service]]. [http://hakasstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/hakasstat/resources/7e23de0043e1d7da821ccbd92111eac8/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F.htm Численность населения на начало года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140515051743/http://hakasstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/hakasstat/resources/7e23de0043e1d7da821ccbd92111eac8/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F.htm |date=2014-05-15 }} {{ru icon}}</ref> |established_date=1675 |established_title= |established_date_ref=<ref name="gr" /> |current_cat_date=April&nbsp;30, 1931 |current_cat_date_ref=<ref name="XformRename" /> |prev_name1= |prev_name1_date= |prev_name1_ref= |postal_codes=655000–655012, 655014–655019, 655022, 655400, 655899, 655961, 655965, 655966 |dialing_codes=3902 |dialing_codes_ref= |website=http://абакан.рф |website_ref= |date=April 2010 }} '''آباکان''' ښار د روسیې جمهوریت پلازمېنو څخه یوه ده. ==تاریخ== ==سپورټ== ==د هوا حالات== Abakan has a continental climate with semi-arid influences (Köppen climate classification "BSk"). Temperature differences between seasons are extreme, which is typical for Siberia. Precipitation is concentrated in the summer and is less common because of rain shadow from nearby mountains. <div style="width:75%"> {{Weather box |location=Abakan |single line=yes |metric first=yes |Jan record high C=7.0 |Feb record high C=9.0 |Mar record high C=20.0 |Apr record high C=27.2 |May record high C=38.0 |Jun record high C=37.2 |Jul record high C=39.0 |Aug record high C=37.0 |Sep record high C=34.0 |Oct record high C=24.0 |Nov record high C=16.1 |Dec record high C=11.0 |year record high C=39.0 |Jan high C=−13.9 |Feb high C=−9.4 |Mar high C=1.1 |Apr high C=9.4 |May high C=18.9 |Jun high C=23.3 |Jul high C=26.1 |Aug high C=23.9 |Sep high C = 16.7 |Oct high C = 6.7 |Nov high C = -5.6 |Dec high C = −13.9 |year high C = 7.2 |Jan mean C = -18.3 |Feb mean C = -15.6 |Mar mean C = -4.4 |Apr mean C = 2.8 |May mean C = 11.7 |Jun mean C = 17.2 |Jul mean C = 20.0 |Aug mean C = 17.2 |Sep mean C = 10.6 |Oct mean C = 1.7 |Nov mean C = -9.4 |Dec mean C = -17.2 |year mean C = 1.7 |Jan low C = −22.8 |Feb low C = −21.1 |Mar low C = −10.0 |Apr low C = -3.3 |May low C = 5.0 |Jun low C = 11.1 |Jul low C = 13.9 |Aug low C = 11.1 |Sep low C = 4.4 |Oct low C = -2.8 |Nov low C = −12.8 |Dec low C = −20.6 |year low C = −3.9 |Jan record low C = −45.0 |Feb record low C = −40.0 |Mar record low C = −38.1 |Apr record low C = −22.2 |May record low C = −10.5 |Jun record low C = −4.9 |Jul record low C = 4.1 |Aug record low C = 0.5 |Sep record low C = −8.0 |Oct record low C = −23.0 |Nov record low C = −37.5 |Dec record low C = −42.8 |year record low C = −45.0 |Jan precipitation mm = 7.6 |Feb precipitation mm = 5.8 |Mar precipitation mm = 4.2 |Apr precipitation mm = 11.2 |May precipitation mm = 29.1 |Jun precipitation mm = 58.4 |Jul precipitation mm = 67.5 |Aug precipitation mm = 59.1 |Sep precipitation mm = 35.7 |Oct precipitation mm = 17.8 |Nov precipitation mm = 10.2 |Dec precipitation mm = 7.8 |year precipitation mm = 314.4 |source 1 = climatebase.ru<ref name=climatebase>{{harvnb|Anon|2012a}} </ref> |date=November 2011}} </div> ==References== ===Notes=== {{Reflist|2}} ==Sources== {{Ref begin}} *{{RussiaAdmMunRef|kk|adm|law}} *{{RussiaAdmMunRef|kk|mun|list|abakan}} *{{RussiaBasicLawRef|kk|abakan}} *{{Cite Soviet law |ru_entity=Президиум Центрального исполнительного комитета СССР |ru_type=Постановление |ru_date=30 апреля 1931 г. |ru_title=О преобразовании села Усть-Абаканское, центра Хакасской автономной области, в город с переименованием его в "Абакан" |ru_effective_date= |ru_published_in= |ru_published_date= |ru_url= |en_entity=Presidium of the Central Executive Committee of the USSR |en_type=Resolution |en_date=April&nbsp;30, 1931 |en_title=On the Transformation of the ''Selo'' of Ust-Abakanskoye, the Center of Khakas Autonomous Oblast, into a City and on Renaming It "Abakan" |en_effective_date= |en_url= }} *{{Cite web|author=Anon|date=March 6, 2012|url=http://bandynet.ru/node/28437|trans-title="Saya-Khakassia" - the Winner of the Championship Russia Among the Teams of the Major League|script-title=ru:"Саяны-Хакасия" - победитель Первенства России среди команд Высшей лиги|accessdate=August 14, 2014|archivedate=August 14, 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140814124609/http://bandynet.ru/node/28437|website=badynet.ru|ref=harv|language=Russian|url-status=dead}} *{{Cite web|author=Anon|url=http://climatebase.ru/station/29865/?lang=en|title=Abakan, Khakasia, Russia #29865|year=2012a|website=climatebase.ru|accessdate=August 14, 2014|archivedate=April 7, 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140407070807/http://climatebase.ru/station/29865/?lang=en|ref=harv|url-status=dead}} *{{Cite web|author=Anon|year=2011|url=http://www.timetemperature.com/europe/russia_time_zones.shtml|website=TimeTemperature.com|accessdate=August 13, 2014|title=Russia Time Zones - Russia Current Times|archivedate=July 7, 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140707140404/http://www.timetemperature.com/europe/russia_time_zones.shtml|ref=harv|url-status=dead}} *{{Cite book|last=Yevtyukhova|first=L. A.|chapter=Южная Сибирь в древности [Southern Siberia in Ancient Times]|script-title=ru:По следам древних культур: от Волги до Тихого Океана|trans-title=Tracing Ancient Cultures between the Volga and the Pacific|location=Moscow, Russia|year=1954|pages=195–224|language=Russian|ref=harv}} *{{Cite encyclopedia|editor-last=Hoiberg|editor-first=Dale H.|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|title=|edition=15th|year=1993|publisher=Encyclopædia Britannica, Inc.|volume=1: A-ak Bayes|location=Chicago, IL|isbn=0-85229-961-3|lccn=2002113989|ref=harv}} *{{Cite encyclopedia|last=Juodvalkytė|first=Aldona|title=Abakanas|volume=I: A-Ar|encyclopedia=Universal Lithuanian Encyclopedia|year=2001|language=Lithuanian|publisher=Science and Encyclopedia Publishing Institute|location=Vilnius, Lithuania|ref=harv}} *{{Cite book|last=Kovalyov|first=A. A.|chapter=Китайский император на Енисее? Ещё раз о хозяине ташебинского «дворца» [Chinese Emperor on the Yenisy? Once Again About the Owner of the Tashebik "Palace"]|trans-title=The Ethnohistory and Archaeology of Northern Eurasia: Theory, Methods, and Practice|script-title=ru:Этноистория и археология Северной Евразии: теория, методология и практика исследования|location=Irkutsk, Russian|year=2007|pages=145–148|language=Russian|isbn=978-5-8038-0430-7|url=http://otval.spb.ru/library/kovalov-aa-2007.pdf|format=PDF|archivedate=March 3, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303222332/http://otval.spb.ru/library/kovalov-aa-2007.pdf|ref=harv|تاريخ الوصول=June 2, 2015|url-status=dead}} *{{Cite encyclopedia|editor-last=Munro|editor-first=David|year=1995|encyclopedia=Oxford Dictionary of the World|isbn=0-19-866184-3|publisher=Oxford University Press|location=Oxford, UK|title=Abakan|ref=harv}} *{{Cite book|last=Schofield|first=Carey|year=1993|title=The Russian Elite: Inside Spetsnaz and the Airborne Forces|pages=249–251|publisher=Greenhill Press|isbn=1-8536-7155-X|ref=harv}} {{ref end}} ==External links== {{Wikivoyage|Abakan}} {{Wikisource1911Enc|Abakansk}} *{{ru icon}} [http://абакан.рф/ Official website of Abakan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211028162118/https://xn--80aaac0ct.xn--p1ai/ |date=2021-10-28 }} *{{ru icon}} [http://www.abakan.ru Unofficial website of Abakan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190223210447/http://www.abakan.ru/ |date=2019-02-23 }} *[http://www.turism19.ru/en Tourist Information Centre of the Republic of Khakassia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140928102757/http://www.turism19.ru/en |date=2014-09-28 }} *[http://i.khak.asia/cam Abakan live cam] {{Webarchive|url=https://archive.is/20110706085151/http://i.khak.asia/cam |date=2011-07-06 }} *[http://russiatrek.org/abakan-city Abakan city streets views] *{{tr icon}} [http://www.pdx.edu/turkish_studies_center/books] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180620033315/https://www.pdx.edu/turkish_studies_center/books |date=2018-06-20 }} Beyaz Arif Akbas, "Khakassia: The Lost Land", Portland State Center for Turkish Studies, 2007 {{روسیې جمهوریت پلازمېنې}} [[وېشنيزه:روسیې جمهوریت پلازمېنې]] [[وېشنيزه:روسیه]] dvrajuomnose5hpdouppax6ufibmqnr 0 59005 364984 302306 2026-07-04T09:18:27Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 364984 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} ویلارډ ون اورمن کواین، چې ملګرو ته یې د «ون» په نامه ور پېژندل شوی و، د (۱۹۰۸ز) کال د جون په ۲۵مه زېږېدلی او د (۲۰۰۰ز) کال د دسمبر په ۲۵مه یې له نړۍ سترګې پټې کړې دي. ون امریکایي فیلسوف او منطقپوه و او د شلمې پېړۍ د دودیزې ارزونې په فیلسوفانو کې یوه خورا اغېزمنه څېره وه. له (۱۹۳۰ز) کال نه تر مړینې، یعنې اویا کاله یې په هاروارډ کې لومړی د زده کوونکي په توګه او بیا د ښوونکي په توګه کار کړی دی. ون له (۱۹۵۶ نه تر ۱۹۷۸ز) پورې په هاروارډ کې د اډګر پيېرس ځایناستی و.<ref name="mactutor">{{MacTutor|id=Quine|date=October 2003}}</ref><ref>[https://www.nytimes.com/2000/12/29/arts/29QUIN.html "W. V. Quine, Philosopher Who Analyzed Language and Reality, Dies at 92"].</ref> کواین د منطق او د سېټ تیورۍ ښوونکی و. دی د هغه مقام له امله مشهور و، چې د لومړۍ درجې منطق یوازینی ډول دی، چې د نوم  وړ یې دی. د ریاضیاتو سیستم او د سېټ تیورۍ ته یې، چې د نویو بنسټونو په نامه پېژندل کېږي، وده ورکړه. د ریاضیاتو په فلسفه کې هغه او د هاروارډ ملګري یې هیلري پوتنم د کواین ـ پوتنم د اړینوالي استدلال ته وده ورکړه، چې د ریاضیاتو د شته والي لپاره دلیل دی.<ref name="plato.stanford.edu">Colyvan, Mark, [http://plato.stanford.edu/archives/fall2004/entries/mathphil-indis/ "Indispensability Arguments in the Philosophy of Mathematics"], The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Fall 2004 Edition), Edward N. Zalta (ed.).</ref><ref>[https://www.jstor.org/stable/2251091?cookieSet=1 "Mr Strawson on Logical Theory"]. W. V. Quine. ''Mind'', Vol. 62, No. 248. Oct. 1953.</ref><ref name="iep">[http://www.iep.utm.edu/quine-sc/ "Quine's Philosophy of Science"]. Internet Encyclopedia of Philosophy. Iep.utm.edu. July 27, 2009. Accessed March 8, 2010.</ref> په هر حال، کواین په دې نظر و، چې فلسفه مفهومي تحلیل نه دی، بلکې په ساینس پورې اړه لري. «د ساینس فلسفه، پوره فلسفه ده» دا په تجربوي علومو کې پر نامتو طنز بدل شو. هغه په خپله د ساینس له سرچینو نه پر ساینس د پوهېدو لپاره سیستماتیکه هڅه وکړه او اغېزمنه طبیعي پوهه پېژندنه یې رامنځ ته کړه او هڅه یې کوله، تر څو د دې لپاره ښې ساینسي څرګندونې وړاندې کړي، چې موږ څنګه د لږ حسي انډول پر بنسټ پخوانۍ ساینسي تیوري رامنځ ته کولی شو. هغه په ساینس کې د نسبي وجود پېژندنې ((ontological پلوي هم وکړه، چې دThesis   Duhem _ Quine   په نامه یادېږي. د هغه مهمې لیکنې د (څه شته) په اړه مقالې دي، دا یې په ( ۱۹۴۸ز) کال کې لیکلي، چې د برټرنډ رسل د توضیحاتو تیوري یې روښانه کړې او د انټولوژیکې ژمنې( تعهد) په اړه د کواین مشهوره وینا ده. «اوسېدل یو متغیر ارزښت دی» او «دوه تجربوي اصول» چې پر دودیز تحلیلي – مصنوعي توپیر او کمونې باندې یې برید وکړ، د هغه وخت مشهور منطقي باور یې کمزوری کړ او پر ځای یې د سیمانتیک هولیزم پلوي وکړه. په (۲۰۰۹ز) کال کې د تحلیلي فیلسوفانو ترمنځ یوه ټول پوښتنه وشوه، چې کواین یې په تېرو دوو پېړیو کې پینځم فیلسوف ونوماوه. هغه په (۱۹۹۳ز) کال کې د منطق او فلسفې په برخه کې د شاک لومړۍ جایزه وګټله. دا جایزه یې د خپلو سیستماتیکو او د پام وړ بحثونو له امله وګټله، چې د شته وو ټولنیزو شواهدو په رڼا کې د ژبې او اړیکو د زده کړې لپاره او پایلې یې د ژبنیو معناوو او د پوهې په تړاو نظریې وې. په (۱۹۹۶ز) کال کې یې په هنر او فلسفه کې د کیوټو جایزه وګټله، ځکه په شلمه پېړۍ کې یې د فلسفې د پرمختګ لپاره بېلابېلې نظریې، لکه:  د منطق، پوهې پېژندنې، د علم فلسفې او د ژبې د فلسفې په برخه کې وړاندې کړې. <ref>[http://leiterreports.typepad.com/blog/2009/03/so-who-is-the-most-important-philosopher-of-the-past-200-years.html "So who *is* the most important philosopher of the past 200 years?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170719024011/http://leiterreports.typepad.com/blog/2009/03/so-who-is-the-most-important-philosopher-of-the-past-200-years.html |date=2017-07-19 }} Leiter Reports. Leiterreports.typepad.com. March 11, 2009. Accessed March 8, 2010.</ref><ref>[https://civs.cs.cornell.edu/cgi-bin/results.pl?id=E_eaaff1984d1b6eaa Poll Results: Who is the most important philosopher of the past 200 years?] Brian Leiter. March 11, 2009. Accessed October 24, 2014.</ref><ref>[http://www.kva.se/en/Prizes/Prize-winner-page/?laureateId=368 "Prize winner page"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170710003731/http://www.kva.se/en/Prizes/Prize-winner-page/?laureateId=368 |date=2017-07-10 }}. The Royal Swedish Academy of Sciences. Kva.se. Retrieved August 29, 2010.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.inamori-f.or.jp/laureates/k12_c_willard/ctn_e.html|title=Willard Van Orman Quine|publisher=Inamori Foundation|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130720223632/http://www.inamori-f.or.jp/laureates/k12_c_willard/ctn_e.html|archive-date=July 20, 2013|access-date=December 15, 2012}}</ref> == ژوندلیک == کواین د اوهایو په اکرون کې له پلار او مور او مشر ورور رابرت کلوایډ سره لوی شوی. پلار یې کلوایډ رابرټ د اکرون تجهیزاتو د شرکت بنسټګر و، چې ټایرونه یې تولیدول. مور یې هیرېټ ای د ښوونځي ښوونکې وه، چې وروسته د کور مېرمن شوه. کواین په ځوانۍ کې ملحد و.<ref name="Quine 2004, pg 1">''The Cambridge Companion to Quine'', ed. Roger F. Gibson, Jr, Cambridge University Press, 2004, p. 1</ref><ref>{{cite book|last1=Quine|first1=Willard Van Orman|title=The Philosophy of W.V. Quine|last2=Hahn|first2=Lewis Edwin|publisher=Open Court|year=1986|isbn=978-0812690101|page=6|quote=In my third year of high school I walked often with my new Jamaican friends, Fred and Harold Cassidy, trying to convert them from their Episcopalian faith to atheism.}}</ref> کواین دوه ودونه کړي وو او څلور بچیان یې لرل. رابرټ کواین یې وراره و. هغه له سیاسي پلوه محافظه کار و، خو د هغه د لیکنو لویه برخه د فلسفې په تخنیکي برخو کې وه، چې له مستقیمو سیاسي مسایلو نه لرې وې. === زده کړې === کواین په (۱۹۳۰ز) کال کې له اوبرلین کالج نه په ریاضیاتو کې لېسانس ترلاسه کړ او په (۱۹۳۲ز) کال کې یې له هاروارډ نه، په فلسفه کې دوکتورا ترلاسه کړه. د تېزس لارښود ښوونکی یې الفرډ نورث وایټ هېډ و. کواین د هاروارډ پوهنتون تر ټولو ځوان محصل و، چې د څلورو کلونو لپاره یې له تدریسه معاف کړ. د (۱۹۳۲-۱۹۳۳ز) کلونو په لړ کې، هغه د شېلډون په مالي مرسته اروپا ته ولاړ او هلته یې له پولنډي منطقپوهانو (سټانسیلاو لزنیفسکي او الفرډ تارسکي)، د وین د حلقې له غړو سره د روډولف کارنپ په ګډون او له یوه منطقي پوزېټېوېسټ سره لیدنه وکړه.<ref name="mactutor2">{{MacTutor|id=Quine|date=October 2003}}</ref> === هاروارډ === په هاروارډ کې یې له ډېوېډ لوئېس، ګیلبرټ هارمن، ډاګفین فولسډل، هائو وانګ، هوګس لبلانک او نورو سره د پایلیکونو په برخه کې مرسته وکړه. له (۱۹۶۴-۱۹۶۵ز) پورې په ویسلیان پوهنتون کې د پرمختللو مطالعاتو د مرکز غړی و. په (۱۹۸۰ز) کال کې یې د سویډن له اپسالا پوهنتون نه په بشري علومو کې افتخاري دوکتورا ترلاسه کړه.<ref>[http://www.wesleyan.edu/libr/schome/FAs/ce1000-137.html "Guide to the Center for Advanced Studies Records, 1958–1969"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170314083709/http://www.wesleyan.edu/libr/schome/FAs/ce1000-137.html|date=March 14, 2017}}. Weselyan University. Wesleyan.edu. Accessed March 8, 2010.</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.uu.se/en/about-uu/traditions/prizes/honorary-doctorates/|title=Honorary doctorates – Uppsala University, Sweden}}</ref> د کواین شاګرد وایي چې: کواین د ژوند په وروستیو کې خپله حافظه له لاسه ورکړه. د هغه د لنډمهالې حافظې خرابېدل تر دې بریده وو، چې په سختۍ یې د دلیلونو د تعقیب لپاره مبارزه کوله. کواین هم په خپله پروژه کې د پام وړ ستونزې درلودلې، ترڅو په Word  او Object کې بیاکتنې وکړي. له مړینې مخکې یې مورټن وایټ ته وویل: «نه پوهېږم، چې زما د ناروغۍ نوم څه دی، التوسر که الزایمر، خو دا چې زما په یاد نه ده،نو باید الزایمر وي» هغه په (۲۰۰۰ز) کال کې د کرسمس په ورځ د ورپېښې ناروغۍ له امله مړ شو. <ref>W. V. Quine. ''Word and Object'' 2013. MIT Press.</ref> == منطق == کواین د خپل مسلک په لړ کې د رسمي منطق په اړه ډېرې تخنیکي او تشرېحي لیکنې خپرې کړې، چې ځینې یې په (غوره منطقي مقالې) او (د پاراډوکس لارې) کې بیا چاپ شوې دي. د مقالو تر ټولو غوره ټولګه یې منطقي لیدلوری دی. کواین په هغه احتمال ډېر باوري و، چې رسمي منطق به په پای کې له فلسفې او ریاضیاتو نه بهر پلی شي. هغه په برېښنايي انجینیرۍ کې د بولین الجبرا په اړه ډېرې مقالې لیکلي او له اډوارډ جي مک کلوسکي سره یې د بولین معادلې د کمولو لپاره د کواین- مک کلوسکي الګورېتم طرحه جوړه کړه. === سېټ تیوري                                                  === کواین خورا نوښتګر و. په منطق کې د کواین ونډه او د سېټ تیوري په اړه یې په زړه پورې څرګندونې او یو شمېر تخنیکي نتایج وړاندې کړل. هغه تل ویل چې: ریاضي سېټ تیورۍ ته اړتیا لري او دا تیوري له منطق سره ډېر توپیر لري. هغه د یو څه وخت لپاره له نومینالېست نېلسن ګوډمین سره سیالي وکړه، خو کله چې کواین د ریاضیاتو لپاره د نومینالیست په موندلو کې پاتې راغی، نو له سیالۍ نه په شا شو. کواین د خپل مسلک په لړ کې درې محوري تیورۍ وړاندې کړې.<ref>Nelson Goodman and W. V. O. Quine, [http://www.ditext.com/quine/stcn.html "Steps Toward a Constructive Nominalism"], ''Journal of Symbolic Logic'', 12 (1947): 105–122.</ref><ref name="SEP-Nom">Bueno, Otávio, 2013, "[https://plato.stanford.edu/entries/nominalism-mathematics/ Nominalism in the Philosophy of Mathematics]" at the [[Stanford Encyclopedia of Philosophy]].</ref> === میتافزیک === کواین پر معاصر میتافزیک ډېرې اغېزې درلودلې. هغه د (مجردې مادې) اصطلاح جوړه کړه او د (اپلاتون ږیره) اصطلاح یې، د خالي نومونو د ستونزو لپاره وکاروله.<ref>{{cite book|last=Armstrong|first=D. M.|title=Sketch for a systematic metaphysics|year=2010|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=9780199655915|page=2}}</ref> ==== د ریاضیاتي ریالیزم لپاره لازمي استدلال ==== د ریاضیاتو په فلسفه کې، کواین او د هاروارډ ملګري یې هیلري پوتنم د کواین - پوتنم مقالو ته وده ورکړه، چې د ریاضیاتو د شته والي لپاره یو دلیل دی. استدلال یې داسې دی: یو کس باید د ټولو هغوعناصرو لپاره انتولوژیکي(هستۍ) ژمنې ولري، چې د غوره ساینسي تیوریو لپاره اړینې دي او دغه موجودیت ته په عمومي توګه (ټول او یوازې) وایي. <ref name="plato.stanford.edu2">Colyvan, Mark, [http://plato.stanford.edu/archives/fall2004/entries/mathphil-indis/ "Indispensability Arguments in the Philosophy of Mathematics"], The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Fall 2004 Edition), Edward N. Zalta (ed.).</ref> د غوره ساینسي تیوریو لپاره ریاضیاتي موجودات اړین دي، له همدې امله باید یو کس له ریاضیاتي موجوداتو سره انتولوژیکي ژمنې ولري. د لومړي بنسټ څرګندونې ډېرې جنجالي دي، پوتنم او کواین دواړه د ټولو ناساینسي نهادونو د اېستلو لپاره طبیعي فلسفې ته بلنه ورکوي او له «ټول او یوازې» نه، د «یوازې» دفاع کوي.<ref name="MMM">Putnam, H. ''Mathematics, Matter and Method. Philosophical Papers'', vol. 1. Cambridge: Cambridge University Press, 1975. 2nd. ed., 1985.</ref> == سرچینې == 8i36iqw0z8s5zrmrktz7txalao1rvj6 0 62907 364978 361756 2026-07-04T01:45:24Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 364978 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''د روسيې اقتصاد''' له طرحه شوي اقتصاد څخه کرار کرار د بازار په محوريت راڅرخېدونکي اقتصاد پر لور لېږدېدلی دی. دا هېواد ډېرې طبيعې سرچينې لري، په ځانګړي ډول د تيلو او طبيعي ګا. په ۲۰۲۱ز کال کې، دا هېواد په اروپا کې پنځم ستر اقتصاد و، د اسمي جي ډي پي پر بنسټ د نړۍ يوولسم ستر اقتصاد او د پي پي پي پر بنسټ د نړۍ شپږم ستر اقتصاد و.<ref name="Eco_info">—Rosefielde, Steven, and Natalia Vennikova. “Fiscal Federalism in Russia: A Critique of the OECD Proposals.” [[Cambridge Journal of Economics]], vol. 28, no. 2, [[Oxford University Press]], 2004, pp. 307–18, {{jstor|23602130}}. —Robinson, Neil. “August 1998 and the Development of Russia’s Post-Communist Political Economy.” [[Review of International Political Economy]], vol. 16, no. 3, [[Taylor & Francis]], Ltd., 2009, pp. 433–55, {{jstor|27756169}}. —Charap, Samuel. “No Obituaries Yet for Capitalism in Russia.” Current History, vol. 108, no. 720, [[University of California Press]], 2009, pp. 333–38, {{jstor|45319724}}. —Rutland, Peter. “Neoliberalism and the Russian Transition.” Review of International Political Economy, vol. 20, no. 2, [[Taylor & Francis]], Ltd., 2013, pp. 332–62, {{jstor|42003296}}. —Kovalev, Alexandre, and Alexandre Sokalev. “Russia: Towards a Market Economy.” New Zealand International Review, vol. 18, no. 1, New Zealand Institute of International Affairs, 1993, pp. 18–21, {{jstor|45234200}}. —Czinkota, Michael R. “Russia’s Transition to a Market Economy: Learning about Business.” Journal of International Marketing, vol. 5, no. 4, [[American Marketing Association]], 1997, pp. 73–93, {{jstor|25048706}}.</ref><ref>Excerpted from {{cite web |last=Glenn E. Curtis (ed.) |year=1998 |title=Russia – Natural Resources |url=http://countrystudies.us/russia/59.htm |access-date=25 June 2021 |publisher=Washington, D.C.: Federal Research Division of the [[Library of Congress]] |quote="Russia is one of the world's richest countries in raw materials, many of which are significant inputs for an industrial economy. Russia accounts for around 20 percent of the world's production of oil and natural gas and possesses large reserves of both fuels. This abundance has made Russia virtually self-sufficient in energy and a large-scale exporter of fuels."}}</ref><ref name="GDP IMF">{{cite web |date=October 2021 |title=World Economic Outlook Database, October 2021 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/October/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPD,&sy=2021&ey=2021&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |access-date=10 January 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref><ref>{{Cite web |title=Report for Selected Countries and Subjects |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report |access-date=2021-06-26 |website=IMF |language=en}}</ref> د روسيې پراخه جغرافيه د دې هېواد د اقتصاد مهمه ټاکونکې ده، په داسې حال کې چې دا هېواد د نړۍ په طبيعي سرچينو کې يوه ستره ونډه لري. دا هېواد تر ډېره بريده د انرژۍ د يو زبرځواک په توګه تشريح شوی دی، دا ځکه چې  دا هېواد په نړۍ کې د طبيعي ګازو پراخه زېرمې، د ډبرو سکرو دويمه درجه سترې زېرمې، اتم لمبر د تيلو سترې زېرمې او په اروپا کې د نفتي ډبرو سترې زېرمې لري. روسيه د نړۍ په کچه د طبيعي ګازو مخکښ صادرونکی هېواد دی، د طبيعي ګازو په تولید کې دويم مقام لري او همدا راز د تيلو دويم لمبر ستر صادرونکی او تولیدونکی هېواد دی. د روسيې د بهرنيو نقدو زېرمې په نړۍ کې پنځم شمېره زياتې دي. دا هېواد د مزدور ځواک نږدې اويا ميلیونه خلک لري، کوم چې د نړۍ شپږم ستر کاري ځواک دی. روسيه د وسلو یو پراخه او پرمختللی صنعت لري، کوم چې د پرمختللې ټيکنالوژۍ د پوځي وسايلو د طرحه کولو او جوړولو وړتيا لري او د نړۍ دويم ستر د وسلو صادرونکی هېواد دی. روسيه همدا راز د نړۍ په کچه پنځم درجه زيات ميلياردران لري.