ستورپوهنه

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ps">
  <siteinfo>
    <sitename>ويکيپېډيا</sitename>
    <dbname>pswiki</dbname>
    <base>https://ps.wikipedia.org/wiki/%D9%84%D9%88%D9%85%DA%93%DB%8C_%D9%85%D8%AE</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">رسنۍ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">ځانگړی</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">کارن</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">د کارن خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ويکيپېډيا</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">د ويکيپېډيا خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">دوتنه</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">د دوتنې خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">مېډياويکي</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">د مېډياويکي خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">کينډۍ</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">د کينډۍ خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">لارښود</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">د لارښود خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">وېشنيزه</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">د وېشنيزې خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">تانبه</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">د تانبې خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">مهال‌ليک</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">د مهال‌ليک خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">چلنوال</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">د چلنوال خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">پېښه</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">د پېښې خبرې اترې</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>ستورپوهنه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4786</id>
    <revision>
      <id>369994</id>
      <parentid>369941</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T07:57:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>369994</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46142" sha1="69qz3hcvoh2chs8sivfgd511xalxe8n" xml:space="preserve">[[انځور:Crab Nebula.jpg|بټنوک|کيڼ|250px|د هبل په مټ اخيستل شوی، د ستورو يو ستر موزايک انځور]]
'''ستورپوهنه''' (چې اکثراً د '''آسټروفيزيکس''' په نامه هم يادېږي) د اسماني شيانو لکه ستوري، سيارې، لکۍ داره ستوري او د کهکشانونو په هکله د څېړنې يوه ساينسي زده کړه ده. په دې زده کړه کې د اسماني شيانو او د هغه شيانو چې د ځمکې د اتموسفير نه دباندې دي، د هغو د پېدايښت او اصل په هکله څېړنې او پېژندنې ترسره کېږي.دا زده کړه د تدريجي تکامل، فيزيک، کيميا، او د اسماني شيانو د حرکت او په همدې توگه د کايناتو د جوړښت او ودې په اړوند بحثونه کوي.
&lt;br /&gt;
ستورپوهنه يوه داسې پوهنه ده چې د پخوانيو زمانو نه دود ده او د زړو علمونو نه يو علم گڼل کېږي. که څه هم چې د ټيليسکوپ د پنځولو اړتيا ددې لامل وگرځېد چې ستورپوهنه په يو نوي ساينس بدل کړي خو د پخوانيو تمدنونو ستورپوهانو په مېتوديک ډول د شپې لخوا د اسمان کتنه ، او په همدې توگه ستورپوهنيز آرډيفکټونه هم د ډېرو پخوانيو پړاونو راپدېخوا موندل شوي دي. 

د شلمې پېړۍ نه راپدېخوا د ستورپوهنې کارپوهنيز ډگرونه په دوه څانگو وېشل شوي. يو يې ليدنيزه ستورپوهنه او بل يې د نظري ستورپوهنې څانگې دي. ليدنيزه ستورپوهنه د ډاټا په شننو او ترلاسه کولو ځيره ده چې په لويه کچه دا د فيزيک د بنسټيزو اصولو د کارولو په مرسته ترسره کېږي. نظري ستورپوهنه د کمپيوټري پرمختگ يا شننيزو مخبېلگو په مرسته د ستورپوهنيزو ځليزو او شيانو لورې رڼا اچوي. دا دوه ډگرونه يو بل سره بشپړوي، د نظري ستورپوهنې په مرسته د ليدنو پايلې او هغه ليدنې چې د نظري پايلو پخلی پرې کېږي ښه سره پېژندل کېږي. 

د تاريخ له مخې، شوقي ستورپوهانو په اهمو ستورپوهنيزو لاسته راوړنو کې ډېره ونډه درلوده، او په همدې توگه ستورپوهنه يو د هغو لږو ساينسونو څخه دی په کوم کې چې لېواله ستورپوهان يو کوانده رول د ستورپوهنيزو توکو په پېژندنه کې لوبولی شي، په ځانگړې توگه د ټرانسينټ ځليزې (transient phenomena) په ليدنې او موندنې کې. 

بايده چې د نوې ستورپوهنې او ستورپېژندنې تر مېنځ ټکني نه شو او د دغو ببېلابېلو ډگرونو تر مېنځ توپير وکړو. وروستی نومېدلی نوم، ستورپېژندنه د گروهو (عقيدو) يو غونډال دی کوم چې د انساني چارو د پېژندلو ادعا او وړاندوینې د اسماني شيانو د موقعيت او د هغو د خپلمنځي اړيکو له ليدنو وروسته رامېنځ ته کېږي. که څه هم چې دا دوه پوهنې يو گډ آر (اصل) لري، خو د دغو دواړو علمونو پوه اندي په دې باور دي چې دا دوه بېلابېلې پوهنې دي.

ستورپوهنه د نجوم علم یوه څانګه ده، چې د ستورو او نورو اسماني اجسامو د موقعیت او حرکتونو دقیق اندازه کول په کې شامل دي. سینماتیک، لمریز نظام او زموږ د کهکشان فزیکي منشا، د شیدو لارې اړوند کهکشان چمتو کوي. 

== تاریخچه ==
د ستورپوهنې تاریخچه د ستورو اړوند فهرست له تاریخچې سره تړاو لري، چې ستورپوهانو ته په اسمان کې د شته وو څیزونو په هکله منابع په لاس ورکوي؛ ترڅو وکولای شي د هغوی حرکتونه تعقیب کړي. چې دا برخه د هیپارخوس تاریخ ته ورګرځي، چې د شاوخوا ۱۹۰ م.ز کلونو په لړ کې یې د خپلو پخوانیو تیمو چاریس او اریستیلوس له فهرست څخه د ځمکې د حرکت کشف کولو لپاره کار واخیست. د دې کار په ترسره کولو سره یې د هغې ‎روښانتیا پیمانه هم پراخه کړه، چې ان تر نن ورځې پورې هم کارول کیږي. هیپارخوس Hipparchus د لږ تر لږه ۸۵۰ ستورو او د هغو د موقعیتونو اړوند یو لست ترتیب کړ. د هیپارخوس ځای ناستي بطلیموس د الماجست Almagest په نامه خپل اثر کې د ۱۰۲۲ ستورو فهرست جوړ کړ، چې د ستورو موقعیت، ځانګړنې او روښنایي یې بیانوله. &lt;ref&gt;{{cite book|first=Hans G.|last=Walter|date=2000|title=Astrometry of fundamental catalogues: the evolution from optical to radio reference frames|publisher=Springer|location=New York|isbn=3-540-67436-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;p. 110, Kanas 2007.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Star maps: history, artistry, and cartography|first=Nick|last=Kanas|publisher=Springer|date=2007|page=109|isbn=978-0-387-71668-8}}&lt;/ref&gt;

په لسمه پېړۍ کې، عبدالرحمن الصوفي د ستورو په هکله ځینې مشاهدې ترسره کړې او د ستورو موقعیت، شدت او رنګ یې بیان کړ. سربېره پر دې، هغه د هر ستوري لپاره ځینې انځورونه چمتو کړل، چې د ثابتو ستورو په نامه خپل کتاب کې یې ښودلي دي. ابن یونس د یو لوی اسطرولاب په کارولو سره، چې نږدې ۱.۴ متره قطر یې درلود د ډېرو کلونو لپاره د لمر د موقعیت په موخه له ۱۰،۰۰۰ نه زیات مدخلونه لیدلي و. د کسوف یا سپوږمۍ په هکله د هغه مشاهدې څو پېړۍ وروسته د سپوږمۍ د حرکت په برخه کې د سایمون نیوکمب په څېړنو کې وکارول شوې، حال دا چې د مشتري او زحل سیارې د حرکتونو په هکله د هغه نورې مشاهدې د البروج دایرې انحراف او د زحل او مشتري اړوند نابرابرۍ الهام بښونکې او هڅوونکې وې. په پنځلسمه پیړۍ کې د الغ بیګ په نامه تیموري ستورپوه د زیج سلطاني په نامه اثر تالیف کړ، چې په هغه کې یې ۱۰۱۹ ستوري فهرست کړل. &lt;ref&gt;{{cite book|chapter=Astrometry|title=History of astronomy: an encyclopedia|first=John|last=Lankford|publisher=[[Taylor &amp; Francis]]|date=1997|page=[https://archive.org/details/historyofastrono00john/page/49 49]|isbn=0-8153-0322-X|chapter-url-access=registration|chapter-url=https://archive.org/details/historyofastrono00john/page/49}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://adsabs.harvard.edu/full/1895AJ.....15..113L|title=Great Inequalities of Jupiter and Saturn|bibcode=1895AJ.....15..113L}}&lt;/ref&gt;

تیکو براهه Tycho Brahe په ۱۶ ز پېړۍ کې یو شمېر پرمختللي وسایل، لکه لوی دیوالونه د ستورو د موقعیت اندازه کولو لپاره د مخکې په پرتله له ډیر پرمختګ سره د ۱۵ تر ۳۵ الکتریکي قوس په دقت سره وکارولو. تقي الدین د قسطنطنیې په څارګره برخه یا رصدخانه کې په سمه توګه د ستورو عروج او پورته کېدو اندازه د هغه «څارونکي ساعت» په کارولو سره اندازه کړه، چې خپله یې اختراع کړی وه. کله چې تلسکوپونه دود شوو، د دایرو تنظیم د اندازه نیونو سرعت زیات کړ. &lt;ref&gt;{{cite book|title=Fundamentals of Astrometry|first1=Jean|last1=Kovalevsky|first2=P. Kenneth|last2=Seidelmann|publisher=[[Cambridge University Press]]|date=2004|pages=2–3|isbn=0-521-64216-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tekeli&quot;&gt;{{cite encyclopedia|first=Sevim|last=Tekeli|title=Taqi al-Din|date=1997|encyclopedia=Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures|publisher=[[Kluwer Academic Publishers]]|isbn=0-7923-4066-3|url=https://www.springer.com/philosophy/philosophy+of+sciences/book/978-1-4020-4425-0}}&lt;/ref&gt;

جیمز برادلي په لومړي ځل په ۱۷۲۹ ز کال کې هڅه وکړه، ترڅو د ستورو د منظرې او پراخوالي اختلاف اندازه‌ګیري کړي. د تلسکوپ لپاره د ستورو حرکت بیخي کم و؛ خو هغه یې پر ځای د رڼا انحراف او د محور انحراف کشف کړ. په ۱۸۰۷ ز کال کې د ۳۲۲۲ ستورو په هکله د هغه فهرست لیکل د عصري ستورپوهنې پلار فردریش بېسل په وسیله اصلاح شو. هغه د ستوري د منظرې اړوند اختلاف یا پارلاکس لومړۍ اندازه ګیري ترسره کړه: د غبرګو یا د بائنري ستوري لپاره ۰،۳ ثانیې قوس او ۶۱ د سیګني لپاره.

دا چې اندازه نیونه یې ډېره ستونزمنه وه، د ۱۹مې پېړۍ تر پایه یوازې د ستورو اړوند شاوخوا ۶۰ منظرې یا ستوري پارلاکسونه ترلاسه شوي و، چې تر ډېره د فیلاري مایکرو متر په کارولو سره ترسره کېده. ستور پېژندونکو د نجومي عکاسۍ اړوند پاڼو په کارولو سره د شلمې پېړۍ په لومړیو کې دا بهیر ګړندی کړ. په ۱۹۶۰ ز لسیزه کې د صفحې اړوند د اندازه ګیرۍ اتوماتو ماشینونو او پېچلو کمپیوتري تکنالوژیو د ستورو اړوند لیستونو د اغېزمنې تالیف او راټولولو امکان برابر کړ. د اسمان کارت Carte du Ciel په نامه پروژه، چې د ستورو د نقشې اخیستلو ودې لپاره د نولسمې پېړۍ په وروستیو کې پیل شوه پای ته ونه رسیده؛ خو عکاسي یې د ستورو د ارزونې په یو عام او مروج تخنیک بدله کړه. په ۱۹۸۰ ز لسیزه کې له چارج سره یوځای شوې وسیلې (CCDs) د فوتوګرافیک پلیټونه یا انځوریزو صفحو ځای ناستې شوې او نظری ناڅرګندتیا یې یو مليلارک ثانیې ته راټیټه کړه. دې ټیکنالوژۍ نجوم یا ستورپوهنه ارزانه کړه او د اماتور یا شوقي لیدونکو لپاره یې لاره پرانیسته. &lt;ref&gt;[http://cdsweb.cern.ch/record/1107461 CERN paper on plate measuring machine] USNO StarScan&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;H.H. Turner, 1912 ''The Great Star Map, Being a Brief General Account of the International Project Known as the Astrographic Chart'' (John Murray)&lt;/ref&gt;

په ۱۹۸۹ ز کال کې د اروپا د فضايي ادارې د Hipparcos سپوږمکۍ ستورومیتري یا د ستورو اندازه کول مدار ته یوړه، چې هلته په کمه اندازه د ځمکې میخانیکي ځواکونو او د هغې اړوند اتموسفیر تر اغېز لاندې راغله. Hipparcos چې له ۱۹۸۹ز کال نه تر ۱۹۹۳ ز کاله پورې یې کار کاوه، د مخکنیو نوري تلسکوپونو په پرتله یې اسمان کې ګڼ شمېر کوچنۍ او لویې زاویې اندازه ګیري کړې. د ۴ کلنې دورې په لړ کې یې د ۱۱۸،۲۱۸ ستورو موقیعتونه، منظروي اختلاف او مناسب حرکتونه په بې سارې دقت سره وټاکل. یو نوی تایکو کتالوګ «Tycho Catalogue» د ۱،۰۵۸،۳۳۲ ستورو یو ډیټابیس په ۲۰ ـ ۳۰ ماس (میلیارده ثانیه) کې راټول کړ. همدارنګه د ۲۳،۸۸۲ دوه دانه یي او څو دانه یي ستورو او د ۱۱،۵۹۷ متغیره ستورو لپاره نور اضافي کتالوګونه د Hipparcos د ماموریت په لړ کې راټول شول. په ۲۰۱۳ ز کال کې د ګایا سپوږمکۍ وتوغول شوه او د Hipparcos  دقت یې زیات او ښه کړ. په دې برخه کې دقت او کره والی یې د ۱۰۰ له ضریب سره لا ښه شو او د یو میلیارد ستورو نقشه اخیستو امکان یې برابر کړ. نن ورځ USNO-B1.0 هغه لیست ده، چې ډېر کارول کېږي، داسې لیست دی، چې په ټول اسمان کې له یو میلیارد نه ډېرو ستورو او د هغو اړوند اجرامو لپاره حرکتونه، موقعیتونه شدت او نورې ځانګړنې تعقیب او بیانوي. د تېرو ۵۰ کلونو په لړ کې شاوخوا ۷،۴۳۵ عدده د اشمېت کېمرو اړوند صفحې د اسمان بېلابېلو ارزونو لپاره کارول شوي دی، چې USNO-B1.0 ډېټاوې او معلومات تر ۰،۲ ثانیې قوس اندازې پورې دقیق کوي.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Staff|date=27 February 2019|url=http://www.rssd.esa.int/index.php?project=HIPPARCOS|title=The Hipparcos Space Astrometry Mission|publisher=[[European Space Agency]]|access-date=2007-12-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Carme Jordi|date=2019|url=https://www.pourlascience.fr/sd/astronomie/gaia-la-premiere-carte-3d-de-la-voie-lactee-17758.php|title=Gaia : the first 3D map of the milky way|publisher=pourlascience.fr|access-date=27 January 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Jatan Mehta|date=2019|url=https://thewire.in/the-sciences/from-hipparchus-to-gaia-the-story-of-finding-our-place-among-billions-of-stars|title=From Hipparchus to Gaia|publisher=thewire.in|access-date=27 January 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|first=Jean|last=Kovalevsky|date=1995|title=Modern Astrometry|url=https://archive.org/details/modernastrometry0000kova|url-access=registration|publisher=Springer|location=Berlin; New York|isbn=3-540-42380-X}}&lt;/ref&gt;

== د کارولو طریقې / غوښتنلیکونه ==
د ستورپوهانو لپاره د هغوی د مشاهداتو اړوندو راپورونو ورکولو په موخه د مرجع یو چوکاټ چمتو کولو د بنسټیز فعالیت سربیره، د ستورو ارزونې یا ستور میتري د ځینو برخو لکه اسماني میخانیکونو، د ستورو اړوند دینامیک، او کهکشاني ستورپوهنې لپاره هم ډېر اړین او بنسټیز دی. په مشاهدوي ستورپوهنه کې نجومي تخنیکونه د ستورو اړوندو اجرامو په پیژندلو کې د دوی د ځانګړو حرکتونو سره مرسته کوي. دا وسیله د وخت ساتلو لپاره ده، ځکه چې UTC په اصل کې اټومي وخت دی، چې د کره ستورپوهنې اړوند کره مشاهداتو په کارولو سره د ځمکې له خوځښت سره همغږې شوې ده. د ستورو ارزونه یا ستورمتري د کیهاني فاصلې په برخه کې یو مهم ګام دی، ځکه چې د واټن اټکل او تخمین د شیدو اړوند لارې ستورو لپاره د منظرې او ساحې په تړاو اختلاف رامنځته کوي. 

همدارنګه ستورپوهنه یا Astrometry د دې لپاره هم کارول شوې، ترڅو د غیر شمسي سیارو کشفولو اړوند ادعاګانو ملاتړ وکړي، چې وړاندیز شوې سیارې په اسمان کې د خپلو اصلي ستورو په ټاکلي او څرګند موقعیت کې د سیسټم د ډله ییز مرکز شاوخوا د دوه اړخیزو مدارونو له امله رامنځته کیږي. د ستورو سنجش یا ارزونه او یا هم ستور متري په فضایي ماموریتونو کې ډیر دقیق مورد دی، چې د ځمکې د اتموسفیر اړوند تحریفوونکو اغېزو په وسیله نه اغیزمن کیږي. د ناسا NASA پلان شوي سپیس انټرفیرومیتري ماموریت (SIM PlanetQuest، چې اوسمهال لغوه شوی ده) د ستورومیټریک له تخنیکونو نه کار اخیسته، ترڅو په دې توګه د ځمکې سیارې کشف کړي، چې شاوخوا ۲۰۰ یا تر دې زیاتې نېږدې شمسي ډوله ستوري و. د اروپا فضایي ادارې ګایا ماموریت، چې په ۲۰۱۳ ز کال کې پیل شو، د ستورو په سرشمېرنه کې له نجومي تخنیکونو نه کار اخلي. د شمسي نظام ورهاخوا موجوده ستورو exoplanets د پېژندنې سربېره له هغو څخه د اړوندو ستورو د جرم یا اجزاو ټاکلو لپاره هم کار اخیستل کېدای شي.&lt;ref&gt;Nature  462, 705 (2009) 8 December 2009 {{doi|10.1038/462705a}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Gaia/Infant_exoplanet_weighed_by_Hipparcos_and_Gaia|title=Infant exoplanet weighed by Hipparcos and Gaia|date=20 August 2018|access-date=21 August 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.esa.int/esaSC/120377_index_0_m.html|title=ESA - Space Science - Gaia overview}}&lt;/ref&gt;

نجومي اندازه نیونې د اسماني میخانیکونو په برخه کې د ځینې ماډلونو محدودولو لپاره د ستورو اړوند فزیکپوهانو په وسیله کارول کېږي. د ستورو د تپ اړوند سرعت په اندازه کولو سره کولای شو د سوپرنووا چاودونو په غیر متناسب محدودیت کې ځینې محدودیتونه ولګوو. همدارنګه، په کهکشان کې د تیارې مادې د وېش ټاکلو لپاره استرومیټریک پایلې کارول کیږي.

== ارقام / احصایې ==
د ستورو د ارزونې یا ستورومیټري بنسټیز اړخ د تېروتنې سمول دي. یو شمېر بېلابېل لاملونه د ستورو موقعیتونو په اندازه کولو کې د غلطیو د رامنځته کېدو لاملېږي، لکه د اتموسفیر شرایط، په وسایلو کې نیمګړتیاوې او د څارونکو یا د اندازه نیونې اړوندو وسایلو له امله غلطۍ او... ډېری دا غلطۍ یا تېروتنې د بېلابېلو تخنیکونو په وسیله کمېدای شي، لکه د وسایلو د ښه کولو او معلوماتو ته د خسارې له لارې، بیا پایلې د احصایوي میتودونو په کارولو سره تحلیل کیږي، ترڅو د ډیټا اټکلونو او غلطۍ اړوند سلسلې محاسبه شي.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Kovalevsky|first=Jean|url=https://archive.org/details/modernastrometry0000kova|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/modernastrometry0000kova/page/166 166]|quote=error correction astrometry.|title=Modern Astrometry|date=2002-01-22|publisher=Springer Science &amp; Business Media|isbn=978-3-540-42380-5|language=en}}&lt;/ref&gt;

== د كائناتو پېداېښت (بگ بېنگ) ==
د كائناتو د [[پېداېښت]] په اړه چې د ستورپېژندونكيو پوهانو كومه [[نظريه]] وړاندې كړې كومه چې نن د ټولو په نزد د منلو وړ ده، او هغه [[نظريه]] چې دا كائنات د يوې لوې چاودنې (بگ بېنگ) په [[نتيجه]] كې منځته راغلي. ددې نظريې تائيد تر څو پېړيو پورې د ستورپېژندونكيو پوهانو د تجربو او لرليدو څخه د لاسته راوړنو له پاېلو څخه هم ؤ. د لوى چاودنې نظريې سره سم دا كاېنات په لومړي سر كې د ناټاكلې شكل په لرلو سره د يوه ستر كاڼي (Primary Nebula) په څېر وه. 

بيا د يوې سترې چاودنې (secondaray separation) په [[نتيجه]] كې كهكشانونه راپېدا شول. او دا كهكشانونه نور زيات ووېشل شول، چې لدې وېش څخه بيا [[ستورې]]، سيارې، [[لمر]] او [[سپوږمۍ]] راپېدا شول. 
د كاېناتو [[پېدېښت] په يوه ځانگړي او له [[عقل] څخه وتلي ډول سره شوې. ددې كاېناتو [[پېداېښت]] په خپلسرې ډول له شونياوو څخه وتلې. 
[[قرآن|قرآن كريم]] د كاېناتو د پېداښت راز په داسې راښكاره كوي: 
** ژباړه: آيا كاپرانو پدې خبره غور او فكر ندې كړې چې (لومړې مو) [[اسمان]] او [[زمكه]] (سره) يو ځاى (نښتي) ول، بيا موږ سره جلا جلا كړل.( القرآن، ۳۰-۲۱)

د قرآن كريم ددې [[آيت]] او د لوې چاودنې د نظريې ترمنځ چې كوم همغږي او يوشانته والې ليدل كېږي د هغې رد په هېڅ ډول ناشونې دى. دا څرنگه كېداى شي چې ۱۴ پېړۍ مخكې د عربو په صحرا كې  داسې يو كتاب بياموندل شي چې داسې يوه رېښتوني ساېنسي حقيقت  پكې موجود وي.

== د گېس ستر غونډارې ==
د كهكشانو له [[پېداېښت]] څخه مخكې د [[گېس]] يو ستر غونډارې:
ستورپېژندونكي پدې گروهه دي چې په كون د كهكشانونو منځته راتلو څخه مخكې دا كون ټول له سره د [[گېس]] په څېر ول، يانې له كهكشانونو څخه مخكې دا كون د يوه ستر گېسي غونډارو يا ورېځو په څېر ؤ. او يا ددې مادې لپاره د [[گېس]] څخه د دوړو كلېمه استعمالول لږ څه ښه راځي، (يانې يوه غېر متشكله دوړو په څېر). 
د كون دې شكل ته [[قرآن كريم]] په لاندې [[آيت]] كې داسې اشاره كوي او د (دخان) كلېمه يې راوړې چې د دوړې يا دود په مانا راځي:

* '''ژباړه''': ''بيا هه د [[اسمان]] اړخ ته پام وړ، كوم چې په هغه وخت كې يوه دوړه وه. هغه [[اسمان]] او زمكې ته وويل: (موجود شئ، كه چېرې ستاسو غواړئ او يا نه غواړئ. دواړو وويل: موږ راغلو امر منونكيو په څېر). (القرآن، ۱۱-۴۱)''
وگورئ [[قرآن كريم]] يو بل بيان د (بگ بېنگ) له نظريې سره يوشانوالې.  آيا دا رېښتيا د محمد صلى الله عليه وسلم له [[پېداېښت]] څخه مخكې چاته مالوم ول؟ نو بيا ددې ستر ساېنسي حقيقت كومه بله ذريعه كېدا شي؟ (د بگ بېنگ [[نظريه]] د تېر نږدې وخت ده، خو [[قرآن كريم]] دا حقيقت ۱۴ پېړۍ مخكې بيان كړې دى.

== د ستورو ترمنځ څه دي؟ ==
په لومړي سر كې داسې گومان كېده چې د منظمو فلكي نظامونو څخه اخوا خلا بېخي تشه ده، مگر نن سبا ساېنسي ستورپېژندونكي دې پاېلې ته ورسېدل چې د ستور ترمنځ داسې يوه ماده شته چې د پل (bridge) په څېر دى او دې مادې ته يې د پلازما نوم وركړ. دا ماده په بشپړ ډول سره اوسپنه كړاى شوې (ionized) [[گېس]] لرونكې ده. پدې ماده كې په مساوي ډول منفي چارچ لرونكي خپلواك الكترونونه او مثبت چارچ لرونكي  برقي پاڼې (Ions) موجودې دي. پلامزما ته كله كله د مادې څلورم حالت هم وايي. ( د مادې درې مشهور حالتونه دي: جامد، ماېع او [[گېس]]). څښتن تعالى د [[قرآن كريم]] په لاندې [[آيت]] كې د ستورو ترمنځ تشه كې د موجودې مادې په اړه داسې فرمايي:
** ژباړه: (هغه چا چې په ۶ ورځو كې [[زمكه]] او [[اسمان]] او هرهغه څه پېدا كړل، چې د [[اسمان]] او زمكې ترمنځ وي. القرآن، ۵۹-۲۵). 

== [[زمكه]] گرده ده ==
له لومړيو وختو كې خلكو دا گومان كاوه چې [[زمكه]] هوار ده، او ددې لپاره به يې د لرې واټن له سفر كولو څخه ځانونه ژغورل، چې نه چېرې د زمكې په ختمېدو سره د هغې له لمنو څخه لاندې ونه لوېږي.  فرانسس ډرېك لومړنې كس ؤ چې په ۱۵۹۷زېږيز كال كې يې په بحري بېړۍ كې د زمكې گردچاپېره سفر وكړ، او دا يې په زبات ورسوله چې [[زمكه]] په اصل كې گرده ( كروي) ده.

== وييپوهنه ==
ستورپوهنې ته په انگرېزي ژبه ''astronomy'' وايي او دا '''د ستورو قانون''' په مانا ده. همدا ويي په اصل کې د يوناني ژبې د وييکې αστρονομία, ''آسټرونوميا''، نه راوتلې چې άστρον (''آسټرون''، يعنی &quot;ستوری&quot;) او νόμος (''نوموس''، يعنی &quot;د نومونو قانون&quot;) مانا لري.

=== د &quot;ستورپوهنې&quot; او &quot;آسټروفيزيکس&quot; د وييونو کارونه ===

په ټولگړي توگه، دواړه نومونه، هم د &quot;آسټرونومي&quot; او يا هم د &quot;آسټروفيزيکس&quot; اصطلاحگانې د ستورپوهنې د مضمون لور ته اشاره کوي.&lt;ref name=&quot;scharrinhausen&quot;&gt;{{cite web
  | title=Curions Abouit Astronomy: What's the difference between astronomy and astrophysics?
  | url=http://curious.astro.cornell.edu/question.php?number=30
  | author=B. Scharringhausen
  | accessdate=۲۰۰۷-۰۶-۲۰
  | archiveurl=https://web.archive.org/web/20070609102139/http://curious.astro.cornell.edu/question.php?number=30
  | archivedate=2007-06-09
  | url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;odenwald&quot;&gt;{{cite web
  | title=Archive of Astronomy Questions and Answers: What is the difference between astronomy and astrophysics?
  | url=http://www.astronomycafe.net/qadir/q449.html
  | author=S. Odenwald
  | accessdate=۲۰۰۷-۰۶-۲۰}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pennstateerie&quot;&gt;{{cite web
  | title=Penn State Erie-School of Science-Astronomy and Astrophysics
  | url=http://www.erie.psu.edu/academic/science/degrees/astronomy/astrophysics.htm
  | accessdate=۲۰۰۷-۰۶-۲۰}}&lt;/ref&gt;  د يو کره سيند (قاموس) د پېژند له مخې، &quot;ستورپوهنه&quot; يا &quot;آسټرونومي هغې پوهې ته وايي چې د زمکې د اتموسفير نه دباندې د مادې او نورو اسماني شيانو د کتنو او پېژندلو سره سره د هغوی د فيزيکي او کيميايي ځانگړتياو په هکله څېړنې او بحثونه کوي.&quot;&lt;ref name=&quot;mw-astronomy&quot;&gt;{{cite web
  | title=Merriam-Webster Online
  | work=Results for &quot;astronomy&quot;.
  | url=http://www.m-w.com/dictionary/astronomy
  | accessdate=۲۰۰۷-۰۶-۲۰}}&lt;/ref&gt;او د &quot;آسټروفيزيکس&quot; کلمه &quot;د ستورپوهنې هغې څانگې ته وايي کوم چې د فلکي شيانو او ځليزو (فېنامېنا) د فيزيکي ځانگړنو، خاصيتونه او د هغوی خوځنده کړنو په هکله څېړنې کوي او همدغو ځانگړنو پورې اړونده پوښتنو ته ځواب وايي.&quot;&lt;ref name=&quot;mw-astrophysics&quot;&gt;{{cite web
  | title=Merriam-Webster Online
  | work=Results for &quot;astrophysics&quot;.
  | url=http://www.m-w.com/dictionary/astrophysics
  | accessdate=۲۰۰۷-۰۶-۲۰}}&lt;/ref&gt;  په ځينو ځاينو کې، لکه د [[فرانک شو]] د کتاب '''''فيزيکي کاينات''''' په پېژندگلوي کې راغلي چې، &quot;ستورپوهنه&quot; د يو موضوع د کيفيتي زده کړو په راپېژندلو کې کارېږي خو &quot;آسټروفيزيکس&quot; بيا پر فيزيک مبنا د يو موضوع د بڼې په پېژندنه کې کارېږي.&lt;ref name=&quot;shu۱۹۸۲&quot;&gt;{{cite book
  | author = F. H. Shu
  | title = The Physical Universe
  | url = https://archive.org/details/physicaluniverse00shuf
  | publisher = University Science Books
  | date = ۱۹۸۲
  | location = Mill Valley, California
  | id = ISBN ۰-۹۳۵۷۰۲-۰۵-۹}}&lt;/ref&gt;  خو د هر څه سره سره، دا چې نوې ستورپوهنيزې څېړنې د فيزيک اړونده سکالوگانو سره سروکار لري، نو په همدې توگه نوې ستورپوهنه هم بايد آسټروفيزيکس يا ستورپږنپوهنه وبللای شي.&lt;ref name=&quot;scharrinhausen&quot;/&gt;  بېلابېلې څانگې چې په همدې موضوع څېړنې ترسره کوي، کېدای شي د &quot;ستورپوهنې&quot; او &quot;ستورپږنپوهنې&quot; اصطلاحگانې وکاروي او دا هم څه نا څه د دغه حقيقت پخاطر چې يوه څانگه په تاريخي توگه د فيزيک د څانگې سره څومره پر کار اخته ده.&lt;ref name=&quot;odenwald&quot;/&gt; د ستورپوهنې ډېری کارپوهان په اصل کې د فيزيک بريليک لري.&lt;ref name=&quot;pennstateerie&quot;/&gt;  آن ساينسي رسنۍ [[آسټرونومي اېنډ آسټروفيزيکس]] هم د دغو اصطلاحگانو د ناڅرگندتوب په ډاگه کولو يوه هڅه کړې.

== تاريخ ==
{{آرنی|د ستورپوهنې تاريخ}}
{{دا هم وگورۍ|زړه ستورپوهنه}}

=== پوهنيز بدلون ===

== ستورپوهنيزې کتنې ==

=== د مالوماتو د راغونډولو چلندلار ===
{{آرنی|Observational astronomy}}
=== ستورپوهنه او اسماني تخنيکونه ===
{{آرنی|آسټرومېټري|Celestial mechanics}}
== د ستورپوهنې څانگې ==
==== راډيو ستورپوهنه ====

==== د اکس وړانگې ستورپوهنه ====
==== د گاما وړانگې ستورپوهنه ====

==== لمريزه ستورپوهنه ====
{{آرنی|لمر}}
==== د سيارو ساينس ====
{{آرنی|Planetary science|Planetary geology}}
==== ستوريزه ستورپوهنه ====
==== کهکشاني ستورپوهنه ====
{{آرنی|کهکشاني ستورپوهنه}}
==== د کهکشانو دباندې ستورپوهنه ====
{{آرنی|Extragalactic astronomy}}
=== مېنځپوهنيزې زده کړې ===
{{آرنی|کاسموکيميا}}
د ستورپوهنې او ستورپېژندنې پرمختگ يوه بله اهمه مېنځپوهنيزه ډله رامېنځ ته کړې چې د ساينس د نورو ډگرونو سره تړاو پېدا کوي. دا څانگې دا دي:
* [[ستورژونپوهنه]]: په کايناتو کې د ژونپوهنيزو غونډالونو د پېښو او تجريدي بشپړتابه زده کړه.
* [[ارکيوستورپوهنه]]: په فرهنگي ډگر کې د لرغونې دوديزې ستورپوهنې زده کړه ده چې د لرغونپوهنې او وگړپوهنې د ثبوتونو په شننه کې رامېنځ ته شوې.
* [[ستورکيميا]]: په تشيال کې د موندل شويو کيميايي توکو په اړه زده کړه ده چې اکثراً د ماليکيولي گازونو، د هغوی د جوړېدو، د هغوی د تعاملونو او له منځه تللو په اړه بحثونه کوي. دا چې له نوم نه يې هم څرگندېږي دا زده کړه د ستورپوهنې او کيميا تر مېنځ رامېنځته شوی ډگر دی.