<ref>{{cite book|editor=Bruno S. Sergi|date=23 May 2019|title=Modeling Economic Growth in Contemporary Russia|publisher=Emerald Group Publishing|pages=99–|isbn=978-1-78973-265-8|oclc=1101173631|url=https://books.google.com/books?id=kayXDwAAQBAJ&pg=PA99}}</ref><ref name=":0">{{cite web |date=20 November 2017 |title=The Future of Russia as an Energy Superpower |url=https://harvardpress.typepad.com/hup_publicity/2017/11/future-of-russia-as-energy-superpower-thane-gustafson.html |access-date=22 February 2021 |work=[[Harvard University Press]] |archive-date=23 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171123033245/https://harvardpress.typepad.com/hup_publicity/2017/11/future-of-russia-as-energy-superpower-thane-gustafson.html |url-status=dead }}</ref><ref name=":1">{{cite web |author=N. Sönnichsen |date=15 June 2021 |title=Natural gas – countries with the largest reserves 2009–2019 |url=https://www.statista.com/statistics/265329/countries-with-the-largest-natural-gas-reserves/ |access-date=2 July 2021 |work=[[Statista]] |quote="Russia has the largest proved natural gas reserves in the world. As of 2019, it had 38 trillion cubic meters worth of the fossil fuel, four trillion cubic meters more than ten years prior."}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |year=2020 |title=Statistical Review of World Energy 69th edition |url=https://www.bp.com/content/dam/bp/business-sites/en/global/corporate/pdfs/energy-economics/statistical-review/bp-stats-review-2020-full-report.pdf |access-date=8 November 2020 |website=bp.com |publisher=[[BP]] |page=45}}</ref><ref name=":3">{{cite web |title=Crude oil – proved reserves |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/crude-oil-proved-reserves/country-comparison/ |access-date=2 July 2021 |work=[[CIA World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |تاريخ الأرشيف=26 March 2023 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20230326013732/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/crude-oil-proved-reserves/country-comparison/ |url-status=dead |خونديځ نېټه=26 March 2023 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20230326013732/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/crude-oil-proved-reserves/country-comparison/ |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20230326013732/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/crude-oil-proved-reserves/country-comparison/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326013732/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/crude-oil-proved-reserves/country-comparison/ }}</ref><ref name=":4">{{Cite book|year=2010|title=2010 Survey of Energy Resources|url=https://www.worldenergy.org/assets/downloads/ser_2010_report_1.pdf|access-date=8 November 2020|website=worldenergy.org|publisher=[[World Energy Council]]|page=102|isbn=978-0-946121-021}}</ref><ref name=":5">{{cite web |title=Natural gas – exports |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/natural-gas-exports/country-comparison |access-date=2 July 2021 |work=[[CIA World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |تاريخ الأرشيف=5 April 2022 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220405152309/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/natural-gas-exports/country-comparison/ |url-status=dead |خونديځ نېټه=5 April 2022 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20220405152309/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/natural-gas-exports/country-comparison/ |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20220405152309/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/natural-gas-exports/country-comparison/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405152309/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/natural-gas-exports/country-comparison/ }}</ref><ref name=":6">{{cite web |title=Natural gas – production |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/natural-gas-production/country-comparison/ |access-date=2 July 2021 |work=[[CIA World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |تاريخ الأرشيف=26 March 2023 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20230326013732/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/natural-gas-production/country-comparison/ |url-status=dead |خونديځ نېټه=26 March 2023 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20230326013732/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/natural-gas-production/country-comparison/ |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20230326013732/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/natural-gas-production/country-comparison/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326013732/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/natural-gas-production/country-comparison/ }}</ref><ref name=":7">{{cite web |title=Crude oil – exports |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/crude-oil-exports/country-comparison/ |access-date=2 July 2021 |work=[[CIA World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |تاريخ الأرشيف=30 March 2023 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20230330235135/http://www.cia.gov/the-world-factbook/field/crude-oil-exports/country-comparison |url-status=dead |خونديځ نېټه=30 March 2023 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20230326013732/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/crude-oil-exports/country-comparison/ |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20230330235135/http://www.cia.gov/the-world-factbook/field/crude-oil-exports/country-comparison |archive-url=https://web.archive.org/web/20230330235135/http://www.cia.gov/the-world-factbook/field/crude-oil-exports/country-comparison }}</ref><ref name=":8">{{cite web |title=Crude oil – production |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/crude-oil-production/country-comparison/ |access-date=2 July 2021 |work=[[CIA World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |تاريخ الأرشيف=26 March 2023 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20230326013732/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/crude-oil-production/country-comparison/ |url-status=dead |خونديځ نېټه=26 March 2023 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20230326013732/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/crude-oil-production/country-comparison/ |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20230326013732/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/crude-oil-production/country-comparison/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326013732/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/crude-oil-production/country-comparison/ }}</ref><ref>{{cite web |title=International Reserves of the Russian Federation (End of period) |url=https://www.cbr.ru/eng/hd_base/mrrf/mrrf_7d/ |access-date=21 June 2021 |publisher=[[Central Bank of Russia]]}}</ref><ref>{{cite web |title=Labor force – The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/labor-force/country-comparison/ |access-date=16 June 2021 |work=[[Central Intelligence Agency]] |archive-date=29 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220329091229/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/labor-force/country-comparison/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |last=Bowen |first=Andrew S. |date=14 October 2021 |title=Russian Arms Sales and Defense Industry |url=https://crsreports.congress.gov/product/pdf/R/R46937 |access-date=20 December 2021 |publisher=[[Congressional Research Service]] |quote="Russia is the world’s second-largest arms exporter, behind the United States. Russia exports arms to over 45 countries and has accounted for around 20% of global arms sales since 2016."}}</ref><ref>{{cite web |title=Forbes Billionaires 2021 |url=https://www.forbes.com/billionaires/ |access-date=13 April 2021 |website=Forbes}}</ref> په ۲۰۱۹ز کال کې د تيلو او ګازو سکتور د روسيې د فدرالي بوديجې د عايد نږدې ۴۰٪ او د دې هېواد د صادراتو نږدې ۶۰٪ برخه جوړوله. په ۲۰۱۹ز کال کې، د طبيعي سرچينو او چاپېريال وزارت د هېواد د جي ډي پي ۶۰٪ پورې د طبيعي سرچينو اټکل کړی و. روسيه د سترو اقتصادونو په منځ کې يو له تر ټولو کم بهرني پور لرونکی هېواد دی، که څه هم د دې هېواد د کورنیو عايداتو او شتمنيو تر منځ نابرابري په پرمختلليو هېوادونو کې تر ټولو زياته ده.په ۲۰۲۲ز کال کې پر اوکراين د روسيې له بريد وروسته، دا هېواد د لوېديځې نړۍ او د لوېديځې نړۍ د ايتلافيانو له خوا د ګڼو بنديزونو او پریکونونو سره مخ شو، دا اقدام د روسيې اقتصاد له نړيوال مالي نظام څخه د ګوښه کولو لپاره د «هر ډول اقتصادي او مالي جنګ» په توګه ښودل شوی دی. د بیا ابادونې او پرمختګ لپاره اروپايي بانک  اټکل کړی چې د بنديزونو څخه شوي زيان ته «لږ تر لږه د ۱۹۷۰ز لسيزې څخه وروسته د مهيا کولو تر ټولو ستره ضربه» رسېدلې ده او په ۲۰۲۲ز کال کې به د روسيې اقتصاد تر ۱۰٪ پورې په شا بوځي.<ref>{{cite web |last=Davydova |first=Angelina |date=24 November 2021 |title=Will Russia ever leave fossil fuels behind? |url=https://www.bbc.com/future/article/20211115-climate-change-can-russia-leave-fossil-fuels-behind |access-date=3 March 2022 |work=[[BBC]] |quote=Overall in Russia, oil and gas provided 39% of the federal budget revenue and made up 60% of Russian exports in 2019.}}</ref><ref>{{Cite web |date=14 March 2019 |title=Russia's Natural Resources Make Up 60% of GDP |url=https://www.themoscowtimes.com/2019/03/14/russias-natural-resources-make-up-60-of-gdp-reports-a64800 |access-date=14 February 2021 |work=[[The Moscow Times]]}}</ref><ref>{{cite web |date=29 May 2020 |title=Russian finances strong but economic problems persist |url=https://www.trtworld.com/magazine/russian-finances-strong-but-economic-problems-persist-36750 |access-date=12 February 2022 |work=[[TRT World]] |quote=Now Russia is one of the least indebted countries in the world – thanks to all the oil revenue. |archive-date=12 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220412005411/https://www.trtworld.com/magazine/russian-finances-strong-but-economic-problems-persist-36750 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite journal|url=https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/ATAG/2018/620225/EPRS_ATA(2018)620225_EN.pdf|title=Socioeconomic inequality in Russia|journal=[[European Parliamentary Research Service]]|publisher=[[European Parliament]]|date=April 2018|last=Russell|first=Martin|access-date=25 January 2022}}</ref><ref>{{cite web |last=Walsh |first=Ben |date=9 March 2022 |title=The unprecedented American sanctions on Russia, explained |url=https://www.vox.com/22968949/russia-sanctions-swift-economy-mcdonalds |access-date=31 March 2022 |work=[[Vox (website)|Vox]]}}</ref><ref>{{Cite web |title=Secret Economy: What Hiding the Stats Does for Russia |url=https://carnegieendowment.org/eurasiainsight/87432}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.economist.com/finance-and-economics/2022/03/30/under-unprecedented-sanctions-how-is-the-russian-economy-faring|title=Under unprecedented sanctions, how is the Russian economy faring?|date=30 March 2022|access-date=31 March 2022|newspaper=[[The Economist]]}}</ref> == اقتصادي تاريخ == د روسيې اقتصاد بې ثباته دی. له ۱۹۸۹ز کال راهيسې د دې هېواد اداري چاپېريال له سوسياليستي دستوري اقتصاد څخه د پانګوال بازار په نظام بدل شوی و. د روسيې صنعتي جوړښت په هېښونکي ډول د توليد او کرنې په برخه کې له زياتې پانګونې څخه مخ واړاوه او د بازار خدماتو، تيلو، ګاز او کان کيندنې پر لور ولاړ. «ريچارډ کونولي» استدلال کوي چې د وروستيو څلورو پېړيو څخه د روسيې اقتصاد څلور مهمې ځانګړتياوې لري، کومو چې نظام جوړ کړی او د سياسي ګډوډۍ سره سره دوام کوي. تر ټولو لومړی يې د قانوني نظام د کمزورۍ مطلب دا دی چې بې پری محکمې واکمني نه کوي او تړونونه د ستونزو ښکار دي. دويم يې د عصري اقتصادي فعاليتونو وروسته پاتې والی دی، په کومو کې چې په ۱۹۳۰ز لسيزه کې د کروندګرو ډېره بنسټيز کرنه واکمنه وه. درېيم يې د ټيکنالوژۍ وروسته پاتې والی دی، کوم چې په ۱۹۲۰ز لسيزه کې له لوېديځ څخه د پور اخيستلو په مټ يو څه اسانه کړای شوې وه. او څلورم يې د لوېدېځې اروپا او شمالي امریکا په پرتله د ژوند ښکته معيار دی.<ref>Richard Connolly, ''The Russian economy: a very short introduction'' (2020) pp 2–11.</ref> === د شوروي اقتصاد === ==== د سټالن د واکمنۍ پر مهال صنعتکاري ==== په ۱۹۲۸ز کال کې په پيل کېدو سره، د شوروي اتحاد د اقتصاد جريان د پنځه کلونو طرحو د يوې لړۍ په مټ رهبري کېده. تر ۱۹۵۰ز لسيزې پورې، شوروي اتحاد په چټکۍ سره د بنسټيزې کرنيزې ټولنې څخه په ستر صنعتي ځواک بدل شو. تر ۱۹۷۰ز لسيزې پورې، شوروي اتحاد د جمود په پړاو کې و. د عصري اقتصاد پېچلو غوښتنو او نرمښت نه منونکې ادارې، مرکزي طرحه جوړونکي تر فشار لاندې راوستي او محدود کړي وو. د هغو پرېکړو اندازه ډېره زياته شوه چې په ماسکو کې طرحه جوړونکي ورسره مخ وو. د بيوروکراټيکې ادارې مخنيونکو طرزالعملونو د کارکوونکو د ګوښه والي، اختراعاتو، مصرفونکو او مهيا کوونکو سره د مقابلې لپاره، د سوداګرۍ په کچه اړينې وړیا اړيکې او نرم غبرګون له منځه يوړ.{{sfn|Davies|1998|p=[https://books.google.com/books?id=mNffDWnt25wC&pg=PA1 1], [https://books.google.com/books?id=mNffDWnt25wC&pg=PA3 3]}} له ۱۹۷۵ څخه تر ۱۹۸۵ز کال پورې، په بيوروکراسۍ کې فساد او په معلوماتو لاسوهنه معمول ګرځېدلی و، څو د باوري موخو او اسهامو راپور ورکړي، په دې ډول بحران منځ ته راغی. په ۱۹۸۶ز کال کې په پيل کېدو سره، میخايل ګورباچوف د بازار پر بنسټ د سوسيال اقتصاد پر لور حرکت کولو سره د اقتصادي ستونزو د حل هڅه وکړه. د ګورباچوف د « Perestroika» (په پخواني شوروي اتحاد کې اقتصادي او سياسي نظام اصلاحات) تګلارې د شوروي د اقتصاد په بيا تازه کولو کې ناکمې شوې، د دې پر ځای، سياسي او اقتصادي ټوټه ټوټه کېدلو بهير په ۱۹۹۱ز کال کې د شوروي اتحاد د ماتېدو لامل وګرځېد. === د بازار اقتصاد پر لور بدلون (۱۹۹۱-۹۸) === د شوروي اتحاد له سقوط وروسته، روسيه له يو  بنسټيز بدلون څخه تېره شوه، د مرکزي طرحه شوي اقتصاد څخه د نړيوال اړوند بازار اقتصاد پر لور ولاړه. فساد او بې ترتيبه خصوصي کېدلو بهير ستر دولتي شرکتونه سياسي اړوندو «اوليګارچ» ته وسپارل شول، کوم څه چې د ونډو ملکيت په سختۍ سره متمرکز کړ. د يلسن بنسټيز، د بازار په محوريت راڅرخېدونکو اصلاحاتو پروګرام د «شاک ترافي» په نوم وپېژندل شو. دا پروګرام د واشنګټن سره د توافق اړوند تګلارو، پيسو نړيوال صندوق د سپارښتنو او د «ليري سمرز» په ګډون د لوړ پوړو امريکايي اقتصاد پوهانو د يوې ډلې پر بنسټ ولاړ و. په داسې حال کې چې ژور فساد دا بهير تر خپل اغېز لاندې راوست، پايله يې ناوريني وه، په داسې حال کې چې تر ۱۹۹۹ز کال پورې حقيقي جي ډي پي له ۴۰٪ څخه زياته ښکته شوه، د پيسو د پړسوب کچه زياته شوه چې شخصي سپما يې له منځه يوړه، جرمونه او بې روزګاري په چټکۍ سره خپاره شول. د دې تر څنګ د ژوند په معيار کې کمښت راغی، تر څنګ يې اقتصادي نابرابري او بې وزلي منځ ته راغله، د مړينې کچه زياته شوه د ژوند تمه کمه شوه. په ورته توګه، د غوښې مصرف کم شو: په ۱۹۹۰ز کال کې، د روسيې شوروي فدراتيف سوسيال جمهوريت د منځنۍ کچې يو اوسېدونکي په يو کال کې ۶۳ کيلو ګرامه غوښه خوړلې وه، تر ۱۹۹۹ز کال پورې دا شمېره تر ۴۵ کيلوګرامه راښکته شوه.<ref>{{cite book|last1=Appel|first1=Hilary|last2=Orenstein|first2=Mitchell A.|date=2018|title=From Triumph to Crisis: Neoliberal Economic Reform in Postcommunist Countries|url=https://books.google.com/books?id=PHhTDwAAQBAJ&pg=PA3|publisher=[[Cambridge University Press]]|page=3|isbn=978-1108435055}}</ref><ref name="nuff">{{cite web |date=2007 |title=Nuffield Poultry Study Group — Visit to Russia 6th–14th October 2006 |url=http://www.bembtrust.org.uk/Russia%20Report%20no%20app.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20070807214106/http://www.bembtrust.org.uk/Russia%20Report%20no%20app.pdf |archive-date=7 August 2007 |access-date=27 December 2007 |publisher=The BEMB Research and Education Trust}}</ref><ref>{{cite web |date=27 February 2006 |title=How Harvard lost Russia |url=http://www.institutionalinvestor.com/Article/1020662/How-Harvard-lost-Russia.html#.U9GAF2PMfDc |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140705041205/http://www.institutionalinvestor.com/Article/1020662/How-Harvard-lost-Russia.html#.U9GAF2PMfDc |archive-date=5 July 2014 |access-date=24 July 2014 |work=[[Institutional Investor (magazine)|Institutional Investor]] |df=dmy-all}}</ref><ref name="WB GDP growth">{{cite web |title=GDP growth (annual %) |url=http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG/countries |access-date=26 July 2014 |publisher=[[World Bank]]}}</ref><ref>{{cite web |title=Members |url=http://www.fb.cityu.edu.hk/research/apec/index.cfm?page=members |archive-url=https://web.archive.org/web/20070810232257/http://www.fb.cityu.edu.hk/research/apec/index.cfm?page=members |archive-date=2007-08-10 |access-date=27 December 2007 |publisher=APEC Study Center; City University of Hong Kong}}</ref><ref>{{cite book|last=Scheidel|first=Walter|author-link=Walter Scheidel|title=The Great Leveler: Violence and the History of Inequality from the Stone Age to the Twenty-First Century|publisher=[[Princeton University Press]]|year=2017|isbn=978-0691165028|page=222}}</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/7828901.stm Privatisation 'raised death rate']. ''[[BBC]],'' 15 January 2009. Retrieved 24 November 2018.</ref><ref>{{cite journal|last1=Rosefielde|first1=Steven|date=2001|title=Premature Deaths: Russia's Radical Economic Transition in Soviet Perspective|journal=[[Europe-Asia Studies]]|volume=53|issue=8|pages=1159–1176|doi=10.1080/09668130120093174|s2cid=145733112|author-link=Steven Rosefielde}}</ref><ref>{{cite book|last=Ghodsee|first=Kristen|date=2017|title=Red Hangover: Legacies of Twentieth-Century Communism|url=https://www.dukeupress.edu/red-hangover|publisher=[[Duke University Press]]|pages=63–64|isbn=978-0822369493|author-link=Kristen R. Ghodsee}}</ref><ref>{{cite web |title= |url=http://kaig.ru/rf/postmeat.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20211217173436/http://kaig.ru/rf/postmeat.pdf |archive-date=17 December 2021}}</ref> د سترو اختلافاتو په منځ کې د دولتي شرکتونو غوڅ اکثريت خصوصي کړای شو او په پايله کې د هغې د خپل ارزښت څخه په ډېر کم قيمت د داخلي خلکو ملکيت وګرځېد. د بېلګې په ډول، د شوروي حکومت پر مهال د يوې کارخانې رئيس به د همدې شرکت مالک ګرځېدو. د حکومت تر پوښښ لاندې، ظالمانه مالي چل ول وشو، کوم څه چې د سوداګرۍ او حکومت په مهمو دندو د ناستو خلکو يوه کوچنۍ ډله شتمنه کړه. د دوی له منځه ډېريو يې په سملاسي ډول خپله نوې شتمني له هېواده بهر په کار واچوله، په دې ډول يې د پانګې پراخه تېښته منځ ته راوړه.<ref>{{cite web |last=Nicholson |first=Alex |title=Metal is the latest natural resource bonanza for Russia |url=http://www.iht.com/articles/2007/08/14/business/metal.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20070816225640/http://www.iht.com/articles/2007/08/14/business/metal.php |archive-date=2007-08-16 |work=International Herald Tribune}}</ref><ref name="times">{{cite news|last=Page|first=Jeremy|title=Analysis: punished for his political ambitions|work=The Times|location=UK|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article523129.ece|access-date=27 December 2007|date=16 May 2005|archive-date=1 June 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100601020807/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article523129.ece|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Russia: Clawing Its Way Back to Life (int'l edition)|work=BusinessWeek|date=29 November 1999|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/1999-11-28/russia-clawing-its-way-back-to-life-intl-edition|access-date=27 December 2007}}</ref> د اقتصاد د سقوط په منځ منځ کې، د حکومتي عايداتو په راټولولو کې ستونزې او د بوديجې د کسر د پوره کولو لپاره پر لنډمهالو پورونو تکيه، د ۱۹۹۸ز کال د روسي مالي بحران لامل وګرځېدل. د ۱۹۹۰ز لسيزې په اوږدو کې، روسيه د پيسو نړيوال صندوق څخه تر ټولو ستر پور اخيستونکی هېواد و چې دا پور په ټوليز ډول شل ميليارده امريکايي ډالرو ته رسېدو. د پيسو په نړيوال صندوق د دومره ستر پور ورکولو له امله نيوکې شوې وې، ځکه چې روسيې د هغو اصلاحاتو ډېر کم پلي کړي و چې د پيسو لپاره يې ژمنه کړې وه او د دې پيسو یوه ستره برخه «د هغې له اصلي موخې څخه لرې کړای شوې او په ناقانونه ډول د هېواد څخه تښتېدونکې پانګې په جریان کې شاملېدای شوه».<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/455673.stm|title=Business: The Economy Russia: The IMF's biggest failure|publisher=BBC|access-date=10 May 2015|author=23 September 1999|date=23 September 1999}}</ref><ref>{{cite web |date=13 September 1999 |title=Facts About IMF Lending to Russia |url=https://www.imf.org/external/np/vc/1999/091399.htm |access-date=10 May 2015 |publisher=International Monetary Fund}}</ref> === رغېدل او وده (۱۹۹۹-۲۰۰۸) === روسيه د ۱۹۹۸ز کال د اګست مياشتې له مالي بحران څخه په چټکۍ سره بېرته ورغېده، تر يو بريده له دې امله چې د روبل په ارزښت کې کمی راغی، کوم څه چې کورني توليدونکي په ملي او نړيواله کچه زيات د زیاتې سيالۍ وړ وګرځول.<ref name="iie">[http://www.iie.com/publications/papers/paper.cfm?ResearchID=974 An Assessment of Putin's Economic Policy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160322111033/http://www.iie.com/publications/papers/paper.cfm?ResearchID=974|date=22 March 2016}}, by [[Anders Aslund]], [[Peterson Institute for International Economics]], July 2008</ref> == سرچينې == 1seffl7wooi7bynt385gh52gep9hnfs 0 63132 364979 364584 2026-07-04T03:02:48Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 364979 wikitext text/x-wiki د مونیخ عامه وژنه هغه برید وو چې په لوېدیځ آلمان، مونیخ کې د ۱۹۷۲م کال اوړي المپیک سیالیو په لړ کې د تور سپټمبر فلسطیني ترهګرې ډلې اتو غړو لخوا ترسره شو چې په هغه کې یې د اسرائیل المپیک ټیم اته غړي د دوه غړو له وژلو وروسته یرغمل ونیول. تور سپټمبر ډلې دا عملیات د «اقریت او بیرام» په نوم نومولي دي، پس له هغه چې دا دوه فلسطیني مسیحي کلي چې وګړي یې د اسرائیل دفاعي ځواکونو له لوري په ۱۹۴۸م کال کې د عربانو او اسرائیل ترمنځ جګړې په اوږدو کې وویستل شول. د تور سپټمبر قومندان لوتیف عفیف وو څوک چې یو مذاکره کوونکی هم وو. د لوېدیځ آلمان نوي نازیانو له دې ډلې سره لوجسټیکي مرسته وکړه.<ref name="Sanchez2007">{{cite book|author=Juan Sanchez|title=Terrorism & Its Effects|url=https://books.google.com/books?id=AK6QA_WotRYC&pg=PT144|access-date=16 December 2012|date=7 August 2007|publisher=Global Media|isbn=978-81-89940-93-5|page=144}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJJG14mHbGAC&pg=PA34|title=The New Dimension of International Terrorism|date=11 September 2001|isbn=9783728129499|access-date=22 June 2010|last1=Aubrey|first1=Stefan M.}}</ref><ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/isbn_9780761924081|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/isbn_9780761924081/page/248 248]|title=Encyclopedia of terrorism|year=2003|via=[[Internet Archive]]|publisher=SAGE Publications|isbn=9780761924081|access-date=22 June 2010}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=AWzieu562dQC&pg=PA107|title=The Terrorist Trap: America's Experience with Terrorism|date=18 July 1976|isbn=0253214777|access-date=22 June 2010|last1=Simon|first1=Jeffrey David}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=4LAXixXUu5wC&pg=RA1-PA224|title=Terrorism: A Global Scourge|isbn=9781425905309|access-date=7 June 2010|last1=Sylas|first1=Eluma Ikemefuna|year=2006}}</ref><ref>Benveniśtî, Mêrôn (2000). ''Sacred landscape: the buried history of the Holy Land since 1948''. University of California Press. {{ISBN|978-0-520-23422-2}}. pp. 325–326.</ref><ref>[http://www.haaretz.com/justice-for-ikrit-and-biram-1.71628 "Justice for Ikrit and Biram"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171012101848/https://www.haaretz.com/justice-for-ikrit-and-biram-1.71628 |date=2017-10-12 }}, ''Haaretz'', 10 October 2001.</ref><ref>Elias Chacour with David Hazard: ''Blood Brothers: A Palestinian Struggles for Reconciliation in the Middle East''. {{ISBN|0-8007-9321-8}}. Foreword by Secretary James A. Baker III. 2nd Expanded ed. 2003. pp. 44–61.</ref><ref>{{citation|first1=Gunther|last1=Latsch|first2=Klaus|last2=Wiegrefe|title=Files Reveal Neo-Nazis Helped Palestinian Terrorists|date=18 June 2012|url=http://www.spiegel.de/international/germany/files-show-neo-nazis-helped-palestinian-terrorists-in-munich-1972-massacre-a-839467.html|newspaper=Spiegel Online}}</ref> له یرغمل نیولو لږ ځنډ وروسته، عفیف د اسرائیل په زندانونو کې د ۲۳۴ فلسطیني زندانیانو او د لوېدیځ آلمان د سره پوځ بنسټ ایښودونکو، آنډریاس باډر او اولریکه ماینهوف د خوشې کېدو غوښتنه وکړه. د یرغملو خوشې کېدو په ناکامه هڅه کې د تور سپټمبر له اتو غړو څخه پنځه یې ووژل شول، چې ټول یرغمل بیا ووژل شول. د لوېدیځ آلمان یو پولیس هم په دې ډزو کې ووژل شو. د لوېدیځ آلمان دولت د ژغورنې لپاره د ضعیفې هڅې او د دې پېښې نا سم مدیریت له امله تر نیوکې لاندې راغی. درې پاتې ترهګر عدنان القاشي، جمال القاشي او محمد صفدي وو چې ونیول شول. په هرحال، بله میاشت، د لوفت هانزا ۶۱۵ پرواز غلا کېدو وروسته، د لوېدیځ آلمان دولت هغوی د یرغملو په بدل کې آزاد کړل. د اسرائیل دولت د خدای غضب عملیات پیل کړل چې موساد ته یې اجازه ورکړه ترڅو د مونیخ عامه وژنې کې ښکېل کسان تعقیب او ووژني.<ref>{{citation|first=Simon|last=Reeve|url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/olympics-massacre-munich--the-real-story-524011.html|title=Olympics Massacre: Munich&nbsp;– The real story|newspaper=The Independent|date=22 January 2006|access-date=3 March 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120316084844/http://www.independent.co.uk/news/world/europe/olympics-massacre-munich--the-real-story-524011.html|archive-date=16 March 2012}}</ref><ref>{{cite web |author=Fleisher, Malkah |date=22 July 2012 |title='Baffled' Bob Costas to Call Own Minute of Silence During Olympic Broadcast for Slain Israeli Team |url=http://www.jewishpress.com/news/baffled-bob-costas-to-call-own-minute-of-silence-during-olympic-broadcast-for-slain-israeli-team/2012/07/22/0/?print |access-date=23 July 2012 |newspaper=The Jewish Press |archive-date=3 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303180416/http://www.jewishpress.com/news/baffled-bob-costas-to-call-own-minute-of-silence-during-olympic-broadcast-for-slain-israeli-team/2012/07/22/0/?print |url-status=dead }}</ref><ref name="Montague">{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2012/07/27/sport/olympics-2012-munich-shaul-ladany-survivor|author=James Montague|title=The Munich massacre: A survivor's story|publisher=CNN|date=5 September 2012|access-date=25 February 2013}}</ref><ref>{{Cite web |date=2010-02-20 |title=The Mossad’s secret wars |url=https://www.aljazeera.com/news/2010/2/20/the-mossads-secret-wars |url-status=live |access-date=2022-07-26 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref> د ۲۰۱۶م کال اوړي المپیکي لوبو څخه دوه ورځې مخکې، د المپیک نړیوالې کمیټې د برازیلي او اسرائیلي چارواکو په مشرۍ مراسمو کې د یوولسو اسرائیلي او یوه آلماني څخه چې په مونیخ کې ووژل شول، تقدیر وکړ. د ۲۰۲۰م کال اوړي المپیکي لوبو کې، په پرانېست غونډه کې یوه دقیقه چوپتیا ونیول شوه.<ref>[http://www.jpost.com/Israel-News/Sports/First-official-IOC-ceremony-in-memory-of-Munich-victims-463185 "First official Olympic ceremony held in memory of Munich victims"], jpost.com; accessed 5 September 2017.</ref><ref name="Spungin">{{Cite web |last=Spungin |first=Tal |date=2021-07-23 |title=Olympics: Moment of silence for Munich massacre victims for first time |url=https://www.jpost.com/breaking-news/tokyo-olympics-moment-of-silence-held-for-israeli-munich-massacre-victims-674722 |url-status=live |access-date=2021-07-23 |website=The Jerusalem Post |language=en-US}}</ref> == پیشنهاد == د ۱۹۷۲م کال اوړي المپیکي لوبو په دوهمه اونۍ کې هغوی یرغمل ونیول شول. د لوېدیځ آلمان د المپیک تنظیموونکې کمیټه هیله‌منده وه چې د آلمان نظامي انځور لرې کړي. دا کمیټه د هغه انځور په نسبت چې د ۱۹۳۶م کال اوړي المپیکي لوبو کې څرګند شوی وو، چې آډولف هټلر، نازي ډیکټاټور د خپلو تبلیغاتو لپاره له هغه څخه کار واخیسته، محتاط وو. د Olys په نوم امنیتي پرسونل ناڅرګند وو، خو ډېری د ټکټونو درغلۍ او شرابيانو سره مقابلې لپاره چمتو وو. په سپټمبر کې یوه ورځ مستند فلم ادعا کوي چې د لوبغاړو په کلي کې امنیت د لوبو لپاره د ډاډ وړ نه وو او لوبغاړي هرډول چې وغواړي دلته تګ راتګ کولی شي. لوبغاړو کولی شول په اسانۍ سره د امنیتي پوسټو څخه تېر شي او د لوبغاړو کلي کې نیول شویو کټارو څخه په تېرېدلو سره یې کولی شول چې د نورو هېوادونو کوټو ته هم لاړ شي.<ref name="began">{{citation|author1=Alexander Wolff|author-link1=Alexander Wolff|author2=Don Yaeger|author-link2=Don Yaeger|title=When the Terror Began|url=https://www.si.com/vault/2002/08/26/328187/when-the-terror-began-thirty-years-later-the-hostage-drama-that-left-11-israeli-olympians-dead-seems-even-more-chilling-and-offers-grim-reminders-to-todays-security-experts|work=[[Sports Illustrated]]|access-date=16 November 2015|date=26 August 2002|volume=97|issue=8|pages=58–72|archive-url=https://web.archive.org/web/20021004071720/http://sportsillustrated.cnn.com/si_online/news/2002/08/20/main/|archive-date=4 October 2002|url-status=live}}</ref> مونیخ ته د هغه د ټیم له د ننه کېدو مخکې د وسله‌وال پرسونل ناڅرګند توب، د اسرائیلي هیات مشر، شموئل لالکین اندیښمن کړی وو. لالکین له خبریالانو سرژ ګروسارډ او آرون جي کلاین سره په وروستیو مرکو کې وویل چې له اړونده چارواکو سره یې د خپل ټیم د مېشت ځای په هکله اندېښنه ښکاره کړې ده. دا ټیم د المپیک کلي په نسبتاً جلا شوې برخه کې، د یوې ودانۍ په لومړي پوړ کې دروازې ته نږدې مېشت شوی وو، چې لالکین احساس کاوه چې دا ځای د هغه ټیم په ځانګړې توګه د بهرني برید په وړاندې زیان منونکی کوي. د لوېدیځ آلمان چارواکو په ظاهري بڼه لالکین ته ډاډ ورکړ چې د اسرائیلي ټیم خوندیتوب لپاره به لا ډېر امنیت ونیول شي، خو لالکین شک لري چې کوم اضافي ګام به اخیستل شوي وي.<ref name="began" /> د المپیک تنظیم کوونکو د لوېدیځ آلمان له عدلي ارواپوه، ګئورګ سایبر، څخه وغوښتل ترڅو د امنیتي برنامې جوړولو لپاره تنظیم کوونکو ته ۲۶ ترهګریزې سناریوګانې وړاندې کړي. د هغه «۲۱ وضعیت» په دقیق ډول وړاندوینه وکړه چې وسله‌وال فلسطینیان به د اسرائیلي ټیم په سیمو برید وکړي، خلک به ووژني او یرغمل به ونیسي او د اسیرانو د آزادېدو او د لوېدیځ آلمان څخه وتلو لپاره به د چورلکې غوښتنه وکړي. تنظیم کوونکو د ۲۱م وضعیت او نورو سناریوګانو لپاره له چمتووالي څخه ډډه وکړه، ځکه د هغوی په وړاندې د لوبو کلک امنیت نیول به نورو لوبو ته د «بې پروا لوبې» موقف ورکړي چې دوی دا نغوښتل.<ref name="began" /> === په آلمان باندې له وړاندې د برید په هکله د پوهېدو تور === په ۲۰۱۲م کال کې آلمانۍ اشپیګل مجلې ولیکل چې د لوېدیځ آلمان چارواکو له عامه وژنې څخه درې اونۍ مخکې په بیروت کې له یوه فلسطیني خبرورکوونکي څخه دا معلومات په لاس کې لرل. دې خبرورکوونکي لوېدیځ آلمان ته وویل چې فلسطینیان د المپیک په لوبو کې د یوې «پېښې» د پلان کولو په حال کې دي او د بن بهرنیو چارو وزارت دا خبر په کافي اندازه جدي ونیوه ترڅو هغه د مونیخ پټو خدمتونو ادارې ته ورسوي او له هغوی یې وغوښتل تر څو «ټول اړین امنیتي اقدامات» په پام کې ونیسي. خو د اشپیګل په وینا، چارواکي بریالي نشول چې په دې ټکي عمل وکړي او تر ۴۰ کلونو یې هیڅکله هم دا خبره تصدیق کړې نه وه. دا مجله وایي دا د آلماني چارواکو ۴۰ کلونو پټ کارونو یوازې یوه برخه ده چې د عامې وژنې په ځواب کې د دې هېواد ناسم مدیریت ښکاروي.<ref name="Knew">{{cite news|url=http://www.timesofisrael.com/germany-had-a-tip-off-three-weeks-in-advance-that-palestinians-were-planning-incident-at-munich-olympics-but-failed-to-act-der-spiegel-claims|title=Germany had a tip-off three weeks ahead of Munich massacre, Der Spiegel claims|newspaper=[[The Times of Israel]]|date=22 July 2012|access-date=22 July 2012|author=Ahren, Raphael}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Bohr|first1=Felix|last2=Frohn|first2=Axel|last3=Latsch|first3=Gunther|last4=Neumann|first4=Conny|others=Wiegrefe, Klaus|title=Die angekündigte Katastrophe|journal=Der Spiegel|number=30|date=23 July 2012|url=http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-87508597.html}}</ref> == یرغمل – نیول == د سپټمبر ۴مه، د دوشنبې ورځې په ماښام، د المپیک کلي ته له راتګ څخه مخکې، اسرائیلي ورزشکارانو له یوې تفریحي شپې خوند واخیست، چې هلته یې د بام په سر فیډلر اجرا ولیدله او د هغې شپې د ستوري، اسرائیلي لوبغاړي (ممثل) شموئل روډنسکي، سره یې د شپې خواړه وخوړل. په ټیمي ملي بس کې د بېرته راتګ په سفر کې، لالکین خپل ۱۳ کلن زوی ته – چې له وزن پورته کوونکي یوسف رومانو او غېږنیوونکي الیزر هالفین سره ملګری شوی وو – اجازه ورنکړه چې په ۳۱مه Connollystraße کې د هغوی په اپارټمان کې ورسره شپه وکړي، کوم کار چې په لوړ ګومان به یې د هلک ژوند ژغورلی وو.<ref>Reeve, Klein and Groussard.{{Page needed|date=February 2012}}</ref><ref>Klein, pp. 35–36.</ref> په ځایي وخت د سپټمبر ۵مې سهار ۴:۳۰ بجې، کله چې ورزشکاران په خوب کې وو، د فلسطین آزادۍ سازمان د تور سپټمبر برخې ۸ غړي چې ورزشي جامې یې اغوستې وې، او ډفیل کڅوړې یې لېږدولې چې په کې AKM بریدګر ټوپک، توکارف تمانچې او لاسي بمونه وو، ۲-مټره (۶+۱/۲ (شپږ نیم) فوټه) زنځیري دیوال څخه د ناپوهه ورزشکارانو په مرسته واوښتل، چې هغوی هم غوښتل په پټه د المپیک کلي ته د ننه شي. په لومړیو کې دا ورزشکاران امریکایان مشخص شوي وو خو څو لسیزې وروسته ادعا وشوه چې کاناډایان وو.<ref>{{citation|author=Kelly, Cathal|title=Munich massacre helped unwittingly by Canadians in 1972 Olympic atrocity|newspaper=The Toronto Star|url=https://www.thestar.com/sports/olympics/article/1169848--kelly-munich-massacre-terrorists-helped-by-canadians-in-1972-olympic-atrocity?bn=1|date=28 April 2012}}</ref> کله چې د ننه شول، دې ډلې له غلا شویو کیلي ګانو څخه کار واخیست ترڅو په ۳۱مه Connollystraße کې هغو دوه اپارټمانو ته د ننه شي چې اسراییلي ټیم کارول. یوسف ګوټفرونډ، د غېږنیونې لوبڅار، ۱ اپارتمان په دروازه کې، چېرته چې اسرائیلي چارواکي او روزونکي اوسېدل، له ټیټ غږ سره راویښ شو. کله چې هغه څېړنه وکړه، وې لیدل چې دروازه خلاصه شوه او هاخوا وسله وال او مخ پټي کسان ولاړ دي. هغه له چغې سره د کوټې ملګرو ته چې په خوب کې وو خبر ورکړ، خپله ۱۳۵ کیلویي وزنه یې دروازې خوا ته وغورځوله، ترڅو د بریدګرو مخه ونیسي ترڅو د ننه رانشي. د ګوټفرونډ دې کارونو د هغه ملګري، توویا سوکولوفسکي ته، چې د وزن پورته کونې روزونکی وو، کافي فرصت ورکړ ترڅو یوه کړکۍ ماته کړي او له هغې لارې وتښتي. د غېږنیونې روزنکي، موشه وینبرګ له بریدګرو سره وجنګېد، بریدګرو هغه مخ ته په مرمۍ وواهه او وروسته یې هغه مجبور کړ له هغوی سره مرسته وکړي ترڅو لا ډېر یرغمل پیدا کړي.<ref name="jewsinsports1">{{cite web |title=Ladany, Shaul |url=http://www.jewsinsports.org/Olympics.asp?sport=olympics&ID=413 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303205218/http://www.jewsinsports.org/Olympics.asp?sport=olympics&ID=413 |archive-date=3 March 2016 |access-date=24 February 2013 |publisher=Jewsinsports.org}}</ref><ref name="Burnton">{{cite web |last=Burnton |first=Simon |date=2 May 2012 |title=50 stunning Olympic moments No 26: The terrorist outrage in Munich in 1972 |url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2012/may/02/50-stunning-olympic-moments-munich-72 |access-date=27 July 2012 |publisher=Guardian News and Media Limited}}</ref> == سرچينې == 95u7iyd0r8wo33nbcgj06sfcc0gcfhs 0 63186 364990 354967 2026-07-04T09:48:35Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 364990 wikitext text/x-wiki {{infobox ethnic group||group=پنجابی شخصیات|image={{image array|perrow=5|width=65|height=80 | image1 = Darbar Hazrat Baba Farid ud Deen Ganj Shakar Rahmatullah Alaih - panoramio (5).jpg | caption1 = [[بابا فرید الدین گنج شکر]] | image2 = Sikh Gurus with Bhai Bala and Bhai Mardana.jpg | caption2 = [[گرو نانک]] | image3 = Dulla bhatti samadh.jpg | caption3 = [[دلا بھٹی]] | image4 = Darbarsharif.jpg | caption4 = [[سلطان باہو]] | image5 =| caption5 = [[بلھے شاہ]] | image6 = Waris shah.jpg | caption6 = [[وارث شاہ]] | image7 = Amrita Pritam (1919 – 2005) , in 1948.jpg | caption7 = [[امرتا پریتم]] | image8 = Iqbal.jpg | caption8 = [[محمد اقبال]] | image9 = Faizahmadfaiz2.JPG | caption9 = [[فیض احمد فیض]] | image10 = حفیظ جالندھری.jpg | caption10 = [[حفیظ جالندھری]] | image11 = Insha.jpg | caption11 = [[ابن انشاء]] | image12 = RanjitSinghKing.jpg | caption12 = [[مہاراجہ رنجیت سنگھ]] | image13 = Bhagat Singh 1929.jpg | caption13 = [[بھگت سنگھ]] | image14 = Thumb1.jpg | caption14 = [[عبد السلام]] | image15 = Wasim Akram.jpg | caption15 = [[وسیم اکرم]] | image16 = Amrita Sher-Gil, painter, (1913-1941).jpg | caption16 = [[امرتا شیر گل]] | image17 = Prime Minister Manmohan Singh in WEF ,2009 (cropped).jpg |caption17 = [[منموہن سنگھ]] | image18 = Jagjit Singh (Ghazal Maestro).jpg | caption18 = [[جگجیت سنگھ]] | image19 = Kalpana Chawla, NASA photo portrait in orange suit.jpg | caption19 = [[کلپنا چاولہ]] | image20 = Pak nusrat150.jpg | caption20 = [[نصرت فتح علی خان]] | image21 = Amir Khan.jpg | caption21 = [[عامر خان (مکے باز)|عامر خان]] | image22 = | caption22 = [[پریانکا چوپڑا]] |image22 = Imrankhanpti.jpg| caption22 = [[عمران خان]] | image23 = | caption23 = [[علی ظفر]] }}|pop=120 ملین (تخمینہ)|region1={{flag|پاکستان}}|pop1=81,379,615|ref1=<ref>{{Cite web |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_mother_tongue.pdf |title=Pakistan 2008 census – Population by mother tongue |access-date=2013-08-04 |archive-date=2006-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060217220529/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_mother_tongue.pdf |url-status=dead }}</ref>|region2={{flag|بھارت}}|pop2=33,102,477|ref2=<ref>[http://www.censusindia.gov.in/ Indian Census]</ref>|region3={{flag|برطانیہ}}|pop3=2,300,000|ref3=<ref>{{Cite book|url=http://books.google.com/?id=74ZVFb37zuIC&pg=PA20 |title=Desh Pardesh |publisher=C. Hurst & Co. Publishers |year=1994 |pages=19–20 |author=Roger Ballard, Marcus Banks |isbn=978-1-85065-091-1}}</ref>|region4={{flag|کینیڈا}}|pop4=800,000|ref4=<ref>[http://www12.statcan.ca/english/census06/data/topics/RetrieveProductTable.cfm?TPL=RETR&ALEVEL=3&APATH=3&CATNO=&DETAIL=0&DIM=&DS=99&FL=0&FREE=0&GAL=0&GC=99&GK=NA&GRP=1&IPS=&METH=0&ORDER=1&PID=92333&PTYPE=88971,97154&RL=0&S=1&ShowAll=No&StartRow=1&SUB=801&Temporal=2006&Theme=80&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= 2006 Census: Ethnic Origin]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{مردہ ربط|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>|region5={{flag|متحدہ عرب امارات}}|pop5=720,000|region6={{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}|pop6=640,000|region7={{flag|آسٹریلیا}}|pop7=620,000|region8={{flag|سعودی عرب}}|pop8=560,000|langs=• [[پنجابی زبان|پنجابی]] •|rels=[[فائل:Allah-green.svg|18px]] [[اسلام]] <br />[[فائل:Om.svg|15px]] [[ہندو مت]] <br />[[فائل:Khanda.svg|15px]] [[سکھمت]] <br />[[فائل:Christian cross.svg|12px]] [[مسیحیت|مسیحی]]<ref name="alislam.org">{{cite web |url=http://www.alislam.org/ |title=IslamAhmadiyya – Ahmadiyya Muslim Community – Al Islam Online – Official Website |publisher=Alislam.org |date= |accessdate=2013-07-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106223103/https://www.alislam.org/%20 |archivedate=2019-01-06 |url-status=live }}</ref> <br />دیگر|related=[[سرائیکی شخصیات|سرائیکی]] • [[کشمیری شخصیات|کشمیری]] • [[ہندکو]] • [[گجراتی شخصیات|گجراتی]] • [[راجستھانی شخصیات|راجستھانی]] – [[گجر]]}}'''پنجابي قوم'''( [[پنجابي ژبه]] : پنجابی لوک) د پنجاب سیمې یوه توکميزه ډله ده چې د [[پاکستان]] او [[هند]] تر منځ مېشت دي، چې د پاکستان په پنجاب ایالت کې ژوند کوي. په داسې حال کې چې په هند کې، دوی د هند په پنجاب، هماچل پردیش، هریانا او ډیلي کې ژوند کوي. مورنۍ ژبه يې [[پنجابي ژبه|پنجابي]] ده. د پنجابي پوهنتون پټيالاد څېړنې له مخې، [[پنجابي ژبه]] شاوخوا ٥٢ لهجې لري. == تاریخ == [[دوتنه:Taxila_Pakistan_juillet_2004.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/24/Taxila_Pakistan_juillet_2004.jpg/220px-Taxila_Pakistan_juillet_2004.jpg|بټنوک| [[ټېکسلا|ټیکسيلا]] یو لرغونی تاریخي ځای دی]] د پنجاب کلمه د ابن بطوطه په لیکنو کې موندل کیږي چې هغه په څوارلسمه مېلادي پیړۍ کې دې سیمې ته د سفر پرمهال لیکلې وې. د دې کليمې پراخه کارونې د شپاړسمې پېړۍ په دوهمه نیمایي کې د شېرشاه سوري تاريخ کې موندل کیږي چې په هغه کې په پنجاب کې د شېرخان له خوا د یوې کلا د جوړولو په اړه یادونه شوې ده. مخکې په مهابارت کې هم د پنجاب سیمه د "پنجا ندا" (پنځه سیندونو) په نوم یاد شوې ده. تر دې وروسته ابوالفضل په عین اکبري کې لیکلي دي چې دا سیمه په دوو برخو [[لاهور]] او [[ملتان]] وېشل شوې وه. د عین اکبري په دویمه برخه کې ابوالفضل د پنجاب په نوم "پنجند" لیکلی دی. د دې نه علاوه مغل امپراتور جهانګير هم په خپل تزک جهانګيري کښې د پنجاب کليمه استعمال کړې ده. د پنجاب کلمه د فارسي کلمو پنج (پنځه) او آب (اوبه) څخه اخیستل شوې(ډېره شونې ده چې دا نوم د فارسي پرځای پښتو وي، ځکه تر ډېره حده هند او پاکستان د پښتنو تر يرغلونو او حملو لاندې و، او څو پېړۍ يې په ياده سيمه پرله پسې پاچاهي هم کړې دي، پنجاب سيمه شايد په لومړيو کې پښتو پنځاب وه چې وروتسه د وخت په تېرېدو او د سيمې د خلکو د لهجې له مخې په پنجاب بدله شوې ده) چې مانا یې د "پنځو سیندونو ځمکه" ده. دا هغه پنځه سیندونه دي چې په دې سیمه کې بهیږي: == د سند دره، د پنجاب لرغونی سلطنت == د سېند وادۍ تمدن، چې په نړۍ کې یو له پخوانیو انساني تمدنونو څخه دی، په پنجاب کې ژورې اغېزې لري، چې د هغې له جملې څخه [[هړپه|هراپا]] د پام وړ دی.{{Infobox archaeological culture|name=وادیٔ سندھ کی تہذیب|map=IVC-major-sites-2.jpg|mapalt=|altnames=|horizon=|region=ایشیاء|period=[[کانسی دور]]|dates=c. 3300 ق-م – 1700 ق-م<ref name="indusmilleniumold"/><ref name="milleniumold"/>|typesite=|majorsites=|extra=|precededby=|followedby=[[ویدک دور]]}}{{Infobox archaeological culture|name=د سېند درې کلتور|map=IVC-major-sites-2.jpg|mapalt=|altnames=|horizon=|region=اسيا|period=[[کانسي دوره]]|dates=c. 3300 م-ز – 1700 م-ز<ref name="indusmilleniumold"/><ref name="milleniumold"/>|typesite=|majorsites=|extra=|precededby=|followedby=[[وېديک دوره]]}} [[دوتنه:Sokhta_Koh.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/69/Sokhta_Koh.jpg/200px-Sokhta_Koh.jpg|بټنوک|200x200px| په پسني کې د سېند وادې تمدن د کورونو یوه بېلګه]] [[دوتنه:Skull_of_Indus_Valley_inhabitants,_Indian_Museum,_Kolkata.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d8/Skull_of_Indus_Valley_inhabitants%2C_Indian_Museum%2C_Kolkata.jpg/220px-Skull_of_Indus_Valley_inhabitants%2C_Indian_Museum%2C_Kolkata.jpg|بټنوک| د هغو خلکو کوپړۍ چې د سېند د درې تمدن کې يې ژوند کاوه اوس هم د هند په موزیم کې ساتل کیږي.]] [[دوتنه:Jar,_Indus_Valley_Tradition,_Harappan_Phase,_Quetta,_Southern_Baluchistan,_Pakistan,_c._2500-1900_BC_-_Royal_Ontario_Museum_-_DSC09717.JPG|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/01/Jar%2C_Indus_Valley_Tradition%2C_Harappan_Phase%2C_Quetta%2C_Southern_Baluchistan%2C_Pakistan%2C_c._2500-1900_BC_-_Royal_Ontario_Museum_-_DSC09717.JPG/220px-Jar%2C_Indus_Valley_Tradition%2C_Harappan_Phase%2C_Quetta%2C_Southern_Baluchistan%2C_Pakistan%2C_c._2500-1900_BC_-_Royal_Ontario_Museum_-_DSC09717.JPG|بټنوک| په [[کوټه (ښار)|کوېټه]] کې کشف شوي لوښي چې شاوخوا 2500-1900 مخزېږديز کلونو کې جوړ شوي]] د سېند درې '''تمدن''' ( یو له هغو څو لومړنیو [[انسان|انساني]] تمدنونو څخه دی چې له 3300 څخه تر 1700 مخزېږديز کلونو پورې یې دوام وکړ. دا [[اباسين (سيند)|د سېند سیند]] په څنډه کې او د سېند د وادۍ په میدان کې د هغې معاونینو څخه سرچینه اخلي. دې ته د [[د سیند درې تمدن|هارپا تمدن]] هم ویل کیږي. هراپا([[هړپه|هڑپا]]) او [[مونجو دېړو|موين جودارو]] اصلي مرکزونه وو. د دې تمدن نښې هم د سوان سیند په غاړو کې موندل شوې دي. د دې تمدن اوسېدونکو د خښتو سره کورونه جوړول. دوی د غوزانو ګاډۍ درلودې، دوی د څرخ او خادي څخه ټوکر جوړاوه، دوی د لوښو په جوړولو کې ماهر وو، بزګران، اوبدونکي، کولالان او معماران د سېند د درې د تمدن معماران وو. کاټن ټوکر چې په [[انګلیسي]] کې کاټن ورته ویل کیږي د هغه اختراع وه چې د کاټن کلمه د هغه له کلمې څخه جوړه شوې ده. بوره او [[سترنج|شطرنج]] نړۍ ته د دې تمدن بې ارزښته ډالۍ دي. د سېند درې تمدن بډایه تمدن و، چې د زرګونو کلونو لپاره يې خلک د ځان خواته راجلب کړي و. داسې انګېرل کیږي چې په هند او پاکستان کې د تمزین بنسټ په 1500 ق م کې د [[اريايان|اریایانو]] له خوا ایښودل شوی و. تر دې وړاندې دلته اوسېدونکي وحشي او له تمدن څخه لرې وو. خو وروسته پلټنو په دې نظر کې بشپړ بدلون راوست او د دغه هېواد تاريخ يې دولس زره کاله شاته وغورځاوه. له یوې خوا د موهن جو دارو او [[د سیند درې تمدن|هړپا]] او د سند د لرغوني تمدن په اړه معلومات دا ثابتوي چې دا هېواد د [[اريايان|اریایانو]] له راتګ څخه ډېر پخوا د تمدن مرکز و. دا د 1921 کال پېښه ده چې رای بهادر دیا رام ساهني په [[هړپه|هړپا]] کې د لرغوني تمدن ځینې نښې وموندلې. یو کال وروسته ورته اثار د ښاغلي آر ډی بنرجي له خوا د موهنجودارو په سر کې وموندل شول. دا د هند د لرغون پېژندنې څانګې ته راپور شوې. د دې ادارې عمومي رییس سر جان مارشال خوښي څرګنده کړه او دغو دوو ځایونو ته یې پاملرنه وکړه. نو د لرغونو اثارو د رياست د رئيس ارنسټ مکې او د راى بهادر ديا رام ساهني په امر کيندنه پيل شوه. په 1931 کې، کار د بودیجې د نشتوالي له امله ودرول شو. په همدې حال کې، رياست په نورو ځايونو کې اغېزمن لټون پيل کړ. دا یوه لویه بریا وه او مالومه شوه چې دا لرغونی تمدن یوازې په [[مونجو دېړو|موهنجو دارو]] او [[هړپه|هړپا]] پورې محدود نه دی. برعکس په [[سند|سېند صوبه]] کې په چنودرو، جهوکر ، علي مراد او عمري او د پنجاب په روپر او د [[بلوچستان (پاکستان)|بلوچستان]] په نال او کلی کې د لرغوني تمدن نښې شته. [[دوتنه:IVC-major-sites-2.