== ناڅانگييزه ستورپوهنه ==
{{آرنی|ناڅانگييزه ستورپوهنه}}
[[انځور:Telescope trailer 22.jpg|کيڼ|thumb|300px|لېواله ستورپوهان کولای شي خپل اوزارونه پخپله جوړ کړي، دوی د ستورو د څارنو په خاطر ځانگړې مېلمستياوې او غونډې هم لمانځي چې يو له دغو نه يې سټېلافېن دی.]]
نژدې ټول آماتوره ستورپوهان، په خپلو لاسو جوړو تلسکوپونو د اسماني اجرامو کتنه ترسره کوي. اکثراً د دوی ټولو يو عام هدف وي او هغه د سپوږمۍ، د سيارو، د ستورو، او لکۍ لرونکو ستوريو، د ستوريزو بارانونو او د تشيال په ژوره کې د نورو اسماني اجرامو لکه د ستورو واښکي، کهکشانونه او سحابيانو ليدنې دي. د آماتورې ستورپوهنې يوه څانگه تشياليزه انځورگري ده چې په دغه څانگه کې يو آماتوره ستورپوه په شپه کې د اسمان انځورونه اخلي. د دغو آماتورانو هڅې دا وي چې د اسماني اجرامو د ليدنې په وخت کې ځانگړی تبحر لاس ته راوړي او د خپلو ځاني لېوالتياو د پام ساتلو سره د خپل د ليدنې کړنې تر يو حده کارپوهنيزې کړي.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.amsmeteors.org/ | title = The Americal Meteor Society | accessdate = 2006-08-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | first=Jerry  | last=Lodriguss | url=http://www.astropix.com/ | title = Catching the Light: Astrophotography | accessdate = 2006-08-24 }}&lt;/ref&gt;

ډيري آماتوران خپلې کتنې د ليدوړ څپو په مرسته ترسه کوي، خو يوه وړه ډله بيا د ليدوړ نه دباندې نورې لارې هم په کار اچوي. چې په دغو کې د ټيټ سور فلټرونه په خپلو ټلسکوپونو کې او همدا شان راډيويي ټيليسکوپونه کاروي. د اماتوره راډيويي ستورپوهنې يو مخکښ کارل جانسکي وه چې د ۱۹۳۰ لسيزې کې يې د اسمان په څارنه کې راډيويي څپې کارولې. يو گڼ شمېر اماتوره ستورپوهان په کور کې جوړ شوو ټيليسکوپونو او يا هم د راډيويي ټيليسکوپونو نه چې د ستورپوهنيزې څېړنې لپاره جوړ شوي وي، کار اخلي او د نورو اماتوره ستورپوهانو لپاره يې هم د کارولو لپاره ږدي (د ساري په توگه يو مايلي ټيليسکوپ).&lt;ref&gt;{{cite web | author=F. Ghigo | date = 2006-02-07 | url=http://www.nrao.edu/whatisra/hist_jansky.shtml | title = Karl Jansky and the Discovery of Cosmic Radio Waves | publisher = National Radio Astronomy Observatory | accessdate = 2006-08-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.users.globalnet.co.uk/~arcus/cara/ | title = Cambridge Amateur Radio Astronomers | accessdate = 2006-08-24 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120514083801/http://www.users.globalnet.co.uk/~arcus/cara/ | archivedate = 2012-05-14 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

اماتوره ستورپوهان د ستورپوهنې په ساينس کې جوړېدونکې ونډې لري. دا يو د هغو څانگو نه ده چې اماتوره ستورپوهان په دې څانگه کې د اهمو لاسته راوړنو لامل گرځي. هغوی د عدسيو په کچ و مېچ کې برخه اخيستلی شي او همدا ډول کچ و مېچ په مدارونو کې د وړو سيارو په اصلاح کولو کې کارېږي. اماتوره ستورپوهان د لکۍ لرونکو ستورو کې هم يوه رغونکې ونډه لري او په ترتيب سره د متغيرو ستورو کتنې هم کوي. په گڼيالي تخيک کې پرمختگونو اماتورو ستورپوهانو ته نورې اسانتياوې برابرې کړي او د همدغه تخيک په مرسته د ستورپوهنيزې انځورگرۍ ډگر هم پراخ شوی او ښکاره برياليتوبونه يې لاس ته راوړي.
&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.lunar-occultations.com/iota/iotandx.htm | title = The International Occultation Timing Association  | accessdate = 2006-08-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://cfa-www.harvard.edu/ep/comet/comet6.html | title = Edgar Wilson Award | publisher = Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics | accessdate = 2006-08-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.aavso.org/ | title = American Association of Variable Star Observers | publisher = AAVSO | accessdate = 2006-08-24 }}&lt;/ref&gt;

== په ستورپوهنه کې لويې پوښتنې ==
که څه هم چې په ستورپوهنه کې د طبيعت او د کايناتو د منځپانگې او جوړښت د ښه پوهاوي او پېژندلو هڅې شوي خو لا تر اوسه پورې گڼ شمېر پوښتنې بې ځوابه زموږ مخې ته پرتې دي. کيدای شي چې داسې بې ځوابه پوښتنو ته ځواب وييل د نوو اوزارونو د جوړښت او په فيزيک کې د نوو نظرياتو او تجربو لاسته راوړنو ته اړ وي.
* آیا [[خاورينې سيارې]] د نورو ستورو (د لمر نه پرته) په شاوخوا کې هم شتون لري؟ ستورپوهانو د لويو ستورو او د هغوی په شاوخوا کې د نورو جسمونو په شتون ډاډه دي. نو په همدې خاطر د وړو خاورينو سيارو شتون هم يو احتمالي نظر دی.&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://origins.stsci.edu/under/planets.shtml | title = Origins: Are There Other Earth-like Planets? | publisher = NASA Origins Education Forum | language = English | accessdate = ۲۰۰۶-۰۸-۱۲ | تاريخ الأرشيف = 2007-07-05 | مسار الأرشيف = https://web.archive.org/web/20070705002334/http://origins.stsci.edu/under/planets.shtml | url-status = dead | خونديځ نېټه = 2007-07-05 | خونديځ تړی = https://web.archive.org/web/20070705002334/http://origins.stsci.edu/under/planets.shtml | خونديځ-تړی = https://web.archive.org/web/20070705002334/http://origins.stsci.edu/under/planets.shtml | archive-url = https://web.archive.org/web/20070705002334/http://origins.stsci.edu/under/planets.shtml }}&lt;/ref&gt;

* آیا د کايناتو په نورو سيمو کې [[زمکنی ژوند]] شته؟ يا په ځانگړې وينا آیا انسان د کايناتو په نورو کورو کې هم ژوند کوي؟ که داسې وي، نو د فرمي تناقض لپاره تشريح څه شی ده؟ په بل ځای کې د ژوند شتون يو ډېر اهم ساينسي او فلسفي دلايل لري. &lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.astrobio.net/news/article236.html | title = Complex Life Elsewhere in the Universe? | publisher = Astrobiology Magazine | language = English | accessdate = ۲۰۰۶-۰۸-۱۲ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.bigear.org/vol1no2/sagan.htm | title = The Quest for Extraterrestrial Intelligence | publisher = Cosmic Search Magazine | language = English | accessdate = ۲۰۰۶-۰۸-۱۲ }}&lt;/ref&gt;
* جنس [[توکی]] او [[اېنرژی]] له کومه ده؟ ددې ربړې پوهېدنه، د تکامل او د هغه د لاملونو او سببونو  پېژندنه يې ډېره گټوره ده خو لا تر اوسه پورې موږ د دې ربړې په اړه هېڅ هم نه پوهېږو. &lt;ref name=&quot;physics questions&quot;&gt;{{cite web | url = http://www.pnl.gov/energyscience/01-02/11-questions/11questions.htm | title = ۱۱ Physics Questions for the New Century | publisher = Pacific Northwest National Laboratory | language = English | accessdate = ۲۰۰۶-۰۸-۱۲ | تاريخ الأرشيف = 2006-02-03 | مسار الأرشيف = https://web.archive.org/web/20060203152634/http://www.pnl.gov/energyscience/01-02/11-questions/11questions.htm | url-status = dead | خونديځ نېټه = 2006-02-03 | خونديځ تړی = https://web.archive.org/web/20060203152634/http://www.pnl.gov/energyscience/01-02/11-questions/11questions.htm | خونديځ-تړی = https://web.archive.org/web/20060203152634/http://www.pnl.gov/energyscience/01-02/11-questions/11questions.htm | archive-url = https://web.archive.org/web/20060203152634/http://www.pnl.gov/energyscience/01-02/11-questions/11questions.htm }}&lt;/ref&gt;
* ولې کاينات رامېنځ ته شول؟ د بېلگې په توگه ولې فيزيکي ثابتونه داسې په غور او دقت سره تنظيم شوي چې د ژوند د شتون ضمانت کوي؟ آيا داسې کېدای شي چې دا د طبيعي کيهاني ټاکنې يوه پايله وي؟ داسې څه وه چې د کيهاني خورېدنې سبب شول چې زموږ همډوله کاينات يې رامېنځ ته کړ؟&lt;ref&gt;{{cite web
 | url = http://www.meta-library.net/cq-wein/index-frame.html
 | title = Was the Universe Designed?
 | publisher = Counterbalance Meta Library
 | accessdate = 2006-08-12
 | تاريخ الأرشيف = 2011-07-21
 | مسار الأرشيف = https://web.archive.org/web/20110721211753/http://www.meta-library.net/cq-wein/index-frame.html
 | url-status = dead
 | خونديځ نېټه = 2011-07-21
 | خونديځ تړی = https://web.archive.org/web/20110721211753/http://www.meta-library.net/cq-wein/index-frame.html
 | خونديځ-تړی = https://web.archive.org/web/20110721211753/http://www.meta-library.net/cq-wein/index-frame.html
 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110721211753/http://www.meta-library.net/cq-wein/index-frame.html
 }}&lt;/ref&gt;
* د کايناتو آخري قسمت به څه وي؟&lt;ref&gt;{{cite web

 | last = Hinshaw | first = Gary | date = 2005-12-15
 | url = http://map.gsfc.nasa.gov/m_uni/uni_101fate.html
 | title = What is the Ultimate Fate of the Universe?
 | publisher = NASA WMAP | accessdate = 2007-05-28 }}&lt;/ref&gt;

== دا هم وگورۍ ==
{{ويکيپوهنتون|Topic:ستورپوهنه}}

=== لړليکونه ===
* [[د ستورپوهنې د بنسټيزو سرليکونو لړليک]]
* [[د ستورپوهنې د سرليکونو لړليک]]
* [[:وېشنيزه:لرغونې ستورپوهنه|د لرغونې ستورپوهنې د سرليکونو لړليک]]
* [[:وېشنيزه:ستورپوهنيزه کتنځايونه|د ستورپوهنيزو کتنځايونو لړليک]]
* [[:وېشنيزه:د ستورپوهنې تنظيمونه|د ستورپوهنې د تنظيمونو لړليک]]
* [[:وېشنيزه:د ستورپوهنې وختليکه|د ستورپوهنې وختليکه]]

=== اړونده ليکنې ===
* [[ستورپېژندنه او ستورپوهنه]]
* [[Astronomer]]
* [[Cosmogony]]
* [[د ستورپوهنې نړېوال کال]]
* [[Space exploration]]
* [[د تشيال ساينس]]

== اخځليكونه ==
#  اردو وېكيپېډيا
#  طبعي جغرافيه، پروفېسر رياست علي عباسي، پاكستان بك سنټر- اردو بازار لاهور. 
# the Quran &amp; Modern Science (compatible or Incompatible), by Dr. Zakir Naik, beacon books Qazafi market Urdu Bazar, Lahore, Ph: 0427351662

== سرچينې ==
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;
{{Reflist|2}}

== باندنۍ تړنې ==
{{sisterlinks|ستورپوهنه}}

&lt;!-- Links to sites about general astronomy topics. Specialized topics should go on an appropriate sub-page. Thanks. --&gt;
* [http://www.astronomy2009.org International Year of Astronomy 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200613094238/https://www.astronomy2009.org/ |date=2020-06-13 }} IYA2009 Main website
* [http://www.aip.org/history/cosmology/index.htm Cosmic Journey: A History of Scientific Cosmology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081021070242/http://www.aip.org/history/cosmology/index.htm |date=2008-10-21 }} from the American Institute of Physics
* [http://antwrp.gsfc.nasa.gov/apod/ Astronomy Picture of the Day]
* [http://www.astronomy.net.nz Southern Hemisphere Astronomy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190119030529/http://astronomy.net.nz/ |date=2019-01-19 }}
* [http://www.skyandtelescope.com/ Sky &amp; Telescope] publishers
* [http://www.astronomy.com/ Astronomy Magazine]
* [http://www.astrolink.ir/en Latest astronomy news in 11 languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927195741/http://www.astrolink.ir/en/ |date=2007-09-27 }}
* [http://www.universetoday.com/ Universe Today] for astronomy and space-related news
* [http://www.astrofind.net/ Search Engine for Astronomy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061018205032/http://www.astrofind.net/ |date=2006-10-18 }}
* [http://www.hubblesite.org Hubblesite.org - home of NASA's Hubble Space Telescope] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190510065350/http://www.hubblesite.org/ |date=2019-05-10 }}
* [[:s:The New Student's Reference Work/Astronomy|The New Student's Reference Work/Astronomy]] (historical)
* [http://www.aip.org/history/cosmology/index.htm Cosmic Journey: A History of Scientific Cosmology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081021070242/http://www.aip.org/history/cosmology/index.htm |date=2008-10-21 }} from the American Institute of Physics
* [http://www.vega.org.uk/video/subseries/16 Prof. Sir Harry Kroto, NL], Astrophysical Chemistry Lecture Series.  8 Freeview Lectures provided by the Vega Science Trust.

{{Astronomy-footer}}

[[وېشنيزه:ستورپوهنه| ]]
[[وېشنيزه:پوهنه]]</text>
      <sha1>69qz3hcvoh2chs8sivfgd511xalxe8n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شکودا اوکټاويا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16019</id>
    <revision>
      <id>369998</id>
      <parentid>329279</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T10:19:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56729-54</username>
        <id>41080</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>369998</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="972" sha1="lpkfsurofn2nppzo9fve38vrqb6fbp3" xml:space="preserve">{| style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; border-collapse:collapse; font-size: 90%;&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|- style=&quot;background-color:grey;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |شکودا اوکټاويا&lt;br /&gt;Škoda Octavia
|- id=infObrazek
| style=&quot;text-align:center;&quot; colspan=&quot;2&quot;|[[دوتنه:Skoda Octavia II front 20100923.jpg|300px]]
|-
! align=&quot;right&quot; valign=&quot;top&quot; | هېواد
|[[دوتنه:Flag of the Czech Republic.svg|20px]] [[چېک جمهوريت]]
|-
! align=&quot;right&quot; valign=&quot;top&quot; |د موټر جوړونکي
|Škoda Auto
|-
! align=&quot;right&quot; valign=&quot;top&quot; |د موټر ډول
|شخصي موټر
|-
|}

'''شکودا اوکټاويا'''([[چیکی ژبه|په چېکي]] :''Škoda Octavia'') د شکودا شخصي موټرونو څخه دي چی د ۱۹۹۶ کال څخه  په [[چېک جمهوريت|چېک جمهوریت]]، [[هندوستان]] او [[چين د خلکو جمهوريت|چین]] کی جوړېږي.


[[وېشنيزه:شکودا گاډي]]</text>
      <sha1>lpkfsurofn2nppzo9fve38vrqb6fbp3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>محمد عبده</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21673</id>
    <revision>
      <id>370003</id>
      <parentid>368131</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T11:19:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>370003</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24344" sha1="f7bdw5fbck3ep9r6bfws7jqubm7vpj6" xml:space="preserve">{{Infobox person}}محمد عبده (د ۱۸۴۹ – د ۱۹۰۵ کال د جولای ۱۱) یو مصری اسلامي عالم، فراماسون یا فریمېسن، خبریال، ښوونکی، لیکوال، اډېټر، قاضي او د مصر لوی مفتي ؤ. هغه د ۱۹مې پېړۍ په وروستیو او د شلمې پېړۍ په لومړیو کې د عرب نهضت او د مسلمانانو د اصلاح غوښتنې له مهمو څېرو څخه ؤ.   &lt;ref name=&quot;Kudsi-Zadeh 1972&quot;&gt;{{cite journal|last=Kudsi-Zadeh|first=A. Albert|date=January–March 1972|title=Afghānī and Freemasonry in Egypt|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_january-march-1972_92_1/page/25|journal=[[Journal of the American Oriental Society]]|publisher=[[American Oriental Society]]|volume=92|issue=1|pages=25–35|doi=10.2307/599645|issn=0003-0279|jstor=599645|lccn=12032032|oclc=47785421|quote=In these efforts, Afghani was aided by some of his own disciples whom he persuaded to join Freemasonry [...] It was through this association, remarks Rida, that 'Abduh was able to establish contact with Tawfiq Pasha and other leaders of Egypt.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite encyclopedia|author-last=von Kügelgen|author-first=Anke|year=2007|title=ʿAbduh, Muḥammad|editor1-last=Fleet|editor1-first=Kate|editor2-last=Krämer|editor2-first=Gudrun|editor2-link=Gudrun Krämer|editor3-last=Matringe|editor3-first=Denis|editor4-last=Nawas|editor4-first=John|editor5-last=Rowson|editor5-first=Everett K.|editor5-link=Everett K. Rowson|encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam 3|Encyclopaedia of Islam, THREE]]|volume=3|location=[[Leiden]] and [[Boston]]|publisher=[[Brill Publishers]]|doi=10.1163/1573-3912_ei3_COM_0103|isbn=9789004161641|issn=1873-9830}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Richard Netton|first=Ian|title=Encyclopedia of Islamic Civilisation and Religion|url=https://archive.org/details/encyclopediaofis0000unse_h2t8|publisher=Routledge|year=2008|isbn=978-0-7007-1588-6|location=Abingdon, Oxon|pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofis0000unse_h2t8/page/6 6]|chapter=‘ABDUH, MUHAMMAD (1849–1905)|quote=&quot;.. [Abduh became] a member of the Council of al-Azhar in 1895 and Chief Mufti (Legal Official) in 1899.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=E. Campo|first=Juan|title=Encyclopedia of Islam|url=https://archive.org/details/encyclopediaofis0000camp|publisher=Facts On File, Inc.|year=2009|isbn=978-0-8160-5454-1|location=New York|pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofis0000camp/page/5 5]–6}}&lt;/ref&gt;

هغه په الازهر پوهنتون کې د عالي کچې زده کونکو ته د سري اسلامي کتابونو تدریس پیل کړ، پداسې حال کې چې دی لاهم هلته زده کړې کولې. هغه د عالم په مقام کې د ۱۸۷۷ کال څخه د منطق، الهیات، د اخلاقو علم او سیاست درس وړکړ. په راتلونکي کال کې په دارالعلوم کې د تاریخ استاد او همدا راز په مدرسة الالسن کې د عربي ژبې او ادبیاتو استاد وټاکل شو.   &lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{cite encyclopedia|author-last=von Kügelgen|author-first=Anke|year=2007|title=ʿAbduh, Muḥammad|editor1-last=Fleet|editor1-first=Kate|editor2-last=Krämer|editor2-first=Gudrun|editor2-link=Gudrun Krämer|editor3-last=Matringe|editor3-first=Denis|editor4-last=Nawas|editor4-first=John|editor5-last=Rowson|editor5-first=Everett K.|editor5-link=Everett K. Rowson|encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam 3|Encyclopaedia of Islam, THREE]]|volume=3|location=[[Leiden]] and [[Boston]]|publisher=[[Brill Publishers]]|doi=10.1163/1573-3912_ei3_COM_0103|isbn=9789004161641|issn=1873-9830}}&lt;/ref&gt;

عبده د مطبوعاتو اتل ؤ او په المنار مجله او الاهرام ورځپاڼه کې یې زیاتې لیکنې کړې. په ۱۸۸۰ کال کې د الوقائع المصریه اډېټر شو. نوموړي د رسالت التوحید (د یووالي الهیات) او د قرآن تفسیر یې هم لیکلی دی. هغه په لنډه توګه د خپل مرشد سید جمال الدین افغان تر څنګ د واحد اسلام پالنې استعمار ضد ورځپاڼه العروة الوثقا خپره کړه.   &lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{cite encyclopedia|author-last=von Kügelgen|author-first=Anke|year=2007|title=ʿAbduh, Muḥammad|editor1-last=Fleet|editor1-first=Kate|editor2-last=Krämer|editor2-first=Gudrun|editor2-link=Gudrun Krämer|editor3-last=Matringe|editor3-first=Denis|editor4-last=Nawas|editor4-first=John|editor5-last=Rowson|editor5-first=Everett K.|editor5-link=Everett K. Rowson|encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam 3|Encyclopaedia of Islam, THREE]]|volume=3|location=[[Leiden]] and [[Boston]]|publisher=[[Brill Publishers]]|doi=10.1163/1573-3912_ei3_COM_0103|isbn=9789004161641|issn=1873-9830}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Urwat al-Wuthqa, al- - Oxford Islamic Studies Online |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e2440 |access-date=6 June 2020 |website=www.oxfordislamicstudies.com |تاريخ الأرشيف=26 April 2014 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20140426215503/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e2440 |url-status=dead |خونديځ نېټه=26 April 2014 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20140426215503/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e2440 |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20140426215503/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e2440 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140426215503/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e2440 }}&lt;/ref&gt;

هغه په ۱۸۸۸ کال کې د ځايي محاکمو په ابتدایه محاکمو کې قاضي وټاکل شو، په ۱۸۹۹ کال کې د استیناف محکمې مشورتي غړی او په همدې کال کې د مصریه خاورې مفتي وټاکل شو.  &lt;ref name=&quot;:04&quot;&gt;{{cite encyclopedia|author-last=von Kügelgen|author-first=Anke|year=2007|title=ʿAbduh, Muḥammad|editor1-last=Fleet|editor1-first=Kate|editor2-last=Krämer|editor2-first=Gudrun|editor2-link=Gudrun Krämer|editor3-last=Matringe|editor3-first=Denis|editor4-last=Nawas|editor4-first=John|editor5-last=Rowson|editor5-first=Everett K.|editor5-link=Everett K. Rowson|encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam 3|Encyclopaedia of Islam, THREE]]|volume=3|location=[[Leiden]] and [[Boston]]|publisher=[[Brill Publishers]]|doi=10.1163/1573-3912_ei3_COM_0103|isbn=9789004161641|issn=1873-9830}}&lt;/ref&gt;

== ژوند لیک   ==
محمد عبده په ۱۸۴۹ کال کې په نیل ډلټا (Nile Delta) کې د ترکي الاصل پلار او د مصري مور څخه نړۍ ته راغلی.  کورنۍ یې د عثماني مصري نخبه ګانو څخه وه: پلار یې د عماد یا د ځايي واکمن نخبه ګانو څخه ؤ، پداسې حال کې چې مور یې د اشرفو څخه وه. ده د طنطا په یوه خصوصي ښوونځۍ کې زده کړې وکړې. کله چې دیارلس کلن شو، احمدي جومات ته چې په مصر کې یو له سترو تعلیمي مؤسسو څخه ؤ، واستول شو. عبده څه موده وروسته له ښوونځۍ څخه وتښتېد او واده یې وکړ. د واده څخه یې لږ موده وروسته په طانطا کې خپل ښوونځي ته راستون شو. په دې دوره کې عبده د خپل مسلمان صوفي تره، دروېش تر پاملرنه لاندې زده کړې وکړې، تره یې احیاګرې او اصلاح غوښتونکې مدنیه طریقې غړی ؤ، دا طریقه د شاذلیه طریقې یوه نامتو څانګه ده چې په ټول مصر، لیبیا، الجزایر او تونس کې خپره ده. دې فرقه د روحاني اعمالو سربېره، په اسلام باندې په سم عمل ټینګار وکړ، د تقلید څخه یې ډډه وکړه او د بنسټیزو لارښوونو په پيروي یې ټینګار وکړ. عبده د خپل تره تر نظر لاندې د مدنیه په مناجاتو پیل وکړ. دې تجربې په طانطا کې د هغه د ډېرو شاګردانو په څېر عبده د عرفاني آشنایی سره د صوفیانه زهدپالنې په لور بوتله. عبده خپل زیاتره راتلونکي عام افکار لکه د تقلید سره کلک مخالفت له خپل صوفي تره څخه په ارث یوړل.   &lt;ref&gt;Arthur Goldschmidt, ''Biographical Dictionary of Modern Egypt'', Lynne Rienner Publishers (2000), p. 10&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Taylor&quot;&gt;{{citation|last=Adams|first=Charles Clarence|year=1933|chapter=Muhammad Abduh: Biography|title=Islam and Modernism in Egypt, Volume 10|publisher=[[Taylor &amp; Francis]]|isbn=0415209080|page=18|quote=True, his father 'Abduh ibn Hasan Khair Allah, came from a family of Turkish origin that had settled in the village of Mahallat Nasr in the Buhairah Province at some remote time in the past...}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Hourani|first=Albert|title=Arabic Thought in the Liberal Age|url=https://archive.org/details/arabicthoughtinl0000hour|url-access=registration|year=1962|publisher=Oxford University Press|location=Great Britain|page=[https://archive.org/details/arabicthoughtinl0000hour/page/130 130]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Sedgwick|first=Mark|title=Makers of the Muslim World: Muhammad Abduh|publisher=One World Publications|year=2013|isbn=978-1851684328|pages=3–4, 13|chapter=Chapter 1: The Student}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Hourani|first=Albert|url=https://archive.org/details/arabicthoughtinl0000hour|title=Arabic Thought in the Liberal Age|publisher=Oxford University Press|year=1962|location=Great Britain|url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

عبدالله په ځوانۍ کې له سختو معنوي کړکېچونو سره مخ شو، د هغو کړکېچونو په څېر وو چې د منځنۍ پېړیو مسلمان عالم او صوفي الغزالي تجربه کړل. هغه د دودیزو زده کړو او د خپل وخت د علماوو جریان له استازو څخه سخت ناخوښه ؤ. د شیخ درویش الخدیر تر نفوذ لاندې، تصوف د دیندارۍ یوه بدیله بڼه وړاندې کړه چې د عبده روحاني او فکري جوږښت به رامنځته کړي. نوموړی د ځايي محاکمو په ابتدایه محاکمو کې قاضي او په ۱۸۹۰ کال کې د استیناف محکمې مشورتي غړی وټاکل شو. لکه څنګه چې عبده به وروسته په مصر کې د هسک پوه روښان فکر په توګه راڅرګند شۍ، نو په ​​عین وخت کې يې د یوه دودیز صوفي مسلمان په توګه خپله ونډه په غاړه واخیسته. تصوف څرنګه چې د شیخ درویش له لوري عبدو ته تعلیم ورکړل شو، د دودیزو اسلامي زده کړو له محدودیتونو او ژورتیا څخه پورته شو او د اسلامي دیندارۍ پر بنسټ چې د یوې فکري، اغېزناکې مرجع له خوا رهبري کېده، ولاړ ؤ. د عبدو له نظره شیخ درویش او د هغه تعلیمات د منل شوی او معمولي تصوف څرګنداوه، چې د صوفیانه فولکلور او د عصري دورې په لومړیو کې په کلیوالي مصر کې د مروج شارلتان څخه یې توپیر درلود. عبده د شیخ درویش تر روزنې لاندې تصوف ته د خپل اوښتېدو په اړه لیکلي:   &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Scharbrodt|first=Oliver|date=2007|title=The Salafiyya and Sufsm: Muhammad 'Abduh and his Risalat al-Waridat (Treatise on Mystical Inspirations)|url=https://www.jstor.org/stable/40378895|journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London|publisher=Cambridge University Press|volume=70|issue=1|page=92|doi=10.1017/S0041977X07000031|jstor=40378895|s2cid=170641656|via=JSTOR}}&lt;/ref&gt;&lt;blockquote&gt;په اوومه ورځ مې له شیخ څخه وپوښتل: ستا طریقه څه ده؟ هغه ځواب راکړ: اسلام زما طریقه ده، ما وپوښتل: مګر دا ټول خلک مسلمانان نه دي؟ &quot; هغه وویل: که دوی مسلمانان وای، نو تا به نه لیدل چې د کوچنیو مسائلو په سر مجادله وکړي او کله چې له دلیل سره یا بې دلیله دروغ وایي، نه به اورېدل چې په خدای باندې قسم وکړي.&quot; دا خبرې د اور په څېر وې چې ټول هغه څه یې وسوځول چې ما د تېر وخت څخه ګران ساتل.&quot;   &lt;ref name=&quot;Scharbrodt 2007 89–115&quot;&gt;{{Cite journal|last=Scharbrodt|first=Oliver|date=2007|title=The Salafiyya and Sufsm: Muhammad 'Abduh and his Risalat al-Waridat (Treatise on Mystical Inspirations)|url=https://www.jstor.org/stable/40378895|journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London|publisher=Cambridge University Press|volume=70|issue=1|pages=89–115|doi=10.1017/S0041977X07000031|jstor=40378895|s2cid=170641656|via=JSTOR}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;عبده په ۱۸۶۶ کال کې د قاهرې په الازهر پوهنتون کې شامل شو، په دې پوهنتون کې یې د منطق، د اسلامي فلسفې، د الهیات او د تصوف زده کړې وکړې. هغه د سید جمال الدین افغاني شاګرد ؤ، سید جمال الدین یو مسلمان فیلسوف او دیني اصلاح کوونکی ؤ چې د اروپايي استعمار سره د مخالفت لپاره یې د واحد اسلام پالنې څخه دفاع کوله. عبده په الازهر کې د خپلو زده کړو پرمهال د دودیز نصاب او د تکراري دودیزو طریقو په اړه خپلو انتقادونو ته دوام ورکړ. د هغه له نظره افغاني د تازه فکري طریقې سره شخصي جذبه یوځای کړه چې د الازهر علماوو نه شوی وړاندې کولای. عبده د ۲۲ کلن ځوان عارف صوفي په توګه د جذبوي لارښود او د زده کړو او دیندارۍ بدیلو طریقې په لټه کې ؤ، نو افغاني یې خپل مرشد غوره کړ. د دوی د مرید-مرشد اړیکو اته کاله دوام وکړ او افغانی وکړی شول چې د خپل ځوان شاګرد تمې پوره کړي. عبده د افغاني تر اغېزې لاندې ژورنالیزم، سیاست او خپله لېوالتیا له اسلامي عرفاني روحانیت سره یوځای کړل. افغاني په فلسفي تکیې سره د عبده تصوف بډایه کړ او په دې توګه یې د هغه پام د اسلام عقلاني تعبیرونو راواړاوه. د افغاني درسونو د هغه صوفیانه عرفان د پارسي تشیع له باطني او عرفاني دود سره ګډ کړ. هغه عبدو ته د مصر او اسلامي نړۍ د ستونزو او د لوېدیځ تمدن د تخنیکي لاسته راوړنو په اړه هم زده کړې ورکړې.   &lt;ref name=&quot;KG&quot;&gt;Kügelgen, Anke von. &quot;ʿAbduh, Muḥammad.&quot; Encyclopaedia of Islam, v.3. Edited by: Gudrun Krämer, Denis Matringe, John Nawas and Everett Rowson. Brill, 2009. Syracuse University. 23 April 2009&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Hourani|first=Albert|title=Arabic Thought in the Liberal Age|url=https://archive.org/details/arabicthoughtinl0000hour|url-access=registration|year=1962|publisher=Oxford University Press|location=Great Britain}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kedourie, E. (1997). ''Afghani and 'Abduh: An Essay on Religious Unbelief and Political Activism in Modern Islam'', London: Frank Cass. {{ISBN|0-7146-4355-6}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=hG2IswEACAAJ&amp;q=%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B5%D9%88%D9%81+%D9%81%D9%8A+%D8%B3%D9%8A%D8%A7%D9%82+%D8%A7%D9%84%D9%86%D9%87%D8%B6%D8%A9|title=التصوف في سياق النهضة: من محمد عبده الى سعيد النورسي|last=حلمي،|first=عبد الوهاب، محمد|date=2018|publisher=Markaz Dirāsāt al-Waḥdah al-ʻArabīyah|isbn=978-9953-82-815-2|language=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Scharbrodt|first=Oliver|date=2007|title=The Salafiyya and Sufsm: Muhammad 'Abduh and his Risalat al-Waridat (Treatise on Mystical Inspirations)|url=https://www.jstor.org/stable/40378895|journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London|publisher=Cambridge University Press|volume=70|issue=1|pages=93–94|doi=10.1017/S0041977X07000031|jstor=40378895|s2cid=170641656|via=JSTOR}}&lt;/ref&gt;