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6d/IVC-major-sites-2.jpg/300px-IVC-major-sites-2.jpg|بټنوک|369x369px| د سېند وادۍ اصلي مرکزونه د سرو ټکو په وسيله نښه شوي .]] د سېند دره نه یوازې اوسنی [[سند]] نه دی بلکې اوسنی [[پاکستان]] ، د [[افغانستان]] ختیځه برخه او د [[هند]] لوېدیځه برخه د سیند په دره کې ګڼل کیږي. د سیند دره په لوېدیځ کې د پاکستان له [[بلوچستان (پاکستان)|بلوچستان ایالت]] څخه په ختیځ کې تر [[اتر پرديش|اترپردېش]] پورې غځېدلې، په داسې حال کې چې په شمال کې د [[افغانستان]] له شمال ختیځې برخې څخه په سویل لوېدیز کې د هند [[مهاراشټرا|مهاراشترا]] ایالت ته غځېدلې ده. [[دوتنه:Indo-Gangetic_Plain.png|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2f/Indo-Gangetic_Plain.png/300px-Indo-Gangetic_Plain.png|کيڼ|بټنوک|300x300px| د سېند او ګنګا سیندونه]] '''د''' هند-ګنګیتیک میدانونه ( یوه لویه وچه ده چې د برصغیر په شمالي برخه کې موقعیت لري. دا میدان د اباسين او ګنګا د دوو لویو سیندونو په نوم نومول شوې چې له امله یې د دې میدان ځمکه ډېره حاصلخېزه ده. دا میدان په څلورو هېوادونو – [[پاکستان]] ، هند ، [[نیپال]] او [[بنګله دیش|بنګله دېش]] کې پروت دی. همدا اوس، لکه څنګه چې موږ د هجري وروستیو وختونو څخه تېریږو، د سېند په دره کې، موږ د تمدن داسې نښې وینو چې موږ حیران یو. موږ یوازې د اجتماعي ژوند د تاسیس، د آبادۍ د آبادولو په اړه خبرې کولې، په صنعت کې څومره عمل او پاکوالی رامنځته شو. اوس موږ په یو وخت کې عالي ښارونه ګورو. د دوی کورونه قوي او قوي دي، دوه، دوه، درې یا درې پوړونه لوړ دي. دوی سړکونه، بازارونه لري. د دوی د اوسیدونکو ژوند، دودونه او عادتونه داسې ښکاري. عجيبه ده چې د سيند د وادۍ نښې، چې تر ټولو ژورې دي، تر ټولو ستر پرمختګ ښيي. يعنې کله چې دلته لومړی ښارونه جوړ شول، نو دلته تمدن خپل اوج ته رسېدلی و او وروسته د زوال په لور روان شو. د [[د سیند درې تمدن|سیند د دره تمدن]] څرګندونه او تفسیر شاید د شلمې پیړۍ ترټولو لوی معاصر پیښه وي. ځکه چې د دې تمدن کچه او اهمیت په 1922 کې د [[مونجو دېړو|موهنجو دره]] له کیندنې مخکې نه و پوهیدلی. د سېند وادۍ تمدن په [[پاکستان|پاکستان کې یو له خورا په زړه پورې تاریخي ځایونو څخه دی]] . د دې تمدن ډیری ځانګړتیاوې شتون لري چې ورته ځانګړې دي. په تیرو وختونو کې د دې تمدن په اړه کارپوهان په دې نظر وو چې دا د لویدیځې آسیا څخه د دې خاورې څخه راوړل شوی او دا د لویدیځې آسیا د عروج او زوال مرحله وه. خو په 1950 کې ډاکټر ایف ای خان د کوټ ډیجی کیندل. دا نوي شیان رڼا ته راوړي او زاړه مفکورې بدلوي. په کوټ ډیجي کې د [[هړپه|هړپې]] دورې پورې دفن شوي نفوس وموندل شو. د دې تمدن عمر د رادیو کاربن په واسطه ټاکل شوی و او معلومه شوه چې دا نفوس د [[هړپه|هراپا]] څخه 800 کاله پخوانی کلتور دی. دا د بې توپیره کیندنې وروسته تعقیب شو. له دې څخه دا ثابته شوه چې د دې تمدن سرچینې په دې خاوره کې وې. دا د محلي ټولنې د تکامل یوه اړینه پایله وه او هر هغه څه چې بهرني تاثیرات ثانوي او لږ مهم وو. د دې تمدن دوره د 2500 BC څخه تر 1700 BC پورې ده. مګر په حقیقت کې د هغې دوام تر 3800 BC پورې څرګند دی. د نفوذ ساحه یې د [[افغانستان]] په شمال کې د بدخشان له سیمې څخه په جنوب کې تر ساحل پورې غځېدلې ده. چیرې چې دا د [[بلوچستان (پاکستان)|بلوچستان]] له ساحل څخه تر کاټیاوار پورې غځیږي. په پخوانیو کیندنو کې، دوه څلویښت ښارونه او اشغالونه د دې تمدن سره تړاو لري. اوس یې شمېر په سلګونو زیات شوی دی. یوازې په چولستان کې ډاکټر رفیق مغل د دې تمدن سره تعلق لرونکې درې سوه درې شپیته دفن شوي آبادۍ موندلې دي. د دې تر څنګ د دې تمدن اغېزې د [[سوات ولسوالۍ|سوات]] په دره کې په سراى خولا، [[جهنگ|جهنګ]] ، بټيال، ګلګۍ، د [[ګومل]] په دره کې، د [[بلوچستان (پاکستان)|بلوچستان]] د کچي په سيمه کې د مهرګاه په ډېرو ځايونو کې موندل شوي دي. په [[هند]] کې د غغر (هکرا) سیند حوزه او د هغې معاونین له دې یادګارونو ډک دي. په دې کې د [[راجستان|راجپوتانا]] ، ختیځ پنجاب او [[هريانه|هریانا]] ولایتونه شامل دي. هغه ځایونه چې د دې تمدن نښې موندل شوي دي کالیبنګان، سیسوال، بنیوالی مونډا او ډیری نور ځایونه شامل دي. لوتل او رنګپور ساحل ته نږدې لوی ښارونه وو. د دې تر څنګ ډیری کوچني میشت ځایونه شتون لري. د دې تمدن لومړنی موندل شوی ښار [[هړپه|هراپا]] و او له همدې امله دې ته د [[هړپه|هراپا]] تمدن هم ویل کیږي. دوهم لوی ښار [[مونجو دېړو|موهنجودارو]] و. وروسته اوس ګنوری والا وموندل شو. کوم چې د هڑپې په پرتله لوی ښار دی، مګر کارپوهانو [[هړپه|هراپا]] او [[هړپه|موهنجو]] [[مونجو دېړو|دارو]] ته ډیر اهمیت ورکړی. د لویو ښارونو شتون د دې ثبوت دی چې نفوس په پراخه کچه و. دا په ښارونو کې وو، په کلیو کې ډیر وو. توکي په کثرت سره. ستاسو د محلي اړتیاو څخه ډیر. تولید یې کاوه ترڅو دغه توکي ښارونو ته ولیږدول شي. د هیواد په اوږدو کې د سختو خښتو بار بار کارول د دې ثبوت دی چې پراخ ځنګلونه شتون درلود. په لوښو او مهرونو کې د حیواناتو نقشه او د هډوکو په ښخولو کې د حیواناتو د شتون او په بل عبارت د ځنګلونو د زیاتوالي ثبوت دی. د حیواناتو په منځ کې ګنډونه، پړانګان، د سیند غوښې او هاتیان ډیر وو. د دوی تر څنګ د غریال شواهد هم موندل شوي دي. د وېښتانو، بندرونو، squirrels او طوطانو ځینې ډولونه هم موندل شوي دي. دولس سنګه او هرن هم موندل کیږي. د دې تمدن په مهمو ښارونو کې [[هړپه|موهنجودارو]] ، [[مونجو دېړو|هړپا]] ، چنهودارو ، ستکاګندارو، بالاکوټ، سوتکا کوه، توچي، مزینه ډمب، سیاه ډمب، جای، علي مراد، ګونوری والا او ډیری نور ښارونه شامل دي. د مادي کلتور په ټولو توضیحاتو کې ټوله پراخه سیمه. کوم چې لرغونپوهان اوس د لوی سیند دره بولي. دا بشپړ یونیفورم لري. لوښي په هر ځای کې یو شان دي. د ډله ایز تولید په پایله کې، کورونه په ثابت معیاري پلانونو کې جوړ شوي او د خښتو څخه جوړ شوي دي. مهرونه د ورته نقاشي صحنو سره سینګار شوي او سکریپټ په ټوله کې ورته دی. د وزن او اندازه کولو یو واحد معیاري سیسټم په هر ځای کې شتون لري. پوهان په عمومي ډول [[د سیند درې تمدن|د سیند د دره تمدن لپاره د]] امپراتورۍ کلمې کارولو څخه ډډه کوي. مګر شاید Pigot او ویلر د انډس امپراتورۍ اصطلاح خورا په سپکه توګه کارولې وي. پداسې حال کې چې دا د ډیری متخصصینو تمایل دی، دا د امپراتورۍ په توګه نشي ګڼل کیدی. خو ځینې بنسټیز حقایق شته چې تر اوسه یې بل تفسیر ممکن نه دی. د سیند وادۍ د صنعتي تولید لوی یووالی یقینا د دې مفکورې لپاره ځای ورکوي چې یو ځواکمن مرکزي حکومت شتون درلود. چې ټوله سیمه یې کنټرولوله. برسېره پردې، د تولید او توزیع یو مربوط سلسله وه چې دا یې کنټرولوله. البته، د دې محصول یو ښه مدغم سیسټم د محصولاتو او لویو لارو امنیت و. هڑپا او موهنجو دارو معاصر ښارونه وو، چې شاید دوه اړخیزه پلازمینې وې. په دغو دوو ښارونو کې دننه لوړې کلاګانې وې. داسې بریښي چې په پاتې خلکو باندې تسلط ولري. له همدې امله، د اټکل لپاره ځای شتون درلود چې دا د مرکزي حکومت پلازمینې وې. په ټول هیواد کې د تولیداتو او لاسي صنایعو لوی یووالی نه یوازې د مرکزي حکومت د سختو قوانینو، بلکې د ټولنې د سوداګریزو قوانینو پایله وه. چا چې مذهبي رنګ درلود. البته دا به خورا سخت وي. کوم چې د لیکونو په واسطه تعقیب شوي. وزنونه په هره سیمه کې یو شان وو. د برونزو د زنګون جوړښت او د شافټ شکل ورته وو. د خښتو اندازه، د کورونو ترتیب، د لویو سړکونو ترتیب، د ټول ښار د ښارګوټی پلان یو شان و. په سر کې د پیړیو راهیسې د زړو ودانیو په سر نوې ودانۍ جوړې شوې. د کور څلور دیوالونه د ډیرو پیړیو لپاره بدل نه شول. دا پدې مانا ده چې حاکم او محکوم طبقو دواړو د بدلون اړتیا احساس نه کړه. هنرمندان د ذاتونو په بندونو پورې تړلي وو او له نسل نه تر نسله به یې ورته کار کاوه او د لوړو طبقو په برخه کې هم همداسې یو څه وو. د سیند وادۍ یونیفورم په وخت او ځای کې مساوي شدید و. له یوې خوا له [[بلوچستان (پاکستان)|بلوچستان]] څخه تر پنجاب او [[خېبر پښتونخوا|خیبر پښتونخوا]] پورې یونیفورم دی. له بلې خوا، تر هغه چې دا تمدن ديارلس سوه کاله ژوندی پاتې شو، په جزئياتو کې يې هيڅ توپير نه و. په [[مونجو دېړو|موهنجودارو]] کې ټول نهه د استوګنې پرتونه کیندل شوي. په ډیرو ځایونو کې د سیلابونو د زیان شاهدان دي. خو د دغو مختلفو دورو په مادي کلتور کې کوم توپير نشته. نه ژبه او نه رسم الخط بدل شوی دی. په کومه خاوره کې چې ژبې ډېرې بڼې اخيستې او رسم الخط يې بيا په بشپړه توګه بدل شوی دی، د همدې رسم الخط دوام د هغې د بې ثباتۍ ستر ثبوت دی. له یوې خوا یې له اکاد او سمر سره اړیکې درلودې. له بلې خوا، ديارلس سوه کاله دوی د اکاد او سمر د بدلولو صنعتي ميتودونو په اړه څه نه دي زده کړي. دا په دې مانا چې د بې ثباتۍ لاملونه داخلي او خورا پیاوړي وو او بهرنۍ اغیزې کمزورې وې. کوسامبي زیاته کړه چې دا تمدن د خپریدو نشتوالی و. يعنې ښارونه [[اباسين (سيند)|د سيند د سيند]] او د هغې په څنډو کې آباد وو. پاتې ټول نفوس په کوچنیو کلیو مشتمل وو او دا تمدن د ګنګا او جمن دره او د خاکنائی دکن ته نه و تللی. <ref>یحیٰی امجد۔ تاریخ پاکستان قدیم دور</ref> <ref>پروفیسر محمد مجیب۔ تاریخ تمذن ہند</ref> <ref>ٹی ایچ۔ سورلے گزیٹیر سندھ</ref> <ref>ڈاکٹر معین الدین، قدیم مشرق جلد دؤم</ref> <ref>ڈی ڈی کوسمبی۔ قدیم ہندوستان</ref> == ځای == {{بشپړه ليکنه|خطہ پنجاب}}'''پنجابیان''' په اصل کې د پنجاب په سیمه کې میشت دي. پنجاب د پنځو سیندونو سیمه ده. ځايي پنجابي نفوس هغه مهال د لوی په توګه راڅرګند شو کله چې [[رنجيت سېنگ|رنجیت سنګ]] په لومړي ځل په اتلسمه پیړۍ کې د پنجاب اعظم بنسټ کېښود، چې اوسنی پاکستانی پنجاب، هندي پنجاب، ټول آزاد کشمیر او اوسنی [[خېبر پښتونخوا|خیبر پښتونخوا]] پکې شامل وو، چې ټول په پنجاب کې شامل وو. د برتانوي امپراتورۍ پنجاب د اوسني [[خېبر پښتونخوا|خیبر پښتونخوا]] ، [[پنجاب (پاکستان)|پاکستاني پنجاب]] ، [[پنجاب، هند|هندي پنجاب]] ، [[هريانه|هریانا]] ، [[هماچل پرديش|هماچل پردیش]] او [[ډېلي|ډیلي]] څخه جوړ وو. پنجابي وګړي په ختیځ کې د هند د [[هماچل پرديش|هماچل پردیش]] ، [[هريانه|هریانا]] او [[راجستان]] ایالتونو، په لویدیځ کې د پاکستان [[خېبر پښتونخوا|خیبر پښتونخوا]] ایالت او په شمال کې له [[جمو او کشمير|جمو او کشمیر]] څخه په جنوب کې تر شکارپور پورې ژوند کوي. په [[خېبر پښتونخوا|خيبر پښتونخوا]] کې هزاره ډويژن ، ډېره اسماعيل خان ډويژن او [[پېښور]] ښار د پنجابيانو سيمې دي. په پاکستان کې له ۴۰ تر ۴۵ سلنه خلک په پنجابي خبرې کوي. په پاکستان کې پنجابي وګړي په دوو لویو ډلو ویشل شوي دي، ملکان او ملت. زمینداران په اصل کې هغه پنجابیان بلل کیږي چې د [[کرنه|کرنې]] او [[کرنه|کروندې]] سره تړاو لري. د ځمکې خاوندان نور په لده خېلو ، بټي آرین، راجپوت ، جات ، شیخ ، ګوجر ، ډوګر او رحماني وېشل شوي [[راجپوت|دي]] . په پاکستان کې د پنجاب اکثریت نفوس مسلمان دی. {| class="wikitable" !رتبه ! ولایت ! پنجابي عالمان ! سلنه |- | — | '''پاکیستان''' | '''76,335,300''' | '''44.15''' |- | 1 | [[پنجاب (پاکستان)|پنجاب]] | 70,671,704 | 75.23 |- | 2 | [[سند|سنده]] | 3,592,261 | 6.99 |- | 3 | [[اسلام اباد|فدرالي پلازمینه اسلام آباد]] | 1,343,625 | 71.62 |- | 5 | [[بلوچستان (پاکستان)|بلوچستان]] | 318,745 | 2.52 |} === هندي پنجابي === [[دوتنه:Punjabi_sardar.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/13/Punjabi_sardar.jpg/220px-Punjabi_sardar.jpg|بټنوک| یو هندي پنجابي بزګر]] د 2001 د سرشمیرنې له مخې، په [[هند]] کې د پنجابیانو شمیر د ټول نفوس 2.8٪ دی. <ref>Key Facts on India: Essential Information on [https://books.google.com/books?id=TYHjssGl-KgC&pg=PP8&dq India]</ref> په هند کې د پنجابیانو ټوله شمیره معلومه نه ده ځکه چې توکمونه په سرشمیرنه کې نه شمیرل کیږي. سکهان زیاتره د [[پنجاب، هند|هند په پنجاب ایالت]] کې ژوند کوي چې د ټول نفوس ۵۷.۷ سلنه جوړوي او پنجابي هندوان ۳۸.۵ سلنه جوړوي. <ref name=":0">{{Cite web |title=Census 2011: %age of Sikhs drops in Punjab; migration to blame? |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/Census-2011-age-of-Sikhs-drops-in-Punjab-migration-to-blame/articleshow/48689317.cms |website=The Times of India}}</ref> په قومي لحاظ دوی د [[ډېلي|ډیلي]] د نفوس لږ تر لږه ۴۰٪ جوړوي او په عمومي ډول [[هندي]] ژبي پنجابي هندوان دي . <ref>{{Cite web |last= |date=6 فروری 2015 |title=Delhi Assembly Elections 2015: Important Facts And Major Stakeholders Mobile Site |url=http://m.indiatvnews.com/politics/national/delhi-assembly-elections-2015-important-facts-and-stakeholders-25298.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151230215251/http://m.indiatvnews.com/politics/national/delhi-assembly-elections-2015-important-facts-and-stakeholders-25298.html |archive-date=2015-12-30 |access-date=7 ستمبر 2015 |website=India TV News}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Jupinderjit Singh |date=فروری 2015 |title=Why Punjabis are central to Delhi election |url=http://www.tribuneindia.com/mobi/news/sunday-special/perspective/why-punjabis-are-central-to-delhi-election/36387.html |access-date=7 ستمبر 2015 |website=tribuneindia.com/news/sunday-special/perspective/why-punjabis-are-central-to-delhi-election/36387.html |خونديځ نېټه=2022-01-09 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20220109200353/https://www.tribuneindia.com/news/archive/features/why-punjabis-are-central-to-delhi-election-36387 |url-status=dead |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20220109200353/https://www.tribuneindia.com/news/archive/features/why-punjabis-are-central-to-delhi-election-36387 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220109200353/https://www.tribuneindia.com/news/archive/features/why-punjabis-are-central-to-delhi-election-36387 }}</ref> [[چندي گړ|چندیګډ]] 80.78٪ هندو، 13.11٪ سکه او 4.87٪ مسلمانان دي. په اقلیتونو کې مسیحیت، بودیزم او جینیزم شامل دي. د هند پنجاب د مسلمانانو او عیسویانو کور هم دی. د [[پنجاب، هند|ختیځ پنجاب]] اکثره مسلمانان له پولې پاکستان ته تللي، په داسې حال کې چې یو شمېر یې اوس هم په قادیان او ملیر کوتل کې ژوند کوي. ملیر کوټلا ، نابه ، جند ، فریدکوټ ، کپور تالا، کلسیا او پټیالا هغه سیمې دي چې د سیکانو لوی نفوس لري. پنجابیانو د هند په تمدن او کلتور ژور اغیز پریښی دی. د هند پنجابیان په ټوله نړۍ کې خپل هویت لري او په [[باليووډ|بالیووډ]] کې پنجابي سندرې او پنجابي نڅا لیدل کیږي او اوریدل کیږي. په مشهورو فلمي شخصیتونو کې [[دېو انند|دیو آنند]] ، [[سونيل دت|سنیل دت]] ، پران (اداکار) ، پریم چوپړا ، منوج کمار ، [[درمندر|دھرمیندرا]] ، راجیش کهنه ، ونود کهنه ، کبیر بیدي ، ونود مهرا ، پنکج پنکج ، [[سني ډيول|سني دیول]] ، [[آنیل کپور|انیل کپور]] ، پونم دهلون ، [[جوهي چاولا|جولاي]] [[اکشې کمار]] ، هریتیک روشن ، [[ارجون کپور|ارجن کپور]] ، سونم کپور ، [[رنبیر کپور]] ، شاهد کپور ، ورون دهون ، [[پريانکا چوپړا|پرینکا چوپړا]] ، [[پرینیتی چوپړا]] او سدھارت ملهوترا ، په سندرغاړو کې [[محمد رفيع|محمد رفیع]] ، مهندرا کپور ، نریندر چنچل ، میندر سینګل ، میندر سینګ ، میندر سینګ شامل دی. بادشاه (ریپر) ، یو یو هني سنګ او کنکا کپور . پنجاب هند ته د ګلزاری لال نندا ، اندر کمار ګجرال او منموهن سینګ په څېر لومړي وزیران ورکړي دي. پنجابیان هم په کرکټ کې مخکښ دي. د کرکټ په مشهورو لوبغاړو کې لالا امرناتھ ، بشن سینګ بیدي ، کپیل دیو ، راجندر سینګ ګای ، یوګراج سینګ ، موهندر امرناتھ ، نوجوت سینګ سیدو ، هربجن سینګ ، یوراج سینګ ، ویرات کوهلي ، مندیپ سینګ او شیکر دهون په څېر ستوري شامل دي. == دین == د پنجابیانو په منځ کې دوه لوی مذهبونه شتون لري، په پاکستان کې میشت پنجابیان اکثره مسلمانان دي او په هند کې میشت پنجابیان د سکه مذهب پیروان دي. پنجابیان اکثره مسلمانان دي چې د [[اهل سنت او جماعت|سني]] اسلام د [[حنفي مذهب|حنفي فقه]] پیروي کوي. == کلتور == === ژبه === {{بشپړه ليکنه|پنجابی زبان}}د پنجابیانو مورنۍ ژبه [[پنجابي ژبه|پنجابي]] ده، یوه [[اندو-اروپايي ژبې|هندۍ-اروپايي]] ژبه ده چې د پنجاب په خلکو کې رواج لري. پنجابي ژبو کې د [[هندويزم|هندویزم]] ، [[سکيزم|سکه]] مذهب، [[اسلام]] او [[مسيحيت|مسیحیت]] پیروان شامل دي. د لومړي ذکر شوي مذهب پرته، دا ژبه په نورو دریو مذهبونو کې ځانګړی حیثیت لري. په [[پاکستان]] او [[هند]] کې د ترسره شوې سرشمیرنې له مخې په نړۍ کې د پنجابیانو شمیر له ۱۵۰ میلیونو څخه زیات دی. سربیره پردې، دوی [[اوردو ژبه|اردو]] ، [[هندي]] او [[انګلیسي]] د دوی د دویمې ژبې په توګه کاروي. === پنجابي کلتوري خواړه === {{بشپړه ليکنه|پنجابی کھانا}} [[دوتنه:Gajar_Ka_Halwa.JPG|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/40/Gajar_Ka_Halwa.JPG/220px-Gajar_Ka_Halwa.JPG|بټنوک| د ګازرو حلوا]] د سرې سبزۍ ، مکھن او جوار ډوډۍ د پنجابي خورا مشهور خواړه دي. د دې نه علاوه مسي تندوري روټي هم په ساون کې په شوق سره پخیږي او خوړل کیږي. تنوري خواړه په پنجاب کې ډیر عام دي. د پنجابي کلتوري خواړو کې مرغ ټکه، الو کباب، پراته، دیسی لسی، تندوری چرګ، جیرا، پنجیری ، ترکا دال ، ساویان [[کچالو|،]] گاجر حلوا ، اچار ، غوښه او پنیر شامل دي. === موسیقي === {{بشپړه ليکنه|پنجابی موسیقی}} === نڅا === {{بشپړه ليکنه|پنجابی رقص}}په پنجاب کې ډیری کلتوري نڅا عام دي، چې تر ټولو مشهور نڅا بهنګرا ده، چې په مختلفو پیښو او جشنونو کې ترسره کیږي. نور په لاندې ډول دي: * بهنګرا * سیمی * خره * کیکلی * فانوس * ډنډس * جگني === نمانځنې === {{بشپړه ليکنه|پنجابی تہوار}}پنجابیان په کلتوري او مذهبي لحاظ ډیر جشنونه لمانځي. پنجابي کلیزه د کلتوري جشنونو د ټاکلو لپاره او د مذهبي جشنونو لپاره د [[سپوږميز لېږديز کالهنداره|هجري کلیزه]] کارول کیږي. د پنجاب په کلتوري جشنونو کې ماګي ، لوهري ، بسنت ، [[هولي]] ، بیساخي ، راخي او دیوالي شامل دي. په داسې حال کې چې په مذهبي جشنونو کې لوی اختر ، لوی اختر او عید میلاد النبی شامل دي. === لوبه === == په هېوادونو کې د پنجابيانو شمېر == {| class="wikitable" !رتبه ! هیواد ! نفوس |- | 1 |پاکستان | 81,379,615 |- | 2 |هند | 33,109,672 |- | 3 |برېتانيا | 2,300,000 |- | 4 |کاناډا | 800,000 |- |} == سرچينې == {{لړسرچينې}} == نور وګوره == * د پنجاب سیمه * [[پنجابي ژبه|پنجابی ژبه]] == بېرونۍ تړنې == * [http://asnic.utexas.edu/asnic/subject/peoplesandlanguages.html د اسلام نه مخکې د سیند دره کې خلک او ژبې] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509053921/http://asnic.utexas.edu/asnic/subject/peoplesandlanguages.html |date=2008-05-09 }} آرکائیو شدہ (تاریخ ورک شوی) * [http://asianbookcenter.com/index.php?main_page=product_info&cPath=25&products_id=524 وړیا پنجابي (ګورمکي) پرائمر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110707173554/http://asianbookcenter.com/index.php?main_page=product_info&cPath=25&products_id=524 |date=2011-07-07 }} آرکائیو شدہ (تاریخ ورک شوی) * [http://www.punjabilinks.com/ پنجابی لینکونه] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170928150134/http://www.punjabilinks.com/ |date=2017-09-28 }} == حوالې == [[وېشنيزه:سند]] [[وېشنيزه:سندي تمدن]] [[وېشنيزه:سندهـ]] [[وېشنيزه:سېند سيند]] [[وېشنيزه:سېندي ژبه]] [[وېشنيزه:سندي ژبه]] [[وېشنيزه:موهن جودارو تمدن]] [[وېشنيزه:هړپا تمدن]] [[وېشنيزه:هراپا تمدن]] [[وېشنيزه:اريايان]] [[وېشنيزه:پنجابيان]] [[وېشنيزه:پنجابي ژبه]] [[وېشنيزه:پنجاب، هند]] [[وېشنيزه:Pages with unreviewed translations]] 90zjv2n570ugc1nz4b8fddx3dl2en0r 0 64018 364980 364843 2026-07-04T03:16:03Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 364980 wikitext text/x-wiki د نوي کېدو وړ تودوخه د نوې کېدو وړ انرژۍ يو ډول کارول دي، کوم چې د نوي کېدو وړ سرچينې څخه د تودوخې تر لاسه کولو ته اشاره کوي؛ د بېلګې په ډول، د فوسيلي سون توکو د اوبو ګرمونکي پر ځای، د متمرکزې لمريزې شعاع په مټ د تودو شويو اوبو سره راديتور (يخچال) ته ځواک ورکول. د نوي کېدو وړ تودوخې په ټیکنالوژيو کې د نوي کېدو وړ بيالوژيکي سون توکي، لمريزه تودوخه، ځمکمنۍ تودوخه، د تودوخې پمپونه او د تودوخې تبادله کوونکي شامل دي. جلا والی عموماً د تل لپاره د نومي کېدو وړ تودوخې د پلې کېدو په څرنګوالي کې يو مهم عنصر دی. ډېری ساړه هېوادونه د برېښنا د برابرولو په پرتله ډېره انرژي د تودوخې لپاره مصرفوي. د بېلګې په ډول، په ۲۰۰۵ز کال کې انګلستان ۳۵۴ تيراواټه برېښنايي طاقت کارولی و، خو د تودوخې اړتيا يې ۹۰۷ تيراواته وه، د کوم ستره برخه (۸۱٪) چې د ګاز په کارولو سره پوره شوې وه. استوګنيزې برخې یواځې ۵۵۰ تيراواټه انرژي د تودوخې لپاره کارولې وه چې عموماً له «ميتان» څخه تر لاسه شوې وه. په انګلستان کې نږدې نيمه کارول شوې انرژي (۴۹٪) د تودوخې په بڼه کې وه، له دې ډلې څخه ۷۰٪ يې په کورنيو او سوداګريزو او دولتي ودانيو کې شوې وه. کورنيو عموماً تودوخه د هوا د تودولو لپاره کارولې وه (۶۹٪).<ref>Department of Trade and Industry report [http://www.berr.gov.uk/files/file39881.pdf UK Energy in Brief July 2007, Page 25] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080527233923/http://www.berr.gov.uk/files/file39881.pdf|date=May 27, 2008}} (URL accessed May, 2008)</ref><ref>UK Government Call for Evidence on Heat, Office of Climate Change, Jan 2008 [http://www.berr.gov.uk/files/file43609.pdf 'Heat Call for Evidence', Paragraphs 11 and 12] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080527233914/http://www.berr.gov.uk/files/file43609.pdf|date=May 27, 2008}} (URL accessed May, 2008)</ref> د نوي کېدو وړ برېښنا او د نوي کېدو وړ تودوخې پرتليزه سيالي د انرژۍ او چاپېريال په اړوند د يو هېواد د تګلارې تر ليدلوري پورې اړه لري. په ځينو هېوادوندو کې په فوسيلي سون توکو چلېدونکې تودوخې سره د مرستې له امله د نوي کېدو وړ تودوخې په مخ کې خنډ ګرځېدلی. په دې هېوادونو کې، لکه سويډن، ډنمارک او فينلينډ، چېرته چې حکومتي مداخلت د کاربن د تشخيص د ټيکنالوژۍ د بې طرفه شکل سره نژدې دی (يعنې د کاربن او انرژۍ ماليات)، د نوي کېدو وړ تودوخې د انرژۍ په وروستي لګښت کې د پام وړ نوي کېدو انرژۍ په ونډه کې مخکښه برخه درلودلې ده. په هغو هېوادونو کې، لکه المان، متحده ايالات او انګلستان، چېرته چې د مختلفو ټيکنالوژيو، استعمال او پیمانې لپاره په بېلابېلو کچو د حکومتي مداخلې ټاکنه شوې ده، د نوي کېدو وړ تودوخې او نوي کېدو برېښنا ټيکنالوژيو ونډې د اړوند ملاتړ تر کچې پورې اړه لري او د دې په پايله کې د انرژۍ وروستي لګښت کې يې عموماً د نوي کېدو ونډه کمه ده.<ref>{{Cite web |title=Renewables 2021 – Analysis |url=https://www.iea.org/reports/renewables-2021 |access-date=2021-12-03 |website=IEA |language=en-GB}}</ref> == د نوي کېدو وړ تودوخې مخکښې ټيکنالوژۍ == === لمريزه تودوخه === لمريزه تودوخه د ودانۍ د جوړولو يو سبک دی، کومه چې د دوبي يا ژمي د لمر د ځلا انرژي کاروي، څو يوې ودانۍ ته ابتدايي يا مرستندویه اقصتادي تودوخه برابره کړي. دا تودوخه هم د هوا د تودوخې لپاره کارول کېدای شي (د هوا لمريزه تودوخه وګورئ) او هم د اوبو د تودوخې لپاره کارېدای شي (لمريزې تودې اوبه وګورئ). د لمريزې تودوخې طرحه په دوه ډلو وېشل شوې ده: * منفي لمريزه تودوخه، د تودوخې د راټولولو لپاره د کور په طرحه او جوړښت پورې اړه لري. د منفي لمريزې ودانۍ په طرحه کې بايد همدا راز د تودوخې په زېرمه کولو او وېشلو هم غور وشي، کومه چې په غېر فعال ډول بشپړېدای شي، يا د زېرمه کولو لپاره د ودانۍ پر بنسټ تودوخه په فعال ډول راکش کولو لپاره د هوا د ايستلو څخه کار اخيستلای شي. دا ډول يوه طرحه تر يو بريده د لمر لرونکي دوبي په ورځ کې (-7 °C يا 19 °F) د کور د تودوخې درجه تر ۲۴ سانتيګراد (۷۵ فارنهايت) پورې زياتولو سره اندازه شوې وه او ادعا کېږي چې دا سيستم په غېر فعال ډول د ودانۍ ډېرې برخې ته تودوخه برابروي. د ۴۰۰۰ فوټ مربع (۳۷۰ متر مربع) کور د يو مربع فوټ (۳۷۰ متر مربع) پر سر ارزښت ۱۲۵ ډالره دی (يا ۳۷۰ متر مربع په ۱۳۵۱ ډالره په يو متر مربع)، دا د دوديز نوي کور له قیمت سره برابر ارزښت دی.<ref>{{cite web |title=Solar House, Solar Home, Solar Homes, Solar Houses |url=http://www.solarhouseproject.com/index.html |access-date=2013-10-02 |publisher=Solarhouseproject.com |archive-date=2019-03-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190317041111/http://www.solarhouseproject.com/index.html |url-status=dead }}</ref> * د تودوخې فعال لمريز سيستم له پمپ څخه کار اخلي، څو د لمريزې تودوخې له راټولونکي څخه هوا يا مايع يوې ودانۍ يا زېرمه ځای ته ولېږدوي. د لمريزې هوا تودوخې يا لمريزې اوبو تودوخې په څېر وسايل په عام ډول په تختو کې لمريزه تودوخه جذب کوي، کوم چې وروسته په نورو وسايلو کې کارېدای شي، لکه د هوا تودوخه او يا د استوګنيزو اوبو تودونکو لپاره تودخه پوره کول. به برېښنا د لمر وړانګو بدلونکو تختو په عکس، کومې چې د برېښنا د توليد لپاره کارول کېږي، برېښنايي تودوخې تختې ارزانه دي او د لمريزې انرژۍ ډېر لوړ تناسب له ځانه سره زېرمه کوي. د لمريزې تودوخې سيستمونه عموماً د يوې کوچنۍ بشپړونکې تودوخې سيستم مرستې ته اړتيا لري، که هغه دوديز وي يا د نوي کېدو وړ وي. === د ځمکنۍ ګرمۍ تودوخه === د ځمکنۍ تودوخې انرژۍ ته د اوبو د کيندلو يا د بخار د څاګانو له لارې په داسې يوه پروسه کې لاسرسی کېدای شي، لکه د تيلو لپاره کيندل کول. د ځمکنۍ تودوخې انرژي يوه ستره، لږه استعمال شوې تودوخه او د انرژۍ سرچينه ده، کومه چې پاکه ده (د شنې خونې ډېر کم او يا بيخي ګاز نه خارجوي)، باوري ده (د منځني سيستم شتون يې ۹۵٪ دی) او په کور کې د جوړېدو وړ ده (خلک په تيلو کم تکيه ګرځوي).<ref name="EERE1">{{cite web |title=Geothermal Basics Overview |url=http://www1.eere.energy.gov/geothermal/geothermal_basics.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081004020606/http://www1.eere.energy.gov/geothermal/geothermal_basics.html |archive-date=2008-10-04 |access-date=2009-06-25 |publisher=Office of Energy Efficiency and Renewable Energy}}</ref> ځمکه د لمر انرژي جذبوي او دا په سمندرونو او د ځمکې لاندې تودوخې په توګه زېرمه کوي. د ځمکې د تودوخې درجه د کال په اوږدو کې له ۴۲ څخه تر ۱۰۰ درجې فارنهايت (له شپږ څخه تر ۳۸ سانتيګراد پورې) په نقطه پاتې کېږي، خو تر دې پورې اړه لري چې تاسې د ځمکې په کومه برخه کې ژوند کوئ. د ځمکنۍ تودوخې يو سيستم د ځمکې د سطحې په ښکته برخه کې موندل کېدونکې ثابتې تودوخې درجې څخه ګټه اخلي او دا بيا د ودانيو د تودولو او سړولو لپاره استعمالوي. دا سيستم د ځمکې لاندې د نصب شويو پايپونو د يوې لړۍ څخه جوړ دی، کومه چې په يوه ودانۍ کې له نورو پايپونو سره تړلې وي. يو پمپ د مدار په مټ مايع په څرخ کې راولي. په ژمي کې پايپ کې شته مايع د ځمکې تودوخه جذبوي او هغه بيا د ودانۍ د تودولو لپاره استعمالوي. په دوبي کې، دا مايع تودوخه له ودانۍ څخه جذبوي او هغه بيا په ځمکه کې له منځه وړي.<ref>{{cite web |date=2013-01-22 |title=What is Geothermal? - Geothermal Resources Council |url=http://www.geothermal.org/what.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131005004048/http://www.geothermal.org/what.html |archive-date=2013-10-05 |access-date=2013-10-02 |publisher=Geothermal.org}}</ref> === د تودوخې پمپونه === د تودوخې پمپونه تودوخه له يو ځای څخه بل ځای ته د لېږدولو لپاره کار استعمالوي او دا د تودوخې او هوا د سړولو دواړو لپاره کارول کېږي. که څه هم  زیاتې پانګې ته اړتيا لري، بيا هم د تودوخې پمپونه د استعمال لپاره  اقتصادي او د نوي کېدو وړ برېښنا په مټ چلېدای شي. د تودوخې د پمپ دوه عام ډولونه د هوا د سرچينې په مټ د تودوخې پمپونه (ASHP) او د ځمکې د سرچينې د تودوخې پمپونه (GSHP) دي، په دې پورې اړه لري چې ايا تودوخه له هوا څخه لېږدول شوې ده او که له ځمکې څخه. هغه مهال کله چې د بهرنۍ هوا د تودوخې درجه تقريبا ۱۵ سانتيګراد څخه کمه وي، نو د هوا له سرچينې څخه تودوخه تر لاسه کونکي پمپونه اغېزناک نه دي، په داسې حال کې چې د ځمکې له سرچينې څخه تودوخه تر لاسه کونکي پمپونه نه اغېزمن کېږي. د تودوخې د پمپ فعاليت اغېزمنتيا د فعاليت په عامل مشترک (CoP) سره اندازه کېږي: د برېښنا د هر واحد لپاره چې د تودوخې د پمپ کولو لپاره کارول شوی دی، د هوا د سرچينې څخه د تودوخې تر لاسه کونکی پمپ له ۲.۵ څخه تر ۳ يونټه پورې تودوخه توليدوي (دا معنا چې دا له ۲.۵ څخه تر ۳ پورې CoP  لري)، په داسې حال کې چې GSHP له ۳ څخه تر ۳.۵ يونټه پورې تودوخه توليدوي. د انګلستان لپاره د سون توکو د اوسنيو قیمتونو پر بنسټ، د ۳-۴ CoP  په اټکل کولو سره، کله کله GSHP د برېښنايي، تيلو او جامدو سون توکو د تودولو په پرتله د هوا د تودوخې د سيستم ارزانه شکل دی. د تودوخې پمپونه همدا راز د موسمونو تر منځ د تودوخې انرژۍ د زېرمه کولو (توده يا يخه) سره تړل کېدای شي، له تودې ځمکې څخه د تودوخې په را ايستلو سره CoP  له ۴ څخه تر ۸ پورې دوه برابره زياتوي.<ref>[http://www.energysavingtrust.org.uk/renewable-energy/heat/ground-source-heat-pumps Ground Source Heat Pumps: Costs, savings and financial support] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161202165420/http://www.energysavingtrust.org.uk/renewable-energy/heat/ground-source-heat-pumps|date=December 2, 2016}} Retrieved 2016-12-02</ref><ref>{{cite web |title=GSHP &#124; Ground Source Heat Pumps &#124; GSHPs &#124; Ground Source Heating &#124; Coefficient of Performance CoP &#124; Ground source heat pump efficiency &#124; Thermal Energy Storage |url=http://www.icax.co.uk/gshp.html |access-date=2013-10-02 |publisher=Icax.co.uk |archive-date=2019-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405125253/http://www.icax.co.uk/gshp.html |url-status=dead }}</ref> ==== د موسمونو تر منځ د تودوخې لېږد ==== د موسمونو تر منځ د تودوخې په لېږد سره د تودوخې يو پمپ د تودوخې اضافي حرارت د تودوخې په زېرمه ځايونو کې زېرمه کولو لپاره فعاله لمريزه انرژي راټولوي، د ځمکې د سرچينې تودوخې د پمپونو په مرسته، تر څو هغه په ژمي کې د هوا د تودوخې لپاره بهر وايستلای شي. په دې سره د «لفټ» اړتيا کميږي او د تودوخې د پمپ CoP دوه برابره لوړوي، ځکه چې پمپ له ځمکې څخه د يخ پر ځای د تودوخې له زېرمه ځای څخه په ګرمۍ پيل کوي.<ref>{{cite web |title=Thermal Banks store heat between seasons &#124; Seasonal Heat Storage &#124; ThermalBanks from ICAX save carbon emissions &#124; Thermal Energy Storage using Inter seasonal Heat Stores &#124; Underground Thermal Energy Storage UTES &#124; Reusable Heat |url=http://www.icax.co.uk/thermalbank.html |access-date=2013-10-02 |publisher=Icax.co.uk |archive-date=2010-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100923155221/http://icax.co.uk/thermalbank.html |url-status=dead }}</ref> == سرچينې == j38yog0bcu10ihkq1yx2gl2kbk4oyf8 0 64295 364975 285502 2026-07-03T23:41:41Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 364975 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}}تیموتی فرانسېس لیری (زوکړه: د ۱۹۲۰ زکال د اکتوبر ۲۲ مه – مړینه: د ۱۹۹۶ زکال د مۍ ۳۱ مه) امریکایي ارواه پوه او لیکوال و چې د اروايي بدلون کوونکو درملو څخه د کلک ملاتړ له امله شهرت لري. د لیري چارې د ګستاخانه وړاندوینو او منفورو تبلیغاتو په توګه په دوه ګوني ډول ارزول کېږي. الن ګینزبرګ نوموړی «د امریکایانو د آګهۍ اتل» او ټام رابینز بیا «شجاع ارواه پوه» بللی. <ref>{{Cite web |title=Timothy Leary |url=https://www.biography.com/scientist/timothy-leary |access-date=February 2, 2020 |website=Biography |language=en-us}}</ref><ref>{{Cite web |title=Timothy Leary |url=https://psychology.fas.harvard.edu/people/timothy-leary |access-date=February 2, 2020 |website=psychology.fas.harvard.edu |language=en |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405155113/https://psychology.fas.harvard.edu/people/timothy-leary |url-status=dead }}</ref> لیری د هاروارډ پوهنتون د درملګر ارواه پوه په توګه په مکسیکو کې په جادویي مرخېړیو باندې له څرګندې ازموینې وروسته په هاروارډ کې د سیلو سایبین پروژې بنسټ کېښود. نوموړي له ۱۹۶۰ زکال څخه تر ۱۹۶۲ زکال پورې د دغې پروژې مشري وکړه؛ هغه د لایزرژیک اسید دی اتیل امید (ال اس ډي) او سیلوسایبین اغېز چې په متحده ایالاتو کې قانوني و د کانکورډ بندخونې په ازمویښتي پروژه او د مارش چپل په ازمویښتي پروژه کې وڅېړه. د هاروارډ د علمي پلاوي ډېری غړو د هغه د څېړنو علمي او اخلاقي مشروعیت تر پوښتنې لاندې راوست ځکه هغه اروایي تغیر راوړونکي درمل د خپلو موضوعاتو د موندنې په موخه کارول او همدارنګه یې په زده کړیالانو باندې فشار راوړ څو له هغو کار واخلي. د رابرټ تورمن په نامه د هغه یو زده کوونکی دا ردوي چې لیری دې زده کوونکي په زور اړ کړي وي له دغو درملو ګټه واخلي. هاروارډ د ۱۹۶۳ زکال په مۍ میاشت کې لیري او د هغه همکار ریچارډ الفرت (چې وروسته د رام داس په نوم پېژندل کېده) له خپلو دندو ګوښه کړل. ډېری خلک په هاروارډ کې د رواني حالت ګرځونکو درملو د کارونې په رسوایۍ وروسته خبر شول. <ref name="Kansra">{{cite news|last1=Kansra|first1=Nikita|last2=Shih|first2=Cynthia W.|title=Harvard LSD Research Draws National Attention|newspaper=[[The Harvard Crimson]]|date=May 21, 2012|url=http://www.thecrimson.com/article/2012/5/21/harvard-lsd-project-leary/|access-date=March 15, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180320064322/http://www.thecrimson.com/article/2012/5/21/harvard-lsd-project-leary/|archive-date=March 20, 2018|url-status=live}}</ref><ref name="Harvard">{{cite web |author=Department of Psychology |title=Timothy Leary (1920–1996) |url=https://psychology.fas.harvard.edu/people/timothy-leary |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405155113/https://psychology.fas.harvard.edu/people/timothy-leary |archive-date=April 5, 2018 |access-date=February 16, 2018 |publisher=[[Harvard University]]}}</ref><ref name="Trussell">{{cite podcast|last1=Trussell|first1=Duncan|title=The Duncan Trussell Family Hour|url=https://podcasts.apple.com/us/podcast/duncan-trussell-family-hour/id350580455?i=1000509930898|date=February 20, 2021}}</ref><ref name="Junker">{{cite news|last=Junker|first=Howard|title=LSD: 'The Contact High'|work=The Nation|date=July 5, 1965|url=https://www.thenation.com/article/lsd-contact-high/|access-date=May 31, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170924191157/https://www.thenation.com/article/lsd-contact-high/|archive-date=September 24, 2017|url-status=live}}</ref> لیری باوري و چې ال اس ډي په اروايي درملنه کې د لوړې درملیزې ګټې پوتانشیل (وړتیا) لري. هغه له ال اس ډي څخه ګټنه کوله او له ال اس ډي څخه یې د ذهن او شخصي حقیقت د فلسفې د پراختیا په برخه کې کار واخیست. د هاروارډ له پرېښودو وروسته هغه په ښکاره توګه د اروايي حالت بدلونکو درملو ته تبلیغ کاوه چې له امله یې د ۱۹۶۰مې لسېزې د پېژندل شوو کلتور ضد څېرو په کتار کې راغی. هغه له یو شمېر تکراري عبارتونو (تکیه کلام) لکه له «روښانه کولو، تنظیم کولو، خوشي کولو»، «برابرولو او تنظیم کولو» او «د ځان اړوند فکر وکړۍ او اقتدار تر پوښتنې لاندې راولی» څخه کار اخیست چې د هغه فلسفه یې ترویج کوله. نوموړي د فرا انساني فضايي مهاجرت، د هوښ د زیاتوالي او د عمر د زیاتوالي اړوند مکررې څرګندونې کولې او د هغو اړوند یې لیکنې وکړې. لیری، د اېکسو- سایکالوژي (''Exo-Psychology'' ) په نامه خپل کتاب کې (۱۹۷۷ زکال کې خپور شوی) د هوښیارۍ اته مدار لرونکي ماډل ته پراختیا ورکړه او د هغه اړوند یې ویناوې کړې چې ځینې مهال یي په ځان د هغو «اجرا کوونکی فیلسوف باله». <ref>{{cite book|title=Drug Use: A Reference Handbook|last=Isralowitz|first=Richard|page=[https://archive.org/details/drugusereference0000isra/page/183 183]|isbn=978-1576077085|publisher=ABC-CLIO|date=May 14, 2004|url=https://archive.org/details/drugusereference0000isra|url-access=registration|access-date=April 1, 2016|quote=Leary explored the cultural and philosophical implications of psychedelic drugs}}</ref><ref>{{cite book|title=Modern America: A Documentary History of the Nation Since 1945|last=Donaldson|first=Robert H.|page=128|isbn=978-0765615374|publisher=Routledge|date=2015|url=https://books.google.com/books?id=t0TfBQAAQBAJ&q=timothy+leary+philosopher&pg=PA128|access-date=April 1, 2016|quote=Leary not only used and distributed the drug, he founded a sort of LSD philosophy of use that involved aspects of mind expansion and the revelation of personal truth through 'dropping acid'.}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/06/14/AR2006061402139.html|newspaper=The Washington Post|first=Nick|last=Gillespie|title=Psychedelic, Man|date=June 15, 2006|access-date=September 16, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170331171613/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/06/14/AR2006061402139.html|archive-date=March 31, 2017|url-status=live}}</ref> د ۱۹۶۰مې لسیزې څخه تر ۱۹۷۰ زکال پورې لیري ۳۶ ځله ونیول شو. یوځل ولسمشر ریچارډ نېکسون هغه «د امریکا تر ټولو خطرناک کس» وباله. <ref name="Mansnerus">{{cite news|last=Mansnerus|first=Laura|title=Timothy Leary, Pied Piper of Psychedelic 60s, Dies at 75|series=Obituary|work=The New York Times|date=June 1, 1996|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9500E0DD1E39F932A35755C0A960958260&sec=&spon=&pagewanted=all|access-date=July 11, 2008}}</ref> == لومړی ژوند او زده کړې == لیری د ماساچوست په سپرینګفیلډ کې وزېږېد؛ نوموړی د یوې کاتولیک ایرلنډي کورنۍ یوازنی ماشوم و. پلار یې تیموتي «توته» لیري د غاښونو ډاکټر و چې خپله مېرمن ابېګېل یې هغه مهال خوشې کړه چې لیری ۱۴ کلن و. نوموړي د سپرینګفیلډ په کلاسیک عالي لیسه کې زده کړې وکړې. <ref name="Mansnerus2">{{cite news|last=Mansnerus|first=Laura|title=Timothy Leary, Pied Piper of Psychedelic 60s, Dies at 75|series=Obituary|work=The New York Times|date=June 1, 1996|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9500E0DD1E39F932A35755C0A960958260&sec=&spon=&pagewanted=all|access-date=July 11, 2008}}</ref> لیری له ۱۹۳۸ زکال څخه تر ۱۹۴۰ زکال پورې د ماساچوستس په ووسټر کې په هالي کراس کالج کې زده کړې وکړې. د خپل پلار د فشار له امله د نیویارک وسټ پاینټ پوځي اکاډمي ته ولاړ. په لومړۍ میاشت کې د «نوي روزونکي» په توګه  د قواعدو څخه د سرغړونې له امله یې ګڼ شمېر منفي پاینټونه ترلاسه کړل، خو نوموړی د هغو زده کوونکو د دسپلیني نظم اړوند راپور نه لرلو له امله چې ده پرې نظارت درلود له شدیدو ستونزو سره مخ شو. نوموړی همدارنګه د شرابو په خوړولو او په هغو باندې په اعتراف نه کولو تورن شو چې له امله یې د اکاډمۍ د افتخاراتو کمېټې ترې استعفا وغوښته. هغه پر ځان لګېدلي تورونه وه نه منل او «چپ پاتې شو» - په دې معنی چې هغه نور ځان له زده کړیالانو لرې کړ. پوځي محکمې هغه ته برائت ورکړ، خو د هغه چوپتیا دوام وموند او له دې سره بیا هم په نوموړي باندې د کوچنیو قواعدو د نقض له امله نیوکو دوام درلود. د دویم کال پر مهال مور یې د متحده ایالاتو سناتور ډیویډ آی. ولش ته ورغله چې د دوی خپل و او په دې اړوند یې شخصا څېړنه کوله. د ویاړونو کمېټې له کوم جنجال پرته خپل دریځ بدل کړ او اعلان یې وکړ چې د پوځي محکمې حکم ته درناوی کوي. له دې وروسته لیری استعفا ورکړه او په ویاړ له پوځ څخه مرخص شو. نږدې ۵۰ کاله وروسته نوموړي وویل چې «دا یوازنۍ عادلانه محکمه وه چې د ما اړوند جوړه شوې وه». <ref>Peter O. Whitmer, ''Aquarius Revisited: Seven Who Created the Sixties Counterculture That Changed America'' (NY: Citadel Press, 1991), 21–25</ref> نوموړی د خپلې کورنۍ له نارضایتۍ سربېره د ۱۹۴۱ زکال په وروستیو کې د الاباما پوهنتون ته ولاړ ځکه دغه پوهنتون نوموړی بې له کوم جنجاله منلی و. نوموړي د دغه پوهنتون په ROTC  ښوونیز پروګرام کې ونډه واخیسته، عالي نمرو اخیستلو ته یې هڅه کوله او همدارنګه یې د ارواه پوهنې (په هاروارډ کې د روزل شوي ډونالډ رامسډل او میډلبري تر نظر لاندې) او بیولوژي په برخه کې د خپلو علایقو پراختیا ته مخه کړه. لیري یو کال وروسته له دې امله چې د نجونو په لیلیه کې یې یوه شپه تېره کړې وه له پوهنتون وویستل او په همدې سره د نړیوالې دویمې جګړې په نیمایي کې یې له عسکرۍ خدمت څخه د خلاصون په موخه د زده کړیالۍ اجازه له لاسه ورکړه. لیری په ۱۹۴۳ زکال کې د متحده ایالاتو پوځ ته وغوښتل شو او لومړنۍ پوځي زده کړې یې په فورټ یوستیس کې وکړې. نوموړي د افسرۍ رتبې د ترلاسه کولو په لار کې د پوځ د روزنیزې تخصصي څانګې د ارواه پوهنې په برخه کې نوم ثبت کړ چې په دغه څانګه کې د کار کولو لپاره یې درې میاشتې په جورج ټاون او شپږ میاشتې په اوهایو پوهنتون کې زده کړې وکړې.<ref>{{cite web |title=Timothy Leary |url=http://pabook.libraries.psu.edu/palitmap/bios/Leary__Timothy.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141028072448/http://pabook.libraries.psu.edu/palitmap/bios/Leary__Timothy.html |archive-date=October 28, 2014 |access-date=May 19, 2014 |publisher=Pabook.libraries.psu.edu}}</ref> د جګړې په پای ته رسېدو سره، لیری د الاباما پوهنتون ته ولاړ ځکه چې د اوهایو په پوهنتون کې یې د ارواه پوهنې په برخه کې د یوې دورې کریدت له ځان سره درلود. نوموړي خپلې زده کړې د پر لیکه زده کړو پر بنسټ بشپړې کړې او د ۱۹۴۵ زکال په اګست کې فارغ شو. د لیسانس سند له ترلاسه کولو وروسته لیری خپل علمي مسلک ته مخه کړه. په ۱۹۴۶ زکال کې یې په پولمن کې د واشنګټن له ایالتي کالج څخه د ارواه پوهنې په برخه کې ماسټري ترلاسه کړه، چېرې چې نوموړي د ارواه پوه لي کرونباخ تر څار لاندې زده کړې وکړې. د نوموړي د ماسټرۍ د تېزس موضوع د ویسلر د بالغو وګړو د ځیرکتیا د کچې اړوند کلنیکي څېړنه وه. <ref>{{cite web |date=2010 |title=WSU - Myths and Legends |url=http://wsm.wsu.edu/s/index.php?id=793#a3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208095736/http://wsm.wsu.edu/s/index.php?id=793#a3 |archive-date=December 8, 2015 |access-date=January 13, 2016 |publisher=Washington State Magazine}}</ref> په ۱۹۴۷ زکال کې د ماریان لومړۍ ماشومه، سوزان وزېږېدله. دوه کاله وروسته د جک په نامه د هغوی یو زوی هم پیدا شو. لیري په ۱۹۵۰ زکال کې د برکلي، کلیفورنیا له پوهنتون څخه د اروایي درملنې په برخه کې دوکتورا ترلاسه کړه. <ref>{{cite web |date=2009 |title=Timothy Leary Papers 1910 - 2009 |url=http://archives.nypl.org/mss/18400 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116034624/http://archives.nypl.org/mss/18400 |archive-date=January 16, 2016 |access-date=January 19, 2016 |publisher=New York Public Library}}</ref> لیری د سانفرانسېسکو، کالیفورنیا پوهنتون د درملیزې ارواه پوهنې د مرستیال ښوونکي په توګه په بې ایریا (د خلیج منطقه) کې پاتې شو. ورته مهال نوموړي د کالیفورنیا په اوکلنډ کې د کایزر روغتون د ارواه پوهنې د برخې بنسټ کېښود او یو خصوصي سلاکار یې هم ځانته ونیو. <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=XP02AQAAMAAJ&q=%22timothy+f.+leary%22+%22university+of+california,+san+francisco%22&pg=RA4-PA24|title=Announcement of the School of Medicine - Fall and Spring Semesters, 1950 - 1951|publisher=University of California Medical Center|access-date=May 19, 2014|year=1950}}</ref> د لیری کورنی ګډ ژوند، د خیانت او همدارنګه د دواړو له خوا د الکولو د څښلو له امله له ستونزو سره مخ شو. ماریان بالاخره په ۱۹۵۵ زکال کې د ځان وژنې له امله مړه شوه. نوموړي په دغه دوره کې ځان د هغه ناڅرګند سازماني کارکوونکي په توګه توصیف کړی «چې هر سهار به د مسافر وړونکو موټرو په اوږد کتار کې ولاړ و او کار ته به تله او بېرته به د شپې راتله چې بیا به یې مارتیني څښل ... لکه متوسطې طبقې ته د اړوندو میلیونونو روڼ آندو، لیبرال روبوټانو په څېر».<ref name="Mansnerus3">{{cite news|last=Mansnerus|first=Laura|title=Timothy Leary, Pied Piper of Psychedelic 60s, Dies at 75|series=Obituary|work=The New York Times|date=June 1, 1996|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9500E0DD1E39F932A35755C0A960958260&sec=&spon=&pagewanted=all|access-date=July 11, 2008}}</ref><ref name="Torgoff">{{cite book|last=Torgoff|first=Martin|title=Can't Find My Way Home: America in the Great Stoned Age|publisher=Simon and Schuster|year=2004|isbn=0-7432-3010-8|page=[https://archive.org/details/cantfindmywayhom00torgo/page/72 72]|url=https://archive.org/details/cantfindmywayhom00torgo/page/72}}</ref> == سرچينې == 2ekpwduxmeork1duj2zzd770xe94lgm 0 64963 364974 286953 2026-07-03T21:32:48Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 364974 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}}آلن ماټیسون ټورینګ (زوکړه: د ۱۹۱۲ زکال د جون ۲۳ مه – مړینه: د ۱۹۵۴ زکال د جون ۷ مه) انګلیسي ریاضي پوه، کمپیوټر پوه، منطق پوه، فیلسوف، ریاضیکي ژوند پوه او کوډ جوړونکی و. ټورینګ د نظري کمپیوټري علم په پراختیا کې په پراخه کچه ونډه لرله. په ټورینګ ماشین کې د الوګاریتمونو او محاسباتو د کاراخیستو له امله دغه ماشین په ټولو برخو کې د یو کارېدونکي کمپیوټر په توګه په پام کې نیول کېږي. نوموړی تر ډېره پورې د کمپیوټر د نظري علم او مصنوعي ځیرکتیا د پلار په توګه پېژندل کېږي. <ref>{{cite web |title=Who was Alan Turing? |url=https://www.bl.uk/people/alan-turing |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190723191531/https://www.bl.uk/people/alan-turing |archive-date=23 July 2019 |access-date=29 July 2019 |publisher=The British Library}}</ref><ref name="frs">{{Cite journal|last1=Newman|first1=M.H.A.|author-link=Max Newman|doi=10.1098/rsbm.1955.0019|title=Alan Mathison Turing. 1912–1954|journal=[[Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society]]|volume=1|pages=253–263|year=1955|jstor=769256|s2cid=711366|doi-access=free}}</ref><ref name="AFP">{{cite news|title=Alan Turing&nbsp;– Time 100 People of the Century|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,990624,00.html|magazine=Time|quote=Providing a blueprint for the electronic digital computer. The fact remains that everyone who taps at a keyboard, opening a spreadsheet or a word-processing program, is working on an incarnation of a Turing machine.|first=Paul|last=Gray|date=29 March 1999|access-date=10 January 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110119181237/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,990624,00.html|archive-date=19 January 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{Harvnb|Sipser|2006|p=137}}</ref><ref>{{Harvnb|Beavers|2013|p=481}}</ref> ټورینګ د لندن په مایډا ویل کې وزېږېد او د انګلستان په سوېل کې را لوی شو. نوموړی د ریاضي د سند په ترلاسه کولو سره د کمبرېج له کېنګ کالج څخه فارغ شو. هغه مهال چې نوموړي د کامبرېج د علمي ټولنې غړیتوب درلود، داسې یو ثبوت یې وړاندې کړ چې څرګندوله یې د ریاضي یو شمېر هو- نه پوښتنې کېدای شي هېڅکله په محاسباتي چارو ځواب نه شي او د دې د ثبوت لپاره یې ټورینګ ماشین تعریف کړ؛ هغه ثابته کړه چې د ټورینګ ماشینونو درېدل د پرېکړو کولو د وړتیا نه لرلو له امله دي. نوموړي په ۱۹۳۸ زکال کې خپله دوکتورا د پرینسټون پوهنتون د ریاضیاتو له څانګې څخه ترلاسه کړه. د دویمې نړیوالې جګړې پر مهال ټورینګ په بلچلي پارک کې د ګورنمنټ کوډ او سایفر سکول ((GC&CS په نامه مرکز سره کار کاوه چې د کوډونو د ماتولو بریتانوي مرکز و او په پام وړ کچه اطلاعات یې برابرول. د یوڅه مودې لپاره نوموړي د هټ اته (Hut 8) برخې مشري وکړه چې د جرمني د سمندریز ځواک د کوډونو د تجزیې او تحلیل مسئولیت پر غاړه درلود. نوموړي دلته د کار کولو پر مهال د جرمني کوډونو د لوستلو د چټکتیا په موخه یو شمېر لارې چارې اختراع کړې؛ د بېلګې په توګه هغه له جګړې وړاندې د پولنډي کوډ جوړونکو میتودونو په پراختیا سره یو الکترومیخانیکي ماشین رامنځته کړ چې کولای یې شو د انیګما ماشین تنظیماتو ته لاسرسی ومومي. ټورینګ د هغو لېږل شوو کوډیکو پیغامونو په تجزیه کې مهم رول درلود چې پر مټ یې متفقینو وکولای شول محور ځواکونو ته په یو شمېر مهمو جګړو له دې ډلې په اتلانتیک جګړه کې ماته ورکړي. <ref name="bbc-copeland">{{cite news|last=Copeland|first=Jack|author-link=Jack Copeland|date=18 June 2012|title=Alan Turing: The codebreaker who saved 'millions of lives'|publisher=BBC News Technology|url=https://www.bbc.com/news/technology-18419691|url-status=live|access-date=26 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141011045451/http://www.bbc.com/news/technology-18419691|archive-date=11 October 2014}}</ref><ref>A number of sources state that Winston Churchill said that Turing made the single biggest contribution to Allied victory in the war against Nazi Germany. However, both [[The Churchill Centre]] and Turing's biographer [[Andrew Hodges]] have stated they know of no documentary evidence to support this claim, nor of the date or context in which Churchill supposedly said it, and the Churchill Centre lists it among their Churchill 'Myths', see {{cite web |last=Schilling |first=Jonathan |date=8 January 2015 |title=Churchill Said Turing Made the Single Biggest Contribution to Allied Victory |url=http://www.winstonchurchill.org/resources/myths/churchill-said-turing-made-the-single-biggest-contribution-to-allied-victory |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150217170510/http://www.winstonchurchill.org/resources/myths/churchill-said-turing-made-the-single-biggest-contribution-to-allied-victory |archive-date=17 February 2015 |access-date=9 January 2015 |publisher=The Churchill Centre: Myths}} and {{cite web |last=Hodges |first=Andrew |author-link=Andrew Hodges |title=Part 4: The Relay Race |url=http://www.turing.org.uk/book/update/part4.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150120190931/http://www.turing.org.uk/book/update/part4.html |archive-date=20 January 2015 |access-date=9 January 2015 |publisher=Update to [[Alan Turing: The Enigma]]}} A [[BBC News]] profile piece that repeated the Churchill claim has subsequently been amended to say there is no evidence for it. See {{cite news|last=Spencer|first=Clare|date=11 September 2009|title=Profile: Alan Turing|work=BBC News|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/8250592.stm|url-status=live|access-date=17 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20171213095303/http://www.bbc.com/news/technology-18419691|archive-date=13 December 2017|quote=Update 13 February 2015}} Official war historian [[Harry Hinsley]] estimated that this work shortened the war in Europe by more than two years but added the caveat that this did not account for the [[Manhattan Project|use of the atomic bomb]] and other eventualities.{{citation|last=Hinsley|first=Harry|author-link=Harry Hinsley|title=The Influence of ULTRA in the Second World War|origyear=1993|year=1996|url=http://www.cix.co.uk/~klockstone/hinsley.htm}} Transcript of a lecture given on Tuesday 19 October 1993 at Cambridge University</ref> له جګړې وروسته ټورینګ د فزیک په ملي ازموینځای/لابراتور کې کار وکړ، چېرې چې نوموړي د محاسباتو اتوماتیک ماشین (ACE) اختراع کړ؛ هغه چې د پروګرام لرونکي کمپیوټر لومړنۍ طرحه وه. په ۱۹۴۸ زکال کې ټورینګ د منچسټر په ویکټوریا پوهنتون کې د ماکس نیومن د محاسباتي/کمپیوټري ماشین په لابراتوار کې کار وکړ چېرې چې هغه د مانچسټر کمپیوټرونو له پراختیا سره مرسته وکړه او همدلته یې له ریاضیکي بیولوژي سره لېوالتیا پیدا کړه. هغه د مورفوژنېسېز د کیمیاوي بنسټ په اړه لیکنه وکړه او د یو شمېر هغو کیمیاوي اهتزاز لرونکو غبرګونونو لکه د بلوسوف – ژابوتینسکي د غبرګون وړاندوینه یې وکړه چې د لومړي ځل لپاره په ۱۹۶۰ مه لسیزه کې مشاهده شو. د دغو لاسته راوړونو سربېره؛ ټورینګ د خپل ژوند په اوږدو کې هېڅکله په بریتانیا کې په رسمیت وه نه پېژندل شو ځکه چې د هغه ډېری چارې د رسمي محرم قانون (Official Secrets Act) تر پوښښ لاندې وې. <ref>Olinick, M. (2021). Simply Turing. United States: Simply Charly, ch. 15.