عبدو ته په ۱۸۷۷ کال کې د عالم درجه ورکړل شوه او په الازهر پوهنتون کې یې د منطق، اسلامي الهیات او اخلاقو تدریس پیل کړ. په ۱۸۷۸ کال کې یې د قاهرې د ښوونکو د روزنې کالج په دارالعلوم کې چې وروسته د قاهرې پوهنتون سره یو ځای شو، د تاریخ استاد وټاکل شو. همدا راز هغه د خيديوال د ژبو په مکتب کې د عربي ژبې د تدريس لپاره وټاکل شو. نوموړی د اسلامي نوې پالنې (Islamic Modernism) یو له مهمو بنسټګرو څېرو څخه شمېرل کېږي، کله کله د عقل پالنې (rationalism) پر بنسټ د اسلامي الهیاتو د منځنۍ پېړۍ د همنومي مکتب، &quot;نوی-معتزله پالنې&quot; په نوم یادېږي. عبده د مصر د رسمي ورځپاڼې، الواقعة المصرية مسونګر مشر هم وټاکل شو. هغه د مصر د ټولنې د ټولو اړخونو د سمون لپاره متعهد ؤ او باور یې درلود چې تعلیم د دې موخې د ترلاسه کولو لپاره غوره لاره ده. دی د ښه دیني تعلیم چې د ماشوم اخلاق پیاوړي کړي او د علمي تعلیم چې د ماشوم عقلي وړتیا ته وده وکړي، پلوي ؤ. نوموړي په ​​خپلو مقالو کې د شتمنو په فساد، خرافاتو او په عیاش ژوند نیوکې کړې دي.   &lt;ref name=&quot;KG2&quot;&gt;Kügelgen, Anke von. &quot;ʿAbduh, Muḥammad.&quot; Encyclopaedia of Islam, v.3. Edited by: Gudrun Krämer, Denis Matringe, John Nawas and Everett Rowson. Brill, 2009. Syracuse University. 23 April 2009&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ahmed H. Al-Rahim (January 2006). &quot;Islam and Liberty&quot;, ''Journal of Democracy'' 17 (1), pp. 166-169.&lt;/ref&gt;

د هغه د سیاسي فعالیت له امله، افغاني په ۱۸۷۹ کال کې جلاوطن شو او عبده خپل کلي ته وشړل شو. په راتلونکي کال کې د ملي ورځپاڼې واک ورکړل شو او له دې څخه د استعمار ضد خپلو افکارو د خپرولو او د ټولنیز او دیني اصلاحاتو لپاره د اړتیا د یوې وسیلې په توګه کار واخیست. نوموړی په ۱۸۷۹ کال کې د احمد عرابي په مشرۍ د مصر ملتپال عرابي بغاوت څخه د ملاتړ له وجهې، د برېتانوي ځواکونو له خوا په ​​۱۸۸۲ کال کې له مصر څخه د شپږو کلونو لپاره جلاوطن شو. هغه ویلي وو چې هرې ټولنې ته باید اجازه ورکړل شي چې د خپل تاریخ او اوسنیو شرایطو پر بنسټ د حکومت مناسبه بڼه غوره کړي. عبده څو کاله په عثماني لبنان کې تېر کړل او هلته یې د اسلامي تعلیمي نظام په رامنځته کولو کې مرسته وکړه. په ۱۸۸۴ کال کې د فرانسې پاریس ښار ته لاړ او هلته یې له افغاني سره یو ځای د العروة الوثقا په نامه اسلامي انقلابي مجله خپره کړه چې د برېتانیې ضد نظریاتو ته یې وده ورکړه. عبده هم له برېتانيې څخه لیدنه وکړه او د مصر او سوډان د حالاتو په اړه يې له لوړ پوړو چارواکو سره خبرې وکړې. په انګلستان او تونس کې له لنډې مودې پاتې کېدو وروسته، په ۱۸۸۵ کال کې د ښوونکي په توګه بیروت ته راستون شو او د مختلفو دیني مخینو پوهان پرې راټول شول. هغه د خپلې مېشتېدنې په ترڅ کې خپلې هڅې د اسلام، عیسویت او یهودیت ترمنځ د درناوي او ملګرتیا د زیاتوالي لپاره اختصاص کړې.&lt;ref name=&quot;KG3&quot;&gt;Kügelgen, Anke von. &quot;ʿAbduh, Muḥammad.&quot; Encyclopaedia of Islam, v.3. Edited by: Gudrun Krämer, Denis Matringe, John Nawas and Everett Rowson. Brill, 2009. Syracuse University. 23 April 2009&lt;/ref&gt;

کله چې عبده په ۱۸۸۸ کال کې مصر ته راستون شو، خپله قانوني دنده یې پیل کړه. دی د لومړي ځل لپاره د ځايي محاکمو په ابتدایه محاکمو کې قاضي وټاکل شو او په ۱۸۹۱ کال کې د استیناف محکمې مشورتي غړی شو. په ۱۸۹۹ کال کې د مصر لوی مفتي وټاکل شو، چې ترټولو لوی اسلامي مقام دی او تر مړینې پورې یې دا دنده په غاړه درلوده. هغه د یوه قاضي په توګه، په ​​ډېرو پرېکړو کې ښکېل ؤ، چې ځینې یې آزادي پاله ګڼل کېږي لکه د غیرمسلمانو له خوا د ذبح شوې غوښې د کارولو وړتیا او د پور سود منل. آزادي پاله نظرونو يې هغه په انګریزانو، په ځانګړې توګه په لارډ کرومر باندې ګران کړ. خو دوی د هغه، د خدیو عباس حلمي او ملتپال مشر مصطفی کامل پاشا ترمنځ د تفرقي لامل هم شول. کله چې عبده په ​​مصر کې ؤ، یوه دیني ټولنه يې رامنځته کړه، د عربي علومو د احیا لپاره د ټولنې مشر شو او د ازموینو، نصاب او د استادانو او محصلینو د کاري شرایط د ودې لپاره د وړاندیزونو په وړاندې کولو سره یې د الازهر پوهنتون د تعلیمي سیسټم د اصلاح لپاره کار وکړ. په ۱۹۰۰ کال کې یې د عربي ادبیاتو د احیا ټولنه رامنځته کړه.   &lt;ref name=&quot;Brockett&quot;&gt;Brockett, Adrian Alan, ''[https://research-repository.st-andrews.ac.uk/handle/10023/2770 Studies in two transmissions of the Qur'an] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200714092045/https://research-repository.st-andrews.ac.uk/handle/10023/2770 |date=2020-07-14 }}'', p11&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;KG4&quot;&gt;Kügelgen, Anke von. &quot;ʿAbduh, Muḥammad.&quot; Encyclopaedia of Islam, v.3. Edited by: Gudrun Krämer, Denis Matringe, John Nawas and Everett Rowson. Brill, 2009. Syracuse University. 23 April 2009&lt;/ref&gt;

هغه زیات سفرونه وکړل او په کمبرج او آکسفورډ کې یې د اروپایي پوهانو سره ولیدل. د فرانسې قانون يې مطالعه کړ او د ویانا او برلین په کتابتونونو کې یې زیات شمېر اروپایي او عربي ستر ادبي اثار ولوستل. د خپلو سفرونو څخه لاسته راغلې پایلې يې دا وې چې مسلمانان د خپل دین او د ظالمو واکمنانو د استبداد په اړه له ناپوهۍ څخه ځورېږي. عبده د ۱۹۰۵ کال د جولای په ۱۱ په اسکندریه کې د پښتورګو د سرطان له امله مړ شو.   &lt;ref name=&quot;KG5&quot;&gt;Kügelgen, Anke von. &quot;ʿAbduh, Muḥammad.&quot; Encyclopaedia of Islam, v.3. Edited by: Gudrun Krämer, Denis Matringe, John Nawas and Everett Rowson. Brill, 2009. Syracuse University. 23 April 2009&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==
[[وېشنيزه:د ولسي جرگې غړي]]</text>
      <sha1>f7bdw5fbck3ep9r6bfws7jqubm7vpj6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ملي عاید</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25963</id>
    <revision>
      <id>370004</id>
      <parentid>192372</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T11:58:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>370004</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1899" sha1="0ddqcdixniog7ckfigszhko3bl4mrko" xml:space="preserve">'''ملي عاید'''  معمولا د یو کال په اوږدو کې په [[اقتصاد]] کې د تولید شویو نهايي [[توکی|توکو]] او [[خدمات|خدمتونو]] د تولید په پایله کې ترلاسه شوي ټولیز عاید ته ملي عاید ویل کېږي. او یا هم دا چې: د یو کال په اوږدو کې د یو هېواد د وگړو له لوري د هغوی د منابعو په وسیله، چې د نهايی توکو او خدمتونو په تولید کې ترې گټه اخېستل شوي وي ترلاسه شوي عاید ته ملي عاید ویل کېږي، چې په [[ناخالص داخلي تولید]] باندې ترسره شوي لگښتونو سره مساوي وي.

==د ملي عاید محتوا==

ملي عاید په لاندنې فرمول سره محاسیه کېږی &lt;ref&gt;{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160313024958/http://www.kakprosto.ru/kak-73193-kak-rasschitat-nacionalnyy-dohod |archivedate=2016-03-13 |title=څنگه کولای شو چی ملي عوايد  محاسبه کړو/روسي ژبه کې |url=http://www.kakprosto.ru/kak-73193-kak-rasschitat-nacionalnyy-dohod |access-date=2016-03-12 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;:
* ملي عاید = [[ناخالص ملي تولید]] — استهلاک، مالیات او غیر تولیدي لگښتونه
* ملي عاید = [[خالص ملي تولید]] — غیر مستقیم خالص مالیات پر  کاروبار باندې.

== سرچینې ==
* [//ru.wikipedia.org/wiki/Национальный_доход روسي ویکی‌ پیډیا]
* [http://abc.informbureau.com/html/aaeiaie_iaoeiiaeuiue_aioia.html Валовой национальный доход]
* [http://abc.informbureau.com/html/iaoeiiaeuiue_aioia.html Национальный доход]
{{Authority control}}

[[وېشنيزه:تجارتي کلمات]]</text>
      <sha1>0ddqcdixniog7ckfigszhko3bl4mrko</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د پېښور ښوونیز مرکزونه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26807</id>
    <revision>
      <id>369992</id>
      <parentid>353426</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T05:43:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>369992</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3842" sha1="0p47y4ez3dqqpui376d5ubwtqxhjp7h" xml:space="preserve">'''پښور''' چې د پاکستان د [[خيبر پښتونخوا|پښتونخوا]] ايالت ايالتي پلازمېنه ده ، پېښور يو شمېر تعليمي ادارې لري

== ښوونځي ==
[[File:Army Public School.jpg|thumb|[[آرمي پبلک اسکول اور کالج، پېښور]]]]
* انسټيوټ آف لرننگ اينډ موټيويشن، حيات آباد
* پاک ترک انټرنيشنل اسکول، حيات آباد [http://www.pakturk.org/ موقع جال] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120626152630/http://www.pakturk.org/ |date=2012-06-26 }}
* فرنټئير پبلک هائي اسکول، کوهاټ روډ پېښور
* لمز، حيات آباد [https://web.archive.org/web/20160305003746/http://www.limsedu.com/ موقع جال]
* سټين فورډ لرننگ اسکول، حيات آباد
* سټين فورډ هائي اسکول، حيات آباد
* نمان گروپ آف اسکول
* فاران سائنس اکيډمي، چارسده روډ
* اتفاق پبلک اسکول، ساروزئي بالا
* بيکن هاؤس اسکول سسټم
* يونيورسټي پبلک اسکول 
* يونيورسټي ماډل اسکول
* اسلاميه کالجيټ اسکول 
* [[آرمي پبلک اسکول اينډ کالج سسټم|آرمي پبلک اسکول]]
* اکسفورډ کالج اسکول 
* پېښور ماډل اسکول
* پېښور گرائمر اسکول
* صلاح الدين اسکول
* علامه قائد اسکول 
* باقري اسکول
* اتحاد پبلک اسکول
* کيونز اسکول
* فرنټيئر ماډل اسکول
* سينټ اينل ماډل اسکول
* سينټ جوزف اسکول
* سينټ ميري هائي اسکول
* وارسک ماډل اسکول
* قرطبه پبلک اسکول 
* فرنټئير چلډرن اکيډمي
* فضائيه سکولنگ
* دي ايجوکيټرز
* پېښور پبلک اسکول

== کالج ==
* [[خيبر ميډيکل کالج]] 
* پېښور ميډيکل کالج
* [[اسلاميه کالج پېښور]] 
* آمنه گرلز کالج
* جناح کالج د ښځو لپاره 
* خيبر کالج آف مينجمنټ اينډ کامرس
* ايډورډز کالج
* آکسفورډ کالج 
* اورکزئي کالج 
* کالج آف هوم اکنامکس
* گورنمنټ فرنټئير کالج
* فضائيه ډگري کالج  
* سپئيرير سائنس کالج
* سټي گرلز کالج
* پېښور ماډل ډگري کالج
* آرمي پبلک کالج
* ايف جي کالج برائے خواتين
* گورنمنټ کالج آف ټيکنالوجي
* پېښور پبلک سکول اينډ کالج
* قرطبه کالج
* فارابي ډگري کالج
* پي اے ايف شاهين کالج
* ورسک ماډل سکول اينډ کالج
* پي اي ايف ډگري کالج

== پوهنتونونه ==
* [[د پېښور پوهنتون]]
* خيبر طبي پوهنتون
* پوهنتونآف انجينئرنگ اينډ ټيکنالوجي [http://www.nwfpuet.edu.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111004013513/http://www.nwfpuet.edu.pk/ |date=2011-10-04 }}
* پېښور کرنیز پوهنتون [http://www.aup.edu.pk]
* اسلاميه کالج يونيورسټي
* انسټيوټ آف مينجمنټ سائنسز [http://imsciences.edu.pk/ ويب سايټ]
* قرطبه د ساینس او ټېکنالوجۍ پوهنتون [http://www.qurtuba.edu.pk/ ويب سايټ]
* [[سرحد پوهنتون]]
* سيکوز پوهنتون[http://www.cecos.edu.pk/ ويب سايټ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171224055353/http://www.cecos.edu.pk/ |date=2017-12-24 }}
* [[پريسټن پوهنتون]].
* سټي پوهنتون
* فرنټئير پوهنتون د ښځو لپاره
{{پېښور}}

== نور ولولئ ==
* [[د پېښور پوهنتون]]</text>
      <sha1>0p47y4ez3dqqpui376d5ubwtqxhjp7h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سعيدالله خادم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52843</id>
    <revision>
      <id>369995</id>
      <parentid>256659</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T08:02:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>369995</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="292" sha1="qf9k632fralka9gtf9vx15zv2hta8ji" xml:space="preserve">
سعيدالله خادم ([[زوکړه]]؟ ) د [[پښتو ژبه|پښتو ژبی]] يو [[شاعر]] دی.  

==مخينه== 

==مدني اکر== 

==د شعر بېلگې يې== 

==اخځليک== 

۱- https://web.archive.org/web/20201030174612/https://bakhabarswat.com/2020/06/10/33868/</text>
      <sha1>qf9k632fralka9gtf9vx15zv2hta8ji</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اقتصادي وده</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58827</id>
    <revision>
      <id>369985</id>
      <parentid>369704</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T20:28:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>369985</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38769" sha1="1ysk210xcq0r2dcvi84kd62un6bw5uf" xml:space="preserve">اقتصادي وده په یوه وخت کې د یوه هېواد په اقتصادي نظام کې د تولید شوو توکو او چوپړتیاوو د انفلاسیون سره سم د بازار په ارزښت کې د زیاتوالي یا ښه والي په توګه تعریف کېږي. احصایه پوهان په دودیزه توګه دا ډول وده د واقعي ناخالص کورني تولید (یا واقعي جی ډي پي) په سلنه کې د زیاتوالي په بڼه محاسبه کوي. &lt;ref&gt;[http://www.statista.com/statistics/197039/growth-of-the-global-gross-domestic-product-gdp/ Statistics on the Growth of the Global Gross Domestic Product (GDP) from 2003 to 2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130503165447/http://www.statista.com/statistics/197039/growth-of-the-global-gross-domestic-product-gdp/ |date=2013-05-03 }}, IMF, October 2012. - &quot;Gross domestic product, also called GDP, is the market value of goods and services produced by a country in a certain time period.&quot;&lt;/ref&gt;

وده په معمول ډول د واقعي شرایطو پر بنسټ– یعنې د انفلاسیون سره سم د شرایطو پر بنسټ – محاسبه کېږي ترڅو د تولید شوو توکو پر قمیت د انفلاسیون بدلوونکې اغېزي لرې کړي. د اقتصادي ودې محاسبه د ملي عاید د محاسبې پر بنسټ ترسره کېږي. لکه څنګه چې اقتصادي وده د ناخالص کورني تولید (جي ډي پي) په کلنۍ سلنه کې د بدلون له مخې اندازه کېږي، دا تګلاره خپلې ګټې او نیمګړتیاوې له ځانه سره لري. د هېوادونو د اقتصادي ودې کچه په عمومي ډول د GDP او د نفوس د نسبت (سرانه عاید)  په پرتله کولوسره ترسره کېږي.  &lt;ref name=&quot;Bjork 1999 251&quot;&gt;{{Harvnb|Bjork|1999|p=251}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bjork 1999&quot;&gt;{{Harvnb|Bjork|1999|p=67}}&lt;/ref&gt;

د یوې مودې په اوږدو کې د لومړي او وروستي کال ترمنځ په GDP کې د ودې هندسي کلنۍ کچې ته  د &quot;اقتصادي ودې کچه&quot; ویل کېږي. د دې مودې په اوږدو کې د ودې دا کچه د GDP د اوسط کچې حرکت وړاندې کوي او د دې حرکت په شاوخوا کې د GDP هر ډول نوسانات په نظر کې نه نیول کېږي.  

اقتصاد پوهان د هغه اقتصادي ودې لوړوالي ته چې د عواملو د اغېزمنې کارونې (لکه  د کار، د فزیکي پانګې، د انرژۍ یا د موادو د مولدیت د زیاتوالی) په پایله کې را منځ ته شي، پیاوړې وده وایي. د دې پر وړاندې، که چېرته د GDP وده د عواملو د زیاتوالي (د بېلګې په توګه د نفوس د زیاتوالي، یا د نویو سيمو د زیاتوالي) په پایله کې را منځ ته شي، دې ته پراخه وده ویل کېږي.  &lt;ref&gt;{{cite book|title=The Way It Worked and Why It Won't: Structural Change and the Slowdown of U.S. Economic Growth|last=Bjork|first=Gordon J.|year=1999|publisher=Praeger|location=Westport, CT; London|isbn=978-0-275-96532-7|pages=[https://archive.org/details/wayitworkedwhyit0000bjor/page/2 2, 67]|url=https://archive.org/details/wayitworkedwhyit0000bjor/page/2}}&lt;/ref&gt;

د نویو توکو او چوپړتیاوو را منځ ته کېدل هم اقتصادي وده پیاوړې کوي. دا کار په دوامداره توګه پېښېږي، لکه څرنګه چې په متحده ایالاتو کې په ۲۰۱۳ کال کې کې شاوخوا ۶۰ سلنه د مستهلکینو لګښت په هغو توکو او چوپړتیاوو باندې شوی و چې په ۱۸۶۹ کال کې نه وي.  &lt;ref&gt;{{cite book|title=The Rise and Fall of American Growth|url=https://archive.org/details/risefallofameric0000gord_w5w7|last=Gordon|first=Robert J.|year=2016|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, NJ USA|isbn=978-0-691-14772-7|pages=[https://archive.org/details/risefallofameric0000gord_w5w7/page/38 38]–39|quote=Share of spending on categories that existed in 1869 [...]}}&lt;/ref&gt;

== سنجش (محاسبه) ==
د اقتصادي ودې کچه د GDP د هغې ډېټا پر بنسټ محاسبه کېږي چې د هېوادونو د احصایوي ادارو له خوا اټکل کېږي. د سرانه GDP د ودې کچه د GDP او د وګړو د هغې ډېټا له مخې محاسبه کېږي چې د شنونکو په شننه کې په لومړیو او وروستیو دورو کې شامله وي.  

== اوږد مهاله وده ==
د هېوادونو په پرتله د ژوند معیارونه په پراخه کچه توپیر لري او همدارنګه د وخت په تېریدو د ژوند په معیارونو کې بدلون د دهېودانو په پرتله په پراخه کچه بدلون مومي. لاندې یو داسې جدول وړاندې شوی چې د کس پر سر GDP او د هر کس پر سر د GDP وده په ټاکلو هېوادونو کې د ۱۰۰ کلونو په موده کې وړاندې کوي. د کس پر سر GDP دېټا د انفلاسیون په پر بنسټ تنظیم شوې ده، چې له همدې امله &quot;واقعي&quot; بڼه لري.  د کس پر سر GDP (چې په عامه توګه هغه ته سرانه GDP هم ویل کېږي) د هېواد په نفوس باندې د ټول هېواد GDP له تقسیم څخه لاس ته راځي او سرانه GDP د مفهوم له اړخه د &quot;اوسط عاید&quot; سره ورته والی لري.
{| class=&quot;wikitable&quot;
| colspan=&quot;5&quot; |


د هېواد پر بنسټ اقتصادي وده&lt;ref&gt;{{cite book|last=Mankiw|first=Gregory|date=2011|title=Principles of Macroeconomics|edition=6th|page=[https://archive.org/details/principlesofmacr00mank/page/236 236]|isbn=978-0538453066|url=https://archive.org/details/principlesofmacr00mank/page/236}}&lt;/ref&gt;
|-
|


'''هېواد'''
|


'''دوره'''
|


'''د دورې په پیل کې سرانه واقعي''' GDP
|


'''د دورې په پای کې سرانه واقعي''' GDP
|


'''د ودې کلنۍ کچه'''
|-
|


'''چاپان'''
|۱۸۹۰ -  ۲۰۰۸
|۱۵۰۵ ډالر
|۳۵۲۲۰ ډالر
|۲.۷۱ سلنه
|-
|


'''برازیل'''
|۱۹۰۰ –  ۲۰۰۸
|۷۹۹ ډالر
|۱۰۰۷۰ ډالر
|۲.۴۰ سلنه
|-
|


'''مکسیکو'''
|۱۹۰۰ –  ۲۰۰۸
|۱۱۵۹ ډالر
|۱۴۲۷۰ ډالر
|۲.۳۵ سلنه
|-
|


'''آلمان''' 
|۱۸۷۰ –  ۲۰۰۸ 
|۲۱۸۴ ډالر 
|۳۵۹۴۰ ډالر  
|۲.۰۵ ډالر
|-
|


'''کاناډا'''
|۱۸۷۰ –  ۲۰۰۸
|۲۳۷۵ ډالر
|۳۶۲۲۰ ډالر
|۱.۹۹ ډالر
|-
|


'''چین'''
|۱۹۰۰ –  ۲۰۰۸
|۷۱۶ ډالر 
|۶۰۲۰ ډالر 
|۱.۹۹ سلنه 
|-
|


'''متحده ایالات''' 
|۱۸۷۰ –  ۲۰۰۸
|۴۰۰۷ ډالر 
|۴۶۹۷۰ ډالر  
|۱.۸۰ سلنه 
|-
|


'''ارجنټاین''' 
|۱۹۰۰ –  ۲۰۰۸
|۲۲۹۳ ډالر 
|۱۴۰۲۰ ډالر  
|۱.۶۹ سلنه 
|-
|


'''بریتانیا''' 
|۱۸۷۰ –  ۲۰۰۸
|۴۸۰۸ ډالر 
|۳۶۱۳۰ ډالر
|۱.۴۷ سلنه 
|-
|


'''هند''' 
|۱۹۰۰ –  ۲۰۰۸
|۶۷۵ ډالر 
|۲۹۶۰ ډالر 
|۱.۳۸ سلنه
|-
|


'''اندونیزیا''' 
|۱۹۰۰ –  ۲۰۰۸
|۸۹۱ ډالر
|۳۸۳۰ ډالر
|۱.۳۶ سلنه
|-
|


'''بنګلادېش''' 
|۱۹۰۰ –  ۲۰۰۸
|۶۲۳ ډالر
|۱۴۴۰ ډالر
|۰.۷۸ سلنه 
|}


په ښکاره توګه په کلنۍ GDP کې لږ وده د وخت په تېرېدو سره په GDP کې د لویو بدلونونو لامل کېږي.  د بېلګې په توګه، په پورتني جدول کې، په بریتانیا کې په ۱۸۷۰ کال کې سرانه GDP ۴۸۰۸ ډالر وه. په همدې مهال په متحده ایالاتو کې سرانه GDP ۴۰۰۸ ډالر وه چې نږدې ۲۰ سلنه د بریتانیا په پرتله کمښت بیانوي. خو په ۲۰۰۸ کال کې دې شمېرو بدلون موندلی دی: په بریتانیا کې سرانه GDP ۳۶۱۳۰ ډالر او په متحده ایالاتو کې ۴۶۹۷۰ ډالر ښودل شوي دي، په بل عبارت، په متحده ایالاتو کې سرانه  GDP د بریتانیا په پرتله ۳۰ سلنه زیاتوالی ښیي. د پورته جودل له مخې، دا په دې معنی ده چې په متحده ایالاتو کې سرانه GDP  په اوسط ډول په کال کې ۱.۸۰ سنله او په بریتانیا کې ۱.۴۷ سلنه وده کړې ده. نو په کال کې د ناخالص تولید په وده کې لږ توپیر د څو نسلونو په موده کې د دوامداره ودې په پایله کې د لوی توپیر لامل کېږي. دې لیدلوري او نورو مشاهدو ډېری اقتصاد پوهان دې ته متوجه کړي دي چې د GDP وده د لوی اقتصاد د په برخه کې د یوې اړین لامل په توګه په پام کې ونیسي: &lt;blockquote&gt;... که چېرته موږ د حکومت د پالیسیو په اړه چې ان د اوږدمهاله ودې په کچه لږ اغیزې کولای شي، پوه شو، موږ د ژوند د معیارونو په ښه والي کې چې د لوی اقتصاد د ټول شالید پر بنسټ د نوساناتو ضد پالیسیو او کره سمون د شنني پر مټ وړاندې شوې دي، مرسته کولای شو. اقتصادي وده د لوی اقتصاد هغه برخه ده چې لوی ارزښت لري.  &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite book|last1=Barro|first1=Robert|first2=Xavier|last2=Sala-i-Martin|date=2004|title=Economic Growth|edition=2nd|page=6|asin=B003Q7WARA}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

=== وده او نوښت ===
د مشاهدو پر بنسټ، د اقتصادي نظام پراخوالی د GDP وده تر اغېز لاندې راولي. د هېوادنو په کچه GDP د ودې او د GDP ترمنځ اړیکه په یو ځانګړي وخت کې محدبه بڼه لري. د GDP پر مټ د ودې زیاتوالی اعظمي حالت ته رسېږي و بیا نزولي بڼه اخلي. په دې ځای کې ځینې اعظمي ارزښتونه شتون لري. دا په حقیقت کې د منځنۍ کچي- د عاید دام یا د ثابت متوسط عاید حالت نه دی. دا حالت هم په پرمختللو او هم په پرمختلونکو اقتصادي نظامونو کې تر سترګو شوی دی.هغه هیوادونه چې دا ځانګړتیا لري د دودیزې ودې د هېودانو په محدوده راځي. د اعظمي حالت د تخنیکي او پالیسي نوښتونو پر مټ دوام موندلای شي او له دې امله ځینې هېوادونه د نوښت د ودې محدودې ته ننوځي چې د لوړې کچې ارزښتونو له ځانه سره لري.  &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== د سرانه GDP ودې ټاکونکي عوامل ==
د ملي عاید په محاسبه کې، سرانه محصول د لاندې فکتورونو په کارولو سره محاسبه کېږي: د کار د ځواک د هر واحد محصول (د کار مولدیت)، کاري ساعتونه (شدت)، د سن له مخې د وړ کارکوونکو سلنه چي عملاً کار کوي (د ګډون کچه) او د ټول نفوس په پرتله د سن له مخې د وړ کارکوونکو تناسب (ډیموګرافیک). &quot;د GDP / نفوس د بدلون کچه د څلورو محتولینو مجموعه جمع د متقاطع حاصل ضرب ده. &lt;ref&gt;{{Harvnb|Bjork|1999|p=68}}&lt;/ref&gt;

د اوږد مهاله اقتصادي ودې او په تولید کې د لنډ مهاله اقتصادي بدلونونو ترمنځ د اقتصاد پوهانو له نظره توپیر شته. په اقتصادي وده کې لنډ مهاله بدلون د اقتصادي نوساناتو په نوم یادېږي. په عمومي توګه، اقتصاد پوهان په اقتصادي نوساناتو کې  ښکته او پورته حرکتونه د مجموعي تقاضا د بدلونونو د پایلې له امله په ګوته کوي. برعکس، اقتصادي وده د ساختاري لاملونو لکه تکنالوژي د ودې او تولید د عواملو د تجمع له امله په تولید کې له اوږد مهاله حرکت سره تړاو لري. 

=== مولدیت ===
د کار د ځواک په مولدیت کې زیاتوالی (د کار ځواک او د هغه په پایله کې د محصول نسبت) له تاریخي اړخه د سرانه واقعي اقتصادي ودې ترټولو با ارزښته سرچینه ګڼل شوې ده. &quot; د MIT پوهنتون پروفیسور رابرټ سولو په یوه مشهور اټکل کې، دې پایلې ته ورسیده چې تکنالوژیکي پرمختګ د متحده ایالاتو د سرانه عاید په اوږدې مهاله زیاتوالي کې ۸۰ سلنه ونډه درلوده، چې د پانګې په برخه کې پانګونې یوازې ۲۰ سلنه زیاتوالی را منځ ته کړئ و.  &lt;ref name=&quot;Bjork 1999 pp&quot;&gt;{{Harvnb|Bjork|1999|pp=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last1=Roubini|first1=Nouriel|last2=Backus|first2=David|work=Lectures in Macroeconomics|year=1998|title=Productivity and Growth|url=http://pages.stern.nyu.edu/~nroubini/NOTES/CHAP4.HTM#topic2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last1=Wang|first1=Ping|title=Growth Accounting|year=2014|page=2|url=http://pingwang.wustl.edu/Econ472/Growth%20Development-V.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140715173535/http://pingwang.wustl.edu/Econ472/Growth%20Development-V.pdf|archive-date=2014-07-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last1=Corry|first1=Dan|last2=Valero|first2=Anna|last3=Van Reenen|first3=John|title=UK Economic Performance Since 1997|date=Nov 2011|url=http://cep.lse.ac.uk/conference_papers/15b_11_2011/CEP_Report_UK_Business_15112011.pdf|postscript=&lt;&quot; The UK‟s high GDP per capita growth was driven by strong growth in productivity (GDP per hour), which was second only to the US .&quot;&gt;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kendrick_1961&quot;&gt;{{cite book|title=Productivity Trends in the United States|last=Kendrick|first=John W.|year=1961|publisher=Princeton University Press for NBER|page=3|url=https://www.nber.org/chapters/c2236.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Krugman|first=Paul|title=The Myth of Asia's Miracle|year=1994|journal=Foreign Affairs|volume=73|issue=6|pages=62–78|url=https://www.foreignaffairs.com/articles/asia/1994-11-01/myth-asias-miracle|doi=10.2307/20046929|jstor=20046929}}&lt;/ref&gt;

په مولدیت کې زیاتوالی د توکو د واقعي کمښت لامل کېږي. د شلمې پېړۍ په اوږدو کې د ډېرو توکو واقعي قیمت ۹۰ سلنه کم شوی دی. &lt;ref&gt;{{cite book|title=Inside the Black Box: Technology and Economics|last=Rosenberg|first=Nathan|year=1982|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, New York|isbn=978-0-521-27367-1|page=[https://archive.org/details/insideblackboxte00rose/page/258 258]|url=https://archive.org/details/insideblackboxte00rose/page/258}}&lt;/ref&gt;

په دودیز دول اقتصادي وده د انساني او فزیکي پانګې د تجمع او د تولیداتو زیاتوالی او د نوي توکو را منځ ته کېدو ته ويل کېږي چې د تکنالوژیکي نوښت په پایله کې را منځ ته کېږي. همدارنګه د کار په ځواک کې لا زیات وېش (تخصص) هم د مولدیت د زیاتوالي لپاره بنسټیز ګڼل کېږي. &lt;ref name=&quot;Lucas1988&quot;&gt;{{cite journal|last=Lucas|first=R. E.|year=1988|title=On the Mechanics of Economic Development|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-monetary-economics_1988-07_22_1/page/n8|journal=[[Journal of Monetary Economics]]|volume=22|issue=1|pages=3–42|doi=10.1016/0304-3932(88)90168-7|s2cid=154875771}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Capitalism: A complete understanding of the nature and value of human economic life|url=https://archive.org/details/capitalismtreati0000reis|last=Reisman|first=George|year=1998|isbn=0-915463-73-3|publisher=Jameson Books}}&lt;/ref&gt;

د صنعتي کېدو څخه وړاندې تکنالوژیکي پرمختګ د نفوس د زیاتوالي لامل شو، چې د خوراکي توکو د عرضي اونورو سرچینو پر بنسټ کنټرول کېده، چې سرانه عاید د محدودیت لامل شو چې دا حالت د مالتوس د ناورین په نوم یادېږي. د صنعتي انقلاب په ترڅ کې چټکه اقتصادي وده د پام وړ وه ځکه چې دا وده د نفوس تر ودې ډېره وه چې د مالتوس د ناورین څخه یې د خلاصون لاره وړاندې کړه. هغه هېوادونه چې د صنعتي کېدو په لور روان شول، په پایله کې متوجه شول چې د نفوس وده یې په کراره روانه ده، چې دې پېښې ته دیموګرفیک یا جمعیتي لېږد ویل کېږي.  &lt;ref name=&quot;Galor (2005)&quot;&gt;{{cite book|last=Galor|first=Oded|year=2005|chapter=From Stagnation to Growth: Unified Growth Theory|title=Handbook of Economic Growth|volume=1|pages=171–293|publisher=Elsevier|chapter-url=https://ideas.repec.org/h/eee/grochp/1-04.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=A Farewell to Alms: A Brief Economic History of the World|last=Clark|first=Gregory|year=2007|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-12135-2|postscript=Part I: The Malthusian Trap|url=https://archive.org/details/farewelltoalmsbr00clar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Clark|2007|pp=Part 2: The Industrial Revolution}}&lt;/ref&gt;

د مولدیت لوړوالی سرانه اقتصادي ودې په برخه کې لوی عامل ګڼل کېږي – چې دا حالت په ځانګړې توګه د ۱۹ پېړۍ له نیمایي را په دې خوا ثابت شوی دی. په شلمه پېړۍ کې د کاري ځواک، موادو، انرژۍ او ځمکې په هر واحد کې د حاصل د زیاتوالي (د یو شي لپاره لږ په کار اچول شوی عامل) په اقتصادي وده کې لویه ونډه درلوده. د تولید د ودې تعادل د ډیرو عواملو د کارولو څخه منځ ته راغلی دی. د دواړه بدلونونه د حاصل د زیاتوالي لامل کېږي. د تولید په زیاتوالي کې پخوانیو ورته تولید شوي توکي او نوي توکي او خدمات شامل وو. &lt;ref name=&quot;nber.org&quot;&gt;Kendrick, J. W. 1961 &quot;[https://www.nber.org/books/kend61-1 Productivity trends in the United States],&quot; Princeton University Press&lt;/ref&gt;

د صنعتي انقلاب په ترڅ کې، په تولید کې میکانیزه تګلارو د لاسي تګلارو د ځای نیولو پیل وکړ او نویو بهیرونو د کیمیاوي موادو، اوسپنې، پولادو او نورو محصولاتو تولید منظم کړ. ماشيني وسایلو د فلزي پرزو ارزانه توليد شونې کړ، چې په پایله کې یې د پرزو د تبادلې وړتیا لوړه شوه.&lt;ref name=&quot;Landes1969&quot;&gt;{{cite book|title=The Unbound Prometheus: Technological Change and Industrial Development in Western Europe from 1750 to the Present|last=Landes|first=David. S.|author-link=David Landes|year=1969|publisher=Press Syndicate of the University of Cambridge|location=Cambridge, New York|isbn=978-0-521-09418-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Houndshell_1984&quot;&gt;{{Hounshell1984}}&lt;/ref&gt;

د دویم صنعتي انقلاب په ترڅ کې، د مولدیت د ودې لوی لامل د انساني او حیواني ځواک پر ځای د ماشیني ځواک کارول وو.  همدارنګه د بخار په واسطه د برېښنا تولید او د داخلي احتراق ماشینونو د باد او اوبو د محدودې بریښنا ځای ونیو چې د برېښنا په زیاتوالي کې یې د د پام وړ ونډه درلوده. له دې تعویض راهیسې، د انرژي د اوښتون په اغېزمنتیا کې د دوامداره پرمختګ له امله د برېښنا ټولیز پراخوالی لاس ته راغی. اتومات کېدل، ترانسپورتي زېربناوې (کانالونه، د اورګاډي پټلۍ، او لویې لارې)، نوي مواد لکه (پولاد) او برېښنا چې د بخار او د داخلي احتراق د ماشینونو او د نورو سرچینو څخه لاس ته راتلل، د مولدیت د نورو تاریخي اغېزمنو سرچینو په توګه شمېرل کېږي. میکانیزه کرهڼه او علمي کرهڼه لکه  د کیمیاوي سرې کارول او مالداري او د چرګانو مدیریت او شین انقلاب د مولدیت له نورو پرمختګونو څخه ګنل کېږي. برقي ماشینونه د بدلېدونکو پرزو او برخو په وړتیا سره ډله ییز تولید ته لاره هواره کړه چې اوس هم په عمومي ډول کارول کېږي.  &lt;ref name=&quot;Ayres-Warr2004&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Ayres|last2=Warr|first1=Robert U.|first2=Benjamin|title=Accounting for Growth: The Role of Physical Work|year=2004|url=http://www.abundancedebunked.com/downloads/Ayres-TheRoleOfPhysicalWork.pdf|access-date=2012-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170116171105/http://www.abundancedebunked.com/downloads/Ayres-TheRoleOfPhysicalWork.pdf|archive-date=2017-01-16|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Grubler|first1=Arnulf|title=The Rise and Fall of Infrastructures|year=1990|url=http://www.iiasa.ac.at/Admin/PUB/Documents/XB-90-704.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Transportation Revolution, 1815–1860|url=https://archive.org/details/transportationre0004geor_u5n9|last=Taylor|first=George Rogers|isbn=978-0873321013|year=1951}}&lt;/ref&gt;

د نولسمې پېړۍ په وروستیو کې د اورګاډي پټلۍ، د بخار کښتۍ، د اس-بګیو په ډول رېبونکي او د کښت د را ټولولو ماشینونه او د بخار-په-ځواک فابریکې د مولدیت د لوړوالي له نورو لویو سرچینو څخه وې. د پولادو جوړولو د ارزانه بهیر منځ ته راتګ د میکانیزه کولو او ترانسپورت لپاره خورا اړین و. د نولسمې پېړۍ په وروستیو کې هم نرخونه او د اونۍ کاري ساعتونه د تولید او ترانسپورت په برخه کې د لږ کاري ځواک، موادو او انرژۍ د کارلو له امله را ټيت شول خو واقعی معاشونه لوړ شول چې کارګرانو ته یې د غوره خوراکي سیستم، استهلاکي توکو او غوره کورونو د پېرودلو لپاره لاره هواره کړه.  &lt;ref name=&quot;Wells_1890&quot;&gt;{{cite book|title=Recent Economic Changes and Their Effect on Production and Distribution of Wealth and Well-Being of Society|last=Wells|first=David A.|year=1890|publisher=D. Appleton and Co.|location=New York|isbn=978-0543724748|url=https://archive.org/details/recenteconomicc01wellgoog}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=A New Economic View of American History|last1=Atack|first1=Jeremy|last2=Passell|first2=Peter|year=1994|publisher=W.W. Norton and Co.|location=New York|isbn=978-0-393-96315-1|url=https://archive.org/details/neweconomicviewo00atac}}&lt;/ref&gt;

ډله ییز تولید د ۱۹۲۰ کال په اوږدو کې د مازاد تولید (له تقاضا څخه پورته) لامل شو، چې د ۱۹۳۰ لسیزې د ستر ناورین له لاملونو څخه ګڼل کېده. له ستر ناورین څخه وروسته، اقتصادي وده بېرته پیل شوه، چې د شته توکو او چوپړتیاوو لکه موټرونو، ټیلیفونونو، راډیوګانو، برېښنا او د کور د وسایلو لپاره یې د تقاضا د زیاتوالي په برخه کې مرسته وکړه. په نویو توکو او چوپړتیاوو کې ټلویزیون، ایرکنډېشن او سوداګریزو الوتنو (له ۱۹۵۰ کال وروسته) ګډون درلود چې نوې تقاضا يې را منځ ته کړه او د کاري اونۍ د ثبات لامل شول. د لویو لارو د بنسټونو جوړولو هم د دویمې نړیوالې جګړې څخه وروسته د ودې په برخه کې او همدارنګه د تولید او کیمیاوي صنعت په برخه کې پر پانګې اچونه کې مرسته وکړه. د دويمي نړیوالې جګړې څخه وروسته اقتصادي نظام همدارنګه په ټوله نړۍ کې په ځانګړې توګه په منځني ختیځ کې د تیلو له لویو موندنو څخه ګټه واخیسته. د جان ډبلیو کیندریک د اټکل پر بنسټ، د ۱۸۸۹ څخه تر ۱۹۵۷ کال پورې د متحده ایالاتو په سرانه ناخالص تولید کې دری پر څلورمه برخه زیاتوالی د مولدیت د لوړوالي په پایله کې را منځ ته شو. &lt;ref&gt;{{cite book|title=Mass Production, the Stock Market Crash and the Great Depression|last=Beaudreau|first=Bernard C.|year=1996|publisher=Authors Choice Press|location=New York, Lincoln, Shanghi}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Moore|first1=Stephen|last2=Simon|first2=Julian|title=The Greatest Century That Ever Was: 25 Miraculous Trends of the last 100 Years|publisher=The Cato Institute|journal=Policy Analysis, No. 364|date=December 15, 1999|url=http://www.cato.org/pubs/pas/pa364.pdf}}[[Diffusion curve|Diffusion curves]] for various innovations start at Fig. 14&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=A Great Leap Forward: 1930s Depression and U.S. Economic Growth|url=https://archive.org/details/greatleapforward0000fiel|last1=Field|first1=Alexander J.|year=2011|publisher=Yale University Press|location=New Haven, London|isbn=978-0-300-15109-1}}&lt;/ref&gt;

د ۱۹۷۳ کال څخه وروسته په متحده ایالاتو کې اقتصادي وده ورو شوه. خو په آسیا کې له هغه وخت راهیسې وده پیاوړې ده چې له [[جاپان]] څخه پیل او د ودې څلورو آسیایي پړانګانو، چین، سوېل ختیځه آسیا، د هند وچين او آسیا د [[آرام سمندر]] هېوادو ته خپره شوه. د سویلي کوریا سرانه GDP په ۱۹۵۷ کال کې د [[ګانا]] په پرتله ټیټه وه، خو په ۲۰۰۸ کال کې ۱۷ ځله د ګانا په پرتله لوړه وه. د ۱۹۸۰ لسیزې له وروستیو راهیسې د جاپان اقتصادي وده د پام وړ کمزورې شوې ده. &lt;ref&gt;[https://research.stlouisfed.org/fred2/series/USARGDPC St. Louis Federal Reserve]  Real GDP per capita in the U.S. rose from $17,747 in 1960 to $26,281 in 1973 for a growth rate of 3.07%/yr.  Calculation: (26,281/17,747)^(1/13).  From 1973 to 2007 the growth rate was 1.089%. Calculation: (49,571/26,281)^(1/34) From 2000 to 2011 average annual growth was 0.64%.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MarketWatch 2019&quot;&gt;{{cite web|title=Semiconductor Foundry Market: 2019 Global Industry Trends, Growth, Share, Size and 2021 Forecast Research Report|website=MarketWatch|date=2019-11-28|url=https://www.marketwatch.com/press-release/semiconductor-foundry-market-2019-global-industry-trends-growth-share-size-and-2021-forecast-research-report-2019-11-28|access-date=2019-12-20|تاريخ الأرشيف=2019-12-20|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20191220172649/https://www.marketwatch.com/press-release/semiconductor-foundry-market-2019-global-industry-trends-growth-share-size-and-2021-forecast-research-report-2019-11-28|url-status=dead|خونديځ نېټه=2019-12-20|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20191220172649/https://www.marketwatch.com/press-release/semiconductor-foundry-market-2019-global-industry-trends-growth-share-size-and-2021-forecast-research-report-2019-11-28|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20191220172649/https://www.marketwatch.com/press-release/semiconductor-foundry-market-2019-global-industry-trends-growth-share-size-and-2021-forecast-research-report-2019-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20191220172649/https://www.marketwatch.com/press-release/semiconductor-foundry-market-2019-global-industry-trends-growth-share-size-and-2021-forecast-research-report-2019-11-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.independent.co.uk/news/education/education-news/leading-article-africa-has-to-spend-carefully-407666.html Leading article: Africa has to spend carefully] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110513090857/http://www.independent.co.uk/news/education/education-news/leading-article-africa-has-to-spend-carefully-407666.html |date=2011-05-13 }}. The Independent. July 13, 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Data refer to the year 2008. $26,341 GDP for Korea, $1513 for Ghana. ''World Economic Outlook Database – October 2008''. [[International Monetary Fund]].&lt;/ref&gt;

د ۱۹ پېړۍ په اوږدو کې په متحده ایالاتو کې مولدیت په زیاتیدونکي کچه وده وکړه او د شلمې پېړۍ په لومړیو او منځنیو لسیزو کې خورا ګړندۍ وه. د ټیکنالوژیکي نوښت په کچه کې د چټکتیا له امله چې د مور د قانون په نوم یادېږي، د متحده ایالاتو د مولدیت وده د شلمې پیړۍ په پای کې د ۱۹۹۶ – ۲۰۰۱۴ کلونو تر منځ اعظمي کچې ته ورسېده، د ۲۰۰۴ کال څخه وروسته د متحده ایالاتو د مولدیت وده د ۱۹۷۲ – ۱۹۹۶ کلونو ټیټې کچې ته راستانه شوه.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Kendrick|first1=John|title=U.S. Productivity Performance in Perspective, Business Economics, October 1, 1991|url=https://archive.org/details/sim_business-economics_1991-10_26_4/page/7|journal=Business Economics|volume=26|issue=4|pages=7–11|year=1991|jstor=23485828}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Field|first=Alezander J.|title=U.S. Economic Growth in the Gilded Age, Journal of Macroeconomics 31|year=2007|pages=173–90|url=http://www.scu.edu/business/economics/research/upload/field_macroecon_2009.pdf|access-date=2021-12-28|archivedate=2016-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160108181103/http://www.scu.edu/business/economics/research/upload/field_macroecon_2009.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-economic-history/article/technological-change-and-us-productivity-growth-in-the-interwar-years/99E3F7A9C33CA30278F06C1442A913E3|title=Technological Change and Economic Growth the Interwar Years and the 1990s|last=Field|first=Alexander|journal=The Journal of Economic History|year=2004|volume=66|issue=1|pages=203–236|doi=10.1017/S0022050706000088|ssrn=1105634|s2cid=154757050}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gordon2000&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Gordon|first1=Robert J.|title=Interpreting the 'One Big Wave' in U.S. Long Term Productivity Growth|journal=NBER Working Paper No. 7752|date=June 2000|doi=10.3386/w7752|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Two Centuries of American Macroeconomic Growth From Exploitation of Resource Abundance to Knowledge-Driven Development|last1=Abramovitz|first1=Moses|last2=David|first2=Paul A.|year=2000|publisher=Stanford University|pages=24–5 (pdf pp. 28–9)|url=http://www-siepr.stanford.edu/papers/pdf/01-05.pdf|تاريخ الوصول=2021-12-28|تاريخ الأرشيف=2020-07-31|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200731023437/http://www-siepr.stanford.edu/papers/pdf/01-05.pdf|url-status=dead|لاسرسي نېټه=2021-12-28|خونديځ نېټه=2020-07-31|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20200731023437/http://www-siepr.stanford.edu/papers/pdf/01-05.pdf|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20200731023437/http://www-siepr.stanford.edu/papers/pdf/01-05.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731023437/http://www-siepr.stanford.edu/papers/pdf/01-05.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gordon 2013&quot;&gt;{{cite journal|title=U.S. Productivity Growth: The Slowdown Has Returned After a Temporary Revival|journal=International Productivity Monitor, Centre for the Study of Living Standards|date=Spring 2013|last=Gordon|first=Robert J.|volume=25|pages=13–9|url=http://faculty-web.at.northwestern.edu/economics/Gordon/SAN-to-NBER%20Baily-Sharpe%20as%20published_130327.pdf|access-date=2014-07-19|quote=The U.S. economy achieved a growth rate of labour productivity of 2.48 per cent per year for 81 years, followed by 24 years of 1.32 per cent, then a temporary recovery back to 2.48 per cent per cent, and a final slowdown to 1.35 per cent. The similarity of the growth rates in 1891–1972 with 1996–2004, and of 1972–96 with 1996–2011 is quite remarkable.|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140809065612/http://faculty-web.at.northwestern.edu/economics/Gordon/SAN-to-NBER%20Baily-Sharpe%20as%20published_130327.pdf|archive-date=2014-08-09|archivedate=2014-08-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140809065612/http://faculty-web.at.northwestern.edu/economics/Gordon/SAN-to-NBER%20Baily-Sharpe%20as%20published_130327.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jorgenson&amp;Ho_2014&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.worldklems.net/conferences/worldklems2014/worldklems2014_Ho.pdf|title=Long-term Estimates of U.S. Productivity and Growth|publisher=World KLEMS Conference|author1=Dale W. Jorgenson|author2=Mun S. Ho|author3=Jon D. Samuels|year=2014|access-date=2014-05-27|archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.worldklems.net/conferences/worldklems2014/worldklems2014_Ho.pdf|archivedate=2022-10-09|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|doi=10.1257/jep.22.1.3|title=A Retrospective Look at the U.S. Productivity Growth Resurgence|journal=Journal of Economic Perspectives|volume=22|issue=1|pages=3–24|author1=Dale W. Jorgenson|author2=Mun S. Ho|author3=Kevin J. Stiroh|year=2008|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://bea.gov/papers/pdf/ip-nipa.pdf|title=Information Processing Equipment and Software in the National Accounts|publisher=U.S. Department of Commerce Bureau of Economic Analysis|author1=Bruce T. Grimm|author2=Brent R. Moulton|author3=David B. Wasshausen|year=2002|access-date=2014-05-15}}&lt;/ref&gt;

=== د تولید د عواملو تجمع ===
په اقتصاد کې پانګه عمومي ډول فزیکي پانګې ته کله بنسټونه (چې د فزیکي پانګې لویه برخه دي) او تجهیزات چې په سوداګرۍ کې کارول کېږي (لکه ماشینري، د فابریکو تجهیزات، کمپیوټر او د دفترونو تجهیزات، ساختماني وسایل، سوداګریز وسایط، طبي وسایل، او نور) ویل کېږي. د هر کارګر لپاره تر یوې مشخصي کچې د پانګې زیاتوالی د اقتصادي مولدیت د ودې یو مهم لامل ګڼل کېږي. د پانګې د هغه کچي پر بنسټ چې په عملي توګه پکار اچول کېږي؛ او د فرسایش د زیاتېدونکي بار له امله، پانګه د نزولي ګټي د قانون تابع ده. د اقتصاد د تيورۍ د پراختیا په بهیر کې، د عاید وېش د کارګر او د ځمکې او د پانګې د مالکینو ترمنځ انګېرل کېده. په وروستیو لسیزو کې دېر آسیایي هېوادونه شتون لري چې د پانګې د کارولو پر مټ یې په لوړه کچه اقتصادي وده لاس ته راوړې ده. &lt;ref&gt;{{cite book|title=History of Economic Thought: A Critical Perspective|url=https://archive.org/details/isbn_9788120344020|last1=Hunt|first1=E. K.|last2=Lautzenheiser|first2=Mark|publisher=PHI Learning|year=2014|isbn=978-0765625991}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Krugman|first=Paul|year=1994|title=The Myth of Asia's Miracle|url=https://www.foreignaffairs.com/articles/asia/1994-11-01/myth-asias-miracle|journal=Foreign Affairs|volume=73|issue=6|pages=62–78|doi=10.2307/20046929|jstor=20046929}}&lt;/ref&gt;

د ۱۹ پېړۍ د کار په اونۍ کې د پام وړ کمښت راغی. په متحده ایالاتو کې په ۱۹۲۰ کلونو کې د کار اونۍ په منځني ډول ۴۹ ساعته وه، خو د ۱۹۳۳ کال د ملي صنعت د بیا رغونې قانون د یوې برخې په توګه، ورسته  ۴۰ ساعتونو ته راټیټه شوه (له هغه وروسته چې د اضافي وخت امتیاز پلی شو). &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Hours of Work in U.S. History|year=2010|url=http://eh.net/encyclopedia/article/whaples.work.hours.us|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111026075949/http://eh.net/encyclopedia/article/whaples.work.hours.us|archive-date=2011-10-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Whaples|first1=Robert|title=The Shortening of the American Work Week: An Economic and Historical Analysis of Its Context, Causes, and Consequences|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-economic-history_1991-06_51_2/page/454|journal=The Journal of Economic History|volume=51|issue=2|pages=454–7|date=June 1991|doi=10.1017/s0022050700039073}}&lt;/ref&gt;

ډیموګرافیک لاملونه لکه نفوس او د استخدام د تناسب بدلون او د کار ځواک د ګډون کچه کولای شي چې وده تر اغېز لاندې راولي. صنعتي کول د ډیموګرافیک لېږد لامل کېږي چې په هغه کې د زیږون کچه کمېږي او د نفوس اوسط عمر لوړیږي. 

هغه مېرمنې چې لږ ماشومان لري او د کار موندنې بازار ته غوره لاسرسی لري، په کاري ځواک د ګډون لوړه سلنه لري. د ماشومانو کاري ځواک ته لږه تقاضا شته او ماشومان ډېر کلونه په ښوونځي کې تېروي. په متحده ایالاتو کې په کاري ځواک کې د ښځو د سلنې زیاتوالي په اقتصادي وده کې لویه ونډه لرلې، لکه څرنګه چې د بې بي بومر نسل (۱۹۴۶ – ۱۹۶۴ کلونو نسل) د کار د ځواک په جوړښت کې ونډه درلوده.  &lt;ref name=&quot;Bjork 1999 pp2&quot;&gt;{{Harvnb|Bjork|1999|pp=}}&lt;/ref&gt;

== سرچینې ==</text>
      <sha1>1ysk210xcq0r2dcvi84kd62un6bw5uf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اېلا بېکر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59492</id>
    <revision>
      <id>369987</id>
      <parentid>367870</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T21:58:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>369987</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18822" sha1="9f7yx0lc4yu764s8q17dmu2n9c5sak9" xml:space="preserve">{{Infobox person}}

'''اېلا جوزفین بېکر''' (د ۱۹۰۳ ز کال د ډسمبر ۱۳مه – د ۱۹۸۸۶ ز کال د ډسمبر ۱۳مه) افریقايي‌الاصله امریکايۍ او د مدني او بشري حقونو فعاله وه. تر پنځو لسیزو ډېر فعالیت یې وکړ او دا فعالیت یې تر ډېره د پردې تر شا و. په نیویارک سیټي او لوېدیځ کې یې د شلمې پېړۍ د مدني حقونو د مخکښو مشرانو لکه «ډبلیو.اي.بي ډو بویس»، «ټورګوډ مارشال»، «اې. فیلیف رانډولف» او «مارټین لوټر کېنګ» تر څنګ کار کړی. اغلې بېکر د «ډاین نش»، «سټوکلي کارمایل» او «باب موزس» غوندې ډېر نوي فعالان هم د (SNCC) کمېټې د رهبرانو په توګه وروزل.&lt;ref name=&quot;robert&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.huffingtonpost.com/pascal-robert/ella-baker-and-the-limits_b_2718608.html|first=Pascal|last=Robert|title=Ella Baker and the Limits of Charismatic Masculinity|website=[[Huffington Post]]|date=February 21, 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ellabakercenter.org/blog/2010/10/tired-of-giving-in-remembering-rosa-parks|title=Tired of Giving In: Remembering Rosa Parks|website=Ella Baker Center|language=en|access-date=June 5, 2019|archive-date=July 15, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190715143906/https://ellabakercenter.org/blog/2010/10/tired-of-giving-in-remembering-rosa-parks|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

بېکر پر مسلکي او کاریزماټیکه رهبرۍ نیوکې کولې. هغې راډیکاله ډیموکراسي او ولسي تنظیمونه بنسټیز کړل او مظلومانو ته یې د ځان د درک او عدالت‌غوښتنې وړتیا ورکړه.  بېکر «د شلمې پېړۍ د مهمو رهبرانو له ډلې او د مدني حقونو د غورځنګ تر ټولو اغېزناکه ښځه» بلل شوې ده. دا په امریکايي فرهنګ کې پر نژاد پالنې او د مدني حقونو په غورځنګ کې پر جنسیت‌ پالنې د نیوکو له امله مشهوره وه. &lt;ref name=&quot;ransby62&quot;&gt;{{Cite book|title=Ella Baker &amp; the Black Freedom Movement: A Radical Democratic Vision|last=Ransby|first=Barbara|publisher=The University of North Carolina Press|year=2003|isbn=978-0807856161|location=Chapel Hill, North Carolina|pages=[https://archive.org/details/ellabakerblackfr00barb/page/6 6]|url-access=registration|url=https://archive.org/details/ellabakerblackfr00barb/page/6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Dastagir|first=Alia E.|title=The unsung heroes of the civil rights movement are black women you've never heard of|url=https://www.usatoday.com/story/news/nation/2018/02/16/unsung-heroes-civil-rights-movement-black-women-youve-never-heard/905157001/|access-date=2021-02-05|website=USA TODAY|language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Kealoha|first=Samantha|title=Ella Baker (1903-1986)|url=https://www.blackpast.org/african-american-history/baker-ella-1903-1986/|access-date=2021-02-05|language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Elliott|first=Aprele|date=1996|title=Ella Baker: Free Agent in the Civil Rights Movement|url=https://www.jstor.org/stable/2784885|journal=Journal of Black Studies|volume=26|issue=5|pages=593–603|issn=0021-9347}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=James|first=Joy|date=1994|title=ELLA BAKER, 'BLACK WOMEN'S WORK' AND ACTIVIST INTELLECTUALS|url=https://www.jstor.org/stable/41069719|journal=The Black Scholar|volume=24|issue=4|pages=8–15|issn=0006-4246}}&lt;/ref&gt;

== د ژوند لومړي وختونه ==
اېلا جوزفین بېکر د ۱۹۰۳ ز کال د ډسمبر په ۱۳مه نېټه د ویرجنیا ایالت په نورفولک سیمه کې د «جوجیانا» او «بلیک بېکر» په کورنۍ کې وزېږېده او هلته لویه شوه. بېکر د مور او پلار د درېیو ژوندیو بچیانو په ډله کې دویمه بچۍ وه، مشر ورور یې «بلیک کورټیس» او کوچنۍ خور یې «مګي» نومېده. پلار يې په بېړۍ کې کار کاوه. په ۱۹۱۰ ز کال کې په نورفولک سیمه کې یوه نژادي بدمرغي پېښه شوه، سپین پوستو د بېړۍ جوړولو په شرکت کې پر تور پوستو کارکوونکو برید وکړ. د بېکر مور پرېکړه وکړه چې کورنۍ یې شمالي کارولینا ته بوزي، په داسې حال کې چې پلار یې لا هم د بېړۍ په شرکت کې کار کاوه. اېلا اووه کلنه وه چې په شمالي کارولینا کې د مور د زیږېدو ځای «لیټلټون» ته را وګرځېده. &lt;ref name=&quot;tpt&quot;&gt;{{cite news|last1=Randolph|first1=Irv|title=Randolph: The work and wisdom of Ella Baker|url=https://www.phillytrib.com/commentary/randolph-the-work-and-wisdom-of-ella-baker/article_77c3485b-eb4d-5f59-b73f-7e60bedb5b8c.html|access-date=December 7, 2019|work=[[The Philadelphia Tribune]]|date=March 2, 2019|language=en|archive-date=December 7, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191207080418/https://www.phillytrib.com/commentary/randolph-the-work-and-wisdom-of-ella-baker/article_77c3485b-eb4d-5f59-b73f-7e60bedb5b8c.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ransby (2003), p. 14.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ransby 2003, pp.29-31&quot;&gt;Ransby (2003), pp. 29–31.&lt;/ref&gt;

اېلا بېکر له خلکو لرې لویه شوه، نیکه یې «مېشل» مړ شوی و او پلرنی نیکه او نیا یې دومره لرې اوسېدل چې تر کوره یې د موټر د یوې ورځې لاره وه. هغې به ډېری وخت خپلې نیا جوزفین الیزابېت «بټ» روز ته غوږ نیولی و، نیا به یې د غلامۍ او ظالمانو د ټولنې له لاسه د سویل د پرېښودو کیسې ورته کولې. په ماشومتوب کې یې د نیا د غلامۍ ډاروونکې کیسې واورېدې او له دې امله یې د ټولنیزې بې عدالتۍ احساس پیدا کړ. نیا یې له هغه غلام سره د واده نه کولو له امله وهل شوې وه چې مالک یې ورته انتخاب کړی و. د دې تر څنګ یې اېلا ته د یوې افریقايي‌الاصله امریکایۍ په توګه د خپل ژوند نورې کیسې هم وکړې. د افریقايي‌الاصله امریکايۍ په توګه دغو تجربو له بېکر سره مرسته وکړه، تر څو هغه بې عدالتۍ وپېژني چې لا هم تور پوستي ورسره مخامخ وو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Davis, Marcia. &quot;Ella Baker: An Unsung Civil Rights-Era Legend.&quot; ''The Crisis'', vol. 110, no. 3, May 2003, pp. 48–49. {{ProQuest|199627266}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ransby (2003), pp. 13–63.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ellabakerwomenscenter.org/ella-bakers-story.html|title=Ella Baker's Story|publisher=Ella Baker Women's Center|access-date=2022-02-03|تاريخ الأرشيف=2020-06-14|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200614113614/https://www.ellabakerwomenscenter.org/ella-bakers-story.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=2020-06-14|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20200614113614/https://www.ellabakerwomenscenter.org/ella-bakers-story.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20200614113614/https://www.ellabakerwomenscenter.org/ella-bakers-story.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20200614113614/https://www.ellabakerwomenscenter.org/ella-bakers-story.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ellabakercenter.org/about/who-was-ella-baker|title=Who Was Ella Baker?|website=Ella Baker Center|language=en|access-date=June 5, 2019}}&lt;/ref&gt;

اېلا د شمالي کارولینا د رالي سیمې په «شاو پوهنتون» کې زده‌کړې پیل کړې او په لوړه درجه فارغه شوه. څو لسیزې وروسته د SNCC کمېټې په جوړولو کې د همکارۍ لپاره شاو ته را وګرځېده. &lt;ref name=&quot;tpt2&quot;&gt;{{cite news|last1=Randolph|first1=Irv|title=Randolph: The work and wisdom of Ella Baker|url=https://www.phillytrib.com/commentary/randolph-the-work-and-wisdom-of-ella-baker/article_77c3485b-eb4d-5f59-b73f-7e60bedb5b8c.html|access-date=December 7, 2019|work=[[The Philadelphia Tribune]]|date=March 2, 2019|language=en|archive-date=December 7, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191207080418/https://www.phillytrib.com/commentary/randolph-the-work-and-wisdom-of-ella-baker/article_77c3485b-eb4d-5f59-b73f-7e60bedb5b8c.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;Davis, Marcia. &quot;Ella Baker: An Unsung Civil Rights-Era Legend.&quot; ''The Crisis'', vol. 110, no. 3, May 2003, pp. 48–49. {{ProQuest|199627266}}&lt;/ref&gt;

== لومړني فعالیتونه ==

=== لومړۍ هڅې (۱۹۳۰-۱۹۳۷ز ) ===
بېکر د تور پوستو په ملي اخبار (Negro National News) کې د مرستیالې اېډېټرې په توګه کار کاوه. په ۱۹۳۰ ز کال کې تور پوستي خبریال او انارشېست «جورج شویلر» د ځوانو تور پوستانو مرستندویه اتحادیه (YNCL) جوړه کړه. ده غوښتل چې د ټولیزو شبکو له لارې د تور پوستو اقتصادي ځواک ډېر کړي. دوی د تور پوستانو د اقتصادي ودې لپاره «په ۱۹۳۰مه لسیزه کې په ټولو متحدو ایالتونو کې د مرستندویو اقتصادي ټولنو په مټ د یوه کوچني او تړلي سیستم د جوړولو لپاره کنفرانسونه او ترېنېنګونه» جوړ کړل. بېکر له شویلر سره تر پېژندلو وروسته، په ۱۹۳۱ ز کال کې د هغه له ډلې سره یوځای شوه او د هغوی ملي مسؤله شوه. &lt;ref&gt;{{cite news|first=Cedric Kwesi|last=Johnson|url=http://www.inthesetimes.com/comments.php?id=356_0_4_0_C|title=A Woman of Influence|newspaper=[[In These Times]]|date=September 8, 2003|archive-url=https://web.archive.org/web/20080129021204/http://www.inthesetimes.com/comments.php?id=356_0_4_0_C|archive-date=January 29, 2008|access-date=February 18, 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|first=Barbara|last=Ransby|chapter=Ella Josephine Baker|editor-first=Mary Jo|editor-last=Buhle|display-editors=etal|title=The American Radical|publisher=[[Psychology Press]]|location=London, England|year=1994|isbn=9780415908047|page=290|chapter-url=https://books.google.com/books?id=QYJzYQumaQkC&amp;pg=PA290}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nembhard&quot;&gt;{{cite interview|last=Nembhard|first=Jessica Gordon|subject-link=Jessica Gordon Nembhard|interviewer=Beverly Bell|interviewer2=Natalie Miller|title=The Black Co-op Movement: The Silent Partner in Critical Moments of African-American History|url=https://www.dailykos.com/stories/2015/10/21/1436585/-The-Black-Co-op-Movement-The-Silent-Partner-in-Critical-Moments-of-African-American-History|date=October 21, 2015|work=[[The Daily Kos]]}}&lt;/ref&gt;

بېکر د کار د پرمختګ ادارې د ګارګرانو د زده ‌کړو په پروژه کې هم کار کاوه، چې دا اداره د وخت د ولسمشر «فرانکلېن ډي روزوېلټ» تر نیو ډیل (New Deal) تړون لاندې جوړه شوې وه. بېکر د پېرودونکي د زده‌کړو، د کار د تاریخ او د افریقا د تاریخ د زده‌کړې په برخه کې کورسونه تدریس کړل. په ۱۹۳۰مه لسیزه کې یې د هارلم په فرهنګي او سیاسي فضا کې ځان ور ښکېل کړ، پر ایټوپیا یې د ایټالیا پر یرغل نیوکه وکړه او په الاباما کې یې د سکاټسبورو د مدافعینو د آزادۍ د کمپیان ملاتړ وکړ. بېکر د هارلم په کتابتون کې د تور پوستانو د تاریخ اتحادیه هم جوړه کړه او په منظم ډول يې د (YWCA) په لېکچرونو او ناستو کې ګډون کاوه. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite journal|first=Aprele|last=Elliott|s2cid=144321434|title=Ella Baker: Free Agent in the Civil Rights Movement|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-black-studies_1996-05_26_5/page/593|journal=[[Journal of Black Studies]]|publisher=[[SAGE Publishing]]|location=Newbury Park, California|volume=26|issue=5|date=May 1996|pages=593–603|doi=10.1177/002193479602600505|jstor=2784885}}&lt;/ref&gt;