</ref><ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|pp=231–233}}</ref> ټورینګ په ۱۹۵۲ زکال کې د خپلو همجنسګرایانه چارو له امله له عدلي تعقیب لاندې ونیول شو. نوموړي د ډي اتیل اسټیل بسټرول هورموني درملنه ومنله، هغه کړنلار چې معمولا د کیمیاوي اخته کولو (chemical castration) د لارې په توګه پېژندل کېږي او د بندي کېدو پر ځای په یوه کس پلې کېږي. ټورینګ د ۱۹۵۴ زکال د جون په ۷ مه د خپلې ۴۲ کلنۍ له کالیزې ۱۶ ورځې مخکې د سیانور یا سیاندریک اسید په واسطه د مسمومیت له امله ومړ. د هغه د مړینې اړوند یوې څېړنې د هغه مړینه ځان وژنه وبلله خو دې ته یې هم اشاره وکړه چې د شواهدو له مخې کېدای شي د تصادفي مسمومیت سره تطابق ولري. په ۲۰۰۹ زکال کې د یو عمومي کمپاین وروسته د بریتانیا لومړي وزیر ګورډن براون د بریتانیا د دولت په استازولۍ «په ټورینګ باندې د تطبیق شوې درملیزې چارې» له امله عمومي رسمي بخښنه وغوښته. ملکې دویمې الیزابت په ۲۰۱۳ زکال کې له مړینې وروسته هغه ته بخښنه وکړه. د «آلن ټورینګ د قانون» اصطلاح اوس مهال په غیر رسمي توګه د بریتانیا د ۲۰۱۷ زکال کې هغه قانون ته کارول کېږي چې د پخوانیو قوانینو له مخې ټولو محکوم شوو همجنسګرایانو ته یې له مخې بخښنه وشوه او له مخې یې همجنسګرايي قانوني وبلل شوه. <ref name="BBC-pardon">{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/uk-37711518|title='Alan Turing law': Thousands of gay men to be pardoned|date=20 October 2016|access-date=20 October 2016|work=BBC News|archive-url=https://web.archive.org/web/20161020125029/http://www.bbc.com/news/uk-37711518|archive-date=20 October 2016|url-status=live}}</ref> د ټورینګ په پراخه میراث کې د نوموړي مجسمې او ډېری هغه څه چې د ده په نوم نومول شوي شاملېږي؛ له دې ډلې د کمپیوټر ساینس په برخه کې د نوښتونو کلنۍ جایزه هم ورته اړوندېږي. د نوموړي انځور د انګلستان د اوسني پولي واحد په ۵۰ پونډي بانک نوټ کې راغلی چې د ۲۰۲۱ زکال د جون په ۲۳ مه د هغه د زېږون د تلین سره هم مهاله خپور شو. په ۲۰۱۹ زکال کې د بي بي سي یوه سریال د لیدونکو د رایو پر بنسټ نوموړی د شلمې پېړۍ له مخکښو کسانو څخه بللی. == لومړنی ژوند او زده کړې == === کورنۍ === ټورینګ د لندن په مایډا ویل کې هغه مهال وزېږېد چې پلار یې جولیوس ماټیسون ټورینګ (۱۸۷۳- ۱۹۴۷ زکال) د هند په چاتراپور کې د سلطنتي ملکي خدمتونو (هندي ملکي خدمت) او وروسته د مدراس په پریزیډنسي کې چې اوس مهال د هند اودیسا ایالت ته اړوندېږي، له دندې څخه په رخصتي راغلی و. د ټورینګ پلار د کشیش جان رابرټ ټورنیګ زوی و چې د سکاټلنډي سوداګرو کورنۍ ته اړوند و او په هالنډ کې استوګن و؛ د دوی په کورنۍ کې یو بارونټ هم شامل و. د ټورینګ مور، د جولیوس ښځه، ایتل سارا ټورینګ نومېده (کورنی نوم یې سټوني و؛ ۱۸۸۱- ۱۹۷۶ زکال) چې د مدراس د اوسپنۍ پټلې د سر انجینر اډوارډ والر سټوني لور وه. د سټوني کورنۍ ټیپرری او لانګفورډ ایالتونو ته اړونده انګلیسي- ایرلنډي پروتستانت اشرافي کورنۍ وه؛ په داسې حال کې چې ایتل خپل ماشومتوب په کلر ایالت کې تېر کړی و. جولیوس او ایتل د ۱۹۰۷ زکال د اکتوبر په لومړۍ نېټه د دوبلین د کلایډ روډ سیمې په باتلومیو کلیسا کې واده وکړ. <ref name="Hodges1983P5">{{Harvnb|Hodges|1983|p=5}}</ref><ref>{{cite web |title=The Alan Turing Internet Scrapbook |url=http://www.turing.org.uk/turing/scrapbook/early.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120614051614/http://www.turing.org.uk/turing/scrapbook/early.html |archive-date=14 June 2012 |access-date=2 January 2012 |publisher=[[Alan Turing: The Enigma]]}}</ref><ref>Phil Maguire, "An Irishman's Diary", p. 5. ''[[The Irish Times]]'', 23 June 2012.</ref><ref>Irish Marriages 1845-1958 / Dublin South, Dublin, Ireland / Group Registration ID 1990366, SR District/Reg Area, Dublin South</ref> د هند په ملکي خدمت کې د جولیوس دنده لامل وګرځېده د دوی کورنۍ هند ته کډه وکړي، چېرې چې د هغه نیکه د بنګال د پوځ جنرال و. په داسې حال کې چې جولیوس او ایتل دواړو غوښتل ماشومان یې په بریتانیا کې را لوی شي، له همدې امله یې د لندن مایډا ویل ته کډه کړه او ټورینګ په همدغه سیمه کې د ۱۹۱۲ زکال د جون په ۲۳ مه وزیږېد. ټورینګ د جان په نوم (د ټورینګ بارونېټانو د ۱۲م بارونیټ، جان درموټ ټورینګ پلار) یو مشر ورور هم درلود. <ref name="englishheritaget">{{cite web |title=London Blue Plaques |url=http://www.english-heritage.org.uk/server/show/nav.001002006005/chooseLetter/T |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090903150218/http://www.english-heritage.org.uk/server/show/nav.001002006005/chooseLetter/T |archive-date=3 September 2009 |access-date=10 February 2007 |work=English Heritage}}</ref><ref>[http://blogs.nature.com/london/2011/03/16/the-scientific-tourist-in-london-17-alan-turings-birth-place The Scientific Tourist In London: #17 Alan Turing's Birth Place] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921054045/http://blogs.nature.com/london/2011/03/16/the-scientific-tourist-in-london-17-alan-turings-birth-place|date=21 September 2013}}, ''Nature''. London Blog</ref><ref>{{openplaque|381}}</ref><ref name="turingorguk">{{cite web |title=The Alan Turing Internet Scrapbook |url=http://www.turing.org.uk/turing/scrapbook/memorial.html |url-status=live |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20110720214124/http://www.turing.org.uk/turing/scrapbook/memorial.html |archive-date=20 July 2011 |access-date=26 September 2006}}</ref><ref>[https://bletchleypark.org.uk/about-us/bletchley-park-trustees/sir-john-dermot-turing Sir John Dermot Turing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171018191443/https://bletchleypark.org.uk/about-us/bletchley-park-trustees/sir-john-dermot-turing|date=18 October 2017}} on the Bletchley Park website.</ref> د ملکي خدمتونو په برخه کې یې د پلار دندې لا د هغه د ماشومتوب د کلونو پر مهال دوام درلود او والدینو به یې د بریتانیا هاسټینګز او هند ترمنځ تګ راتګ کاوه، دوی به د سفر پر مهال خپل ماشومان یوې پوځي تقاعد شوې کورنۍ ته پرېښول. <ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=6}}</ref><ref name="Hastings & St. Leonards Observer - 29 June 2012 - Plaque unveiled at Turing's home in St Leonards">{{cite news|url=http://www.hastingsobserver.co.uk/news/plaque-unveiled-at-turing-s-home-in-st-leonards-1-4003535|title=Plaque unveiled at Turing's home in St Leonards|date=29 June 2012|work=[[Hastings & St. Leonards Observer]]|access-date=3 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170912121655/http://www.hastingsobserver.co.uk/news/plaque-unveiled-at-turing-s-home-in-st-leonards-1-4003535|archive-date=12 September 2017|url-status=dead}}</ref><ref name="BBC News - 25 June 2012 - St Leonards plaque marks Alan Turing's early years">{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/uk-england-sussex-18580826|title=St Leonards plaque marks Alan Turing's early years|date=25 June 2012|work=[[BBC News]]|access-date=3 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171203074933/http://www.bbc.com/news/uk-england-sussex-18580826|archive-date=3 December 2017|url-status=live}}</ref><ref name="toolbox">{{cite web |last=Jones |first=G. James |date=11 December 2001 |title=Alan Turing&nbsp;– Towards a Digital Mind: Part 1 |url=http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070803163318/http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 |archive-date=3 August 2007 |access-date=27 July 2007 |work=System Toolbox}}</ref><ref>{{cite web |date=29 November 2012 |title=Guildford Dragon NEWS |url=http://www.guildford-dragon.com/2012/11/29/founder-of-computer-science-alan-turings-guildford-stargazing/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019062927/http://www.guildford-dragon.com/2012/11/29/founder-of-computer-science-alan-turings-guildford-stargazing/ |archive-date=19 October 2013 |access-date=31 October 2013 |publisher=The Guildford Dragon}}</ref> === ښوونځی === د ټورینګ والدینو نوموړی له شپږ کلنۍ څخه تر ۹ کلنۍ پورې د سنټ لئوناردز – آن سي سیمې د ۲۰م چارلز واټ په سنټ مایکل ابتدايي ښوونځي کې شامل کړ. د هغه پوهې ته د ښوونځي د مدیرې پام شو او څرګنده یې کړه چې «... په ښوونځي کې ډېر تکړه زده کوونکي لري، خو آلن د دوی ترمنځ نابغه دی».<ref>{{Cite book|last=Cawthorne|first=Nigel|url=https://www.worldcat.org/oclc/890938716|title=Alan Turing : the enigma man|date=2014|isbn=978-1-78404-535-7|location=London|pages=18|oclc=890938716}}</ref> د ۱۹۲۲ زکال له جنوري میاشتې څخه تر ۱۹۲۶ زکال پورې ټورینګ د ساسکس په فرانت کلي کې (اوس مهال ختیځ ساسکس) د هازلهرسټ په خصوصي ښوونځي کې زده کړې وکړې. په ۱۹۲۶ زکال کې د ۱۳ کلونو په عمر نوموړی د ډورسټ په سوداګریز شربورن ښار کې بشپړ مهالي (شپني او ورځني) د شربورن ښوونځي ته ولاړ؛ چېرې چې نوموړی په وسټکاټ کور کې اوسېد. د هغه د زده کړو لومړۍ ورځ په بریتانیا کې د ۱۹۲۶ زکال د عمومي اعتصاب سره هم مهاله وه خو هغه د خپلو زده کړو په برخه کې دومره پیاوړی هوډ درلود چې له سویلي همپټون څخه تر شربورن پورې یې د ۶۰ مایلو (۹۷ کیلومتره) فاصله په خپل بایسکل سره ووهله او آن یوه شپه هم په مسافرخونه کې پاتې شو. <ref>{{cite web |author=Alan Mathison |date=April 2016 |title=Alan Turing Archive – Sherborne School (ARCHON CODE: GB1949) |url=http://oldshirburnian.org.uk/wp-content/uploads/2016/04/TURING-Alan-Mathison.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161226093015/http://oldshirburnian.org.uk/wp-content/uploads/2016/04/TURING-Alan-Mathison.pdf |archive-date=26 December 2016 |access-date=5 February 2017 |work=Sherborne School, Dorset}}</ref><ref>{{Cite web |date=1 September 2016 |title=Alan Turing OBE, PhD, FRS (1912–1954) |url=https://oldshirburnian.org.uk/alan-turing/ |access-date=10 October 2020 |website=The Old Shirburnian Society |language=en-GB |archive-date=4 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201104133822/https://oldshirburnian.org.uk/alan-turing/ |url-status=dead }}</ref><ref name="metamagical">{{Cite book|title=Metamagical Themas: Questing for the Essence of Mind and Pattern|page=[https://books.google.com/books?id=o8jzWF7rD6oC&pg=PA484 484]|first=Douglas R.|last=Hofstadter|year=1985|publisher=Basic Books|isbn=978-0-465-04566-2|oclc=230812136}}</ref> له ریاضیاتو او ساینس سره د ټورینګ طبیعي لیوالتیا د دې لامل وګرځېده چې نوموړی د شربورن د ښوونځي د یو شمېر ښوونکو په زړه کې ځای پیدا نه کړي ځکه چې هغوی تر ډېره پورې د کلاسیک په زده کړه ټینګار درلود. د ښوونځي مدیر د هغه کورنۍ ته ولیکل: «هیله من یم چې هغه د دوه ګړنګونو ترمنځ وه نه لوېږي. که چېرې غواړي په عامه ښوونځي کې زده کړې وکړي باید اړوند څه زده کړي، خو که غواړي یو علمي متخصص واوسي خپل وخت په دغه ښوونځي کې ضایع کوي». له دې سره ټورینګ د هغو څه په زده کړه کې چې ورسره یې لیوالتیا لرله پام وړ وړتیا له ځانه څرګندوله او آن په ۱۹۲۷ زکال کې یې د ابتدایي حساب له لوستنې پرته کولای شول پرمختللې ریاضیکي محاسبې ترسره کړي. په ۱۹۲۸ زکال کې د ۱۶ کلنۍ په عمر ټورینګ د البرټ انشټاین له اثارو سره بلد شو. هغه نه یوازې د نوموړي اثار درک کړل، بلکه دا امکان هم شتون لري چې هغه توانېدلی د نیوټن د حرکت د قوانینو اړوند د انشټین د پوښتنې ځواب د هغه له هغه متن څخه استنباط کړي چې هیڅکله هم د دغې موضوع اړوند په کې په صراحت څه نه دي یاد شوي. <ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=34}}</ref><ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=26}}</ref> == سرچينې == gf4jhfkqs4rf57xfniqvj1erqh62338 0 68817 364977 354948 2026-07-04T01:17:03Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 364977 wikitext text/x-wiki د بشري حقونو زده کړه (HRE) د زده کړو داسې بهیر دی چې موخه یې په هغو حقونو کې د پوهې، ارزښتونو او وړتیاوو ترلاسه کول دي چې ټول کسان یې د لرلو مستحق دي. په دغه زده کړو کې زده کوونکو ته ورښوول کېږي چې خپل تجارب د لید له داسې موقعیت څخه وارزوي څو له مخې یې وکولای شي د بشري حقونو مفاهیم په خپلو ارزښتونو، پرېکړه کولو او ورځنیو حالاتو کې ګډ کړي. د بخښنې د نړیوال سازمان پر باور د بشري حقونو زده کړه د وګړو د پیاوړي کولو لار ده او په داسې توګه د هغوی روزنه ده چې وړتیاوې او چلنونه یې د دوی په خپلو ټولګو، ټولنو او ټوله نړۍ کې د کرامت او برابرۍ د ودې لامل وګرځي.  <ref>{{Cite web |title=Human Rights Education |url=https://www.amnesty.org/en/human-rights-education/ |access-date=2018-06-22 |website=www.amnesty.org |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=WHAT is human rights education? |url=https://www.theadvocatesforhumanrights.org/what_is_human_rights_education |access-date=2018-06-22 |website=www.theadvocatesforhumanrights.org |archive-date=2019-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190606002550/http://www.theadvocatesforhumanrights.org/what_is_human_rights_education |url-status=dead }}</ref> د « ملي اقتصاد او ټولنیزو حقونو د ابتکار» بنسټ د بشري حقونو په زده کړه کې د تبعیض د نشتوالي اهمیت څرګندوي. دولتونه باید پام ولري چې دغه زده کړه نژاد، جنسیت، رنګ، مذهب، ژبې، ملي او ټولنیزې ریښې، سیاسي او شخصي نظر، زیږون یا بل هر ډول وضعیت ته له پام پرته وړاندې کړي. ټول زده کوونکي، والدین او ټولنې حق لري په هغو پرېکړو کې ګډون ولري چې هغوی ته په اړوندو ښوونځیو او زده کړو ته اړوند د هغوی پر حقونو اغېز کوي.<ref>{{Cite web |title=Join NESRI in supporting people's movements for human rights |url=https://www.nesri.org/programs/what-is-the-human-right-to-education |access-date=2018-06-22 |website=www.nesri.org |language=en |تاريخ الأرشيف=2019-04-20 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190420184441/https://www.nesri.org/programs/what-is-the-human-right-to-education |url-status=dead |خونديځ نېټه=2019-04-20 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20190420184441/https://www.nesri.org/programs/what-is-the-human-right-to-education |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20190420184441/https://www.nesri.org/programs/what-is-the-human-right-to-education |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420184441/https://www.nesri.org/programs/what-is-the-human-right-to-education }}</ref> == تاریخچه == د «بشري حقونو نړیواله اعلامیه» د بشري حقونو په تاریخ کې د یوه پام وړ سند په توګه پېژندل کېږي. دغه اعلامیه بیانوي چې اساسي بشري حقونه ملاتړ ته اړتیا لري او د دغو له مخې هر کس د حقونو او آزادیو د معینې کچې څخه برخمن دی. باور پر دې دی چې دا یو له تر ټولو اغېزمنو سندونو څخه دی چې ټاکي کوم څه د بشري حق په شرایطو برابر دي او څه ډول کېدلای شي دغه نظریات او حقونه په ورځني ژوند کې ځای پر ځای شي. دغه اعلامیه د نړۍ په څه باندې ۵۰۰ ژبو وژباړل شوه او د بېلابېلو هېوادونو او سیمو د استازو له خوا د هغوی د توپیر لرونکو حقوقي او کلتوري تجاربو له مخې تنظیم شوه. دغه اعلامیه د ۱۹۴۸ زکال د ډسمبر په ۱۰مه د ملګرو ملتونو د سازمان له خوا په تصویب ورسېده او له همدغه مهال راهیسې دغه ورځ د بشري حقونو د ورځې په نوم ونومول شوه. تر نن ورځې پورې د دغې اعلامیې ۳۰ مادې پر خپل ځای دي او څرګندوي چې دغه سند «د ټولو وګړو او ملتونو لپاره د لاسته راوړنو یو عام معیار دی». <ref name="auto">{{Cite web |date=2015-10-06 |title=Universal Declaration of Human Rights |url=http://www.un.org/en/universal-declaration-human-rights/ |access-date=2018-06-22 |website=www.un.org |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Humanrightseducation.info |url=http://www.humanrightseducation.info}}</ref><ref name="Universal Declaration of Human Rights">{{cite web |title=Universal Declaration of Human Rights |url=https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights#:~:text=Proclaims%20this%20Universal%20Declaration%20of,these%20rights%20and%20freedoms%20and |website=United Nations}}</ref> د دغو آرمانونو زده کړې ته د ۱۹۵۳ زکال پر مهال په ښوونځیو کې د یونسکو له خوا د یو لړ پروګرامونو په جوړولو سره پام وشو، هغه پروګرامونه چې «د رسمي ښوونځیو په اډانه کې د بشري حقونو د زده کړو د لومړنیو هڅو په توګه یې» عمل وکړ. په دغه برخه کې د راتلونکي نسل د روزلو ټینګار په ۱۹۵۵ زکال کې د بشري حقونو د زده کړې لپاره د ملګرو ملتونو د سازمان د لسیزې په پیل سره وشو. خو لومړنۍ رسمي غوښتنه یې په ۱۹۷۴ زکال کې د یونسکو له خوا «د نړیوال درک، سولې او همکارۍ، بشري حقونو او اساسي آزادیو ته د اړوندو زده کړو د وړاندیز» تر عنوان لاندې مقاله کې وشوه. د بشري حقونو د زده کړې په نړیوال کانګرس کې ونډه کوونکي بالاخره په ۱۹۷۸ زکال کې سره راغونډ شول څو له دغو حقونو څخه ځانګړی تعریف چې په رسمي درسي نصاب کې ورته اړتیاوه جوړ کړي. په هغه موخو کې چې کانګرس ورباندې هوکړې ته ورسېد، په درناوي باندې په تمرکز لرلو سره مدارا کوونکو لیدلورو ته هڅونه، په ملي او نړیواله کچه د بشري حقونو اړوند د پوهې خپرول او همدارنګه د هغو عملي کول او بالاخره د بشري حقونو اړوند د آګاهۍ پراختیا شاملېده څو هغه په ملي یا نړیواله کچه په ټولنیز یا سیاسي ډګر کې پر واقعیت واړوي. <ref name="K12academics">{{cite web |date=6 February 2014 |title=Human Rights Education History |url=https://www.k12academics.com/education-issues/human-rights-education/human-rights-education-history |website=K12academics |access-date=29 April 2023 |archive-date=29 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230429141000/https://www.k12academics.com/education-issues/human-rights-education/human-rights-education-history |url-status=dead }}</ref><ref name="UNESCO">{{cite web |title=UNESCO.org |url=http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID=13088&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html |website=Recommendation concerning Education for International Understanding, Co-operation and Peace and Education relating to Human Rights and Fundamental Freedoms}}</ref> د بشري حقونو زده کړه په ۱۹۹۳ زکال کې د بشري حقونو له نړیوال کنفرانس وروسته په یوې نړیوالې رسمي اندېښنې واوښته. دغه کنفرانس د بشري حقونو اړوند رسمي زده کړو ته د ډېری هېوادونو او بالاخره د ملګرو ملتونو د سازمان پام واړوه. په ۱۹۹۵ زکال کې ملګرو ملتونو د بشري حقونو د زده کړې لپاره لسیزه تصویب کړه چې له مخې یې یوځل بیا د دغو پرګرامونو موخې اصلاح شوې. د ملګرو ملتونو له خوا له دغه پرمختګ را وروسته د غیر دولتي سازمانونو، بین دولتي سازمانونو او هغه کسانو په مرسته چې د دغې موضوع د رسمي زده کړو لپاره ګمارل شوي و د ښوونځيو په رسمي نصابونو کې د بشري حقونو د زده کړو ادغام پراختیا ومونده او ګڼ شمېر بدلونونه په کې راغلل. <ref name="UN library">{{cite web |title=United Nations Decade for Human Rights Education : resolution / adopted by the General Assembly. |url=https://digitallibrary.un.org/record/172600?ln=en#:~:text=Proclaims%20the%2010%2Dyear%20period,Governments%20to%20contribute%20to%20the |website=United Nations Digital Library}}</ref> د نړیوال درک لپاره د آسیا - پاسفیک ښوونیز مرکز (APCEIU) او علمي چارو ته اړوندې د ملګرو ملتونو ادارې (UNAI) په ګډه سره په ۲۰۱۸ زکال کې په نیویارک ښار کې د ملګرو ملتونو په مرکزي دفتر کې د ملګرو ملتونو د نړیوال تبعه توب روزنیز سیمینار جوړ کړ. دغه ډول سیمینارونو د نوو نظریاتو او مفاهیمو د رامنځته کولو لپاره د خلکو په راغونډولو سره د بشري حقونو د زده کړو د ودې په برخه کې مرسته وکړه. د بشري حقونو مدافعین په دې باور دي چې دغه ډول چارې ډېرې اړینې دي ځکه چې د بشري حقونو لغتونه او مفاهمیم ورسره پراختیا مومي او تر خلکو رسېږي؛ همدارنګه زده کوونکو ته دا وړتیا وربخښي چې د بشري حقونو اړوند نقدي لیدلوري وړاندې کړي.<ref>{{Cite web |last=OmarHernandez |date=2018-05-09 |title=2018 United Nations Global Citizenship Education Seminar |url=https://academicimpact.un.org/content/2018-united-nations-global-citizenship-education-seminar |access-date=2018-06-22 |website=academicimpact.un.org |language=en |تاريخ الأرشيف=2018-11-30 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20181130091318/https://academicimpact.un.org/content/2018-united-nations-global-citizenship-education-seminar |url-status=dead |خونديځ نېټه=2018-11-30 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20181130091318/https://academicimpact.un.org/content/2018-united-nations-global-citizenship-education-seminar |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20181130091318/https://academicimpact.un.org/content/2018-united-nations-global-citizenship-education-seminar |archive-url=https://web.archive.org/web/20181130091318/https://academicimpact.un.org/content/2018-united-nations-global-citizenship-education-seminar }}</ref><ref>{{Citation|publisher=Hart Publishing|isbn=9781849463959|doi=10.5040/9781472566461.ch-009|title=Making Human Rights Intelligible Towards a Sociology of Human Rights|year=2013|chapter=From Citizenship to Human Rights to Human Rights Education}}</ref> === دوام داره پرمختګ === په ۲۰۲۲ زکال کې د بشري حقونو د زده کړو لپاره په نړیواله کچه غوښتنې مخ پر زیاتېدو شوې هغه مهال چې د ملګرو ملتونو نړیوال میثاق د مسولیت منونکې مدیریتي روزنې له اصولو څخه په کار اخیستو له شرکتونو وغوښتل څو هغه سر خلاصی لیک لاسلیک کړي چې له ښوونیزو موسساتو غواړي د سوداګریزو او بشري حقونو موضوعات په خپل درسي نصاب کې شامل کړي. دغه چاره له دې امله پیل شوه چې دغه ډلې باوري وې، «علمي بنسټونه د هغه غوره ځایګي لرونکي دي چې کولای شي د راتلونکو سوداګریو مشران په خپلو شرکتونو کې د بشري حقونو د اغېزمن مدیریت په موخه چمتو کړي». <ref>{{Cite web |title=Make Human Rights Part of Management Education {{!}} UN Global Compact |url=https://www.unglobalcompact.org/take-action/action/human-rights-open-letter-to-academics |access-date=2018-06-22 |website=www.unglobalcompact.org}}</ref><ref>{{Cite web |title=Principles for Responsible Management Education (PRME) - Center for Responsible Business {{!}} Berkeley-Haas |url=https://responsiblebusiness.haas.berkeley.edu/curriculum/prme.html |access-date=2018-06-22 |website=responsiblebusiness.haas.berkeley.edu |language=en}}</ref> د بشري حقونو په برخه کې د ملګرو ملتونو عالي کمېشنري (OHCHR) هڅه کوي د فني همکاریو اړوند د خپلو پروګرامونو او همدارنګه د ACT پروژې له لارې چې وګړیزو پروژو ته مالي امکانات ورکوي د بشري حقونو د ملي او سیمه ییزو طرحو څخه په ملاتړ د بشري حقونو ترویج ته دوام ورکړي. ACT یا له ټولنو سره د مرستې کولو پروژه چې د OHCHR او د ملګرو ملتونو د پراختیايي ادارې (UNDP) له خوا په ګډ ډول مخته وړل کېږي د مدني ټولنې له هغو بنسټونو سره مالي مرستې کوي چې اوس مهال په سیمه ییزو ټولنو کې بشري حقونو ته په اړوندو چارو بوخت دي. OHCHR همدارنګه د بشري حقونو د زده کړې د نړیوال پروګرام همغږیتوب پر غاړه لري چې موخه یې «د بشري حقونو د زده کړو له اساسي لارو چارو څخه د مشترک درک ترویج، د وګړیزې کچې پر ځای په نړیواله کچه د مشارکت او همکاریو د پیاوړتیا په موخه د څرګند چوکاټ وړاندې کول دي». دا د تېرې لسیزې د پروګرام پر ځای یو د منلو وړ پروګرام دی. له دې سره چې په هرو څو کلونو کې په یوه ځانګړې موضوع تمرکز کوي او هڅه کوي د بشري حقونو زده کړو ته له بېلابېلو لارو پیاوړتیا وبخښي. <ref>{{Cite web |title=OHCHR {{!}} Technical Cooperation Homepage |url=https://www.ohchr.org/EN/Countries/Pages/TechnicalCooperationIndex.aspx |access-date=2018-06-22 |website=www.ohchr.org |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=OHCHR {{!}} ACT Project overview |url=https://www.ohchr.org/EN/Issues/Education/Training/ACTProject/Pages/ACTProjectIndex.aspx |access-date=2018-06-22 |website=www.ohchr.org |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=United Nations Development Programme (UNDP) {{!}} United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization |url=http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/freedom-of-expression/extrabudgetary-projects-on-freedom-of-expression/development-partners/united-nations-development-programme-undp/ |access-date=2018-06-22 |website=www.unesco.org |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=OHCHR {{!}} World Programme for Human Rights Education (2005-ongoing) |url=https://www.ohchr.org/EN/Issues/Education/Training/Pages/Programme.aspx |access-date=2018-06-22 |website=www.ohchr.org |language=en-US}}</ref> == زده کړې == OHCHR د بشري حقونو د زده کړو روزنیز موادو او د منابعو وسایلو لکه د بشري حقونو د زده کړو او روزنو ډیتابېس، د بشري حقونو د زده کړو او روزنو د منابعو ټولګو او د بشري حقونو د نړیوالې اعلامیې انټرنټي برخې ته پراختیا ورکړې.<ref name="auto2">{{Cite web |date=2015-10-06 |title=Universal Declaration of Human Rights |url=http://www.un.org/en/universal-declaration-human-rights/ |access-date=2018-06-22 |website=www.un.org |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=OHCHR {{!