بېکر په دې دوره کې د پوهنتون د دورې له معشوق ټي جي (باب) رابرټز سره اوسېده او له هغه سره یې واده وکړ. دوی په ۱۹۵۸ ز کال کې جلا شول. بېکر به د خپل شخصي ژوند یا متاهل حالت په اړه ډېرې کمې خبرې کولې. د هغې د فعال همکار «برنیس جانسون ریګون» په وینا: د مدني حقونو په غورځنګ کې ډېرو ښځو د بېکر د بېلګې پیروي وکړه.&lt;ref&gt;Ransby (2003), p. 9.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ransby (2003), pp. 64–104.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;Ransby, ''Ella Baker'' (2003).&lt;/ref&gt;

=== د رنګین‌پوستانو د پرمختګ ملي ټولنه (۱۹۳۸-۱۹۵۳ز ) ===
بېکر په ۱۹۳۸ ز کال کې د رنګین‌ پوستانو د پرمختګ له ملي ټولنې (NAACP) سره اوږدمهاله همکاري پیل کړه. د ۱۹۴۰ کال په ډسمبر میاشت کې یې هلته د سکرترې په توګه کار پیل کړ. بېکر په پراخه کچه د دغې ادارې لپاره په ځانګړې توګه په سویل کې د غړو جذبولو، پیسو را ټولولو او د سیمه‌ ییزو دفترونو د تنظیمولو لپاره سفرونه وکړل. په ۱۹۴۳ز کال کې د څانګو مدیره شوه او د (NAACP) تر ټولو لوړ رتبه ښځه شوه. بېکر یوه سپين ‌ګویه ښځه وه او د برابرۍ غوښتنې پر ارمانونو یې باور درلود. دې پر (NAACP) فشار راوړ چې د رهبرۍ جوړښت یې غیر متمرکز کړي او په سیمه ‌ییزه کچه په لا ډېرو فعالو کمپاینونو کې له خپل غړیتوب سره مرسته وکړي. &lt;ref name=&quot;Ransby137&quot;&gt;Ransby (2003), p. 137.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|title=Ella Baker: Backbone of the Civil Rights Movement {{!}} The Jackson Advocate|url=https://www.jacksonadvocateonline.com/ella-baker-backbone-of-the-civil%e2%80%88rights%e2%80%88movement/|access-date=2021-01-22|language=en-US|تاريخ الأرشيف=2020-07-31|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200731010844/http://www.jacksonadvocateonline.com/ella-baker-backbone-of-the-civil%E2%80%88rights%E2%80%88movement/|url-status=dead|خونديځ نېټه=2020-07-31|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20200731010844/http://www.jacksonadvocateonline.com/ella-baker-backbone-of-the-civil%E2%80%88rights%E2%80%88movement/|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20200731010844/http://www.jacksonadvocateonline.com/ella-baker-backbone-of-the-civil%E2%80%88rights%E2%80%88movement/|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731010844/http://www.jacksonadvocateonline.com/ella-baker-backbone-of-the-civil%E2%80%88rights%E2%80%88movement/}}&lt;/ref&gt;

بېکر باوري وه چې د یوې ادارې ځواک له ښکته نه پورته خوا ته وده کوي، نه له پورته خوا نه ښکته لوري ته. دا پر دې هم باوري وه چې د څانګو کار د (NAACP) لپاره حیاتي اهمیت لري. بېکر له خاص‌پالنې سره مخالفه وه او پر ډېرښت یې ټینګار کاوه. دې ویل چې: د ټولنیز بدلون د هرې ادارې بنسټ د هغوی د رهبرانو فصاحت یا باور نه دی، بلکې د ډلې د غړو ژمنتیا، سخت کار او په بحث، مناظره او پرېکړو کې د هغوی د ګډون لپاره لېوالتیا او وړتیا ده. دې په اداره کې د ځوانانو او ښځو پر اهمیت ټينګار کاوه. &lt;ref&gt;Ransby (2003), p. 139.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite web|title=Ella Baker: Backbone of the Civil Rights Movement {{!}} The Jackson Advocate|url=https://www.jacksonadvocateonline.com/ella-baker-backbone-of-the-civil%e2%80%88rights%e2%80%88movement/|access-date=2021-01-22|language=en-US|تاريخ الأرشيف=2020-07-31|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200731010844/http://www.jacksonadvocateonline.com/ella-baker-backbone-of-the-civil%E2%80%88rights%E2%80%88movement/|url-status=dead|خونديځ نېټه=2020-07-31|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20200731010844/http://www.jacksonadvocateonline.com/ella-baker-backbone-of-the-civil%E2%80%88rights%E2%80%88movement/|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20200731010844/http://www.jacksonadvocateonline.com/ella-baker-backbone-of-the-civil%E2%80%88rights%E2%80%88movement/|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731010844/http://www.jacksonadvocateonline.com/ella-baker-backbone-of-the-civil%E2%80%88rights%E2%80%88movement/}}&lt;/ref&gt;

بېکر د (NAACP) له‌خوا ټول سویل ته د سفر پر مهال له سلګونو تور پوستو سره ولیدل او له هغوی سره یې تلپاتې اړیکې ټينګې کړې. دا د هغوی په کورونو کې ویده کېده، په دسترخوان یې ډوډۍ ورسره خوړله، په کلیساوو کې یې خبرې کولې او د دوی باور یې ترلاسه کاوه. هغې د مننې یادښتونه ولیکل او له هغو کسانو یې مننه وکړه چې له دې سره یې لیدلي وو. د بېکر دغې شخصي طریقه (NAACP) ته، د غړو په جذب کې له مهمو اغېزناکو برخو نه وه. دې په لوېدیځ کې د خلکو یوه شبکه جوړه کړه چې، د مدني حقونو لپاره د مبارزې په دوام کې مهمه وه. څرنګه چې ځینو شمالي تنظیموونکو غوښتل، د سویلي کلیوالي سیمو له اوسېدونکو سره خبرې وکړي، له ټولو سره په ښه چلند کې د بېکر وړتیا د نویو غړو په جذبولو کې له دې سره مرسته وکړه. بېکر د (NAACP) د ډیموکراټیک کولو لپاره مبارزه وکړه. دې هڅه وکړه چې د خپلو اندېښنو د ښودلو او د یوې متحدې جبهې د ساتلو تر منځ تعادل پیدا کړي.&lt;ref&gt;Ransby (2003), p. 136.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ransby (2003), p. 150.&lt;/ref&gt;

== سرچینې ==</text>
      <sha1>9f7yx0lc4yu764s8q17dmu2n9c5sak9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بنسټيزه توکم پالنه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60237</id>
    <revision>
      <id>369988</id>
      <parentid>366682</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T22:37:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>369988</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18835" sha1="7cvs1ztjqz21lndqi9um3c1fjsj6jfv" xml:space="preserve">بنسټيزه توکم پالنه چې سيستماتيک يا منظمه توکم پالنه هم ورته ويل کېږي، د توکم پالنې هغه ډول دی چې د يوې ټولنې يا يو سازمان په قوانينو او مقرراتو کې ځای پر ځای شوې ده. دا توکم پالنه په جرمي عدالت، ګومارنه، کور جوړونه، روغتيايي پاملرنې، زده کړې او سياسي استازولۍ ته ورته برخو کې توپيري چلند څرګندوي. &lt;ref&gt;{{cite news|last1=Harmon|first1=Amy|last2=Mandavilli|first2=Apoorva|last3=Maheshwari|first3=Sapna|last4=Kantor|first4=Jodi|title=From Cosmetics to NASCAR, Calls for Racial Justice Are Spreading|url=https://www.nytimes.com/2020/06/13/us/george-floyd-racism-america.html|work=The New York Times|date=13 June 2020|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

د بنسټيزې توکم پالنې ''Institutional Racism'' اصطلاح، په لومړي ځل د Stokely Carmichael او Charles V. Hamilton له لوري په ۱۹۶۷ ز کې «د تور پوستو ځواک: د خپلواکۍ سياست» کې رامنځته شوه. يادو دوو کسو په ۱۹۶۷ کې وليکل: په داسې حال کې چې انفرادي توکم پالنه د هغې د څرګند طبيعت له امله د پېژندنې وړ ده، بنسټيزه توکم پالنه د خپل لږ څرګندوالي او خورا زيات نازک طبیعت له امله لږه د ادراک وړ ده. بنسټيزه توکم پالنه «په ټولنه کې د رامنځته شويو او معتبرو ځواکونو په عمليه کې رامنځته کېږي او پر همدې بنسټ د انفرادي توکم پالنې په پرتله خورا لږ عامه محکوميت تر لاسه کوي. &lt;ref&gt;{{cite book|last1=Bhavnani|first1=Reena|last2=Mirza|first2=Heidi Safia|last3=Meetoo|first3=Veena|title=Tackling the Roots of Racism: Lessons for Success|date=2005|publisher=Policy Press|isbn=978-1-86134-774-9|page=28|url=https://books.google.com/books?id=KVbRVVHoKkQC&amp;pg=PA28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Carmichael|first1=Stokely|author-link1=Stokely Carmichael|last2=Hamilton|first2=Charles V.|author-link2=Charles V. Hamilton|title=Black Power: Politics of Liberation|date=1967|publisher=Vintage|location=New York|isbn=978-0679743132|page=[https://archive.org/details/blackpowerpoliti00carm_0/page/4 4]|edition=November 1992|url=https://archive.org/details/blackpowerpoliti00carm_0/page/4}}&lt;/ref&gt;

بنسټيزه توکم پالنه، د انګليستان د ۱۹۹۹ز Lawrence راپور کې د Sir William Macpherson له لوري «د رنګ، کلتور يا توکميز اصليت له امله وګړو د مناسبو او مسلکي خدمتونو په برابرولو کې د يوه سازمان ډله ييز بې پايلې توب په توګه راپېژندل شوې ده. دا په هغو پړاوونو، انګېرنو او سلوک کې کتل او موندل کېدلی شي، چې د توپير يا تعصب، له پامه غورځولو، بې فکريتوب او توکم پالنې تنګ نظري په واسطه توپيري چلند ته رسېږي، چې د لږه کي توکم وګړو ته زيان رسوي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Stephen Lawrence Inquiry: Report of an Inquiry by Sir William MacPherson of Cluny|url=https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/277111/4262.pdf|url-status=live|access-date=12 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171123104633/https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/277111/4262.pdf|archive-date=23 November 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Home Office, ''The Stephen Lawrence Inquiry: Report of an Inquiry by Sir William Macpherson of Cluny'', Cm 4262-I, February 1999, para 6.34 (cited in ''Macpherson Report—Ten Years On'' in 2009); [https://publications.parliament.uk/pa/cm200809/cmselect/cmhaff/427/42703.htm available] on the official British Parliament Website.&lt;/ref&gt;

== ډلبندي ==
توکم پالنه په تېر وخت کې له تعصب سره په متبادل ډول کارېده، چې د نيمګړو معلوماتو پر بنسټ يې د یوه شخص په اړه نظريه جوړوله. د ۲۰ پېړۍ په تېرو ۲۵ کلونو کې توکم پالنه د اشخاصو په پرتله نظامونو سره ملګرې شوه. په ۱۹۷۷ ز کې David Wellman د «سپين پوستي توکم پالنې انځور» تر سرليک لاندې خپل کتاب کې توکم پالنه، د توکم پر بنسټ د ګټې يو نظام په توګه راوپېژندله. نوموړي دا پېژندنه د بې شمېره سپين پوستو د توکم پالو بنسټونو ملاتړاو د هغوی له لورې د متعصب اوسېدل د نفې له مخې بيان کړه. سپين پوستي له تورپوستو څخه هغه مهال ښايسته کېدلی شي، چې دوی ته ګټه رسونکې منظمې توکم پالنې څخه ملاتړ ته دوام ورکوي. لکه: د پور ورکولو لارې چارې، په ښه ډول تمويل شوي ښوونځي او د دندې موکې. د بنسټيزې توکم پالنې مفهوم، د ۱۹۹۰ ز لسيزې په منځ او وروستيو کې يو ځل بيا په سياسي بيانيو يا ليکنو کې راڅرګند شو، مګر يو کړکېچن مفهوم پاتې شوی دی. بنسټيزه توکم پالنه هغه ده، چې توکم په کې توکو، خدمتونو او موکو ته د ټولنې د بېلابېلو کچو د لاسرسي سبب کېږي.  &lt;ref&gt;{{Cite book|last=Wellman|first=David|title=Portraits of White Racism|url=https://archive.org/details/portraitsofwhite0000well|publisher=Cambridge University Press|year=1977|location=Cambridge|page=[https://archive.org/details/portraitsofwhite0000well/page/75 75]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Phillips|first1=Coretta|title=Institutional Racism and Ethnic Inequalities: An Expanded Multilevel Framework|journal=Journal of Social Policy|date=2 July 2010|volume=40|issue=1|pages=173–192|doi=10.1017/s0047279410000565|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://fpg.unc.edu/sites/fpg.unc.edu/files/resources/other-resources/What%20Racism%20Looks%20Like.pdf|title=What Racism Looks Like|date=30 June 2020|publisher=Frank Porter Graham Child Development Institute, The University of North Carolina at Chapel Hill}}&lt;/ref&gt;

پروفيسور James M. Jones د توکم پالنې درې سترې نظريې رامنځته کړي دي، چې په شخصي ډول منځګړې، دنننۍ يا کورنۍ او بنسټيزه توکم پالنه دي. په شخصي ډول منځکړې توکم پالنه په توکميز ډول د تعصب شوي عمل (د وړتياوو په اړه خرافاتي توپيري انګېرنې، انګېزې او د توکم له مخې د نوور خلکو ارادې) د مشخصو ټولنيز کړو وړو فکر کول، توپيري چلند (د توکم له مخې د نورو پر وړاندې توپيري عملونه او کړه وړه)، تنګ نظري يا يو اړخيز فکر کول، کميسيون او له نظره غورځونه (درناوی نه کول، بدګماني، ارزښت کمول او نامدني کول) رانغاړي. دننۍ يا کورنۍ توکم پالنه په توکميز ډول د توزن شويو وګړو له لوري د خپلو وړتياوو او ذاتي ارزښت په اړه د منفي ادراکونو منښت دی، چې د لږې ځان مننې او د دوی په شان د نورو وګړو د مننې په واسطه مشخص کېږي. دا توکم پالنه د سپينوالي (لکه: په غير سپين پوستو ټولنو کې د پوستکې رنګ له مخې ډلبندي يا قشر بندي) په غېږ کې نيولو، د ځان ارزښت کمولو (لکه: توکيزه بدنامي، لقبونه، د نيکونو يا لرغوني کلتور نفې او داسې نور) او غاړه ايښودنې، ناچارۍ او ناهيلۍ (لکه: له ښوونځي څخه ويستل کېدل، د رايې له کارولو پاتې راتلل، د روغتيا ګواښوونکو چارو کې بوختېدل او داسې نورو) سره څرګندېدلی شي. &lt;ref&gt;Jones, J. M. (1997). ''Prejudice and Racism'' (2nd ed.). New York: McGraw-Hill. {{isbn|0-2010-3376-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|first1=W. Michael|last1=Byrd|first2=Linda A.|last2=Clayton|year=2003|chapter=Racial and Ethnic Disparities in Healthcare: A Background and History|pages=455–523|chapter-url=https://www.nap.edu/read/10260/chapter/20|editor1-first=Brian D.|editor1-last=Smedley|editor2-first=Adrienne Y.|editor2-last=Stith|editor3-first=Alan R.|editor3-last=Nelson|title=Unequal Treatment: Confronting Racial and Ethnic Disparities in Health Care|isbn=978-0-309-08532-8}}&lt;/ref&gt;

ثابته منفي تنګ نظري يا يو اړخيز فکر کول بنسټيزه توکم پالنه پياوړې کوي او د اشخاصو تر منځ اړيکې اغېزمنوي. د توکم له مخې يو اړخيز فکر کول د توکميز اوسېدنې د بېلتون سرې کرښې کولو موډل يا طرحې سره مرسته کوي او د جرم، جرمي سياست او خيريه سياست په اړه نظرياتو ته بڼه ورکوي، په ځانګړي ډول هغه وخت چې متني معلومات پر يو اړخيز فکر يا کليشې استوار وي. &lt;ref&gt;{{cite web|title=Race, Ethnicity, and the Health of Americans|date=July 2005|publisher=Sydney S. Spivack Program in Applied Social Research and Social Policy|url=http://www2.asanet.org/centennial/race_ethnicity_health.pdf|access-date=27 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120913200412/http://www2.asanet.org/centennial/race_ethnicity_health.pdf|archive-date=13 September 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

بنسټيزه توکم پالنه له خرافاتو څخه د منظمو او بنسټيزو سياستونو، لارو چارو او اقتصادي او سياسي جوړښتونو د شتون له مخې بېله شوې ده، چې لږه کي توکميز او لږه کۍ ډلې د يو بنسټ د توکميز يا قومي ډېه کيو سره په اړيکه کې په ناوړه حالت کې ځای کوي. يوه بېلګه يې په متحده ايالتونو کې د دولتي ښوونځيو بوديجه (د سيمه ايزو مالياتو د ترلاسه کولو او ونډو په ګډون) او د ښوونکو کيفيت دی، چې زياتره وختونه د شتمنۍ له ارزښتونو سره لازم او ملزوم دي: شتمن ګاونډيان بايد د زيات اټکل له مخې سپين پوستې وي او بايد د زده کړو لپاره ان په دولتي ښوونځيو کې؛ يو څه غوره ښوونکي او پيسې ولري. د کور جوړونې ټاکلي يا محدود هوکړه ليکونه او د بانکي پور کړنلارې هم د بنسټيزې توکم پالنې د بڼو په توګه لښتليک شوي دي. &lt;ref&gt;{{cite journal|author=J Intravia, KT Wolff, EA Stewart, RL Simons|title=Neighborhood-level differences in police discrimination and subcultural violence: A multilevel examination of adopting the code of the street|journal=Journal of Crime and Justice|date=2014|volume=37|issue=1|pages=42–60|doi=10.1080/0735648X.2013.832480|s2cid=144926935|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/0735648X.2013.832480}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.aaup.org/article/why-standardized-tests-have-standardized-postracial-ideology#.W7JDamhKjIU|title=Why Standardized Tests Have Standardized Postracial Ideology|website=AAUP|date=31 October 2016|access-date=1 October 2018}}&lt;/ref&gt;

نورې هغه بېلګې چې ځينې وختونه د بنسټيزې توک پالنې په توګه روښانه کېږي، د امنيتي ساتونکو او پوليسو له لورې د توکميز پېژنيال جوړونه، د کليشه يي توکميز کاريکاتور کارول، په ټوليزو رسنيو کې د معلومه توکميزو ډلو ناسمه استازولي او د توکم پر بنسټ د ګټورې ګومارنې او مسلکي پرمختګ خنډونه دي. د دې تر څنګ توکو، خدمتونو او د ټولنې موکو ته لاسرسی هم د بنسټيزې توکم پالنې په اصطلاح کې شاملېدلی شي. لکه: ناغوړېدلي (نامساعد) سرکونه او کوڅې، ميراثي ټولنيز او اقتصادي بد حالت او معياري شوي ازموينې يا معيارونه (چې هره توکميزه ډله ورته په بېلابېل او زياتې يې په خورا بد يا کمزوري ډول چمتو شوې دي). &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.aaup.org/article/why-standardized-tests-have-standardized-postracial-ideology#.W7JDamhKjIU|title=Why Standardized Tests Have Standardized Postracial Ideology|website=AAUP|date=31 October 2016|access-date=1 October 2018}}&lt;/ref&gt;

د ټولنپوهنې ځيني پلټونکي د بنسټيزې او جوړښتي (چې ځيني وختونه ورته جوړښتي توکميز کول هم وايي) توکم پالنې تر منځ توپير کوي. لومړنۍ هغه يې د يو بنسټ دننه پر اصولو او لارو چارو باندې تمرکز کوي او دويمه يانې جوړښتي توکم پالنه د بنسټونو تر منځ هغو غبرګونونو باندې تمرکز کوي، چې د نا سپين پوستو پر وړاندې توکميز شوې وتنۍ توليدوي. د جوړښتي توکم پالنې يوه مهمه بڼه دا ده، چې دا انفرادي تعصب يا د يو بنسټ مفردې دندې ته نه شي کمېدلی. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.strategicpractice.org/wp-content/uploads/2017/03/GPP_4FacesOfPower.pdf|title=The Four Faces of Power|last1=Healey|first1=Richard|last2=Hinson|first2=Sandra|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210225031004/http://www.strategicpractice.org/wp-content/uploads/2017/03/GPP_4FacesOfPower.pdf|archivedate=2021-02-25|access-date=2022-03-10|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://kirwaninstitute.osu.edu/docs/NewSR-brochure-FINAL.pdf|title=Kirwan Institute brochure|access-date=2022-03-10|تاريخ الأرشيف=2019-08-10|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190810065832/http://kirwaninstitute.osu.edu/docs/NewSR-brochure-FINAL.pdf|url-status=dead|خونديځ نېټه=2019-08-10|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20190810065832/http://kirwaninstitute.osu.edu/docs/NewSR-brochure-FINAL.pdf|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20190810065832/http://kirwaninstitute.osu.edu/docs/NewSR-brochure-FINAL.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20190810065832/http://kirwaninstitute.osu.edu/docs/NewSR-brochure-FINAL.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Snapshot of racialized Poverty in Canada 2013&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.esdc.gc.ca/eng/communities/reports/poverty_profile/snapshot.shtml|title=Snapshot of racialized Poverty in Canada|archive-url=https://web.archive.org/web/20140227153229/http://www.esdc.gc.ca/eng/communities/reports/poverty_profile/snapshot.shtml|archive-date=27 February 2014|url-status=dead|publisher=Employment and Social Development Canada|date=16 August 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite conference|author1=Keith Lawrence|author2=Terry Keleher|title=Structural Racism|conference=Race and Public Policy Conference|date=2004|url=https://www.racialequitytools.org/resourcefiles/Definitions-of%20Racism.pdf}}&lt;/ref&gt;

== الجيریا ==
فرانسوي سياسي مفکر Alexis de Tocqueville (۱۸۵۹ – ۱۸۰۵ز) په ټوله کې د زبېښاک، په ځانګړي ډول د الجيريا زبېښاک ملاتړ وکړ. نوموړي د ځانګړي کميسيون په استازولۍ د ۱۸۴۷ ز په جنوري کې ملي شورا ته په دوه وړاندې شويو رسمي راپورونو او د فرانسې د باندينيو چارو په اړه ګڼو ويناوو کې په پرله پسې ډول پرې تنصره کړې کې ده او ياده مسئله يې په خپلې پراخه ځواب وينه کې شنلې ده. Tocqueville په لنډ ډول په شمالي افريقا کې د فرانسوي پراختيا لپاره يو نظرياتي بنسټ رامنځته کړ. هغه ان قرانکريم ولوست او په لند ډول يې پايله تر لاسه کړه، چې د حضرت محمد صلی الله عليه وسلم دين د اسلامي نړۍ د زوال اصلي سبب و. د نوموړي نظريې د فرانسوي بريا د لومړيو کالونو او د دې څرنګوالي په اړه لارښودونکې هم وې، چې مستعمراتي حالت د لومړي ځل لپاره څه ډول ترتيب او تنظيم شو. Tocqueville په الجيريا کې د «ټول نفوذ» د لومړني ملاتړ کونکي او د هېواد د انحراف د پای په توګه راڅرګند شو. &lt;ref&gt;See De la colonie en Algérie, Complexe, Brussels, 1988, and Nous et les Autres, Seuil, Paris, 1989, &quot;Tocqueville&quot;, pp 219–234.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Alexis de Tocqueville, Travail sur l'Algérie, op cit, pp. 699 and 706.&lt;/ref&gt;

د ۱۸۳۰ ز جنوري په ۳۱ نېټه Charles X له لورې د الجزيزو نيولو د فرانسې دولت د هغه څه کولو ته اړه کړه، چې بنسټيزه توکم پالنه يې په شمالي افريقا کې د عرب پښت Kabyle يا بربريانو ته رهي کړه؟. د Dey of Algiers په وړوکي برس سره د فرانسې سفير پر مخ وهلو په واسطه د شاهي دولت سپکاوی وکړ او فرانسې دا عمل د بريد کولو او په ګاونډ کې سمندري غلا پای ته رسولو لپاره پلمه جوړه کړه. نارسمي نيوکه، د فرانسوي تاج [شاهي دولت] د حيثيت بېرته رغول او شمالي افريقا کې د خوندي ځای تر لاسه کول وو، چې په دې ډول په مديترانه يې هېوادونو کې د فرانسې پر وړاندې د بریتانيې تر لاسه کېدونکې ګټې مخنيوی وکړي. د July شاهي دولت چې په ۱۸۳۰ ز کې واک ته ورسېد، ياد پېټی په ميراث یووړ. راتلونکي لس کلونه، د فرانسوي پوځ ځواک د تابع ذاتي وګړو ګواه وه. &lt;ref&gt;Alexis de Tocqueville, Travail sur l'Algérie in Oeuvres complètes, Paris, Gallimard, Bibliothèque de la Pléiade, 1991, pp 704 and 705.&lt;/ref&gt;

== سرچینې ==</text>
      <sha1>7cvs1ztjqz21lndqi9um3c1fjsj6jfv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د ستورو کیمیاوي پېژندنه یا ستورکیمیا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61733</id>
    <revision>
      <id>369990</id>
      <parentid>367730</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T03:11:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>369990</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18772" sha1="c7ial949o9ghxsc3kukedg84qniryaw" xml:space="preserve">د کایناتو په برخه کې کیمیاوي ستورپېژندنه د مالیکولونو د زیاتوالي، د غبرګونونو مطالعه او دغه راز له وړانګو سره د دوی تعامل دی. دا نظام د نجوم یا ستور پوهنې او کیمیاوي علومو یوځای والی دی. کېدای شي د «استرو کیمیا» کلیمه هم د لمریز سیسټم او هم د ستورو منځني چاپېریال دواړو لپاره وکارول شي. د لمریز نظام په اجرامو لکه شهابي ډبرو Meteorites کې د عناصرو او ایزوتوپونو اړوند نسبتونو د زیاتوالي مطالعه د کیمیاوي کایناتو یا کیمیاوي نړۍ په نامه هم یادېږي. حال دا چې د ستورو اړوند اټومونو او مالیکولونو مطالعه او له وړانګو سره يې تعامل ځینې وخت د مالیکولي استروفیزیک په نامه یادیږي. د مالیکولي ګازونو د ورېځو جوړښت، اټومي او کیمیاوي ترکیب، تکامل او برخلیک ځانګړی ارزښت لري، ځکه چې لمریز نظام له همدې ورېځو څخه جوړېږي.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.cfa.harvard.edu/research/amp-rg/astrochemistry|title=Astrochemistry|date=2013-07-15|newspaper=www.cfa.harvard.edu/|access-date=2016-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20161120211934/https://www.cfa.harvard.edu/research/amp-rg/astrochemistry|archive-date=2016-11-20|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== تاریخچه ==
د نجوم یا ستورپوهنې او کیمیا د څانګو یوې برخې په توګه، د ستورکیمیا یا ستورو کیمیاوي پېژندنې تاریخ د دوو برخو مشترک تاریخ پر بنسټ رامنځته شوی دی. د پرمختللي مشاهدوي او تجربوي ارزونې اړوند برخې یا سپیکټروسکوپي پراختیا د لمریزو سیسټمونو او د شاوخوا چاپېریال کې یې د تلپاتې مالیکولونو د تشخیص او کشفولو زمینه مساعده کړې ده. دغه راز د دې ترڅنګ د ارزونې اړوند برخې یا سپیکټروسکوپي او نورو ټیکنالوژیو کې د پرمختګونو په وسیله د د ترلاسه شویو کیمیاوي موادو ډېروالی د ستورپوهنې او نجوم اړوند مطالعاتو لپاره د موجوده کیمیاوي فضا اندازه او پیمانه زیاته کړې ده. 

=== د ارزونې اړوند برخې یا سپیکټروسکوپي تاریخ ===
د لمرینو ټولګو مشاهدې، چې د اتاناسیوس کرچر (۱۶۴۶ ز)، جان ماریک مارسي (۱۶۴۸ ز)، رابرت بویل (۱۶۶۴ ز) او فرانسیسکو ماریا ګریمالدي (۱۶۶۵ ز) په وسیله ترسره شوي، ټولې یې د نیوتن (۱۶۶۶ ز) له کاره مخکې ترسره شوي، چې د رڼا طیفي ماهیت یې په ډاګه کړ او په پایله کې یې په لومړي ځل د لمر وړانګې رامنځته کړې. د ارزونې اړوند یا سپیکټروسکوپ ارزونه یا سپیکټروسکوپي د لومړي ځل لپاره په ۱۸۰۲ ز کال کې د ویلیام هاید ولاستون په ازمایښتونو سره د ستورپوهنې اړوند تخنیک په توګه وکارول شوه، چې هاید ولاستون د لمریزو وړانګو دننه د طیفې کرښې لیدلو لپاره سپیکټرومیټر جوړ کړی و. دا طیفي کرښې وروسته د جوزف وان فرون هوفر د کار له لارې اندازه او وټاکل شوې.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Burns|first1=Thorburn|editor1-last=Burgess|editor1-first=C.|editor2-last=Mielenz|editor2-first=K. D.|title=Advances in Standards and Methodology in Spectrophotometry|date=1987|publisher=Elsevier Science|location=Burlington|isbn=978-0444599056|page=1|chapter-url=https://books.google.com/books?id=6Rg7AAAAQBAJ&amp;q=Marci&amp;pg=PA1|chapter=Aspects of the development of colorimetric analysis and quantitative molecular spectroscopy in the ultraviolet-visible region}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Timeline Site&quot;&gt;{{cite web|title=A Timeline of Atomic Spectroscopy|url=http://www.spectroscopyonline.com/spectroscopy/article/articleDetail.jsp?id=381944|access-date=24 November 2012|archive-date=9 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140809231924/http://www.spectroscopyonline.com/spectroscopy/article/articleDetail.jsp?id=381944|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

دا چې د بېلابېلو فلزاتو په وسیله خپرې شوې جرقې یا سپارکونه د خپراوي اړوند بېلابېل طیفونه یا سپیکټرا لري، په دې تړاو ۱۸۳۵ ز کال کې د چارلز وتستون د راپور له خپرېدو وروسته د لومړي ځل لپاره د ارزونې اړوند طیف یا سپیکټروسکوپي نه د بېلابېلو موادو تر منځ د توپیر لپاره کار واخیستل شو. دا مشاهدې وروسته د لیون فوکو په وسیله رامنځته شوې او په ۱۸۴۹ ز کال کې یې وښودله، چې له یوې مادې نه د یوشان جذب او اخراج کرښې په بېلابېلو تودوخو کې رامنځته کېږي. همدارنګه په ۱۸۵۳ ز کال کې د اندرس جوناس انګستروم په وسیله د (Optiska Undersökningar) په نامه اثر کې دې ته ورته یوه بیانیه په خپلواکه توګه فرض او دا نظریه په کې مطرح شوه، چې روښانه ګازونه په هغو فریکانسونو کې د رڼا وړانګې خپروي، چې یاد ګازونه یې جذبولای شي. &lt;ref&gt;{{cite journal|author=Charles Wheatstone|title=On the prismatic decomposition of electrical light|journal=Journal of the Franklin Institute|year=1836|volume=22|issue=1|pages=61–63|doi=10.1016/S0016-0032(36)91307-8|author-link=Charles Wheatstone}}&lt;/ref&gt;

د ارزونې یا د سپیکټروسکوپیک دا ډیټا د یوهان بالمر په مشاهدې سره نظري ارزښت پیدا کړ، ځکه چې د هایدروجن اړوند نمونو په وسیله ښودل شوې طیفي کرښې د یوې ساده تجربې اړیکې پیروي کوي، چې د بالمر Balmer لړۍ په نامه پیژندل کېږي. دا لړۍ د رایدبرګ د عمومي فورمول یوه ځانګړې برخه ده، چې د یوهانس ریدبرګ په وسیله په ۱۸۸۸ ز کال کې یې پراختیا موندلې او د هایدروجن لپاره د لیدل شویو طیفي کرښو د تشریح او ستاینې لپاره رامنځته شو. د رایدبرګ کار د بېلابېلو [[کيمياوي توکی|کیمیاوي عناصرو]] لپاره دې فورمول ته پراختیا ورکړه. د ارزونې یا سپیکټروسکوپي دې پایلو ته ورکړل شوی نظري ارزښت د کوانتمي میخانیکونو په پراختیا کې ډېره وده وکړه. ځکه چې دې نظریې د دې اجازه ورکوله، چې دا پایلې هغو اټومي او مالیکولي ټولګو یا طیفونو سره پرتله شي، چې تر دې مخکې محاسبه شوي وو.&lt;ref&gt;Bohr, N Rydberg's discovery of the spectral laws. p. 16.&lt;/ref&gt;

=== د ستورکیمیا تاریخچه ===
په داسې حال کې چې رادیويي نجوم یا ستورپوهنې په ۱۹۳۰ ز کال کې پراختیا ومونده، تر ۱۹۳۷ ز کاله پورې د یو بین ستاره یي یا انترستیلر مالیکول د قطعي پېژندنې لپاره هیڅ ډول د پام وړ شواهد تر لاسه نه شو ـ تر دې پړاوه پورې د ستورو منځنۍ فضا کې یوازینۍ کیمیاوي پیژندل شوې بڼه اټومي بڼه وه. دا موندنې په ۱۹۴۰ ز کال کې، کله چې کېلر McKellar او د هغه همکارانو د طیف ارزونې اړوند خطونه په یوه ناپېژانده رادیويي ټولګې کې په نښه او په CH او CN مالیکولونو پورې اړوندې کړې، تایید شوې. دېرش کاله وروسته د ستورو په منځنۍ فضا کې د نورو مالیکولونو یوه کوچنۍ ټولګه کشف شوه، تر ټولو مهم یې OH و، چې په ۱۹۶۳ ز کال کې کشف شو او بل مهم د ستورو د منځنۍ برخې اړوند اکسیجن د منبع په توګه H2CO (Formaldehyde) دی، چې په ۱۹۶۹ ز کال کې کشف او تر ډېره د اکسیجن د منبع په توګه د پام وړ و، چې د لومړي ځل لپاره یې د ستورو په فضا کې عضوي او څو اټومي عنصر په فضا کې ولیده. &lt;ref&gt;{{cite journal|author=Swings, P. &amp; Rosenfeld, L.|title=Considerations Regarding Interstellar Molecules|journal=Astrophysical Journal|year=1937|volume=86|pages=483–486|url=http://adsabs.harvard.edu/full/1937ApJ....86..483S|bibcode=1937ApJ....86..483.|doi=10.1086/143879}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|author=McKellar, A.|title=Evidence for the Molecular Origin of Some Hitherto Unidentified Interstellar Lines|journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific|year=1940|volume=52|issue=307|pages=187|bibcode=1940PASP...52..187M|doi=10.1086/125159}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|author=S. Weinreb, A. H. Barrett, M. L. Meeks &amp; J. C. Henry|title=Radio Observations of OH in the Interstellar Medium|journal=Nature|year=1963|volume=200|issue=4909|pages=829–831|bibcode=1963Natur.200..829W|doi=10.1038/200829a0|s2cid=38569542}})&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Lewis E. Snyder, David Buhl, B. Zuckerman, and Patrick Palmer|title=Microwave Detection of Interstellar Formaldehyde|url=https://archive.org/details/sim_physical-review-letters_1969-03-31_22_13/page/679|journal=Phys. Rev. Lett.|year=1969|volume=22|issue=13|pages=679–681|bibcode=1969PhRvL..22..679S|doi=10.1103/PhysRevLett.22.679}}&lt;/ref&gt;

د ستورو د منځنۍ برخې اړوند فارم الدیهاید کشف کول او ورسته نور بیولوژیکي بالقوه ارزښت لرونکي مالیکولونه لکه اوبه یا کاربن مونو اکساید د ځینو په وسیله د ژوند د بیوجنیتکي نظریو لپاره د قوي شواهدو په توګه بلل کېږي: په تېره بیا هغه نظریې چې په دې باور دي، چې د ژوند اصلي مالیکولي اجزاوې له بهرنیو سرچینو څخه راځي او دا هرڅه د دې لامل شوي، چې د ستورو اړوند منځني مالیکولونه په دوامداره توګه وهڅوي، چې یا مستقیم بیولوژیکي اهمیت لري – لکه د ستورو منځنی ګلیسین، چې په ۲۰۰۹ ز کال کې کشف شو، یا هم یو شمېر تړلي او مرتبط بیولوژيکي خواص ښیي، چې یوه بیلګه یې (پروپیلین اکسایډ) دی، چې په ۲۰۱۶ ز کال کې د ستورپوهنې اړوند بنسټیزو څېړنو په لړ کې کشف شو.&lt;ref name=&quot;Glycine Discovery Announcement&quot;&gt;{{cite web|title=NASA Researchers Make First Discovery of Life's Building Block in Comet|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/stardust/news/stardust_amino_acid.html|access-date=8 June 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230706071835/https://www.nasa.gov/mission_pages/stardust/news/stardust_amino_acid.html|archivedate=6 July 2023|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Brett A. McGuire, P. Brandon Carroll, Ryan A. Loomis, Ian A. Finneran, Philip R. Jewell, Anthony J. Remijan, Geoffrey A. Blake|title=Discovery of the interstellar chiral molecule propylene oxide (CH3CHCH2O)|url=https://archive.org/details/sim_science_science_2016-06-17_352_6292/page/1449|journal=Science|year=2016|volume=352|issue=6292|pages=1449–1452|arxiv=1606.07483|bibcode=2016Sci...352.1449M|doi=10.1126/science.aae0328|pmid=27303055|s2cid=23838503}}&lt;/ref&gt;

== طیف ارزونه یا سپیکټرسکوپي ==
په ستورکیمیا کې یو مهم ازمویښتي مورد او ابزار د تلسکوپ کارولو له لارې طیف ارزونه یا سپیکټرسکوپي ده، چې په بېلابېلو چاپیریالونو کې له مالیکولونو او اټومونو نه د نور یا رڼا د جذب او راټولولو د اندازې نیونې لپاره کارول کېږي. له لابراتواري اندازه نیونو سره د ستورپوهنې اړوند مشاهدو په پرتله کولو ستورپوهان کولای شي د عناصرو ډېروالی، کیمیاوي ترکیب او دغه راز د ستورو او د ستورو اړوندو منځنیو ورېځو زیاتوالی استنباط کړي. دا مورد له دې امله شونی دی، چې نن ورځ ایونونه، اټمونه او مولیکولونه یو شمېر ځانګړي طیفونه لري؛ یعنې د نور یا رڼا د ځانګړو څپو (رنګونو) جذب او اخراج، ډېری وخت د انسان په سترګو نه لیدل کیږي. په دې توګه دا اندازه کول یو شمېر محدودیتونه لري، چې د پوښښ د بېلابېلو ډولونو (رادیو، سور مادون یا انفرارید، د لیدو وړ، ډېر بنفش رنګ لرونکي او داسې نور) اړوندو وړانګو سره د مالیکولونو له کیمیاوي ځانګړنو پورې اړوند او تړلي دي، چې یوازې د ځانګړو ډولونو د تشخیص او کشفولو توان لري. د ستورو د منځنۍ برخې اړوند فرم الدیهاید Interstellar formaldehyde هغه لومړنی عضوي کشف شوی مالیکول و، چې د ستورو منځنۍ برخې اړوند چاپېریال کې و. 

ښایی د انفرادي کیمیاوي ډولونو د تشخیص او پېژندنې لپاره تر ټولو پیاوړی تخنیک رادیويي [[ستورپوهنه]] وي، چې له سلو نه د زیاتو منځنیو ستورو یا انترستیلر ډولونو د پېژندنې لامل کېږي، چې رادیکالونه، ایونونه او عضوي مرکبات (یعنې چې د کاربن سرچینې لري) لکه الکولونه، تیزابونه، الدیهایدونه او کتونونه په کې شامل دي. د ستورو اړوند منځنيو یا انترستیلر مالیکولونو له ډلې نه تر ټولو ډېر پیدا کېدونکی او د رادیويي څپو د موندلو او پېژندلو لپاره (د خپل قوي بریښنایي دوه قطبي لمحې له امله) تر ټولو اسانه مالیکول (کاربن مونو اکساید CO) دی. په حقیقت کې CO داسې یو عام د ستورو منځنی یا انترستلر مالیکول دی، چې د مالیکولي سیمو د نقشه کولو لپاره کارول کیږي. رادیويي مشاهدې چې ښایي ترټولو ډېرې انساني لېوالتیاوې ولري د ستورو اړوندې منځنۍ برخې یا انترستیلر د ګلیسین ادعا او دغه راز تر ټولو ساده امینو اسید دی؛ خو یو شمېر د پام وړ ملګرتیاوې له ځانه سره لري. د دې تشخیص د جنجالي او بحث وړ ګرځېدو یو لامل دا دی، چې که څه هم رادیو (او ځینې نور میتودونه لکه گردشي طیف ارزونې یا سپیکټروسکوپي) د لویو دوه قطبي یا دیپول لمحو لرونکي ساده ډولونو د پیژندلو لپاره ښه دي؛ خو د یو شمېر پېچلو مالیکولونو او حتی یو څه کوچنیو مواردو لکه امینو اسیدونو پر وړاندې په کمې کچې حساسیت لري. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cfa.harvard.edu/mmw/CO_survey_aitoff.jpg|title=CO_survey_aitoff.jpg|publisher=Harvard University|date=18 Jan 2008|access-date=18 Apr 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kuan&quot;&gt;{{cite journal|last1=Kuan|first1=Y. J.|last2=Charnley|first2=S. B.|last3=Huang|first3=H. C.|title=Interstellar glycine|journal=[[Astrophys. J.]]|volume=593|issue=2|pages=848–867|date=2003|doi=10.1086/375637|bibcode=2003ApJ...593..848K|display-authors=etal|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Snyder&quot;&gt;{{cite journal|last1=Snyder|first1=L. E.|last2=Lovas|first2=F. J.|last3=Hollis|first3=J. M.|title=A rigorous attempt to verify interstellar glycine|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2005-02-01_619_2/page/914|journal=[[Astrophys. J.]]|volume=619|issue=2|pages=914–930|date=2005|doi=10.1086/426677|bibcode=2005ApJ...619..914S|arxiv=astro-ph/0410335|s2cid=16286204|display-authors=etal}}&lt;/ref&gt;

سربیره پردې، دا ډول میتودونه د هغو مالیکولونو په برخه کې په بشپړ ډول ړانده دي، چې هیڅ دوه قطبونه یا ډیپول نه لري. د بېلګې په توګه، تر ډېره په ټولې نړۍ کې تر ټولو عام مالیکول H2 (د هایدروجن ګاز) دی؛ خو دا د ډیپول بڼه نه لري، له همدې امله د راډیویي ټلسکوپونو لپاره نامريي یا پټ دی.&lt;ref name=&quot;Mumma&quot;&gt;{{cite journal|author=Mumma|title=Strong Release of Methane on Mars in Northern Summer 2003|journal=Science|url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/1165243|pmid=19150811|doi=10.1126/science.1165243|date=2009|volume=323|pages=1041–1045|last2=Villanueva|first2=GL|last3=Novak|first3=RE|last4=Hewagama|first4=T|last5=Bonev|first5=BP|last6=Disanti|first6=MA|last7=Mandell|first7=AM|last8=Smith|first8=MD|issue=5917|bibcode=2009Sci...323.1041M|s2cid=25083438|display-authors=etal}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.dlr.de/dlr/en/desktopdefault.aspx/tabid-10081/151_read-13794/#/gallery/19610|title=upGREAT – a new far-infrared spectrometer for SOFIA|newspaper=DLR Portal|language=en-GB|access-date=2016-11-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20161121104611/http://www.dlr.de/dlr/en/desktopdefault.aspx/tabid-10081/151_read-13794/#/gallery/19610|archive-date=2016-11-21|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/spitzer/infrared/index.html|title=Spitzer Space Telescope – Mission Overview|last=Greicius|first=Tony|date=2015-03-26|newspaper=NASA|access-date=2016-11-21}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>c7ial949o9ghxsc3kukedg84qniryaw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>داکټر سید جمال الدین هروی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62726</id>
    <revision>
      <id>369993</id>
      <parentid>363708</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T06:46:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>369993</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17182" sha1="73l1c9b76c6c6brxjyz6ds2yc09dily" xml:space="preserve">
{{صندوق معلومات شخص|نوم=داکټر سید جمال الدین هروی|image=[[File:تصویر دکتور سید جمالدین هروی.jpg|تصویر دکتور سید جمالدین هروی]]|rank=دکترا|ژبه=[[فارسي]]،[[عربي]]،[[پښتو]]،[[اردو]]،[[انګلیسي]]|birth_date=21/ 01/ 1980م|birth_place=[[هرات]]|دين=اسلام|education=دکتوراه/ ph. D|known for=دقرآن کریم  ترجمه (فارسی)،د تفسیر المنیر،د الموسوعة الفقهیة الکویتیه د ځینی جلدونو ترجمه (فارسی)،تألیف کتاب قواعد کلی فقه، درسی کتاب په دینی مدرسو او په پوهنتونو کی،تفسیر آیات احکام، په دینی مدرسو او په پوهنتونو کی درسی کتاب (عربیک)،سیره¬ی حدیثی، درسی کتاب په دینی مدرسو او په پوهنتونو کی،...|تخصص أكاديمي=تفسیر او قرآنی علوم (Tafseer and Quranic Sciences)}}

'''داکټر سید جمال الدین هروی''' په کال: 1980م د [[هرات]] ولایت د کُشک ولسوالی په یوه تعلیم یافته کورنی کې زیږدلی دی.[https://www.qalamlib.com/writers/view/435/%D8%B3%DB%8C%D8%AF-%D8%AC%D9%85%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D9%87%D8%B1%D9%88%DB%8C] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220714114226/https://www.qalamlib.com/writers/view/435/%D8%B3%DB%8C%D8%AF-%D8%AC%D9%85%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D9%87%D8%B1%D9%88%DB%8C |date=2022-07-14 }} هغه یو څیړونکی او لیکوال دی.

== '''تعلیمی او تحصیلی سندونه:''' &lt;ref&gt;{{Cite book|title=کتاب سیره حدیثی|publication-date=1400|author=دکتور سید جمال الدین هروی|publisher=نشر احسان|publication-place=تهران}}&lt;/ref&gt; ==
- نوموړی ابتدایی تعلیم په [[ایران]] – خراسان د مهاجرو په سکولو کی تر سره کړی دی. 

- د1997 تر 2003میلادی کال [[پاکستان|دپاکستان]] په دینی مراکزو کې تعلیم حاصل کړیدی، او په همدی میلادی کال کی دشهادة العالمیه (دوره حدیث) وفاق المدارس العربیه نه فارغ شویدی. او ورسره په عربی او انگریزی ژبو په زدکړو بوخت وو. او ورسره په فرهنگی او فکری کارونو کی هم مصروف وو، جمعیة الطلبة العربیه سره کار کړیدی، او د بزم قرآن پشاور ډویژن ناظم پاتی شویدی، او د شعبه نشر و اشاعت جمعیت طلبه عربیه پشاور ډویژن ریاست هم کړیدی.  

-  د2003م تر 2007 میلادی کال کی د اسلامی یونیورسیټی مدینه منوره محصل پاتی شوی دی، او ورسره د خادم الحرمین الشریفین انسټی ټیوټ فار حج ریسرچز ممبر پاتی شویدی، او هیئة المسملین الجدد – [[مدینه منوره]] کی هم کار کړیدی. 

- په 2007م د [[مدینه منوره]] دیونیورسیټی نه په المرتبة الشرف سره گریجویټ شوی دی. 

-د2008م کال کی خپل ماسټری پروگرام په انټرنیشنل اسلامک یونیورسیټی [[اسلام آباد]] کی شروع کړیدی. 

-په 2013 کال کی د ماسټری نه گریجویټ او په هم دی کال په نړیوال اسلامک یونیورسټی کی پی ایچ ډی پروگرام کی شامل شویدی. او په 2022م کال کی خپل وایوا په بریالیتوب سره بشپړه کړی دی. د پی ایچ ډی ټاپک یی: «ترجیحات العلامة أمیر الملیح آبادی فی تفسیره مواهب الرحمن جمعا ودراسة». او ورسره په مختلفو فیکلټو کی لیکچرر او د شریعت فیکلټی دین پاتی شویدی.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آرشیف کاپي |url=https://vfast.org/journals/index.php/VTIR/article/view/1090 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220716064741/https://vfast.org/journals/index.php/VTIR/article/view/1090 |date=2022-07-16 }} |access-date=2022-07-16 |archive-date=2022-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220716064741/https://vfast.org/journals/index.php/VTIR/article/view/1090 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آرشیف کاپي |url=https://vfast.org/journals/index.php/VTIR/article/view/594/644 |access-date=2022-07-16 |archive-date=2022-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220716064740/https://vfast.org/journals/index.php/VTIR/article/view/594/644 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 

== '''دندې او مسؤلیتونه:''' ==
1-    په نریوال اسلامیک یونیورسټی دآدابو او لغاتو فیکلټی لیکچرر (2009- 2010م). 

2-    د الهدی عربي- اردو مجلې مدیر - اسلام آباد (2008- 2013م). 

3-    په مختلفو پوهنځیو کې استاد او د شرعیاتو پوهنځي رئیس- افغانستان. 

4-    د نړۍ د پوهنتونونو د اتحاد (I. U. U) غړی - ترکی.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://iuu.org.tr/node/q6SLjTcuFLW1Z61O/landing/AF#cnav |title=آرشیف کاپي |access-date=2022-07-16 |تاريخ الأرشيف=2022-07-16 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220716064740/https://iuu.org.tr/node/q6SLjTcuFLW1Z61O/landing/AF#cnav |url-status=dead |خونديځ نېټه=2022-07-16 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20220716064740/https://iuu.org.tr/node/q6SLjTcuFLW1Z61O/landing/AF#cnav |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20220716064740/https://iuu.org.tr/node/q6SLjTcuFLW1Z61O/landing/AF#cnav |archive-url=https://web.archive.org/web/20220716064740/https://iuu.org.tr/node/q6SLjTcuFLW1Z61O/landing/AF#cnav }}&lt;/ref&gt; 

5-    د اریام سنتر د څیړنیز او تعلیمي مرکز غړی-  جردن.  

6-    د الجزایر د څیړنیز مرکز (P. J. S. A ) غړی - الجیریا. [https://www.asjp.cerist.dz/utilisateur]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

7-    - دفردوسی یونیورسټی – ایران ویزیتنگ پرافیسر (2021- 2022م). 

8-    د «سبا مشران» ښوونځي بنسټ ایښودونکی او رییس - هراة.

9-    د «نجات او عروج» د مؤسسی بنسټ ایښودونکی او رییس - افغانستان.

== '''تربیتي کورسونو کي گډون:''' ==
1-    د استاذانو تربیتی پروگرام (Teachers training course) – اسلام آباد (2001م). 

2-    عربیک او اسلامک کلچرل اساتذه وو ته د سعودی له طرفه تعلیمی دوره - گلگت بلتستان (2002م). 

مسیحیان او قادیانو دعقائدو دپیژندو دوره- ملتان (2002م). 

== '''تجربه او خبره:''' ==
1-    د نوی مسلمانانو دهیئت غړی – مدینه منوره (2003- 2007م).

2-    دخادم الحرمین الشریفین دحج ریسرچز انستی تیوت غړی – مکه­ی مکرمه (2003- 2007م).

3-    د عربی – اردو «الهدی» مجله عمومی مدیر- إسلام آباد 2008- 2013م. 

4-    دحدیثو درس په مختلفو ریډیوگانو کی– افغانستان (2013- 2022م). 

5-    داسلامی او اجتماعی منظم درسونو په مختلفو ټی وی گانو کی – افغانستان (2013- 2022م).

تدریسی سابقه:

6-    دنړیوال اسلامیک یونیورسټی اسلام آباد په لغاتو او آدابو په پوهنځی کی تدریس (2009- 2010م). 

7-    دشرعی او حقوقی مضامینو تدریس په مختلفو پوهنځی گانو کی، او دشرعیاتو د فیکلټی رئیس – افغانستان (2013- 2022م). 

8-    د جامع جوماتونو او خطبائو دتعلیمی او تربیتی دوره استاذ- هرات (2014م). 

9-  د عربیک لینگویج استاذ – هرات (2015م). 

10- داسلامیک پولیتیکل جوریس پوریدینس ښوونه په فردوسی یونیورسټی – ایران (2021- 2022م). 

== '''ځینې چاپ شوی علمی کارنامی:''' &lt;ref&gt;{{Cite book|title=نظام سیاسی اسلام|publication-date=1400|publication-place=ایران|publisher=نشر احسان|isbn=978-600-349-915-7}}&lt;/ref&gt; ==
1-    دقرآن کریم مکمله ترجمه (فارسی).

2-    با پیامبر صلی الله علیه و سلم در حج (فارسی).&lt;ref&gt;{{Cite web |last=نور |first=مکتبة |title=با پیامبر صلوات الله علیه و آله و سلم |url=https://www.noor-book.com/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A8%D8%A7-%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D9%85%D8%A8%D8%B1-%D8%B5%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D9%88%D8%A2%D9%84%D9%87-%D9%88%D8%B3%D9%84%D9%85-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D8%AC-pdf |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20220628214754/https://www.noor-book.com/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A8%D8%A7-%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D9%85%D8%A8%D8%B1-%D8%B5%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D9%88%D8%A2%D9%84%D9%87-%D9%88%D8%B3%D9%84%D9%85-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D8%AC-pdf |archive-date=2022-06-28 |website=مکتبة نور |access-date=2022-07-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;مکتبة ملک فهد الوطنیه

ردمک: 9-728-56-9960

رقم الایداع: 1427/5963&lt;/ref&gt;

3-    کاروان دعوت و عزیمت (فارسی).

4-    د تفسیر المنیر، تألیف: دکتور وهبة الزحیلی دمختلفو اجزاءو ترجمه (فارسی).&lt;ref&gt;نشر شیخ الاسلام احمد جام- تربت جام- ایران&lt;/ref&gt; 

5-    دإزالة الخفاء عن خلافة الخلفاء، تألیف: شاه ولی الله دهلوی تحقیق، تخریج احادیث و حواشی (4 مجلد، عربی- فارسی).

6-    د الموسوعة الفقهیة الکویتیه د ځینی جلدونو ترجمه (فارسی).&lt;ref&gt;نشر احسان- تهران- ایران&lt;/ref&gt; 

7-    تألیف کتاب قواعد کلی فقه، درسی کتاب په دینی مدرسو او په پوهنتونو کی (فارسی).&lt;ref&gt;نشر قدس - هرات - افغانستان&lt;/ref&gt; 

8-    تفسیر آیات احکام، په دینی مدرسو او په پوهنتونو کی درسی کتاب (عربیک).&lt;ref&gt;نشر قدس - هرات - افغانستان&lt;/ref&gt;

9-    سیره­ ی حدیثی، درسی کتاب په دینی مدرسو او په [[پوهنتون|پوهنتونو]] کی (فارسی).&lt;ref&gt;{{Cite book|title=سیره حدیثی|author=دکتور سید جمال الدین هروی|isbn=978-600-349-916-4|publication-date=1400|publication-place=تهران|publisher=نشر احسان}}&lt;/ref&gt;

10 نظام سیاسی اسلام، درسی کتاب په دینی مدرسو او په پوهنتونو کی (فارسی)&lt;ref&gt;{{Cite book|author-link=داکټر سید جمال الدین هروی|title=نظام سیاسی اسلام|publication-date=1400|isbn=978-600-349-915-7|publisher=نشر احسان|publication-place=تهران -ایران}}&lt;/ref&gt;

11- د کتاب نقدی بر حافظ تحقیق و حواشی، تألیف: علامه برقعی (فارسی).&lt;ref&gt;{{Cite web |عنوان=آرشیف کاپي |نښلېدنه=https://aqeedeh.com/news/223/%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%DB%8C%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AD%D8%A7%D9%81%D8%B8%20%D8%B4%DA%A9%D9%86 |تاريخ الوصول=2022-07-16 |تاريخ الأرشيف=2020-07-13 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200713091557/http://www.aqeedeh.com/news/223/%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%DB%8C%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AD%D8%A7%D9%81%D8%B8%20%D8%B4%DA%A9%D9%86 |url-status=dead |سرليک=آرشیف کاپي |لاسرسي نېټه=2022-07-16 |خونديځ نېټه=2020-07-13 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20200713091557/http://www.aqeedeh.com/news/223/%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%DB%8C%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AD%D8%A7%D9%81%D8%B8%20%D8%B4%DA%A9%D9%86 }}&lt;/ref&gt;

12-تألیف کتاب تاریخ تشریع اسلامی، درسی کتاب په دینی مدرسو او په پوهنتونو کی (فارسی).&lt;ref&gt;{{Cite book|author-link=داکتر سید جمال الدین هروی|year=1400|title=تاریخ تشریع اسلام|publication-place=هرات|publisher=نشر قدس|publication-date=1400}}&lt;/ref&gt;

13- تألیف: دسواد دزده کړو لړۍ لویانو ته (4 جلده). 

14-او په سلهاوو مقالی په عربی، فارسی و پښتو ژبو چی په مختلفو وبسایټونو او علمی مجلی خپاره شوی دي.

== '''په ځینو نړیوالو کنفرانسونو کې ګډون:''' ==
1-    د بشري او ټولنیزو مطالعاتو نړیوال کنفرانس - اکډنیز پوهنتون، انتالیا - ترکیه په مرسته د:  scholar worldwide (schwlar) 25- 26 نومبر- 2021م&lt;ref&gt;{{Cite web |title=سيد جمال الدين الهروي |url=[iuu.com.tr/node/profile/N0HY1qfiFMNGQKZDiuu.com.tr/node/profile/N0HY1qfiFMNGQKZD |archive-date=۲۰۲۲-۰۶-۲۸⁩}}&lt;/ref&gt;

2-    د &quot;بشري، ټولنیزو او سپورتي علومو&quot; نړیوال کنفرانس استانبول – ترکیه د اردن د هاشمي د تحقیقاتي مرکز الأریام په مرسته جوړ شوی : د ۲۰۲۱ کال د مارچ له: لومړۍ تر پنځمه. 

3-    &quot;د عربي ماشومانو په ادبیاتو کې د پیژندنې اړیکه&quot; نړیوال کنفرانس: د می 19 او 20، 2021م، لخوا: د هنرونو او ژبو پوهنځی، د محمد بو قره بو مرداس پوهنتون، بودواو. د وینا سرلیک: &quot;د عربي ماشومانو په ادبیاتو کې د مذهبي اړخ او پیژندنې اړیکه&quot;.

4-    د ژبو، قاموسونو او ژبپوهنې د اوسنیو ستونزو په اړه نړیوال کنفرانس، کال: ۲۰۱۹، اهواز، ایران.

5-    د بشري او حقوقي علومو: مسایل، میتودونه او امکانات، په نړیوال کنفرانس کې ګډون او د هغې دریمې ناستې مشري - سربیا. جولای 29-30: 2021. د خبرو سرلیک: په افغانستان او په ځانګړې توګه په هرات ولایت کې د تعلیمي ادارو پراخول؛ فرصتونه او ننګونې.

6-    &quot;بنسټ ایښودونکی پاچا؛ شخصیت، رهبري او تاریخ نړیوال کنفرانس&quot; - د اردن هاشمي سلطنت، 22-24 جون 2021 – 

د خبرو سرلیک: &quot;د فلسطین په مسله کې د بنسټ ایښودونکي پاچا عبدالله بن الحسین دلچسپي&quot; حسین بن طلال پوهنتون - اردن.

7-    نړیوال کنفرانس: «د عصري تدریسي طریقو په اړه محدودیتونه او درزونه»، له: 2- 5/ 8/ 2021 تونس. 

8-    د ټولنیزو او انسانی علومو په اړه دریم نړیوال څیړنیز کنفرانس (RCSH-21)، انتالیا، ترکیه، د اورسام تحقیقی مرکز په مرسته. د نومبر له 25 څخه تر 26، 2021 پورې. د خبرو سرلیک: د افغانستان او عربي هېوادونو د اړیکو شالید. 

9-    دریم علمی نړیوال کنفرانس: (اندلس: فکر، ادب او تمدن) ۲۹ – ۳۱ /۳ / ۲۰۲۲م. جردن. 

10- د هرات کنفرانس او ​​سیاست دریم پړاو: دیني خبرې اترې او ټولنیز سیاسي بدلونونه- هرات. د خبرو سرلیک: «د هرات په دیني مدرسو کې د تعلیمي وضعیت او نصاب څیړنه». 2019م. تنظیم کوونکی: د ستراتیژیکو مطالعاتو انسټیټیوټ.&lt;ref&gt;https://alghad.com/%D9%85%D8%A4%D8%AA%D9%85%D8%B1-%D8%AA%D8%B7%D9%88%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A4%D8%B3%D8%B3%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B9%D9%84%D9%8A%D9%85%D9%8A%D8%A9-%D9%81%D9%8A-%D8%AC%D8%A7%D9%85/&lt;/ref&gt; 

'''خ‌-  د ډاکټر سيد جمال الدين هروي د ژوند او افکارو په اړه ليکل شوي کتابونه او مقالی:'''  &quot;د ډاکټر سید جمال الدین هروی ژوندلیک او افکار&quot; تنظیم کوونکی: خطیبي، د فردوسی یونیورسټی د ماسټرۍ محصل. د ډاکټر سيد محمد علي تقوي تر څارنې لاندې. &lt;references /&gt;https://vfast.org/journals/index.php/VTIR/article/view/594/644 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220716064740/https://vfast.org/journals/index.php/VTIR/article/view/594/644 |date=2022-07-16 }}

https://web.archive.org/web/20220716064741/https://vfast.org/journals/index.php/VTIR/article/view/1090</text>
      <sha1>73l1c9b76c6c6brxjyz6ds2yc09dily</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>فنا کېدنه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62814</id>
    <revision>
      <id>369997</id>
      <parentid>369555</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T09:52:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>369997</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29807" sha1="lvyvb8ow3wcqormfxrf8opveuwlnt9h" xml:space="preserve">'''فنا کېدنه''' له د ژواک چاپېریال له ټولنو څخه د حیواناتو د نفوس یا نوعو په نړیواله، سیمه ییزه یا حیاتي کچه انقراض  یا نشت کېدل دي. د انسانانو د نفوس ودې د کرنیزو حاصلاتو د راټولولو اړوندو پرمختګونو سره په ګډه له چاپېریال څخه د پیاوړې او اغېزمنې ګټې اخیستنې زمینه برابره کړې ده. یاد شرایط د دې لامل شوي دي چې لوی فقاریه (د ملا تیر لرونکي) حیوانات د خپل ژواک چاپېریال له ټولنو څخه ووځي او په اصطلاح داسې څه رامنځته کړي چې &quot;تش ځنګل&quot; بلل کېږي. فنا له انقراض سره توپیر لري؛ فنا د نوعو ورکېدل او همداراز د پرېمانۍ زوال دواړه شاملوي. د فنا اغېزې د لومړي ځل لپاره  په ۱۹۸۸ز کال کې د برازیل په کامپیناس پوهنتون کې د نویو استوایي ځنګلونو تر عنوان لاندې د نباتاتو-حیواناتو تر منځ د تعامل په یو سمپوزیم کې بیان شوې. له هغه څخه راوروسته دغه  اصطلاح په تحفظي بیولوژۍ کې د یوې نړیوالې ښکارندې په توګه په پراخه بڼه کارول کېږي.&lt;ref name=&quot;def ant&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Dirzo R, Young HS, Galetti M, Ceballos G, Isaac NJ, Collen B|title=Defaunation in the Anthropocene|journal=[[Science (journal)|Science]]|date=2014|doi=10.1126/science.1251817|pmid=25061202|volume=345|issue=6195|pages=401–406|url=http://www.uv.mx/personal/tcarmona/files/2010/08/Science-2014-Dirzo-401-6-2.pdf|bibcode=2014Sci...345..401D|s2cid=206555761}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Harrison2016&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Harrison R, Sreekar R, Brodie JF, Brook S, Luskin M|display-authors=2|title=Impacts of hunting on tropical forests in Southeast Asia|journal=Conservation Biology|volume=30|issue=5|pages=972–981|date=September 2016|doi=10.1111/cobi.12785|pmid=27341537|s2cid=3793259}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book|title=Essentials of Conservation Biology|url=https://archive.org/details/essentialsofcons0000prim_j0r1|last=Primack|first=Richard|publisher=Sinauer Associates, Inc. Publishers|year=2014|isbn=9781605352893|location=Sunderland, MA USA|pages=[https://archive.org/details/essentialsofcons0000prim_j0r1/page/217 217]–245}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Vignieri|first=Sacha|date=2014|title=Vanishing fauna|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=345|issue=6195|pages=392–395|doi=10.1126/science.345.6195.392|pmid=25061199|bibcode=2014Sci...345..392V|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |date=25 July 2014 |title=Tracking and combatting our current mass extinction |url=https://arstechnica.com/science/2014/07/tracking-and-combatting-our-current-mass-extinction/ |access-date=2015-11-30 |website=Ars Technica}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;eco and evo&quot;&gt;Dirzo, R. and Galetti, M. &quot;[https://www.academia.edu/download/31402133/Galetti_Dirzo.pdf Ecological and Evolutionary Consequences of Living in a Defaunated World.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200109205643/https://www.academia.edu/download/31402133/Galetti_Dirzo.pdf |date=2020-01-09 }}&quot; ''Biological Conservation'' 163 (2013): 1-6.&lt;/ref&gt;