}} Resource Collection on Human Rights Education Training |url=https://www.ohchr.org/EN/Issues/Education/Training/Pages/Collection.aspx |access-date=2018-06-22 |website=www.ohchr.org |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Database on human rights education and training |url=http://hre.ohchr.org/hret/intro.aspx |access-date=2018-06-22 |website=hre.ohchr.org}}</ref> همدارنګه د ښوونځیو په ښوونیز نصاب کې هم د بشري حقونو د زده کړو وړاندې کېدو ته مخه شوې. د بېلګې په توګه تاریخ، سیاست او وګړتوب ته اړوند موضوعات د بشري حقونو په زده کړه کې شاملېږي، خو تخصصي کورسونه لکه د «بشري حقونو» کورس هم شتون لري چې د عالي لیسې د زده کوونکو لپاره د بکلوریا د نړیوال دیپلوم د پروګرام د برخې په توګه وړاندې کېږي. د دغې دورې د بشپړولو لپاره زده کوونکي باید د دوه کلونو لپاره زده کړې وکړي، په وروستۍ ازموینه کې ګډون وکړي او د بشري حقونو موضوعاتو ته اړوند پای لیکنه وړاندې کړي. د د یپلوم وړاندې کوونکي پروګرام د برخې په توګه زده کوونکي باید د بشري حقونو اړوند ۴۰۰۰ ویي لرونکې څېړنیزه مقاله ولیکي. <ref name="UNESCOb">{{cite web |date=5 October 2021 |title=Innovation for Strengthening Public Policies on Human Rights Education for the City of São Paulo |url=https://en.unesco.org/fieldoffice/brasilia/smdhcproject |website=UNESCO}}</ref> == سرچينې == peyra0yks2cfk68jnbuz3lpg96pezoq 0 69432 364997 336477 2026-07-04T11:22:11Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 364997 wikitext text/x-wiki یوهان کارل فریدریش ګاوس (په جرمني ژبه:  kaʁl ˈfʁiːdʁɪç ˈɡaʊs؛ زوکړه: د ۱۷۷۷ زکال د اپرېل ۳۰مه – مړینه: د ۱۸۵۵ زکال د فبروري ۲۳مه) جرمني ریاضي پوه، جیودیزېست او فزیک پوه و چې د ریاضیاتو او ساینس په بېلابېلو برخو کې یې پام وړ ونډه لرلې. ګاوس چې ځینې مهالونه د تر ټولو مهم ریاضي پوه (په جرمني: Princeps mathematicorum) په توګه پېژندل کېږي د ریاضیاتو او ساینس په برخو کې یې ځانګړی ځایګی درلود او د تاریخ د اغېزمنو ریاضي پوهانو په ډله کې راځي. <ref name="scientificmonthly">{{cite journal|url=http://www.mathsong.com/cfgauss/Dunnington/1927/|title=The Sesquicentennial of the Birth of Gauss|journal=Scientific Monthly|volume=24|issue=5|pages=402–414|jstor=7912|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226020629/http://www.mathsong.com/cfgauss/Dunnington/1927/|archive-date=26 February 2008|last1=Dunnington|first1=Waldo|year=1927|bibcode=1927SciMo..24..402D}} Also available at {{cite web |title=The Sesquicentennial of the Birth of Gauss |url=http://gausschildren.org/genwiki/index.php?title=The_Sesquicentennial_of_the_Birth_of_Gauss}} Retrieved 23 February 2014. Comprehensive biographical article.</ref><ref>{{cite book|author1=Dudenredaktion|last2=Kleiner|first2=Stefan|last3=Knöbl|first3=Ralf|year=2015|orig-date=First published 1962|title=Das Aussprachewörterbuch|trans-title=The Pronunciation Dictionary|url=https://books.google.com/books?id=T6vWCgAAQBAJ|language=de|edition=7th|location=Berlin|publisher=Dudenverlag|isbn=978-3-411-04067-4|pages=246, 381, 391}}</ref><ref>{{cite book|last1=Krech|first1=Eva-Maria|last2=Stock|first2=Eberhard|last3=Hirschfeld|first3=Ursula|last4=Anders|first4=Lutz Christian|title=Deutsches Aussprachewörterbuch|trans-title=German Pronunciation Dictionary|url=https://books.google.com/books?id=E-1tr_oVkW4C&q=deutsches+ausspracheworterbuch|language=de|year=2009|publisher=Walter de Gruyter|location=Berlin|isbn=978-3-11-018202-6|pages=402, 520, 529}}</ref> هغه د ریاضیاتو په برخه کې له ماشومتوبه نابغه و او د کارولنیم په کالج (Collegium Carolinum) او ګوتینګن په پوهنتون کې یې زده کړې وکړې او همالته یې څو ریاضیکي مسایل کشف کړل. په ۲۱ کلنۍ کې نوموړي د حسابي ارزونې په برخه کې د Disquisitiones Arithmeticae تر عنوان لاندې خپل لوی کار بشپړ کړ. په ۱۸۰۷ زکال کې نوموړی په ګوتینګن پوهنتون کې د ستورولیدنې د رصدخانې مشر وټاکل شو. ګاوس یو کره لیکوال و او د نیمګړو آثارو له خپرولو یې ډډه کوله؛ له دې سره چې هغه خپل ګڼ شمېر آثار خپاره کړل خو له مړینې وروسته یې هم له ځانه څخه مهم محتوا لرونکي ډېر ناخپاره شوي اثار پرېښودل. ګاوس په دې باندې شهرت درلود چې له درس ورکولو بېزاره دی، خو یو شمېر زده کوونکي یې په اغېزمنو ریاضي پوهانو بدل شول. هغه له سلطنت څخه ملاتړ کاوه او له ناپلیون سره مخالف و. ګاوس باوري و چې د زده کولو عمل د پوهې لرلو پرځای پریمانه خوند له ځانه سره لري. ګاوس د الجبر هغه اساسي قضیه ثابته کړه چې ښووله یې هره غیر ثابته یو مجهوله معادله (پولینوم) د مختلطو ضریبونو په لرلو سره حد اقل یوه مختلطه ریښه لري. هغه د اعدادو له نظریې سره پام وړ مرسته وکړه او د دوه ګونو او درې ګونو دویمې درجې اشکالو نظریې ته یې پراختیا ورکړه. ګاوس همدارنګه د چټک فوریه انتقال د الګوریتم د اختراع کولو اعتبار لري او همدارنګه یې د سرس کوچنۍ سیاروي کتلې په کشف کې مهم رول درلود. همدارنګه د لویو سیارو له خوا د سیاره ډولو اجسامو د مختل شوي حرکت په برخه کې د هغه هڅې لامل وګرځېدې د ګاوس جاذبوي ثابت (Gaussian gravitational constant) او د مربعاتو حد اقل کړنلار (method of least squares) معرفي کړي چې اوس هم په ټولو علومو کې د اندازه ګیرۍ د تېروتنې د کمښت په موخه ترې ګټنه کېږي. <ref>{{Cite web |title=Carl Friedrich Gauss |url=https://www.maa.org/press/periodicals/convergence/quotations/carl-friedrich-gauss |access-date=2023-04-07 |website=www.maa.org |خونديځ نېټه=2023-04-07 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20230407012726/https://www.maa.org/press/periodicals/convergence/quotations/carl-friedrich-gauss |url-status=dead |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20230407012726/https://www.maa.org/press/periodicals/convergence/quotations/carl-friedrich-gauss |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407012726/https://www.maa.org/press/periodicals/convergence/quotations/carl-friedrich-gauss }}</ref> له دې سربېره ګاوس په ۱۸۲۱ زکال کې د لمر د وړانګو منعکسه کوونکې وسیله هلیوټروپ، په ۱۸۳۳ زکال کې مګنومتر (مقناطیس سنج) اختراع کړل او همدارنګه یې له ویلهلم اډوارډ ویبر سره په ګډه الکترومقناطیسي لومړنی ټلګراف جوړ کړ. ګاوس دوه ښځې او شپږ ماشومان لرل؛ نوموړی په ۱۸۵۵ زکال کې په ګوتینګن کې د زړه د درېدو له امله ومړ. == بیوګرافي == === کورنۍ، ځواني او زده کړې === یوهان کارل فریدریش ګاوس د ۱۷۷۷ زکال د اپرېل په ۳۰مه د برانزویک – ولفنبوتل دوک نشینه سیمې (اوس مهال د جرمني د نیدرزاکسن ایالت برخه ده) د برانزویک (براونشوایګ) برخې په یوه ټیټه کچه کورنۍ کې وزېږېد. پلار یې ګبهارد دیتریش ګاوس (۱۷۴۴- ۱۸۰۸ زکال) د قصاب، خښتو پخونکي، باغوان او له دې سربېره د یوه مالي صندوق د خزانه دار په توګه څو دندې مخته وړې دي. ګاوس خپل پلار د یو شریف او درناوي وړ کس په توګه چې په کور کې تند او جدي و، توصیف کړی. هغه په لیکلو او محاسبه کې تجربه لرله، خو مور یې دوروتیا (۱۷۴۳- ۱۸۳۹ زکال) نږدې بې سواده وه. هغه ته په هغه کلیسا کې چې هغه ښوونځي ته څېرمه وه چې ده وروسته په کې د ماشومتوب پر مهال زده کړې وکړې د تعمید غسل ورکړل شو او د عیسویت د اصولو له مخې تائید وړ وګرځېد.{{sfn|Cayley|1911}}<ref>Rudolf Borch (1929) : ''Ahnentafel des Mathematikers Carl Friedrich Gauß'' [Genealogical tabel]. Ahnentafeln Berühmter Deutscher, Vol. 1, pp. 63–65. Zentralstelle für Deutsche Personen- und Familiengeschichte (ed.)</ref><ref>{{cite web |last1=Chamberless |first1=Susan |date=11 March 2000 |title=Letter:WORTHINGTON, Helen to Carl F. Gauss – 26 July 1911 |url=http://www.gausschildren.org/genwiki/index.php?title=Letter:WORTHINGTON,_Helen_to_Carl_F._Gauss_-_1911-07-26 |access-date=14 September 2011 |publisher=Susan D. Chamberless |archive-date=23 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230123110012/http://www.gausschildren.org/genwiki/index.php?title=Letter:WORTHINGTON,_Helen_to_Carl_F._Gauss_-_1911-07-26 |url-status=dead }}</ref> ګاوس له ماشومتوبه د ریاضي په برخه کې نابغه و. هغه مهال چې د هغه د ابتدایه زده کړو ښوونکي د هغه فکري وړتیاوو ته متوجه شول، د برانزویک د دوک پام یې ځانته جلب کړ او هغه یې په برانزویک کې کارولنیم کالج ته ولېږه؛ چېرې چې نوموړی له ۱۷۹۲ زکال څخه تر ۱۷۹۵ زکال پورې د خپل یوه ښوونکي ایبرهارډ اګست ویلهلم فون تسیمرمان سره هلته پاتې شو. له دې وروسته دوک په هانووري پوهنتون ګونتینګن کې د هغه د زده کړو لپاره مالي امکانات برابر کړل او هلته یې ریاضیات، ساینس او کلاسیکې ژبې ولوستلې. د ریاضي په برخه کې د نوموړي یو ښوونکی آبراهام ګوتلف کستنر و چې ګاوس یې د تقریظ لیکنې له امله «د شاعرانو ترمنځ مخکښ ریاضي پوه او د ریاضي پوهانو ترمنځ مخکښ شاعر» باله؛ ګاوس بیا هغه په خپلو نقاشیو کې داسې انځور کاوه چې ساده محاسبات یې په تېروتنې ترسره کول. هغه د ستورپوهنې زده کړې د کارل فلیکس فون سیفر (۱۷۶۲- ۱۸۲۲ زکال) څخه وکړې او له فراغت وروسته هم یې ورسره د لیکونو تبادله لرله؛ له دې سره اولبرز او ګاوس په خپلو لیکنو کې په هغه ټوکې هم کولې. د دې پرخلاف ګاوس د فزیک د ښوونکي جرج کریسټف لیختنبرګ او کریسټین ګوتلوب هاین په اړه چې ده یې د کلاسیک په ټولګیو کې په ډېرې لیوالتیا لکچر ته غوږ نیو، ډېر فکر کاوه. <ref name="scientificmonthly2">{{cite journal|url=http://www.mathsong.com/cfgauss/Dunnington/1927/|title=The Sesquicentennial of the Birth of Gauss|journal=Scientific Monthly|volume=24|issue=5|pages=402–414|jstor=7912|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226020629/http://www.mathsong.com/cfgauss/Dunnington/1927/|archive-date=26 February 2008|last1=Dunnington|first1=Waldo|year=1927|bibcode=1927SciMo..24..402D}} Also available at {{cite web |title=The Sesquicentennial of the Birth of Gauss |url=http://gausschildren.org/genwiki/index.php?title=The_Sesquicentennial_of_the_Birth_of_Gauss}} Retrieved 23 February 2014. Comprehensive biographical article.</ref>{{sfn|Dunnington|2004|p=26}}{{sfn|Dunnington|2004|p=24}}{{sfn|Bruno|2003|p=[https://archive.org/details/mathmathematicia00brun/page/179 178–179]}} په داسې حال کې چې هغه په پوهنتون کې د زده کړیال په توګه شامل و، خو دا څرګنده وه چې هغه له ځانه ریاضیات زده کړي و، ځکه چې هغه مهال یې په خپلواکه بڼه څو مهمې ریاضیکي قضیې بیاځلي کشف کړې. هغه د یوې مهمې هندسي مسئلې اړوند چې د لرغوني یونان مهال ته اړونده وه په ۱۷۹۶ کې وښووله چې یو منظم څو ضلعي کېدای شي په پرکار او خط کش رسم شي او دغه چاره یې په بریالۍ توګه ترسره کړه. دغه لاسته راوړنه د هغه د لومړۍ لیکنې لامل وګرځېده او لامل وګرځېده چې ګاوس د ژب پوهنې پر ځای ریاضیات د خپل مسلک په توګه وټاکي. د ریاضیکي چارو اړوند د ګاوس د یاددښتونو کتابچه ښيي چې همدغه کال هغه د اعدادو په نظریه کې هم مهمه ونډه لرلې. هغه د اوولس ضلعي، د اعدادو د پرمختللې نظریې، په کشف سره د مربعي تقابل د قانون د اثبات لومړنۍ لار ومونده او د لومړنیو اعدادو په قضیې سره ورکې مخکې ولاړ. په دې توګه نوموړي د حسابي ارزونې اړوند خپل اثر (Disquisitiones arithmeticae) لپاره چې په ۱۸۰۱ زکال کې خپور شو ګڼ شمېر نظریات رامنځته کړل. <ref>{{MacTutor Biography|id=Gauss}}</ref>{{sfn|Dunnington|2004|p=28}} == علمي چارې == === الجبر او د اعدادو تیوري === ګاوس په ۱۷۹۹ زکال کې د خپلې دوکتورا په تېزس کې د الجبر دغه اساسي قضیه اثبات کړه چې ښووله یې هره غیر ثابته یو مجهوله معادله (پولینوم) د مختلطو ضریبونو په لرلو سره حد اقل یوه مختلطه ریښه لري. یو شمېر ریاضي پوهانو له دې ډلې ژان لو رون ډالامبر د دغې قضیې لپاره ناسم شواهد وړاندې کړي و چې ګاوس بیا په خپلې دغې چارې کې په ډالامبر نقد کړی و. هغه ورپسې درې نور شواهد هم وړاندې کړل چې وروستی مورد یې په ۱۸۴۹ زکال کې تر ټولو دقیق مورد و. د هغه هڅو د مختلطو اعدادو مفهوم په پام وړ کچه روښانه کړ. <ref>{{Cite arXiv|last1=Basu|first1=Soham|last2=Velleman|first2=Daniel J.|date=2017-04-21|title=On Gauss's first proof of the fundamental theorem of algebra|class=math.CV|eprint=1704.06585}}</ref> === ستورپوهنه === د ۱۸۰۱ زکال د جنوري په لومړۍ نېټه ایټالوي ستورپوه جوزپه پیاتسي د سرس کوچنۍ سیاروي کتله کشف کړه. پیاتسي کولای شو چې سرس یوازې د څه باندې یوې میاشتې لپاره تعقیب کړي او کولای یې د شو د شپې پر مهال اسمان کې یې په دریو درجو کې وګوري. څو میاشتې وروسته هغه مهال چې سرس بېرته راڅرګنده کېدله، پیاتسي ونشو کولای د هغو ځای پیدا کړي ځکه چې هغه مهال ریاضیکي وسایلو د دغه ډول کوچني حجم لرونکي جسم د موقعیت موندلو وړتیا نه لرله – دریو درجو د ټول مدار نږدې ۱٪ برخه ښووله. ګاوس چې له دغې ستونزې خبر شو کار یې پرې پیل کړ. له درې میاشتنیو جدي هڅو وروسته هغه د ۱۸۰۱ زکال په ډسمبر میاشت کې د سرس د موقعیت وړاندوینه وکړه – د هغو له لومړني لید نږدې یو کال وروسته – هغه مهال چې په ګوته رصد خانه کې فرانتس کساور فن تساخ د ډسمبر په ۷/۳۱ مو نېټو بیاځلي هغه کشف کړه د هغه له خوا د ورکړل شوی موقعیت سره یې د نیمې درجه په کچه دقت درلود چې بیا وروسته په برمن رصد خانه کې د جنوري په ۱/۲ نېټه هاینریش اولبرز هم کشف کړه.<ref name="Marsden">{{Cite journal|last=Marsden|first=Brian G.|author-link=Brian G. Marsden|date=1977-08-01|title=Carl Friedrich Gauss, Astronomer|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1977JRASC..71..309M|journal=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada|volume=71|pages=309–323|bibcode=1977JRASC..71..309M|issn=0035-872X}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Teets|first1=Donald|first2=Whitehead|last2=Karen|title=The discovery of Ceres. How Gauss became famous|journal=Mathematical Magazine|volume=19|issue=90|pages=83–91|year=1965|url=https://www.maa.org/programs/maa-awards/writing-awards/the-discovery-of-ceres-how-gauss-became-famous|لاسرسي نېټه=2023-06-07|خونديځ نېټه=2023-04-03|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20230403074017/https://www.maa.org/programs/maa-awards/writing-awards/the-discovery-of-ceres-how-gauss-became-famous|url-status=dead|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20230403074017/https://www.maa.org/programs/maa-awards/writing-awards/the-discovery-of-ceres-how-gauss-became-famous|archive-url=https://web.archive.org/web/20230403074017/https://www.maa.org/programs/maa-awards/writing-awards/the-discovery-of-ceres-how-gauss-became-famous}}</ref>{{sfn|Merzbach|Boyer|2011|p=[https://books.google.com/books?id=bR9HAAAAQBAJ&pg=PA470 470]}} == سرچينې == no3enunj3ga6al5irupztr5bzpbjwn0 0 69987 364982 335848 2026-07-04T04:54:37Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 364982 wikitext text/x-wiki زورا نيل هرسټن (جنوري، 7و 1891 – جنوري، 28، 1960) يوه امريکايۍ ليکواله، انسان پېژندونکې، او فلم جوړونکې وه. نوموړې د 1900ز لسيزې په لمړيو کې د امريکا په سويل کې د توکميزو هلو ځلو انځورګري وکړه او د «هوډو» په اړه يې څېړنه خپره کړه. د نوموړې له څلورو ناولونو څخه تر ټولو مشهورو يو يې د « Their Eyes Were Watching God» (د دوی سترګو خدای ليده) په نوم دی، چې په 1937ز کال کې خپور شوی. نوموړې همدا راز له پنځوسو زياتې لنډې کيسې، ډرامې او مقالې ليکلي دي.<ref name="autogenerated17">{{cite book|last=Boyd|first=Valerie|title=Wrapped in Rainbows: The Life of Zora Neale Hurston|year=2003|publisher=Scribner|location=New York|isbn=978-0-684-84230-1|url=https://archive.org/details/wrappedinrainbow00boyd|url-access=limited}}</ref><ref name="hurston5">{{Cite book|last=Hurston|first=Lucy Anne|title=Speak, so you can speak again : the life of Zora Neale Hurston|year=2004|isbn=0-385-49375-4|edition=First|location=New York}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Trefzer|first=Annette|date=2000|title=Possessing the Self: Caribbean Identities in Zora Neale Hurston's Tell My Horse|journal=African American Review|volume=34|issue=2|pages=299–312|doi=10.2307/2901255|jstor=2901255}}</ref> هرسټن د الاباما په « Notasulga» کې زېږېدلې وه، او له خپلې کورنۍ سره په 1894ز کال کې د فلوريډا «Eatonvil» ته ولاړه. نوموړې وروسته د خپلو ډېرو کيسو لپاره «Eatonvil» د چاپيريال په توګه وکاراوه. په خپل لمړي مسلک کې، کله چې نوموړې د برنارډ کالج او کولمبيا په پوهنتون کې محصله وه، هرسټن د بشر پوهنې او توکمپوهنې څېړنې وکړې. نوموړې په افريقايي-امريکايي او کرابين ولسي ادب کې  لېوالتيا درلوده، او دا چې دوی څه ډول د ټولنې په پېژندګلو کې مرسته وکړه.<ref>{{cite web |last1=Flynn |first1=Elisabeth |last2=Deasy |first2=Caitlin |last3=Ruah |first3=Rachel |title=The Upbringing and Education of Zora Neale Hurston |url=http://social.rollins.edu/wpsites/mosaic-hurston/2011/07/12/the-upbringing-and-education-of-zora-neale-hurston/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170925043547/http://social.rollins.edu/wpsites/mosaic-hurston/2011/07/12/the-upbringing-and-education-of-zora-neale-hurston/ |archive-date=September 25, 2017 |access-date=June 21, 2017 |website=social.rollins.edu |language=en |df=mdy-all}}</ref> نوموړې همدا راز په تورپوستې ټولنه کې د عصري موضوعاتو په اړه هم ليکل وکړل، او په « Harlem» رنسانس کې يوه مرکزي څېره وګرځېده. د نوموړې لنډې طنزيه کيسې، کومې چې د افريقايي-امريکايی  تجربې او توکميز وېش څخه اخيستل شوې وې، د « The New Negro» او (Fire!!) په څېر ګلچينونو (منتخباتو) کې خپرې شوې. فلوريډا ته بېرته له ستنيدو وروسته، هرسټن په شمالي فلوريډا کې د افريقايي-امریکايی ولسي کيسو په اړه خپله ادبي ټولګه وليکله او خپره کړه چې د « Mules and Men» (قچرې او سړي) (1935) په نوم وه، او د هغې لومړي درې ناولونه: Jonah's Gourd Vine (1934); Their Eyes Were Watching God (1937) او Moses, Man of the Mountain (1939) يې همدلته خپاره کړل. همدا راز په دې موده کې يې د « Tell My Horse: Voodoo and Life in Haiti and Jamaica (1938)» کتاب خپور کړ، په کوم کې چې په جميکا او هايتي کې مذهبي رسومات مستند کړای شوي دي.<ref>{{Cite news|url=http://www.chronicle.com/article/The-Newly-Complicated-Zora/125753|title=The Newly Complicated Zora Neale Hurston|last1=Carpio|first1=Glenda R.|date=January 2, 2011|work=The Chronicle of Higher Education|access-date=June 21, 2017|last2=Sollors|first2=Werner|language=en|issn=0009-5982|archive-url=https://web.archive.org/web/20170626131647/http://www.chronicle.com/article/The-Newly-Complicated-Zora/125753/|archive-date=June 26, 2017|url-status=live|df=mdy-all}}</ref><ref>{{Cite web |last=Rae |first=Brianna |date=2016-02-19 |title=Black History Profiles – Zora Neale Hurston |url=https://themadisontimes.themadent.com/article/from-the-harlem-renaissance-to-the-black-arts-movement-writers-who-changed-the-world/ |access-date=2020-05-10 |website=The Madison Times |language=en-US |archive-date=2022-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220308172016/https://themadisontimes.themadent.com/article/from-the-harlem-renaissance-to-the-black-arts-movement-writers-who-changed-the-world/ |url-status=dead }}</ref> د هرسټن کارونه له افريقايي توکمه امریکايي تجربې او د يوې افريقايي الاصله امریکايۍ مېرمنې په توګه د هغې د هلو ځلو دواړو پورې اړه لري. په پرتليز ډول تر لسيزو پورې د هغې ناولونه د ادبي نړۍ له خوا نه و منل شوي. په 1975ز کال کې، د هرسټن له مړينې پنځلس کاله وورسته، د هغې د اثارو په اړه لېوالتيا هغه مهال پيدا شوه، کله چې لیکوال  «ايلس واکر» د MS. په نوم مجلې د مارچ په ګڼه کې د « In Search of Zora Neale Hurston» په عنوان (چې وورسته د زورا د لټون نوم ورکړل شو) يوه ليکنه خپره کړه. وروسته په 2001ز کال کې، د « Every Tongue Got to Confess» (هرڅوک بايد اعتراف وکړي) په نوم د هرستن مخطوطه، کومه چې په 1920ز لسيزه کې د راټولو شويو ولسي کيسو يوه ټولګه ده، په «سمتسوني» ارشيف کې وموندل شوه او بيا خپره شوه. د « Barracoon: The Story of the Last "Black Cargo"» په نوم د هغې غېر داستاني (خيالي) کتاب د « Cudjoe Lewis (Kossola)» په ژوند ليکل شوی، کوم چې په 2018ز کال کې خپور شو.<ref name="monica-miller">{{cite web |last1=Miller |first1=Monica |date=December 17, 2012 |title=Archaeology of a Classic |url=http://barnard.edu/news/archaeology-classic-celebrating-zora-neale-hurston-28 |access-date=June 14, 2014 |website=News & Events |publisher=Barnard College |تاريخ الأرشيف=July 15, 2014 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20140715001314/http://barnard.edu/news/archaeology-classic-celebrating-zora-neale-hurston-28 |url-status=dead |خونديځ نېټه=July 15, 2014 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20140715001314/http://barnard.edu/news/archaeology-classic-celebrating-zora-neale-hurston-28 |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20140715001314/http://barnard.edu/news/archaeology-classic-celebrating-zora-neale-hurston-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140715001314/http://barnard.edu/news/archaeology-classic-celebrating-zora-neale-hurston-28 }}</ref><ref>{{Cite web |last=Sarkar |first=Sohel |date=2021-01-07 |title=9 Fascinating Facts About Zora Neale Hurston |url=https://www.mentalfloss.com/article/639490/zora-neale-hurston-author-facts |website=Mental Floss}}</ref> == ژوند ليک == === د ژوند لومړي کلونه او زده کړه === هرسټن د جان هرسټن او لوسي اين هرسټن له اتو بچيانو څخه په پنځم لمبر وه. د هغې ټول څلور نيا او نيکونه په مريتوب کې زېږېدلي وو. د هغې پلار يو باپټسټي مبلغ او شريکباڼی بزګر و، څوک چې وروسته يو ترکاڼ شو، او مور يې د ښوونځي ښونکې وه. نوموړې د 1891ز کال د جنورۍ په اومه نېټه د الاباما په « Notasulga» ښار کې زېږېدلې وه، چېرته چې د هغې پلار ستر شوی و، او پلرنی نېکه يې د باپټسټي کليسا مبلغ و.<ref name="autogenerated172">{{cite book|last=Boyd|first=Valerie|title=Wrapped in Rainbows: The Life of Zora Neale Hurston|year=2003|publisher=Scribner|location=New York|isbn=978-0-684-84230-1|url=https://archive.org/details/wrappedinrainbow00boyd|url-access=limited}}</ref><ref name="hurston52">{{Cite book|last=Hurston|first=Lucy Anne|title=Speak, so you can speak again : the life of Zora Neale Hurston|year=2004|isbn=0-385-49375-4|edition=First|location=New York}}</ref> د هغې په درې کلنۍ کې، د نوموړې کورنۍ د فلوريډا «Eatonville» ته ولاړه. په 1887ز کال کې، دا په متحده ايالاتو کې د لومړيو شاملېدونکو ښارونو څخه يو و چې ټول وګړي يې تور پوستي وو. هرسټن وويل چې «Eatonville» د هغې لپاره کور و، ځکه کله چې نوموړې هلته ولاړه نو ډېره کم عمره وه. څو کاله وروسته، په 1897ز کال کې د هغې پلار د ښاروال په توګه وټاکل شو. په 1902ز کال کې، نوموړی د دې ښار تر ټولو سترې کليسا « Macedonia Missionary Baptist» له خوا وغوښتل شو، تر څو د مذهبي مشر په توګه خدمات وړاندې کړي.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2008/09/29/us/29florida.html|last=Cave|first=Damien|title=In a Town Apart, the Pride and Trials of Black Life|date=September 28, 2008|newspaper=[[The New York Times]]|access-date=August 1, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180802014556/https://www.nytimes.com/2008/09/29/us/29florida.html|archive-date=August 2, 2018|url-status=live|df=mdy-all}}</ref><ref name="autogenerated173">{{cite book|last=Boyd|first=Valerie|title=Wrapped in Rainbows: The Life of Zora Neale Hurston|year=2003|publisher=Scribner|location=New York|isbn=978-0-684-84230-1|url=https://archive.org/details/wrappedinrainbow00boyd|url-access=limited}}</ref> په ځوانۍ کې، هرسټن ډېر ځله په خپلو کيسو کې Eatonville د يو چاپېريال په توګه کارولو – دا هغه ځای و، چېرته چې افريقايي امريکايانو هغه ډول ژوند کولای شو، څه ډول چې دوی غوښتل، او له سپين پوستو ټولنې څخه خپلواک وو. په 1901ز کال کې، د شمالي ښوونځیو ځينو ښوونکو له Eatonville څخه ليدنه وکړه، او هرسټن ته يې يو شمېر کتابونه ورکړل، کومو چې د ادب په وړاندې  د هغې ذهن پرانيست. نوموړې وروسته دا شخصي ادبي بيداري د يو ډول زېږېدو په توګه تشريح کړه. هرسټن خپل پاتې ماشومتوب په Eatonville کې تېر کړ، او هلته د سترېدو تجربه يې د « How It Feels To Be Colored Me» په نوم مقاله کې په 1928ز کال کې بيان کړه. Eatonville اوس په کلني ډول د نوموړې په وياړ د «زورا» ميله جوړوي.<ref name="jsl">{{Cite book|last=Jones, Sharon L. (Sharon Lynette)|title=Critical companion to Zora Neale Hurston: a literary reference to her life and work|year=2009|isbn=978-0-8160-6885-2|location=New York}}</ref><ref name="zfh">{{cite web |title=ZORA! Festival Homepage |url=http://www.zorafestival.org |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190426193152/https://zorafestival.org/ |archive-date=April 26, 2019 |access-date=June 21, 2017 |website=ZORA! Festival |language=en |df=mdy-all}}</ref> د هرسټن مور په 1904ز کال کې مړه شوه، او پلار يې په 1905ز کال کې له «ميټي موګي» سره واده وکړ. دا يوه رسوايي وبلل شوه، ځکه داسې ګونګوسې وې چې نوموړي د خپلې لومړۍ مېرمنې له مړينې مخکې له «موګي» سره جنسي اړيکې درلودې. د هرسټن پلار او ميرنۍ مور هغه د فلوريډا په «جيکسن ويل» کې د ليليې يو باپټسټ ښوونځي ته واستوله. بالاخره هغوی د نوموړې د زده کړې د لګښت تاديه کول هم بند کړل او هغه و ايستل شوه.<ref name="Zora Neale Hurston">[http://www.zoranealehurston.com/biography.html About Zora Neale Hurston] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090416185654/http://www.zoranealehurston.com/biography.html|date=April 16, 2009}}, Zora Neale Hurston official website, maintained by the Zora Neale Hurston Estate and HarperCollins.</ref><ref name="chdr">{{Cite web |title=Chronology of Hurston's Life |url=https://chdr.cah.ucf.edu/hurstonarchive/?p=chronology |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180802011229/https://chdr.cah.ucf.edu/hurstonarchive/?p=chronology |archive-date=August 2, 2018 |website=University of Central Florida |df=mdy-all}}</ref><ref name="autogenerated174">{{cite book|last=Boyd|first=Valerie|title=Wrapped in Rainbows: The Life of Zora Neale Hurston|year=2003|publisher=Scribner|location=New York|isbn=978-0-684-84230-1|url=https://archive.org/details/wrappedinrainbow00boyd|url-access=limited}}</ref> === کار او زده کړه === په 1916ز کال کې، هرسټن د « Gilbert & Sullivan» د تياتر شرکت د مخکښ سندرغاړي له خوا د خادمې په توګه وګومارل شوه.