داسې اټکل شوې ده چې د وحشي ځناورو له ٪۵۰ څخه زیات نفوس په وروستیو ۴۰ کلونو کې له منځه تللی دی. په ۲۰۱۶ز کال کې، دا اټکل شوی و چې په ۲۰۲۰ز کال کې به د وحش د نړۍ ٪۶۸ نفوس له منځه ځي. په سویلي امریکا کې، باورونه داسې دي چې دا له منځه تلنه به هلته ۷۰ سلنه وي. د ۲۰۲۱ز کال یوې مطالعې دا موندلې ده چې د ځمکې د سیارې له کنګلونو څخه د خلاصې برخې یواځې د ٪۳ په شاوخوا کې په چاپېریالي او د ځناورو د استوګنې په لحاظ داسې سالمه پاتې شوې ده چې د ځايي ژوو د نوعو روغ جمیعتونه پکې مېشت دي او د انسانانو پلونه هلته نه دي ورغلي.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/report-wildlife-numbers-drop-by-half-since-1970-1412085197|title=Wildlife Numbers Drop by Half Since 1970, Report Says|newspaper=Wall Street Journal|date=30 September 2014|last1=Naik|first1=Gautam}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ceballos, G.; Ehrlich, A. H.; Ehrlich, P. R. (2015). ''The Annihilation of Nature: Human Extinction of Birds and Mammals''. Baltimore, Maryland: Johns Hopkins University Press. pp. 135 {{ISBN|1421417189}} – via Open Edition.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2016/oct/27/world-on-track-to-lose-two-thirds-of-wild-animals-by-2020-major-report-warns|title=World on track to lose two-thirds of wild animals by 2020, major report warns|last=Carrington|first=Damian|date=2016-10-26|work=The Guardian|access-date=2017-04-12|language=en-GB|issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Carrington|first=Damian|date=April 15, 2021|title=Just 3% of world's ecosystems remain intact, study suggests|url=https://www.theguardian.com/environment/2021/apr/15/just-3-of-worlds-ecosystems-remain-intact-study-suggests|work=The Guardian|location=|access-date=April 18, 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Plumptre|first1=Andrew J.|last2=Baisero|first2=Daniele|display-authors=etal.|date=2021|title=Where Might We Find Ecologically Intact Communities?|url=|journal=Frontiers in Forests and Global Change|volume=4|issue=|pages=|doi=10.3389/ffgc.2021.626635|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

د ۲۰۱۷ز کال په نومبر کې، په ټوله نړۍ کې ۱۵۰۰۰ ساینس پوهانو د انسانیت پر وړاندې یو دویم خبرداري (warning to humanity) صادر کړ، په کوم کې چې دوی د نورو موضوعاتو تر څنګ د داسې پالیسیو د جوړولو او پلي کولو غوښتنه وکړه چې &quot;فنا کېدل، دغیر قانوني ښکار کړکېچ، او ناوړه ګټه اخیستنه ورسره په څنګ کې د تر تهدید لاندې نوعو تجارت &quot; د ودرول شي.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Ripple WJ, Wolf C, Newsome TM, Galetti M, Alamgir M, Crist E, Mahmoud MI, Laurance WF|title=World Scientists' Warning to Humanity: A Second Notice|journal=[[BioScience]]|date=13 November 2017|volume=35|issue=12|pages=1026–1028|doi=10.1093/biosci/bix125|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== عوامل ==
په لوړه پیمانه د ژوو ښکار،  له هغوی څخه ګټه اخیستنه، د نړۍ په ګوټ ګوټ کې د ملا د تیر لرونکو ژوو تر خطر لاندې نوعې ګواښي. د ښکار اړوند ملا تیر لرونکي ژوي د استوايي ځنګلونو او دښتي سیمو له ارزښتناکو محصولاتو څخه شمېرل کېږي. د برازیل په امازون ځنګله کې هر کال ۲۳ میلیونه د ملا تیر لرونکي ژوي وژل کېږي؛ د لویو تنو لرونکي پرایمیټان، ټاپیران، د سپینو شونډو لرونکي سرکوز ډوله ګرازان، لوی ارماډيلوس، او کیشپان هغه حیوانات دي چې له ګټې اخیستنې سره ډېر زیات حساس دي. له حد نه زیات ښکار یې  ښایي د یادو نوعو سیمه ییز نفوس له نیم څخه زیات را کم کړي، او همدارنګه د نفوس کثافت هم راټيټ کړي. د یادو ژویو هغه جمیعتونه چې له کلیو سره نږدې اوسېږي د کمېدو له خطر سره په د پام وړ توګه مخامخ دي. د سیمه ییزو ښکار کېدونکو نوعو پریماني، د اړوندو سیمه ییزو مېشتېدنو لکه د کلیو په ډېروالي سره  زوال مومي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Effects of Subsistence Hunting on Vertebrate Community Structure in Amazonian Forests|url=https://archive.org/details/sim_conservation-biology_2000-02_14_1/page/240|journal=Conservation Biology|date=2000-02-01|issn=1523-1739|pages=240–253|volume=14|issue=1|doi=10.1046/j.1523-1739.2000.98485.x|first=Carlos A.|last=Peres|s2cid=85726080}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=van Uhm|first1=D.P.|title=A green criminological perspective on environmental crime: the anthropocentric, ecocentric and biocentric impact of defaunation|journal=Revue Internationale de Droit Pénal|date=2017|volume=87|issue=1|url=https://www.researchgate.net/publication/313502962}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|title=Essentials of Conservation Biology|url=https://archive.org/details/essentialsofcons0000prim_j0r1|last=Primack|first=Richard|publisher=Sinauer Associates, Inc. Publishers|year=2014|isbn=9781605352893|location=Sunderland, MA USA|pages=[https://archive.org/details/essentialsofcons0000prim_j0r1/page/217 217]–245}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Peres, Carlos A., and Hilton S. Nascimento. &quot;[https://www.researchgate.net/profile/Carlos_Peres/publication/226584770_Impact_of_game_hunting_by_the_Kayapo_of_south-eastern_Amazonia_Implications_for_wildlife_conservation_in_tropical_forest_indigenous_reserves/links/0912f50c262d0e43f9000000.pdf Impact of Game Hunting by the Kayapo´ of South-eastern Amazonia: Implications for Wildlife Conservation in Tropical Forest Indigenous Reserves.]&quot; ''Biodiversity and Conservation'' 15.8 (2006): 2627-653.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Altrichter, M., and Boaglio, G., &quot;[https://www.researchgate.net/profile/Mariana_Altrichter/publication/222127957_Distribution_and_relative_abundance_of_peccaries_in_the_Argentine_Chaco_Associations_with_human_factors/links/54d16af80cf25ba0f0413879.pdf Distribution and Relative Abundance of Peccaries in the Argentine Chaco: Associations with Human Factors.]&quot; ''Biological Conservation'' 116.2 (2004): 217-25.&lt;/ref&gt;

ښکار او غیر قانوني ښکار ښایي په ځینو نوعو کې د سیمه ییزو جمیعتونو د راټیټېدو یا هم د انقراض لامل شي. زیاتره اغېزمنې شوې نوعې د بېلابېلو سرچینو له خوا تر فشار لاندې دي، حال دا چې علمي ټولنه لا هم د دغو تعاملاتو له پیچلتوب او د هغوی د غبرګون د دریڅو په اړه مطمئنه نه ده. په پانامه کې یوې ځانګړې مطالعې د غیر قانوني ښکار د زیاتوالي او له ۱۱ څخه د نهو مطالعه شویو نوعو د پرېمانۍ تر منځ یوه غیر مستقیمه اړیکه موندلې ده. سربېره پر دې، د ترجېحي ښکار نوعو په لویه پیمانه کمښتونه تجربه کړي دي او د پرېمانۍ په دوران کې یې د نوعو په جګه کچه توپیرونه درلودل.&lt;ref&gt;Redford, K. H. (1992). ''The empty forest.'' ''BioScience'' 42(6): 412–422.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sreekar, R., Huang, G., Zhao, J., Pasion, B.O. et al. &quot;The use of species–area relationships to partition the effects of hunting and deforestation on bird extirpations in a fragmented landscape&quot; ''Diversity and Distributions'', Vol. 21. No. 4 (2015). pp. 441-450. [https://doi.org/10.1111/ddi.12292].&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;poachers alter&quot;&gt;Wright, S. J., Zeballos, H., Domínguez, I., Gallardo, M. M., Moreno, M. C. and Ibáñez, R. &quot;[http://stri.si.edu/sites/publications/PDFs/2000_Cons_Biol.pdf Poachers Alter Mammal Abundance, Seed Dispersal, and Seed Predation in a Neotropical Forest.]&quot; ''Conservation Biology'' 14.1 (2000): 227-239.&lt;/ref&gt;

=== د ژوو د استوګنځایونو تخریب او په ټوټو وېشل کېدل ===
د انسانانو د نفوس د ودې په پایله کې د ځمکې په کارولو کې بدلونونه راځي، کوم چې د طبیعي استوګنځایونو د ټوټه ټوټه کېدو، بدلېدو او تخریبېدو سبب کېدی شي. لوی تي لرونکي ژوي زیاتره وخت د کوچینیو ژویو په پرتله ډېر د زیانمنېدو وړ دي ځکه چې دوی د اوسېدو لپاره لویو سیمو ته اړتیا لري، او له همدې کبله د ځنګلونو د له منځه تللو له  اغېزو څخه له ځورېدو سره ډېر مخ دي. د لویو تنو لرونکې نوعې لکه فیلان، کرکدن، لوی پرایميټان، ټاپیران، او سرکوز ډوله ګرازان  لومړني ژوي دي چې په ټوټه شوو ورښتي ځنګلونو کې ورک شوي دي.&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite book|title=Essentials of Conservation Biology|url=https://archive.org/details/essentialsofcons0000prim_j0r1|last=Primack|first=Richard|publisher=Sinauer Associates, Inc. Publishers|year=2014|isbn=9781605352893|location=Sunderland, MA USA|pages=[https://archive.org/details/essentialsofcons0000prim_j0r1/page/217 217]–245}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kinnaird, M. F., Sanderson, E. W., O'Brien, T. G., Wibisono, H. T. and Woolmer, G., &quot;[https://www.researchgate.net/profile/Eric_Sanderson2/publication/227602224_Deforestation_Trends_in_a_Tropical_Landscape_and_Implications_for_Endangered_Large_Mammals/links/0912f5108705b72742000000.pdf Deforestation Trends in a Tropical Landscape and Implications for Endangered Large Mammals.]&quot; ''Conservation Biology'' (2003) 17: 245–257.&lt;/ref&gt;

له امازوني اکوادور څخه یوې ځانګړې مطالعې د نفتو د دوو سړکونو د مدیریت کړنلارې او په ګاونډ کې یې د وحش د نړۍ ټولنې تر تحلیل لاندې ونیوې. د ازاد لاسرسي سرک داسې ځنګلونه درلودل چې صاف شوي او ټوټه ټوټه شوي وو او بل هغه یې د لاسرسي کنترول پلی کاوه. د لومړني سرک په اوږدو کې ډېرې لږې نوعې موجودو وې چې د کثافت له نظره په اټکلي ډول د دویمې سیمې پرتله یې نږدې ٪۸۰ ټیټوالی درلود. دغه موندنه د دې وړاندیز کوي چې مزاحمتونو د ځمکو د ټوټو تر منځ د اړوندو سیمه ییزو ژویو لېوالتیا او وړتیا اغېزمنه کړې ده.&lt;ref name=&quot;oil roads&quot;&gt;Suárez, E., Morales, M., Cueva, R., Utreras Bucheli, V., Zapata-Ríos, G., Toral, E., Torres, J., Prado, W. and Vargas Olalla, J., &quot;[https://www.researchgate.net/profile/Galo_Zapata-Rios/publication/229528550_Oil_Industry_Wild_Meat_Trade_and_Roads_Indirect_Effects_of_Oil_Extraction_Activities_in_a_Protected_Area_in_North-Eastern_Ecuador/links/02e7e528ccfdcbb399000000/Oil-Industry-Wild-Meat-Trade-and-Roads-Indirect-Effects-of-Oil-Extraction-Activities-in-a-Protected-Area-in-North-Eastern-Ecuador.pdf Oil Industry, Wild Meat Trade and Roads: Indirect Effects of Oil Extraction Activities in a Protected Area in North-Eastern Ecuador.]&quot; ''Animal Conservation'' 12 (2009): 364–373.&lt;/ref&gt;

د ځمکو ټوټه ټوټه کېدل د جمیعتونو کچه راټیټوي په داسې حال کې چې د پاتې استوګنځایونو د کوچینوالي په صورت کې د انقراض خطر زیاتوي. چېرې چې ناټوټه شوې ځمکه ډېره وي، د ډېرو بېلابېلو نوعو لپاره زیات شمېر استوګنځي موجود وي. د ځمکې یوه لویه ټوټه هم په دې معنا ده چې نوموړې د ژوند کولو له لویو سیمو سره زیات شمېر نوعو ته ځای ورکولی شي. په هر ترتیب، کله چې د ځمکې د ټوټې اندازه راټیټېږي، د جلا جلا استوګنیزو ټوټو شمېر ورسره ډېرېږي، کومې چې کیدای شي د سیمه ییزو اوسېدونکو ژوو څخه تشې شي. که دا حالت دوام مومي نو په اړونده سیمه کې ښایي نوعې له انقراض سره مخ شي.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Rybicki, J., &quot;[http://izt.ciens.ucv.ve/ecologia/Archivos/ECO_POB%202013/ECOPO2_2013/Ecological%20effects%20of%20environ.%20change/Rybicki%20y%20Hanski%202013.pdf Species–area Relationships and Extinctions Caused by Habitat Loss and Fragmentation.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191110201636/http://izt.ciens.ucv.ve/ecologia/Archivos/ECO_POB%25202013/ECOPO2_2013/Ecological%2520effects%2520of%2520environ.%2520change/Rybicki%2520y%2520Hanski%25202013.pdf |date=2019-11-10 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191110201636/http://izt.ciens.ucv.ve/ecologia/Archivos/ECO_POB%25202013/ECOPO2_2013/Ecological%2520effects%2520of%2520environ.%2520change/Rybicki%2520y%2520Hanski%25202013.pdf |archivedate=2019-11-10 |title=آرشیف کاپي |url=http://izt.ciens.ucv.ve/ecologia/Archivos/ECO_POB%25202013/ECOPO2_2013/Ecological%2520effects%2520of%2520environ.%2520change/Rybicki%2520y%2520Hanski%25202013.pdf |access-date=2023-09-27 |url-status=bot: unknown}}&quot; ''Ecology Letters'' 16 (2013): 27-38.&lt;/ref&gt;

په امازون کې د ځنګلونو د له منځه وړلو په اړه یوې څېړنې د استوګنځایونو د ټوټه ټوټه کېدو دوو نمونو ته کتنه کړې ده: لومړی د کب هډوکي د کوچینیو ځانګړتیاوو سره او دویمه  یې یوه بې نومه د لویو ځانګړتیاوو نمونه وه. د لویو ځانګړتیاوو لرونکې نمونې د کب له هډوکي څخه کمې ټوټې درلودي. د نوموړې څېړنې پایلو د دې وړانديز کړی دی چې د کب د هډوکي په نمونه کې  د ټوټه کېدو لوړې کچې، د نوعو له لاسه ورکولو ته لاره هواره کړې ده او د لویو ملاتیر لرونکو تنوع یې کمه کړې ده. انساني اغېزې لکه د ځنګلونو ټوټه کول، ښایې د چاپېریالي پروسو د له لاسه ورکولو له کبله په لویو ساحو کې د استوګنيزې تنوع د ساتلو او د اېکوسېستم فعالیت د وړتیا له لاسه ورکولو لامل شي. دا په خپل وار سره کیدی شي په چاپېریالونو کې د بدلونونو لامل شي او تکاملي پروسې منحرفې کړي.&lt;ref&gt;Jorge, M. L. S. P., Galetti, M., Ribeiro, M. C., Ferraz, K.M.P.M.B. &quot;[https://www.researchgate.net/profile/Malu_Jorge/publication/256669321_Mammal_defaunation_as_surrogate_of_trophic_cascades_in_hotspot/links/00b7d52aafdb4d98da000000.pdf Mammal Defaunation as Surrogate of Trophic Cascades in A Biodiversity Hotspot.]&quot; ''Biological Conservation'' 163 (2013): 49–57.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Saunders, D. A., Hobbs, R. J. and Margules, C. R., &quot;[https://www.researchgate.net/profile/Denis_Saunders/publication/227638151_Saunders_D_Hobbs_R_Margules_C_Biological_Consequences_of_Ecosystem_Fragmentation_A_Review_Conservation_Biology/links/53d20be10cf2a7fbb2e9620f/Saunders-D-Hobbs-R-Margules-C-Biological-Consequences-of-Ecosystem-Fragmentation-A-Review-Conservation-Biology.pdf Biological Consequences of Ecosystem Fragmentation: A Review.]&quot; ''Conservation Biology'' 5 (1991): 18–32.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;eco and evo2&quot;&gt;Dirzo, R. and Galetti, M. &quot;[https://www.academia.edu/download/31402133/Galetti_Dirzo.pdf Ecological and Evolutionary Consequences of Living in a Defaunated World.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200109205643/https://www.academia.edu/download/31402133/Galetti_Dirzo.pdf |date=2020-01-09 }}&quot; ''Biological Conservation'' 163 (2013): 1-6.&lt;/ref&gt;

په شمالي امریکا کې، د وحشي مرغانو نفوس له ۱۹۷۰ز کال راهیسې ٪۲۹ یا شاوخوا ۳ میلیارده راټیټ شوی دی، چې تر ډېره د انساني عواملو له کبله لکه د انسانانو له خوا د کارونې له امله د استوګنځایونو له لاسه ورکول، د نفوس د را ښکته کېدو یواځینی عامل دي او په څنګ کې یې نور عوامل په پراخه کچه  نیونیکوتینوید (neonicotinoid) حشره وژونکي کارول او د اهلي پیشو ګانو زیاتېدل دي چې بهر ګرځېدو ته پرېښودل شوې دي.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Deaton|first=Jeremy|date=September 19, 2019|title=U.S., Canada have lost 3 billion birds since 1970. Scientists say 'nature is unraveling.'|url=https://www.nbcnews.com/mach/science/u-s-canada-have-lost-3-billion-birds-scientists-say-ncna1055961|work=[[NBC News]]|access-date=September 20, 2019}}&lt;/ref&gt;

=== یرغل کوونکې نوعې ===
انساني اغېزې لکه، استعمار او کرنه، د دې لامل شوي دي چې نوعې د اوسېدو له خپلو اصلي سیمو څخه بهر خپرې شي. د ځمکو ټوټه ټوټه کېدل هم د استوګنځایونو د کمېدو او سرچینو د شتون څخه ور هاخوا په ځایي نوعو باندې پراخې اغېزې لري؛ یادې اغېزې سیمې د پردیو یرغلونو پر وړاندې زیان منونکې کوي او همدارنګه د استوګنځایونو د بدلېدو سبب کېږي چې په دې ډول اصلي ځايي نوعې نورې ژوندۍ نشي پاتې کېدای.  &lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Cite book|title=Essentials of Conservation Biology|url=https://archive.org/details/essentialsofcons0000prim_j0r1|last=Primack|first=Richard|publisher=Sinauer Associates, Inc. Publishers|year=2014|isbn=9781605352893|location=Sunderland, MA USA|pages=[https://archive.org/details/essentialsofcons0000prim_j0r1/page/217 217]–245}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Cite book|title=Essentials of Conservation Biology|url=https://archive.org/details/essentialsofcons0000prim_j0r1|last=Primack|first=Richard|publisher=Sinauer Associates, Inc. Publishers|year=2014|isbn=9781605352893|location=Sunderland, MA USA|pages=[https://archive.org/details/essentialsofcons0000prim_j0r1/page/217 217]–245}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;oil roads2&quot;&gt;Suárez, E., Morales, M., Cueva, R., Utreras Bucheli, V., Zapata-Ríos, G., Toral, E., Torres, J., Prado, W. and Vargas Olalla, J., &quot;[https://www.researchgate.net/profile/Galo_Zapata-Rios/publication/229528550_Oil_Industry_Wild_Meat_Trade_and_Roads_Indirect_Effects_of_Oil_Extraction_Activities_in_a_Protected_Area_in_North-Eastern_Ecuador/links/02e7e528ccfdcbb399000000/Oil-Industry-Wild-Meat-Trade-and-Roads-Indirect-Effects-of-Oil-Extraction-Activities-in-a-Protected-Area-in-North-Eastern-Ecuador.pdf Oil Industry, Wild Meat Trade and Roads: Indirect Effects of Oil Extraction Activities in a Protected Area in North-Eastern Ecuador.]&quot; ''Animal Conservation'' 12 (2009): 364–373.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Jeschke|first1=Jonathan M.|last2=Bacher|first2=Sven|last3=Blackburn|first3=Tim M.|last4=Dick|first4=Jaimie T. A.|last5=Essl|first5=Franz|last6=Evans|first6=Thomas|last7=Gaertner|first7=Mirijam|last8=Hulme|first8=Philip E.|last9=Kühn|first9=Ingolf|last10=Mrugała|first10=Agata|last11=Pergl|first11=Jan|last12=Pyšek|first12=Petr|last13=Rabitsch|first13=Wolfgang|last14=Ricciardi|first14=Anthony|last15=Richardson|first15=David M.|last16=Sendek|first16=Agnieszka|last17=Vilà|first17=Montserrat|last18=Winter|first18=Marten|last19=Kumschick|first19=Sabrina|title=Defining the Impact of Non‐Native Species|journal=Conservation Biology|date=October 2014|volume=28|issue=5|pages=1188–1194|doi=10.1111/cobi.12299|pmid=24779412|pmc=4282110}}&lt;/ref&gt;

د حیواناتو په هغو نشت شویو نوعو کې چې د انقراض لامل یې معلوم دی، له ٪۵۰ څخه زیاتې یې د یرغل کوونکو نوعو له خوا اغېزمنې شوې دي. د حیواناتو د منقرضو شویو نوعو د ٪۲۰ لپاره د انقراض یواځینی لامل یرغل کوونکې نوعې دي. یرغل کوونکې نوعې د تي لرونکو لپاره د انقراض دویم تر ټولو مهم لامل ګڼل کېږي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Clavero|first1=M|last2=Garciaberthou|first2=E|title=Invasive species are a leading cause of animal extinctions|journal=Trends in Ecology &amp; Evolution|date=March 2005|volume=20|issue=3|pages=110|doi=10.1016/j.tree.2005.01.003|pmid=16701353|hdl=10256/12285|url=http://dugi-doc.udg.edu:8080/bitstream/handle/10256/12285/InvasiveSpeciesLeading.pdf?sequence=1|access-date=2022-07-17|archive-date=2022-11-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20221103011454/http://dugi-doc.udg.edu:8080/bitstream/handle/10256/12285/InvasiveSpeciesLeading.pdf?sequence=1|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== نړیوالې نمونې ==
استوایي سیمې د فنا کېدو له اړخه تر ټولو په ژوره بڼه اغېزمنېدونکې سیمې دي. دغه سیمې چې د برازیل امازون،  د مرکزي افریقا د کانګو حوزه او اندونیزیا شاملوي، له حد نه د زیاتې ګټې اخیستنې او د استوګنځایونو د له منځه تللو تر ټولو جګ میزانونه تجربه کوي. په هر حال، مشخص لاملونه یې بېلابېل دي، او هغه سیمې چې تر خطر لاندې یوه ډله پکې وي (لکه مرغان) حتمي نه ده چې د تي لرونکو، حشراتو یا ذوحیاتینو په شان نورې تر خطر لاندې ډلې هم ولري.&lt;ref name=&quot;def ant2&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Dirzo R, Young HS, Galetti M, Ceballos G, Isaac NJ, Collen B|title=Defaunation in the Anthropocene|journal=[[Science (journal)|Science]]|date=2014|doi=10.1126/science.1251817|pmid=25061202|volume=345|issue=6195|pages=401–406|url=http://www.uv.mx/personal/tcarmona/files/2010/08/Science-2014-Dirzo-401-6-2.pdf|bibcode=2014Sci...345..401D|s2cid=206555761}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:16&quot;&gt;{{Cite book|title=Essentials of Conservation Biology|url=https://archive.org/details/essentialsofcons0000prim_j0r1|last=Primack|first=Richard|publisher=Sinauer Associates, Inc. Publishers|year=2014|isbn=9781605352893|location=Sunderland, MA USA|pages=[https://archive.org/details/essentialsofcons0000prim_j0r1/page/217 217]–245}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;eco and evo3&quot;&gt;Dirzo, R. and Galetti, M. &quot;[https://www.academia.edu/download/31402133/Galetti_Dirzo.pdf Ecological and Evolutionary Consequences of Living in a Defaunated World.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200109205643/https://www.academia.edu/download/31402133/Galetti_Dirzo.pdf |date=2020-01-09 }}&quot; ''Biological Conservation'' 163 (2013): 1-6.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Press release: Global map shows new patterns of extinction risk|url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_2-11-2006-10-49-47|work=Imperial College London and the Natural Environment Research Council|date=2 November 2006|access-date=2022-07-17|archive-date=2017-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20170803085835/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_2-11-2006-10-49-47|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:52&quot;&gt;{{Cite web |date=25 July 2014 |title=Tracking and combatting our current mass extinction |url=https://arstechnica.com/science/2014/07/tracking-and-combatting-our-current-mass-extinction/ |access-date=2015-11-30 |website=Ars Technica}}&lt;/ref&gt;

د برازیل په امازون کې د ځنګلونو له منځه وړنه د ژوو استوګنځایونو او بې حده کارونې لامل کېږي. د امازون په ورښتي ځنګل کې د دودیزو ښکاري تخنیکونو پر ځای د عصري وسلو لکه ساچمه یي ټوپکو په ځایناستېدو سره د ښکار فشار زیات شوی دی. د کانونو د استخراج او د لرګیو د سوداګرۍ په موخه سړکونه د ځنګلونو طبیعي منظرې په ټوټو وېشي او ښکارځنو ته زمینه برابري تر څو هغو ځنګلي ساحو ته ننوځي کومو ته یې چې له مخکې لاسرسی نه درلود (د انسانانو له خوا لمس شوې نه وې). په افریقا کې د وحشي ژویو د غوښې سوداګري د سیمه ییزو ځناورو څخه د ناوړه ګټې اخیستنې لامل شوې ده. اندونېزیا د نړۍ په کچه د ژویو تر ټولو ډېرې تر خطر لاندې نوعې لري. د وحشي ژویو نړیواله سوداګري، همدارنګه د هغې په څنګ کې په پراخه بڼه د لرګیو کاروبار، د کانونو استخراج او زراعتي پروسې د زیات شمېر نوعو د زوال او انقراض لامل کېږي.&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;{{Cite book|title=Essentials of Conservation Biology|url=https://archive.org/details/essentialsofcons0000prim_j0r1|last=Primack|first=Richard|publisher=Sinauer Associates, Inc. Publishers|year=2014|isbn=9781605352893|location=Sunderland, MA USA|pages=[https://archive.org/details/essentialsofcons0000prim_j0r1/page/217 217]–245}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite journal|title=Defaunation of tropical forests reduces habitat quality for seed-dispersing bats in Western Amazonia: an unexpected connection via mineral licks|journal=Animal Conservation|date=2014-02-01|issn=1469-1795|pages=44–51|volume=17|issue=1|doi=10.1111/acv.12055|first1=S. J.|last1=Ghanem|first2=C. C.|last2=Voigt|s2cid=85597982}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Josip |first=Ivanovic |date=30 August 2011 |title=Endangered Species in Indonesia - Australian Science |url=http://www.australianscience.com.au/environmental-science/endangered-species-in-indonesia/ |access-date=2015-11-30 |website=Australian Science |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>lvyvb8ow3wcqormfxrf8opveuwlnt9h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د هند اساسي قانون</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63329</id>
    <revision>
      <id>369991</id>
      <parentid>367250</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T04:58:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>369991</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38810" sha1="dlfoo9u19onv7ktrizqk3h23s7ss2j7" xml:space="preserve">{{پرچم|India}}

د هند د اساسي قانون له مخې، د هند اساسي قانون په پارلمان کې لومړیتوب لري ځکه چې دا د اساسي قانون شورا له خوا جوړ شوی و نه د هند د پارلمان له خوا. د هند د اساسي قانون د مادې له مخې، دا د هند د خلکو له خوا ترتیب شوی او منل شوی دی. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Constitutional supremacy vs parliamentary supremacy |url=http://www.cesruc.org/uploads/soft/130306/1-130306154F7.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208060028/http://www.cesruc.org/uploads/soft/130306/1-130306154F7.pdf |archive-date=2015-12-08 |access-date=12 اکتوبر 2015}}&lt;/ref&gt; پارلمان نشي کولای اساسي قانون تعلیق کړي(ويې ځنډوي).

د هند اساسي قانون د ۱۹۴۹ کال د نومبر په ۲۶ مه د اساسي قانون د مجلس له خوا تصویب شو او د ۱۹۵۰ کال د جنورۍ په ۲۶ مه نافذ شو. &lt;ref&gt;{{Cite web |date=29 جولائی 2008 |title=Introduction to Constitution of India |url=http://indiacode.nic.in/coiweb/introd.htm |access-date=14 اکتوبر 2008 |publisher=Ministry of Law and Justice of India}}&lt;/ref&gt; د هند اساسي قانون د هند د حکومت، له خوا په 1935مېلادي کال د هېواد د لومړني رسمي سند په توګه بدل شو او هندوستان هېواد  د هند په [[هند|جمهوریت]] بدل شو. د اساسي قانون د خپلواکۍ د یقیني کولو لپاره، د هند د اساسي قانون جوړوونکو د هند د اساسي قانون په 395 ماده کې د [[بریتانیا|برتانیا د پارلمان]] احکام لغوه کړل. &lt;ref&gt;{{cite journal|last=Swaminathan|first=Shivprasad|title=India's benign constitutional revolution|journal=The Hindu: opinion|date=26 جنوری 2013|url=http://www.thehindu.com/opinion/lead/indias-benign-constitutional-revolution/article4345212.ece|accessdate=18 فروری 2013}}&lt;/ref&gt;هنديان  هند د جمهوریت د ورځې په توګه د هند د اساسي قانون د تصویب ورځ لمانځي. &lt;ref&gt;{{Cite book|title=Political System of India|last=Das|first1=Hari|publisher=Anmol Publications|year=2002|isbn=978-8174884961|edition=Reprint|place=[[نئی دہلی]]|pages=120}}&lt;/ref&gt;

د هند اساسي قانون له مخې [[هند]] یو آزاد ، ټولنیز ، [[سيکولريزم|سیکولر]] &lt;ref&gt;{{Cite web |last=WP(Civil) No. 98/2002 |first= |date=12 ستمبر 2002 |title=Aruna Roy &amp; Ors. v. Union of India &amp; Ors. |url=http://www.ncert.nic.in/html/pdf/schoolcurriculum/ncfsc/judge51_80.pdf#page=18 |archive-url= |archive-date= |access-date=11 نومبر 2015 |website= |publisher=Supreme Court of India |page=18/30}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Preamble of the Constitution of India |url=http://lawmin.nic.in/olwing/coi/coi-english/Const.Pock%202Pg.Rom8Fsss(3)۔pdf |access-date=29 مارچ 2012 |publisher=Ministry of Law &amp; Justice}}{{Dead link|date=January 2021}}&lt;/ref&gt; او [[ولسواکي|دیموکراتیک]] هېواد دی چې خلکو ته [[نياو|عدالت]] ، مساوات او [[آزادي|ازادي]] تضمینوي او د [[ټولنه (د ژوندیو موجوداتو یوه ډله)|ټولنې]] پرمختګ هڅوي. &lt;ref&gt;{{Cite book|last=Menon|first1=V.P.|title=The story fo the integration of the India states|date=15 ستمبر 1955|publisher=Longman Greens and Co|place=Bangalore|access-date=22 مارچ 2019}}&lt;/ref&gt;

== شاه ليد ==
برصغیر د 1857 څخه تر 1947 پورې د [[بریتانوی هند|برتانوي واکمنۍ]] لاندې و. د هند د خپلواکۍ قانون، 1947 وروسته له هغه لغوه شو چې د هند اساسي قانون د 1947 کال د جنورۍ په 26 نافذ شو. د اساسي قانون په توشیح سره، هند د [[د لوی بریتانیا تاج|برتانوي تاج]] واکمني پای ته ورسېده او د یو خپلواک ډیموکراتیک هېواد په نوم یاد شو. 5، 6، 7، 8، 9، 60، 324، 366، 367، 379، 380، 388، 391، 392، 393 او 394 مادې د نومبر په 26، 1949 کې نافذ شوې، په داسې حال کې چې بشپړ اساسي قانون د  1950 کال د جنورۍ مياشتې په 26 مه نافذ شو. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Commencement |url=http://www.constitution.org/cons/india/p22394.html}}&lt;/ref&gt;

=== پخوانی اساسي قانون ===
د هند اساسي قانون ډېری سرچینې لري، د هند د شرایطو او اړتیاوو په پام کې نیولو سره، د اساسي قانون جوړوونکو د پخوانیو اساسي قانونونو او کړنو څخه ډېره مرسته اخيستې  لکه د هند حکومت قانون، 1858 ، د هند مجلس قانون، 1861، د هند مجلس قانون , 1892, منټو . مارلي ریفارمز 1909, د هند حکومت قانون 1919, د هند حکومت قانون 1935 او د هند د خپلواکۍ قانون 1947 . د هند د خپلواکۍ قانون پخواني اساسي قانون شورا په دوو برخو ووېشله. د دوی هر یو د انفرادي هېوادونو لپاره خپلواک اساسي قانون درلود. &lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;/&gt;

== د اساسي قانون شورا ==
د هند د اساسي قانون مسوده د اساسي قانون د اسمبلۍ(جرګې) له خوا جوړه شوې وه، د اساسي قانون د اسمبلۍ غړي د د ايالتي جرګې د منتخبو غړو له خوا ټاکل شوي وو. د &lt;ref name=&quot;autogenerated52&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/features/kids/Celebrate-the-supreme-law/article14011992.ece|title=Celebrate the supreme law|last=Krithika|first=R.|date=21 جنوری 2016|work=[[دی ہندو]]|access-date=24 جولائی 2018|publisher=[[N. Ram]]|issn=0971-751X|oclc=13119119}}&lt;/ref&gt; مجلس د غړو شمېر ۳۸۹ و، خو [[د هند وېش|د هند له وېش]] وروسته يې شمېر ۲۹۹ ته راټيټ شو، د اساسي قانون په مسوده کې ټولټال درې کاله وخت ولګېد او په دې موده کې يې ۱۱ غونډې په ۱۶۵ ورځو کې ترسره شوې . &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt; &lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;/&gt;