<ref>{{Cite web |title=Zora Neale Hurston |url=http://baltimoreauthors.ubalt.edu/writers/zorahurston.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150514050306/http://baltimoreauthors.ubalt.edu/writers/zorahurston.htm |archive-date=May 14, 2015 |access-date=August 21, 2019 |website=The Baltimore Literary Heritage Project}}</ref> په 1917ز کال کې، نوموړې خپلې رسمي زده کړې بيا پيل کړې، او په مورګن کالج، د مورګن ايالتي پوهنتون د عالي ليسې څانګه کې يې اخله واخيسته، کومه چې د ميريلينډ په بالتيمور کې له تاریخي اړخه د تور پوستو کالج و. دا مهال، نوموړې د ويړيا عالي ليسې د زده کړې لپاره وړ وبلل شوه، دا مهال شپږ ويشت کلنې هرسټن 1901ز کال د خپلې زېږېدو د کال په توګه بلل پيل کړل.نوموړې په 1918ز کال کې د مورګن ايالت پوهنتون د عالي ليسې څخه فارغه شوه.<ref>[http://www.lkwdpl.org/wihohio/hurs-zor.htm Zora Neale Hurston] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071212193528/http://www.lkwdpl.org/wihohio/hurs-zor.htm|date=December 12, 2007}}, Women in History.</ref><ref name="Zora Neale Hurston2">[http://www.zoranealehurston.com/biography.html About Zora Neale Hurston] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090416185654/http://www.zoranealehurston.com/biography.html|date=April 16, 2009}}, Zora Neale Hurston official website, maintained by the Zora Neale Hurston Estate and HarperCollins.</ref><ref>{{Cite web |last=Kettler |first=Sara |date=6 January 2016 |title=Zora Neale Hurston: 7 Facts on Her 125th Birthday |url=https://www.biography.com/news/zora-neale-hurston-biography-facts-black-history |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190421045452/https://www.biography.com/news/zora-neale-hurston-biography-facts-black-history |archive-date=April 21, 2019 |access-date=April 22, 2019 |website=Biography.com |df=mdy-all}}</ref> === کالج او له هغې لږ وروسته === کله چې نوموړې په کالج کې وه، نو نوموړې له Eatonville څخه ډېرې لېرې د انسان ېژندنې له نظره ژوند ته له کتلو سره بدله شوه. د هغې له مهمو موخو یوه دا وه چې د توکمونو تر منځ ورته والی ثابت کړي. په 1918ز کال کې، هرسټن په واشنګټن ډي سي کې له تاریخي اړخه د تورپوستو په کالج هاورډ پوهنتون کې زده کړه پيل کړه. نوموړې د « Zeta Phi Beta» د خوېندو په ټولنه کې يوه له ابتدايي پيل کونکو څخه وه، د کومې بنسټ چې د تور پوستو ښځو لپاره اېښودل شوی و، همدا راز د «The Hilltop» په نوم پوهنتون د محصل ورځپاڼې شريکه بنسټګره وه. نوموړې په اسپانوي، انګليسي، یوناني او د عامې ويناوالۍ زده کړه ييزو کورسونون کې ګډون وکړ، او په 1920ز کال کې يې مافوق ليسه سند تر لاسه کړ. په 1921ز کال کې، نوموړې د « John Redding Goes to Sea» په عنوان يوه لنډه کيسه وليکله، کومې کيسې چې نوموړې د «The Stylus» په نوم د «ايلين لاک» ادبي ټولنې د غړيتوب لپاره اهل وګرځوله.<ref>{{Cite journal|last=Staple|first=J.|date=2006|title=Zora Neale Hurston's Construction of Authenticity through Ethnographic Innovation|url=https://www.semanticscholar.org/paper/Zora-Neale-Hurston%27s-Construction-of-Authenticity-Staple/5f71d3680d1a5c157811acf59b30a0984b997237|access-date=2021-02-04|s2cid=141415962|language=en}}</ref><ref>Shivonne Foster, [http://media.www.thehilltoponline.com/media/storage/paper590/news/2007/11/20/Campus/Following.Footsteps.Zora.Neale.Hurston-3112139.shtml Following Footsteps: Zora Neale Hurston] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071124012428/http://media.www.thehilltoponline.com/media/storage/paper590/news/2007/11/20/Campus/Following.Footsteps.Zora.Neale.Hurston-3112139.shtml|date=November 24, 2007}}, ''[[The Hilltop (newspaper)|The Hilltop]]'', November 20, 2007.</ref><ref name="jsl2">{{Cite book|last=Jones, Sharon L. (Sharon Lynette)|title=Critical companion to Zora Neale Hurston: a literary reference to her life and work|year=2009|isbn=978-0-8160-6885-2|location=New York}}</ref> هرسټن په 1924ز کال کې هاورډ خوشې کړ، او په 1925ز کال کې نوموړې ته د برنارډ معتمدې «Annie Nathan Meyer» د کولمبيا پوهنتون په برنارډ کالج کې د بورس وړانديز وکړ، کوم چې د ښځو يو کالج و، او چېرته چې نوموړې يوازېنۍ تورپوستې محصله وه. کله چې نوموړې په برنارډ کې وه، هغې د کولمبيا د پوهنتون د مشهور انسان پېژدونکي «فرانز بوس» سره يوځای توکميزه څېړنه وکړه، او وروسته يې له هغه سره د مافوق لسانس محصلې په توګه زده کړه وکړه. نوموړې همدا راز د «روت بينيډکټ» او ملګرې انسان پېژندونکې «مارګريټ ميډ» سره يوځای هم کار وکړ. هرسټڼ په 1928ز کال کې په انسان پېژندنه کې د لسانس سند تر لاسه کړ، کله چې هغ 37 کلنه وه.<ref name="oxfordreference.com">{{Cite book|last=Cheryl A|first=Wall L|url=https://books.google.com/books?id=-9XtCY7cijMC|title=The concise Oxford companion to African American literature|date=2001|section=Hurston, Zora Neale|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-803175-8|editor-last=Andrews|editor-first=William L|editor2-last=Foster|editor2-first=Frances Smith|editor3-last=Harris|editor3-first=Trudier}}</ref><ref name="Hurston, Zora Neale">{{Britannica|277382}}.</ref><ref>{{cite web |title=A Century of Barnard Anthropology, The Early Period |url=http://beatl.barnard.columbia.edu/rothschild/cent_anth/early.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090114101102/http://beatl.barnard.columbia.edu/rothschild/cent_anth/early.html |archive-date=January 14, 2009 |df=mdy-all}}</ref> == سرچينې == 9c6em1952do4u9ffku4f7z7nwq298s0 14 76699 364991 337686 2026-07-04T09:48:45Z شاه زمان پټان 26102 شاه زمان پټان د [[وېشنيزه:بې کتاره ليکنې]] مخ [[وېشنيزه:چټک ړنگېدو ته نوماندې ليکنې]] ته ولېږداوه 323401 wikitext text/x-wiki . [[وېشنيزه:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه]] dhfr9ixspto6rjqugtekzm26w83jr9g 364993 364991 2026-07-04T09:49:14Z شاه زمان پټان 26102 مخ تش شو 364993 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 85514 364976 363786 2026-07-03T23:58:26Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 364976 wikitext text/x-wiki '''جاوېد اختر''' ({{Lang-hi|जावेद अख्तर}}؛ زېږون {{زېږون نېټه او عمر|df=yes|۱۹۴۵|۱|۱۷|}}) يو [[هند|هندي]] [[شاعر]]، [[ليکوال]]<ref> {{cite web |last = خان |first = عبدالله |date = ۲۰۲۳ مارچ ۱۴مه |title = هندي لیکوال، شاعر او سندرغاړي جاوید اختر اردو ژبه د هندي ژبې په توګه اعلان کړې ده |url =https://pashto.baaghitv.com/?p=81367 |website = باغي ټي وي }} </ref>، روڼ اندی <ref> {{cite web |author = <!-- not stated --> |date = ۱۴۰۴ لمريز تلې ۲۱مه |title = هندي شاعر او لیکوال: د طالبانو استازي ته د درناوي له کبله شرمېږم |url = https://www.afintl.com/pa/202510133814 |website = افغانستان اينټرنېشنل }} </ref>او [[سياستوال]] دی. جاويد اختر په ۱۹۴۵ زېږديز کال په [[گوالير|گواليار]] کې زېږېدلی.<ref>{{cite book |editor=Ashish Rajadhyaksha and Paul Willemen |title=Encyclopedia of Indian Cinema |url=https://books.google.com/books?id=SLkABAAAQBAJ&pg=PA204 |date=10 July 2014 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-94318-9 |page=204 }}</ref> د هغه پلار '''جان نثار اختر''' په هندي فلمونو کې سندرليکونکی او د [[اردو ژبه|اوردو ژبې]] شاعر و.<ref>{{cite book |editor=Ashish Rajadhyaksha and Paul Willemen |title=Encyclopedia of Indian Cinema |url=https://books.google.com/books?id=SLkABAAAQBAJ&pg=PA204 |date=10 July 2014 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-94318-9 |page=204 }}</ref> د هغه نيکه '''مظهر خيرابادي''' يو شاعر و، چې د هغې مشر ورو '''بسمل خيرابادي''' و. د هغه ستر نيکه''' فضل حق خيرابادي''' يو اسلامي عالم و، چې د لوېديځو مستعمرو په وړاندې يې په ۱۸۵۷ز کال کې د هند بغاوت اعلان کړ.<ref>{{Cite web|date=2020-01-16|title=Happy Birthday Javed Akhtar: 10 best quotes from the legendary lyricist and writer|url=https://www.hindustantimes.com/art-and-culture/happy-birthday-javed-akhtar-10-best-quotes-from-the-legendary-lyricist-and-writer/story-nMOML8p1DiO13gS1s5nraJ.html|access-date=2021-07-23|website=Hindustan Times|language=en|archive-date=23 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210723075941/https://www.hindustantimes.com/art-and-culture/happy-birthday-javed-akhtar-10-best-quotes-from-the-legendary-lyricist-and-writer/story-nMOML8p1DiO13gS1s5nraJ.html|url-status=live}}</ref> په داسې حال کې جاوېد اختر بې مذهبه او له خدايه منکر دی.<ref>{{cite web |last = يوسفزی |first = ديدار |date = ۲۰۲۵ ډېسمبر ۲۸مه |title = همفتی شمائل ندوي او جاوید اختر مناظره |url = https://dailyshahadat.com/418 |website = ډيلي شهادت.کام |access-date = 2026-01-10 |archive-date = 2026-01-18 |archive-url = https://web.archive.org/web/20260118015410/https://dailyshahadat.com/418 |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |last = خان |first = عبدالرزاق |date = ۲۰۲۵ ډېسمبر ۲۴مه |title = د مناظرې نوی خو جالب شکل |url = https://hewaddaily.com/?p=51569 |website = هيواد ورځپاڼه |access-date = 2026-01-10 |archive-date = 2025-12-24 |archive-url = https://web.archive.org/web/20251224080207/https://hewaddaily.com/?p=51569 |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |last = منصور هډه‌وال |first = مفتي دوکتور خالد |date = ۱۴۰۴ لمريز مرغومي ۰۳مه |title = مفتي شمائل ندوي او سکالر جاويد اختر ملحد تفصيلي مناضره (اوله برخه) |url =https://dawatnews.com/%d9%85%d9%81%d8%aa%d9%8a-%d8%b4%d9%8f%d9%85%d8%a7%d8%a6%d9%84-%d9%86%d8%af%d9%88%d9%8a-%d9%85%d8%b0%d9%87%d8%a8%d9%8a-%d8%b3%da%a9%d8%a7%d9%84%d8%b1-%d8%a7%d9%88-%d8%ac%d8%a7%d9%88%db%8c%d8%af-%d8%a7/ |website = هيواد ورځپاڼه }}</ref>د جاوېد اختر ار نوم جادو دی چې د هغې د پلار د يو شعر "لمحہ لمحہ کسی جادو کا فسانہ ہوگا" څخه اخيستل شوی، چې وروسته په رسمي توگه د جاوېد په نوم نومول شوی دی، چې د جادو ويي ته بېخي نږدې او ورسره ورته والی لري.<ref name="Chopra">{{cite book |title= [[Sholay: The Making of a Classic]] |last= Chopra |first= Anupama |year= 2000 |publisher= Penguin Books India|isbn= 0-14-02997-0X |page= 16 }}</ref> هغه خپل د ماشومتوب ډېره برخه په [[لکناو]] کې تېره کړې ده او لومړنۍ زده کړې يې همالته کړې دي او د [[بهوپال]] له سيفيه کالج څخه فارغ سوی دی. <ref>{{cite book |editor=David John Matthews |title=Quiver: Poems and Ghazals |url=https://books.google.com/books?id=hN9jAAAAMAAJ |year=2001 |publisher=HarperCollins |isbn=978-81-7223-437-9}}</ref> {{وگړي مالوماتبکس |نوم=جاوېد اختر |انځور=File:Javed Akhtar.jpg |د انځور اړوند=جاوېد اختر په ۲۰۱۴ز کال کې}} == سرچينې == {{لړسرچينې}} borfrhtel3w7zrevncnmweiwpy8olce 0 85828 364983 363612 2026-07-04T05:40:50Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 364983 wikitext text/x-wiki '''شمايل ندوي''' په ({{Lang-en|Shamail Nadwi}}،{{Lang-ar|شمائل الندوي}}) يو [[هند|هندي]] اسلامي عالم، مفتي او [[ليکوال]] دی چې د ۱۹۹۸زېږديز کال د جون په ۷مه نېټه زېږېدلی دی. هغه د '''مفتي شمائل ندوي''' او '''شمائل احمد عبدالله ندوي''' په نوم هم پېژندل کېږي. د ۲۰۲۵ ز کال په وروستيو کې هغه د نوي ډيلي اساسي قانون کلب کې د هندي ليکوال، شاعر، سندرساز <ref> {{cite web |last = خان |first = عبدالله |date = ۲۰۲۳ مارچ ۱۴مه |title = هندي لیکوال، شاعر او سندرغاړي جاوید اختر اردو ژبه د هندي ژبې په توګه اعلان کړې ده |url =https://pashto.baaghitv.com/?p=81367 |website = باغي ټي وي }} </ref>، روڼ اندي <ref> {{cite web |author = <!-- not stated --> |date = ۱۴۰۴ لمريز تلې ۲۱مه |title = هندي شاعر او لیکوال: د طالبانو استازي ته د درناوي له کبله شرمېږم |url = https://www.afintl.com/pa/202510133814 |website = افغانستان اينټرنېشنل }} </ref>[[جاوېد اختر]] سره د '''ايا خدای شته؟ '''تر سرليک لاندې علمي شننه او بحث وکړ، چې په خوالو رسنيو کې ډېره زياته خپره شوه او د نوموړي د شهرت رابرسېرېدو لامل وگرځېد.<ref>{{cite web |last = يوسفزی |first = ديدار |date = ۲۰۲۵ ډېسمبر ۲۸مه |title = همفتی شمائل ندوي او جاوید اختر مناظره |url = https://dailyshahadat.com/418 |website = ډيلي شهادت.کام |access-date = 2026-01-10 |archive-date = 2026-01-18 |archive-url = https://web.archive.org/web/20260118015410/https://dailyshahadat.com/418 |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |last = خان |first = عبدالرزاق |date = ۲۰۲۵ ډېسمبر ۲۴مه |title = د مناظرې نوی خو جالب شکل |url = https://hewaddaily.com/?p=51569 |website = هيواد ورځپاڼه |access-date = 2026-01-10 |archive-date = 2025-12-24 |archive-url = https://web.archive.org/web/20251224080207/https://hewaddaily.com/?p=51569 |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |last = منصور هډه‌وال |first = مفتي دوکتور خالد |date = ۱۴۰۴ لمريز مرغومي ۰۳مه |title = مفتي شمائل ندوي او سکالر جاويد اختر ملحد تفصيلي مناضره (اوله برخه) |url =https://dawatnews.com/%d9%85%d9%81%d8%aa%d9%8a-%d8%b4%d9%8f%d9%85%d8%a7%d8%a6%d9%84-%d9%86%d8%af%d9%88%d9%8a-%d9%85%d8%b0%d9%87%d8%a8%d9%8a-%d8%b3%da%a9%d8%a7%d9%84%d8%b1-%d8%a7%d9%88-%d8%ac%d8%a7%d9%88%db%8c%d8%af-%d8%a7/ |website = هيواد ورځپاڼه }}</ref>{{وگړي مالوماتبکس}} == لومړنی ژوند او زده کړې == شمايل ندوي د ۱۹۹۸زېږديز کال د جون په ۷مه نېټه د [[هند]] د [[جمو او کشمير]] په [[سري نگر|سرينيگر]] سيمه کې زېږېدلی<ref name="ChenabTimes" /> او په [[کلکته]] کې رالوی شوی دی چې خپلې لومړنۍ زده کړې يې په کلکته کې ترسره کړې دي،<ref name="ObserverPost">{{cite news |title=Does God Exist? Debate in New Delhi puts spotlight on Islamic scholar Mufti Shamail Nadwi |url=https://theobserverpost.com/does-god-exist-debate-in-new-delhi-puts-spotlight-on-islamic-scholar-mufti-shamail-nadwi/ |work=The Observer Post |date=22 December 2025|access-date=25 December 2025|language=en}}</ref> د هغه مور د سرينگر او پلار د کلکتې څخه دي.<ref name="ChenabTimes">{{cite web |last=Sadiq|first=Alia|title=A Young Cleric in the Age of Doubt: The Intellectual Trajectory of Maulana Mufti Shamail Ahmad Abdullah Nadwi |url=https://thechenabtimes.com/2025/12/28/a-young-cleric-in-the-age-of-doubt-the-intellectual-trajectory-of-maulana-mufti-shamail-ahmad-abdullah-nadwi/ |website=The Chenab Times |date=28 December 2025 |access-date=28 December 2025}}</ref> د رسمي زده کړو ترڅنگ هغه په ځوانۍ کې قران کريم حفظ کړ. د هغه لومړنۍ ديني زده کړې په خپل کور کې د ابتدا‌ء عالم ندوي او نديم ندوي ترلارښوونې لاندې ترسره شوې. هغه تر اتم ټولگي پورې زده کړې په انگليسي منځني ښوونځي کې ترسره کړې دي، له هغې وروسته د پرانېستي ښوونځي له لارې يې ليسانس ترسره کړی دی. نوموړي خپلې ديني زده کړې د قران او تفسير، حديث او اصول حديث، فقه او اصول فقه، عقايد او اسلامي تفکر په برخه کې د لکناو په ندوة العلما‌ء درالعلوم کې ترسره کړې دي.<ref name="AajTak">{{Cite news|last=Ahmad|first=Qubool|title=कौन हैं मुफ्ती नदवी, जो ईश्वर के अस्तित्व पर हुई बहस के बाद सुर्खियों में हैं |url=https://www.aajtak.in/india/news/story/mufti-shamail-nadwi-profile-islamic-scholar-god-existence-debate-javed-akhtar-ntcpkb-dskc-2419192-2025-12-22 |کاوش=[[آج تک]] |date=22 December 2025|language=hi}}</ref><ref>{{Cite web|last=Shelke |first=Rahul |date=2025-12-22 |title=Who is Mufti Shamail Nadwi: देवाच्या अस्तित्वावर वाद! जावेद अख्तरांना भिडलेले मौलाना मुफ्ती शमाइल नदवी कोण आहेत? |url=https://pudhari.news/national/who-is-mufti-shamail-nadwi-know-why-his-debate-with-javed-akhtar-on-gods-existence-went-viral-rs98 |access-date=2025-12-25 |website=[[Pudhari]] |language=mr}}</ref><ref>{{Cite web|last= |first= |date=2025-12-22 |title=कौन हैं मौलाना मुफ्ती शमाइल नदवी, जो ईश्वर के अस्तित्व पर जावेद अख़्तर से भिड़ने के बाद चर्चा में हैं? |url=https://www.tv9hindi.com/religion/javed-akhtar-vs-mufti-shamail-nadwi-who-is-the-scholar-in-god-existence-debate-3619423.html |access-date=2025-12-25 |website=[[TV9 Bharatvarsh]] |language=hi}}</ref> == سرچينې == {{لړسرچينې}} sj94zmpoc7jdwmnf7jborayerzfiv05 8 87466 364989 364946 2026-07-04T09:46:02Z شاه زمان پټان 26102 364989 json application/json { "tabs": [ { "title": "ټوليز مخليد", "boxes": [ { "title": "ټولپوښتنې", "type": "page", "pageTitle": "ويکيپېډيا:بنډارځای/ټولپوښتنې" }, { "title": "وروستي بدلونونه", "type": "rc", "url": "/w/api.php?action=query\u0026list=recentchanges\u0026format=json\u0026rclimit=10\u0026rcprop=user|parsedcomment|title|ids|tags\u0026rcshow=!bot" }, { "title": "کتنلړ", "type": "watchlist", "url": "/w/api.php?action=query\u0026list=watchlist\u0026wlshow=!bot\u0026format=json\u0026wllimit=10\u0026wlprop=user|parsedcomment|title|ids|tags" }, { "title": "شمارنې", "type": "stats", "height": "200px" }, { "title": "تړوني", "type": "links", "height": "100px", "links": [ { "page": "ويکيپېډيا:د پازوالانو د اعلاناتو تخته", "text": "پازوالانو خبردړه" }, { "page": "ويکيپېډيا:ړنګېدو ټولپوښتنې", "text": "ړنگېدو ټولپوښتنې" }, { "page": "ويکيپېډيا:کره کتونکي کارن حقوق غوښتننه", "text": "کره کتونکي کارن حقوق غوښتنه" } ] } ] }, { "title": "لمېسل‌څار", "boxes": [ { "title": "وروستي بدلونونه چې لمېسل‌څار شوي نه دي", "type": "rc", "url": "/w/api.php?action=query\u0026list=recentchanges\u0026rcshow=!patrolled\u0026format=json\u0026rclimit=10\u0026rcprop=user|parsedcomment|title|ids|tags", "height": "400px" }, { "title": "کتنلړ چې لمېسل‌څار شوی نه دی", "type": "watchlist", "url": "/w/api.php?action=query\u0026list=watchlist\u0026wlshow=!patrolled\u0026format=json\u0026wllimit=10\u0026wlprop=user|parsedcomment|title|ids|tags", "height": "400px" }, { "title": "نوې ليکنې", "type": "rc", "url": "/w/api.php?action=query\u0026list=recentchanges\u0026rcshow=!redirect|!patrolled\u0026format=json\u0026rclimit=10\u0026rcprop=user|parsedcomment|title|ids|tags\u0026rctype=new\u0026rcnamespace=0", "height": "400px", "width": "400px" }, { "title": "بياليدنې ته اړ سمونونه", "type": "pending", "url": "/w/api.php?action=query\u0026list=oldreviewedpages\u0026format=json", "height": "400px" } ] }, { "title": "منځپانگيز", "boxes": [ { "title": "د فېزيک کوچنۍ ليکنې", "type": "category", "categoryTitle": "وېشنيزه:د فېزيک کوچنۍ ليکنې" }, { "title": "ژباړې غوښتنه", "type": "cx" }, { "title": "د غځونې او سمونې غوښتنې", "type": "page", "pageTitle": "کينډۍ:بنډارځای/ښې ا وغوره", "height": "400px" } ] }, { "title": "کره کتنه", "boxes": [ { "title": "بې سرچينو ليکنې", "type": "category", "categoryTitle": "وېشنيزه:بې سرچينو ليکنې" }, { "title": "هغه مخونه چې کره کتنې ته اړتيا لري", "type": "category", "categoryTitle": "وېشنيزه:هغه مخونه چې کره کتنې ته اړتيا لري" }, { "title": "هغه ليکنې چې لمېسل سمون ته اړتيا لري", "type": "category", "categoryTitle": "وېشنيزه:هغه ليکنې چې لمېسل سمون ته اړتيا لري" }, { "title": "هغه مخونه چې ډلبندي شوې نه دي", "type": "category", "categoryTitle": "وېشنيزه:هغه مخونه چې ډلبندي شوې نه دي" } ] }, { "title": "پازوالي", "boxes": [ { "title": "چټک ړنگېدو ته نوماندې ليکنې", "type": "category", "categoryTitle": "وېشنيزه:چټک ړنگېدو ته نوماندې ليکنې" }, { "title": "چټک ړنگېدو ته نوماند مخونه", "type": "category", "categoryTitle": "وېشنيزه:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه" }, { "title": "نېټه وار تاريخ تېر مخونه", "type": "category", "categoryTitle": "وېشنيزه:نېټه وار تاريخ تېر مخونو ړنګول" } ] } ] } duci0b8ka26p0a42onz1ezbqwat0g1j 364996 364989 2026-07-04T09:55:31Z شاه زمان پټان 26102 364996 json application/json { "tabs": [ { "title": "ټوليز مخليد", "boxes": [ { "title": "ټولپوښتنې", "type": "page", "pageTitle": "ويکيپېډيا:بنډارځای/ټولپوښتنې" }, { "title": "وروستي بدلونونه", "type": "rc", "url": "/w/api.php?action=query\u0026list=recentchanges\u0026format=json\u0026rclimit=10\u0026rcprop=user|parsedcomment|title|ids|tags\u0026rcshow=!bot" }, { "title": "کتنلړ", "type": "watchlist", "url": "/w/api.php?action=query\u0026list=watchlist\u0026wlshow=!bot\u0026format=json\u0026wllimit=10\u0026wlprop=user|parsedcomment|title|ids|tags" }, { "title": "شمارنې", "type": "stats", "height": "200px" }, { "title": "تړوني", "type": "links", "height": "100px", "links": [ { "page": "ويکيپېډيا:د پازوالانو د اعلاناتو تخته", "text": "پازوالانو خبردړه" }, { "page": "ويکيپېډيا:ړنګېدو ټولپوښتنې", "text": "ړنگېدو ټولپوښتنې" }, { "page": "ويکيپېډيا:کره کتونکي کارن حقوق غوښتننه", "text": "کره کتونکي کارن حقوق غوښتنه" } ] } ] }, { "title": "لمېسل‌څار", "boxes": [ { "title": "وروستي بدلونونه چې لمېسل‌څار شوي نه دي", "type": "rc", "url": "/w/api.php?action=query\u0026list=recentchanges\u0026rcshow=!patrolled\u0026format=json\u0026rclimit=10\u0026rcprop=user|parsedcomment|title|ids|tags", "height": "400px" }, { "title": "کتنلړ چې لمېسل‌څار شوی نه دی", "type": "watchlist", "url": "/w/api.php?action=query\u0026list=watchlist\u0026wlshow=!patrolled\u0026format=json\u0026wllimit=10\u0026wlprop=user|parsedcomment|title|ids|tags", "height": "400px" }, { "title": "نوې ليکنې", "type": "rc", "url": "/w/api.php?action=query\u0026list=recentchanges\u0026rcshow=!redirect|!patrolled\u0026format=json\u0026rclimit=10\u0026rcprop=user|parsedcomment|title|ids|tags\u0026rctype=new\u0026rcnamespace=0", "height": "400px", "width": "400px" }, { "title": "بياليدنې ته اړ سمونونه", "type": "pending", "url": "/w/api.php?action=query\u0026list=oldreviewedpages\u0026format=json", "height": "400px" } ] }, { "title": "منځپانگيز", "boxes": [ { "title": "د فېزيک کوچنۍ ليکنې", "type": "category", "categoryTitle": "وېشنيزه:د فېزيک کوچنۍ ليکنې" }, { "title": "ژباړې غوښتنه", "type": "cx" }, { "title": "د غځونې او سمونې غوښتنې", "type": "page", "pageTitle": "کينډۍ:بنډارځای/ښې ا وغوره", "height": "400px" } ] }, { "title": "کره کتنه", "boxes": [ { "title": "بې سرچينو ليکنې", "type": "category", "categoryTitle": "وېشنيزه:بې سرچينو ليکنې" }, { "title": "هغه مخونه چې کره کتنې ته اړتيا لري", "type": "category", "categoryTitle": "وېشنيزه:هغه مخونه چې کره کتنې ته اړتيا لري" }, { "title": "هغه ليکنې چې لمېسل سمون ته اړتيا لري", "type": "category", "categoryTitle": "وېشنيزه:هغه ليکنې چې لمېسل سمون ته اړتيا لري" }, { "title": "هغه مخونه چې ډلبندي شوې نه دي", "type": "category", "categoryTitle": "وېشنيزه:هغه مخونه چې ډلبندي شوې نه دي" } ] }, { "title": "پازوالي", "boxes": [ { "title": "چټک ړنگېدو ته نوماندې ليکنې", "type": "category", "categoryTitle": "وېشنيزه:بې کتاره ليکنې" }, { "title": "چټک ړنگېدو ته نوماند مخونه", "type": "category", "categoryTitle": "وېشنيزه:د چټکو ړنگولو کانديد مخونه" }, { "title": "نېټه وار تاريخ تېر مخونه", "type": "category", "categoryTitle": "وېشنيزه:نېټه وار تاريخ تېر مخونو ړنګول" } ] } ] } nbloikf3rccnw447rvjrw7q3y9vd2s3 3 87477 364981 2026-07-04T04:53:01Z ښه راغلاست پیغام ورکوونکی 11444 د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي 364981 wikitext text/x-wiki {{ښه راغلئ|realName=|name=فیصل ځلاند}} -- <span style="font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;"> '''[[کارن:Af420|<font color="black">'''Af420''']]''' </span> ^{<font face="MCS Quds SU normal" size="3">'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|<font color="#69 69 69">'''اړیکه''']] '''</font>} ۴ جولای ۲۰۲۶، گړۍ ۰۴:۵۳ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) 576yod0wxnbvzr8g7dl5edd5pgd6oop 10 87478 364985 2026-07-04T09:29:37Z شاه زمان پټان 26102 [[کينډۍ:پرمخيون بې سرچينو ليکنې]] ته وروگرځېده 364985 wikitext text/x-wiki #مخګرځ [[کينډۍ:پرمخيون بې سرچينو ليکنې]] 7w2poueton8jjahztekn926ows987pu 14 87480 364988 2026-07-04T09:36:21Z شاه زمان پټان 26102 شاه زمان پټان د [[وېشنيزه:چټک ړنګېدو ته نوماندې ليکنې]] مخ [[وېشنيزه:چټک ړنگېدو ته نوماندې ليکنې]] ته ولېږداوه 364988 wikitext text/x-wiki #مخګرځ [[:وېشنيزه:چټک ړنگېدو ته نوماندې ليکنې]] 25ztvjcgd59qdjqe7mfnhh6r6n1sqxu 14 87481 364992 2026-07-04T09:48:45Z شاه زمان پټان 26102 شاه زمان پټان د [[وېشنيزه:بې کتاره ليکنې]] مخ [[وېشنيزه:چټک ړنگېدو ته نوماندې ليکنې]] ته ولېږداوه 364992 wikitext text/x-wiki #مخګرځ [[:وېشنيزه:چټک ړنگېدو ته نوماندې ليکنې]] 25ztvjcgd59qdjqe7mfnhh6r6n1sqxu 364994 364992 2026-07-04T09:53:23Z شاه زمان پټان 26102 مخ تش شو 364994 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1