=== غړیتوب ===
د اساسي قانون په مهمو غړو کې بهمراؤ [[بهیمراو رامجي امبېدکار|امبیډکر]] ، سنجې فاک، جواهر لعل نهرو ، چکرورتي راجاګوپال اچاریا ، راجیندرا پرساد ، ویلابهای پټیل ، کنهیا لعل مانیک لال منشي، گنیش واسودیو ماولانکر ، سندیپ کمار پټیل، [[ابو الکلام آزاد|ابوالکلاماد]] ، ابوالکماراد ، آزما پراد، سندیپ کمار پټیل شامل وو. رنجن غوش او بلونت رای مهتا &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt; &lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;&gt;{{Cite web |title=The Constituent Assembly Debates (Proceedings):(9th دسمبر،1946 to 24 جنوری 1950) |url=http://parliamentofindia.nic.in/ls/debates/debates.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929102902/http://parliamentofindia.nic.in/ls/debates/debates.htm |archive-date=2007-09-29 |access-date=22 فروری 2008 |publisher=The Parliament of India Archive}}&lt;/ref&gt; د اساسي قانون د اسمبلۍ د غړو په منځ کې، د شیډول شوي ذاتونو او شیډول شوي قبیلو ټولټال 30 استازي وو . د انګلیس - هند استازیتوب فرانک انتوني کاوه. &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt; د پارسیانو استازیتوب د پی ایچ مودي لخوا شوی و، &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt; د کرچین اسمبلۍ مرستیال، هریندر کمار مکرجي ، د غیر انګلیس - هندي عیسویانو استازیتوب کاوه. د ګورکا قبیلې استازیتوب د اري بهادر ګورنګ لخوا شوی و. په قاضیانو کې الادیکرشنا سوامي آییر، بینیګل نرسینګ راو، KM منشي او ګیش ماولانکر وو چې د اسمبلۍ غړي هم وو. د ښځو په منځ کې، &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt; نایډو ، هارشا مهتا، درګابای دیشمک، امرت کور او ویجیا لکشمي پنډت د اسمبالي غړي وو. &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt; سچندا نند ، د مجلس لومړی رئیس، یوازې د دوو ورځو لپاره وټاکل شو. وروسته راجندر پرساد د ولسمشر په توګه وټاکل شو. د مجلس لومړۍ غونډه د ۱۹۴۶ کال د ډسمبر په ۹ نیټه جوړه شوه. &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;autogenerated5&quot;&gt;{{Cite news|Title=Celebrate the supreme law|Publisher=[[N. Ram]]}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;autogenerated6&quot;/&gt;

=== مسودې جوړونه ===
بینیګل نرسینګ راو ، یو ملکي کارمند، د عدالت د نړیوالې محکمې لومړی هندي قاضي او د ملګرو ملتونو د امنیت شورا رییس ، په 1946 کې د مجلس قانوني سلاکار وټاکل شو. &lt;ref name=&quot;autogenerated7&quot;&gt;{{Cite web |last=Laxmikanth |first=M. |title=INDIAN POLITY |url=https://books.google.co.in/books?id=PKElDwAAQBAJ&amp;printsec=frontcover&amp;dq=indian+polity&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwia77PDu8rfAhVFfH0KHUceBFIQ6AEIGDAD#v=onepage&amp;q=Ambedkar&amp;f=false |access-date=6 اپریل 2019 |publisher=McGraw-Hill Education |via=Google Books}}&lt;/ref&gt; هغه د 1948 په فبروري کې لومړنۍ مسوده چمتو کړه. هغه د هند د اساسي قانون بنسټ ایښودونکی بلل کیږي. &lt;ref name=&quot;autogenerated7&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |last=DelhiNovember 26 |first=India Today Web Desk New |last2=نومبر 26 |first2=2018UPDATED: |last3=Ist |first3=2018 15:31 |title=Constitution Day: A look at Dr BR Ambedkar's contribution towards Indian Constitution |url=https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/why-do-we-celebrate-constitution-day-of-india-a-look-at-dr-b-r-ambedkar-s-contribution-towards-the-indian-constitution-1396312-2018-11-26 |access-date=6 اپریل 2019 |website=India Today}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;autogenerated8&quot;&gt;{{Cite web |date=14 جون 2016 |title=Denying Ambedkar his due |url=https://indianexpress.com/article/opinion/columns/ambedkar-constitution-narendra-modi-govt-2851111/ |access-date=6 اپریل 2019}}&lt;/ref&gt;

په 14 اګست 1947 کې یوه غونډه جوړه شوه. &lt;ref name=&quot;autogenerated5&quot;/&gt; د راو مسوده د اته کسیز ټیم لخوا په پام کې ونیول شوه، بحث او بیاکتنه وشوه. [[بهیمراو رامجي امبېدکار|همراو امبیډکر]] د ۱۹۴۷ کال د اګست په ۲۹ د دغې ډلې مشر و. &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{Cite web |title=Preface, The constitution of India |url=http://india.gov.in/sites/upload_files/npi/files/coi_preface.pdf |access-date=5 فروری 2015 |publisher=Government of India}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;autogenerated6&quot;/&gt; په 4 نومبر 1947، کمیټې مجلس ته یوه اصلاح شوې مسوده وړاندې کړه. &lt;ref name=&quot;autogenerated6&quot; /&gt; په دې موضوع د غور کولو په وخت کې، مجلس د 7,635 تعدیلاتو څخه 2,473 رد کړل. &lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;/&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Constituent Assembly of India Debates |url=http://164.100.47.194/loksabha/writereaddata/cadebatefiles/C05111948.html |access-date=6 اپریل 2019 |website=164.100.47.194}}&lt;/ref&gt; مجلس د اساسي قانون تر توشېح وړاندې د ۱۶۵ ورځو په موده کې ۱۱ غونډې وکړې. &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot; /&gt; اساسي قانون په 26 نومبر 1949 کې تصویب شو &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;autogenerated6&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;autogenerated8&quot;/&gt; &lt;ref name=&quot;autogenerated9&quot;&gt;{{Cite news|Title=Document for all ages: Why Constitution is our greatest achievement|Date=26 نومبر 2015}}&lt;/ref&gt; او د 284 غړو لخوا لاسلیک شو &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;autogenerated6&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;autogenerated8&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;autogenerated9&quot; /&gt; ] همدا ورځ د قانون د ملي ورځې په توګه لمانځل کیږي &lt;ref name=&quot;autogenerated9&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|Title=BN Rau: The Forgotten Architect of Indian Constitution|Date=26 جنوری 2017|Publisher=[[Chandan Mitra]]}}&lt;/ref&gt; دا د هند د اساسي قانون د ورځې په نوم هم پیژندل کیږي. &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Archived copy |url=http://arunshourie.voiceofdharma.com/articles/ambedkar.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120220030736/http://arunshourie.voiceofdharma.com/articles/ambedkar.htm |archive-date=20 فروری 2012 |access-date=2013-06-13}}&lt;/ref&gt; دا ورځ د اساسي قانون او امبیډکر د نظریاتو ارزښت ته وده ورکولو لپاره هم لمانځل کیږي. &lt;ref&gt;{{Cite news|Title=Celebrating Constitution Day|Date=26 نومبر 2015|Publisher=[[N. Ram]]}}&lt;/ref&gt;

د مجلس وروستۍ غونډه د ۱۹۵۰م کال د جنورۍ په ۲۴ نیټه ترسره شوه. ټولو غړو د اساسي قانون دواړه نسخې (یوه هندي، یوه انګلیسي) لاسلیک کړه. &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt; &lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;/&gt; &lt;ref name=&quot;autogenerated8&quot;/&gt; اصلي نسخه د هر مخ سره په لاس لیکل شوې چې د شانتینیکیتان هنرمندانو لخوا په نقاشیو سره سینګار شوې. په دوی کې بیو هررام منوهر سنها او نند لال بوس دي. &lt;ref name=&quot;autogenerated6&quot;&gt;{{Cite web |last=Yellosa |first=Jetling |date=26 نومبر 2015 |title=Making of Indian Constitution |url=http://www.thehansindia.com/posts/index/Hans/2015-11-26/Making-of-Indian-Constitution/188947 |access-date=24 جولائی 2018 |website=[[The Hans India]]}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;autogenerated8&quot; /&gt; په دې کې پریم بهاري ناراین رایزاده خپله خطاطي وښودله. &lt;ref name=&quot;autogenerated6&quot; /&gt; دا په [[دهرادون]] کې چاپ شوی او د هند د سروې لخوا عکس العمل شوی. د اصلي نسخې تولید پنځه کاله وخت ونیول. دوه ورځې وروسته، د جنوري په 26، 1950، دا نسخه د [[هند]] قانون شو. &lt;ref name=&quot;autogenerated6&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Archived copy |url=http://parliamentofindia.nic.in/ls/debates/facts.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511104514/http://parliamentofindia.nic.in/ls/debates/facts.htm |archive-date=11 مئی 2011 |access-date=12 مئی 2014}}&lt;/ref&gt; د اساسي قانون د اسمبلۍ لګښت شاوخوا 6.3 کروړه روپۍ (63 ملیون) اټکل شوی. &lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot; /&gt; اساسي قانون له توشیح وروسته څو ځله تعدیل شوی دی. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Some Facts of Constituent Assembly |url=http://parliamentofindia.nic.in/ls/debates/facts.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511104514/http://parliamentofindia.nic.in/ls/debates/facts.htm |archive-date=11 مئی 2011 |access-date=14 اپریل 2011 |website=Parliament of India |publisher=National Informatics Centre |quote=On 29 اگست 1947, the Constituent Assembly set up a Drafting Committee under the Chairmanship of B. R. Ambedkar to prepare a Draft Constitution for India}}&lt;/ref&gt; د اساسي قانون اصلي متن د [[نوی ډیلي|نوي ډیلي]] په سنساد بهون کې د [[هېليوم|هیلیم]] څخه ډک کانټینر کې ساتل شوی. &lt;ref name=&quot;autogenerated6&quot; /&gt;

== د نورو قوانینو اغېزې ==

* د انګلستان قانون &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;
** پارلماني حکومت
** د واحد تابعیت مفهوم
** د قانون حاکمیت
** د ولسي جرګې رئیس او د هغه دندې
** د مقننه قوې کړنلاره
* د امریکا د متحده ایالاتو اساسي قانون
** د حقوقو بل
** د حکومت فدرالي جوړښت
** د ټاکنو کالج
** خپلواکه قضا او د واکونو جلا کول
** قضایی بیاکتنه
** ولسمشر د پوځ لوی درستیز دی
** د قانون له مخې مساوات
* د آیرلینډ اساسي قانون
** اساسي حقونه، د لارښود اصول او اساسي دندې چې د هند په اساسي قانون کې ذکر شوي دي &lt;ref name=&quot;autogenerated6&quot;/&gt;
* د استرالیا اساسي قانون
** د دولتونو ترمنځ د سوداګرۍ ازادي &lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;/&gt;
** د تړونونو پلي کولو لپاره ملي قانون
** موازي لیست
** د مخکینۍ شرایط
* د فرانسې اساسي قانون
** د [[خپلواکي|ازادۍ]] مفکورې (liberté)، مساوات ( égalité ) او د ورورګلوۍ مفکورې &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;autogenerated6&quot; /&gt;
* د کاناډا اساسي قانون
** نیمه فدرالي حکومت - یو فدرالي سیسټم چې قوي مرکزي حکومت لري &lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot; /&gt;
** د مرکزي حکومت او ولایتي حکومت تر منځ د واک ویش &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot; /&gt;
* د شوروي روسیې اساسي قانون
** اساسي دندې په 51-A برخه کې &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;
** د پلان جوړونې کمیسیون د اقتصادي پراختیا څارنه کوي &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;
* نور اساسي قانون
** د اضطراري قانون 356 ماده (د ویمر اساسي قانون )
** د اساسي قانون تعدیل ( د جنوبي افریقا اساسي قانون )

== جوړښت ==
د هند اساسي قانون د هر خپلواک هېواد تر ټولو ستر اساسي قانون دی. &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt; &lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/35022507|title=India's Constitution|last=Pylee|first1=Moolamattom Varkey|publisher=R. Chand &amp; Company|year=1994|isbn=978-8121904032|edition=5th rev. and enl.|place=[[نئی دہلی]]|pages=3|oclc=35022507}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;autogenerated33&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.history.com/news/which-country-has-the-worlds-shortest-written-constitution|title=Which country has the world's shortest written constitution?|last=Nix|first=Elizabeth|date=9 اگست 2016|work=[[ہسٹری (امریکی ٹی وی نیٹ ورک)]]|access-date=24 جولائی 2018|publisher=[[A&amp;E Networks]]}}&lt;/ref&gt; د نافذولو په وخت کې، دا 22 فصلونه، 8 مهالوېشونه او 395 احکام لري. &lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;/&gt; د ټولټال 145,000 کلمو سره، دا په نړۍ کې دویم لوی لیکل شوی متن و. ترټولو لوی لیکل شوی اساسي قانون د البانیا اساسي قانون و . &lt;ref&gt;{{cite news|title=نومبر 26 to be observed as Constitution Day: Facts on the Constitution of India|url=http://indiatoday.intoday.in/education/story/constitution-of-india/1/496659.html|accessdate=20 نومبر 2015|work=India Today|date=12 اکتوبر 2015|archive-date=2015-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20151114203645/http://indiatoday.intoday.in/education/story/constitution-of-india/1/496659.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Original unamended constitution of India, جنوری، 1950 |url=https://www.wdl.org/en/item/2672/view/1/9/ |access-date=17 اپریل 2014 |archive-date=2014-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140417052010/http://www.wdl.org/en/item/2672/view/1/9/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; د هند اساسي قانون یوه ماده او ۴۴۸ مادې لري. &lt;ref name=&quot;autogenerated6&quot;/&gt; ټول احکام په 25 برخو وېشل شوي دي. &lt;ref name=&quot;autogenerated6&quot; /&gt; ټولټال 12 لېستونه دي &lt;ref name=&quot;autogenerated6&quot; /&gt; او 5 نور. &lt;ref name=&quot;autogenerated6&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=THE CONSTITUTION (AMENDMENT) ACTS |url=http://indiacode.nic.in/coiweb/coifiles/amendment.htm |access-date=9 دسمبر 2013 |website=India Code Information System |publisher=Ministry of Law, Government of India}}&lt;/ref&gt; تر اوسه په ټولیزه توګه 103 تعدیلات شوې دي. وروستی تعدیل د 14 جنوري 2019 کې و. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thequint.com/news/politics/how-india-borrowed-from-the-us-constitution-to-draft-its-own|title=How India Borrowed From the US Constitution to Draft its Own|date=27 نومبر 2015|work=[[دی کوینٹ]]|access-date=24 جولائی 2018|first1=Raghav|last1=Bahl|author-link1=Raghav Bahl}}&lt;/ref&gt;

== برخې ==
د اساسي قانون احکام په لاندې ۲۵ برخو وېشل شوي دي:

* تمثیل- &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sridhar |first=Madabhushi |title=Evolution and Philosophy behind the Indian Constitution (page 22) |url=http://www.hrdiap.gov.in/87fc/images11/4.pdf#page=22 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150616054514/http://www.hrdiap.gov.in/87fc/images11/4.pdf#page=22 |archive-date=2015-06-16 |access-date=22 اکتوبر 2015 |publisher=Dr.Marri Channa Reddy Human Resource Development Institute (Institute of Administration)، Hyderabad.}}&lt;/ref&gt; سماج وادي، سیکولر او سالميت کلمې په 1976 کې په 42 م ترمیم کې اضافه شوي. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.annistonstar.com/is-the-alabama-constitution-the-longest-constitution-in-the-world/article_c928bd51-fbf1-5056-a30c-1bf4b19eb012.html|title=Is the Alabama Constitution the longest constitution in the world?Truth Rating: 4 out of 5|last=Lockette|first=Tim|date=18 نومبر 2012|work=[[The Anniston Star]]|access-date=24 جولائی 2018|publisher=Josephine Ayers|archive-date=2019-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190517050147/https://www.annistonstar.com/is-the-alabama-constitution-the-longest-constitution-in-the-world/article_c928bd51-fbf1-5056-a30c-1bf4b19eb012.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Constitution of india |url=http://lawmin.nic.in/coi/contents.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325025912/http://lawmin.nic.in/coi/contents.htm |archive-date=2016-03-25 |access-date=2019-02-23 |publisher=[[وزارت قانون و انصاف، حکومت ہند]]}}&lt;/ref&gt;
* 1 برخه  &lt;ref&gt;{{Cite web |title=NOTIFICATION |url=http://egazette.nic.in/WriteReadData/2019/195203.pdf |access-date=16 جنوری 2019 |website=egazette.nic.in}}&lt;/ref&gt; – [[د هند رياستونه|د هند ایالتونه او مرکزي سیمې]]
* 2 برخه &lt;ref&gt;{{Cite book|last=Baruah|first1=Aparijita|title=Preamble of the Constitution of India: An Insight and Comparison with Other Constitutions|date=2007|publisher=Deep &amp; Deep|place=New Delhi|isbn=81-7629-996-0|page=177|url=https://books.google.co.in/books?id=aPujAJ1UVqUC&amp;pg=PA177#v=onepage|access-date=12 نومبر 2015}}&lt;/ref&gt; – [[تابعیت]]
* دریمه برخه- بنسټیز حقونه
* 4 برخه  - د سلطنت ستراتیژۍ لارښود اصول
* 54 برخه الف- بنسټیزې دندې
* 5 برخه &lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 اگست 1976 |title=Forty-Second Amendment to the Constitution |url=http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend42.htm |access-date=14 اکتوبر 2008 |publisher=Ministry of Law and Justice of India}}&lt;/ref&gt; - اتحادیه
* 6 برخه &lt;ref&gt;[https://ur.wikisource.org/wiki/Constitution%20of%20India/Part%20I Part I]{{Dead link|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; - ریاست
* 7برخه  &lt;ref&gt;[https://ur.wikisource.org/wiki/Constitution%20of%20India/Part%20II Part II]{{Dead link|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; - ایالتونه د لومړي مهالوېش په ب برخه کې شامل دي (حذف شوي)
* 8 برخه &lt;ref&gt;[https://ur.wikisource.org/wiki/Constitution%20of%20India/Part%20IV Part IV]{{Dead link|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; - د اتحادیې سیمې
* 9 برخه &lt;ref&gt;[https://ur.wikisource.org/wiki/Constitution%20of%20India/Part%20VI Part VI]{{Dead link|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; – پنچایت
* 9 برخه A &lt;ref&gt;[https://ur.wikisource.org/wiki/Constitution%20of%20India/Part%20V Part V]{{Dead link|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; – ښاروالۍ
* 9b برخه - فرعي اتحادیې &lt;ref&gt;[https://ur.wikisource.org/wiki/Constitution%20of%20India/Part%20VII Part VII]{{Dead link|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* لسمه برخه- مهال ویش او قبایلي سیمې
* 11 برخه- د اتحادیې او دولتونو ترمنځ اړیکې
* 12 برخه- مالیه، ملکیت، قراردادونه او قضیې
* 13 برخه - د هند په خاوره کې تجارت، تجارت او راکړه ورکړه
* 14 برخه- د اتحادیې او ایالتونو الندې استخدام
* 14- الف برخه - محکمه
* 15 برخه- ټاکنې
* 16 برخه- د ځانګړو ټولګیو اړوند ځانګړي احکام
* 17 برخه- ژبې
* ۱۸ برخه- د بیړنیو حالاتو اړوند احکام
* ۱۹ برخه- متفرقه
* شلمه برخه- د اساسي قانون تعدیل
* 21 برخه- موقتي، انتقالي او ځانګړي احکام
* 22 برخه- لنډ نوم، د تطبیق نیټه، مستند [[هندي]] متن او لغوه کول

=== لړليک بند شو ===
په دې لړليک کې هغه مسایل شامل دي چې د بیوروکراټیک فعالیت او د حکومت د پالیسیو سره تړاو لري.

* لومړی بند (د 1 څخه تر 4 برخې) – د هند ایالتونه او سیمې، د دوی په حدودو او قوانینو کې بدلونونه.
* دوهم مهالوېش (59(3)، 65(3)، 75(6)، 97، 125، 148(3)، 158(3)، 164(5)، 186 او 221) – هندي افسران، قاضیان او هندي افسران د حسابونو د څارنې او محاسبې عمومي معاشونه
* دریم مهالوېش (5(4)، 99، 124(6)، 148(2)، 164(3)، 188 او 219 – د قسمونو ډولونه – د معتبرو قسمونو یا اعترافونو نمونې.
* څلورم مهالویش (برخه 4(1) او 80(2)) – په [[راجيه سبها (د هندوستان پارلمان)|راجیه سبا]] کې د څوکیو ویش
* پنځم مهالوېش (۲۴۴ (۱) برخه) – د مهالوېش شویو سیمو او مهالوېش قومونو د مدیریت او څارنې اړوند احکام.
* شپږم مهالوېش (244 برخه (2) او 275 (1)) - د آسام، میګالیا، تریپورا او میزورم د ایالتي قبیلو د ادارې لپاره مقررات-
* اووم لېست بند (۲۴۶ برخه) – د اتحادیې لیست، د ایالتونو لېست او همغږۍ لېست.
* اتم مهالوېش (برخه 344(1) او 351)- ژبې.
* د لېست نهم بند (د 31ب برخه) - د ځانګړو عملونو او مقرراتو توجیه کول.
* لسم مهالوېش (د 102 (2) برخې او 191 (2)) - د زړه د بدلون په اساس د نا اهلۍ اړوند احکام -
* د یوولسم مهالوېش بند (د 243 برخه) - د پنچایت واکونه، واکونه او دندې.
* دولسم مهالوېش (۲۴۳ برخه (W))- د ښاروالیو واکونه، واکونه او دندې.

=== ضمیمه ===

* لومړۍ ضمیمه :د اساسي قانون (جمو او کشمیر) حکم، 1954
* دوهمه ضمیمه
* درېيمه ضمیمه 
* څلورمه ضمیمه 
* پنځمه ضمیمه 

== اساسي قانون او حکومت ==
د [[هند]] اجراییه، مقننه او قضایه قوه خپل واک له اساسي قانون څخه ترلاسه کوي او د اساسي قانون پابند دي. &lt;ref name=&quot;autogenerated10&quot;&gt;[https://ur.wikisource.org/wiki/Constitution%20of%20India/Part%20VIII Part VIII]{{Dead link|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; د هند [[پارلماني حکومت|پارلماني نظام]] حکومت د اساسي قانون له مخې اداره کیږي چیرې چې اجرائیه [[قانون سازي|قوه مقننه قوې]] ته مستقیم ځواب ورکوونکی دی. [[د هندوستان ولسمشر|ولسمشر د هند د اساسي قانون د ۵۲ او ۵۳ مادې له مخې د دفتر مشر دی]] . ۶۰ ماده ولسمشر ته د اساسي قانون د ساتنې، ساتنې او دفاع واک ورکوي. ۷۴ ماده د هند لومړی وزیر د هند د کابینې د مشر په توګه ټاکي او ولسمشر ته د هغه د اساسي دندو په سرته رسولو کې مشوره ورکوي. د 75 (3) مادې لاندې کابینه لوک سبا ته ځواب ورکوونکې ده.

د هند اساسي قانون په طبیعت کې فدرالي او په روحیه کې یو [[مرکزي حکومت|واحد دولت]] دی. په دې لیکل شوي اساسي قانون کې فدراسیون، اساسي قانون، درې اړخیز دولتي جوړښت (مرکز، ایالتي او سیمه ییز)، د واکونو جلا کول، دوه اړخیزه ، خپلواکه قضایه او واحدي ځانګړتیاوې لکه یو اساسي قانون، یو تابعیت، منظم قضاوت، د تعدیل وړ اساسي قانون، قوي مرکزي حکومت شامل دي. د مرکزي حکومت تر څارنې لاندې د ایالت والي لخوا نومول شوی، د آل انډیا ملکي خدماتو په څیر ورته ځانګړتیاوې لري. د دې ټولو ځانګړنو دې ترکیب هند یو نیم فدرالي حکومت جوړ کړ. &lt;ref&gt;[https://ur.wikisource.org/wiki/Constitution%20of%20India/Part%20IX Part IX]{{Dead link|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

اساسي قانون ایالتونو او مرکزي سیمو ته د حکومت جوړولو حق ورکوي. اساسي قانون یوازې مرکزي حکومت ته د ولسمشر او لومړي وزیر دفتر ورکوي، پداسې حال کې چې نور ایالتونه او د اتحادیې سیمې هر یو والي، لیفټیننټ ګورنر او لوی وزیر لري. د اساسي قانون ۳۵۶مه ماده ولسمشر ته واک ورکوي چې که په یوه ایالت کې اضطراري حالت رامنځ ته شي او دولت د اساسي قانون له مخې د حکومت کولو توان ونلري، د دولت حکومت له دندې ګوښه کړي او په مستقیم ډول د حکومت چارې پرغاړه واخلي. دې واک ته د ولسمشر واکمني ویل کیږي، خو په تیرو وختونو کې کله چې د یوه دولت د واکمنۍ پر مهال د یو ډیر کوچني دلیل له مخې له ولسمشر څخه ناوړه ګټه اخیستل کیږي. بیا د ایس آر بومي په وړاندې د هند د اتحادیې قضیې وروسته قضیه د ولسمشر راج لپاره یو څه ستونزمن کړی ځکه چې هغه ایالت ته د بیاکتنې حق ورکړی دی. &lt;ref&gt;[https://ur.wikisource.org/wiki/Constitution%20of%20India/Part%20IXA Part IXA]{{Dead link|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend97.pdf&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite news|last1=Menon|first1=N.R. Madhava|title=Parliament and the Judiciary|url=http://www.thehindu.com/2004/09/26/stories/2004092600481600.htm|accessdate=21 نومبر 2015|work=The Hindu|date=26 ستمبر 2004|archive-date=2016-11-16|archive-url=https://archive.today/20161116034308/http://www.thehindu.com/2004/09/26/stories/2004092600481600.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; په اساسي قانون کې د 73 او 74 تعدیلاتو په کلیوالي سیمو کې د پنچایت راج او په ښاري سیمو کې ناګار پالیکا معرفي کړل. &lt;ref name=&quot;autogenerated6&quot;/&gt; د هند د اساسي قانون 370 ماده [[جمو او کشمير|جمو او کشمیر]] ته ځانګړی حیثیت ورکوي.

== اساسي قانون او مقننه ==

=== تعدیلات ===
پارلمان واک لري چې د اساسي قانون د هرې برخې د اضافه کولو، حذف یا بدلولو لپاره تعدیل کړي. په 368 &lt;ref name=&quot;autogenerated11&quot;&gt;{{Cite book|last=M Laxmikanth|title=Indian Polity|year=2013|url=https://archive.org/details/indianpolity4the0000laxm_4ed|publisher=McGraw Hill Education|isbn=978-1-259-06412-8|page=3.2|edition=4th|chapter=3}}&lt;/ref&gt; کې د تعديل جزئيات شامل دي، د تعديل قانون د دواړو جرګو د ټولو غړو دوه پر دريمه برخه تصويب ته اړتيا لري او هغه هم په هغه صورت کې چې دوه پر درې برخه غړي په جرګه کې موجود وي. د اساسي قانون د هغو مادو د تعدیل لپاره چې د فدرالي نوعیت لرونکي دي د صوبايي مقننه اکثریت رایه هم اړینه ده. د لوک سبا او [[راجيه سبها (د هندوستان پارلمان)|راجیه سبا]] ګډه ناسته د 245 مادې او (مالي قانون) پرته د بل بل لپاره اړینه نه ده. کله چې پارلمان په غونډه کې نه وي، ولسمشر نشي کولی د اساسي قانون د 123 مادې، 3 فصل، د اساسي تعدیلونو له مخې د خپلو تقنیني واکونو په کارولو سره هیڅ قانون توپیر وکړي. ولسمشر ته دا واک د 24م ترمیم په 368A ماده کې ورکړل شوی دی. &lt;ref name=&quot;autogenerated11&quot; /&gt; د ۲۰۱۸ کال د جولای تر میاشتې پورې په اساسي قانون کې ۱۲۴ تعدیلات په پارلمان کې وړاندې شوي چې له دې جملې څخه ۱۰۳ یې په قانون کې تصویب شوي دي. نړۍ.. &lt;ref&gt;{{cite news|last1=Rajendra Prasad|first1=R.J.|title='Bommai verdict has checked misuse of Article 356'|url=http://www.frontline.in/static/html/fl1514/15140220.htm|accessdate=9 نومبر 2015|work=Frontline|issue=Vol. 15 :: No. 14 :: 4–17 جولائی 1998}}&lt;/ref&gt; په 2000 کې، د اساسي قانون د تازه کولو لپاره د قاضي مانپالي راو وینکاتا چلیا کمیسیون جوړ شو. &lt;ref&gt;{{cite news|last1=Swami|first1=Praveen|title=Protecting secularism and federal fair play|url=http://www.frontline.in/static/html/fl1422/14220170.htm|accessdate=9 نومبر 2015|work=Frontline|issue=Vol. 14 :: No. 22 :: 1–14 Nov. 1997}}&lt;/ref&gt; د هند حکومت په منظم ډول د قانوني اصلاحاتو لپاره لنډ مهاله قانون کمیسیونونه ټاکي ترڅو ډاډ ترلاسه کړي چې حکومت د قانون سره سم کار کوي.

=== محدودیتونه ===
د کیرالا ایالت د کیشوانند بهارتي په قضیه کې، د هند سترې محکمې پریکړه وکړه چې د اساسي قانون اساسي جوړښت د تعدیل له لارې نشي بدلیدلی. هر ډول تعدیل به باطل او باطل وي، که څه هم د اساسي قانون هیڅ برخه د تعدیل وړ نه ده: اساسي نظر د اساسي قانون هیڅ حکم نه ساتي. دا هم د یادولو وړ ده چې د اساسي قانون اساسي بڼې په بشپړه توګه نه دي معرفي شوي. &lt;ref name=&quot;autogenerated10&quot;/&gt; او دا روښانه نه ده چې آیا محکمه کولی شي د اساسي جوړښت یا د سترې اساسي اساسي ځانګړتیاوو په اړه حکم وکړي. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pages 311 &amp; 312 of original judgement: A. K. Roy, Etc vs Union Of India And Anr on 28 دسمبر، 1981 |url=http://indiankanoon.org/doc/875590/ |access-date=23 اگست 2014}}&lt;/ref&gt; په کیشوانند او د کیرالا ایالت کې د هند د اساسي قانون لاندې ځانګړتیاوې بیان شوي: &lt;ref name=&quot;autogenerated12&quot;&gt;name=&quot;amendments&quot;&lt;/ref&gt;

# د اساسي قانون برتري
# ډیموکراسي او دیموکراتیک حکومت
# په طبیعي توګه سیکولر وي
# د واکونو ویش
# فدرالي کېدل &lt;ref name=&quot;autogenerated12&quot;&gt;name=&quot;amendments&quot;&lt;/ref&gt;

دا روښانه کوي چې پارلمان نشي کولی خپل بنسټیز جوړښت تعدیل کړي. دا ډول هر ډول تعدیل د سترې محکمې یا کومې عالي محکمې لخوا رد او باطل اعلان کیدی شي ، دا یوازې په هغه حکومتونو کې ممکن دی چیرې چې پارلماني نظام شتون لري او محکمه د پارلمان د واکونو محاسبه کوي. د پنجاب ایالت د کولګنات په قضیه کې، سترې محکمې وویل چې د پنجاب ایالت هیڅوک نشي کولی د هغه اساسي حقونو څخه محروم کړي چې د پنجاب ایالت په اساسي جوړښت کې ټاکل شوي دي. &lt;ref&gt;{{Cite journal|url=http://www.yale.edu/yjil/files_PDFs/vol34/Krishnamurthy.pdf|title=Colonial Cousins: Explaining India and Canada's Unwritten Constitutional Principles|last=Krishnamurthi|first=Vivek|access-date=2022-08-04|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304075730/http://www.yale.edu/yjil/files_PDFs/vol34/Krishnamurthy.pdf}}&lt;/ref&gt; په دې شرایطو کې د ځمکې مالکیت او قبضه بنسټیز حقونه اعلان شول. &lt;ref name=&quot;autogenerated13&quot;&gt;{{Cite book|last=Dhamija|first1=Dr. Ashok|title=Need to Amend a Constitution and Doctrine of Basic Features|date=2007|publisher=Wadhwa and Company|isbn=9788180382536|pages=568|url=https://books.google.com/?id=YHxUPgAACAAJ&amp;dq=ashok+dhamija|access-date=17 جون 2014}}&lt;/ref&gt; دا پریکړه وروسته په 1971 کې د 24 م ترمیم لخوا لغوه شوه. &lt;ref name=&quot;autogenerated13&quot; /&gt;

== حوالې ==
{{لړسرچينې|2}}
[[وېشنيزه:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>dlfoo9u19onv7ktrizqk3h23s7ss2j7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>له جینیټيکي پلوه اصلاح شوي خواړه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64471</id>
    <revision>
      <id>369999</id>
      <parentid>369270</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T10:21:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>369999</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46503" sha1="jz8h3y08s8mimrwgu35hfe6kpgeffrf" xml:space="preserve">'''له جینیټیکي پلوه اصلاح شوي خواړه''' له ارګانېزمونو یا موجوداتو څخه هغو تولید شويو خوړو ته ویل کېږي چې د جینیټیک انجنیرۍ د مېتودونو په مرسته یې په ډي.اېن.اې کې بدلونونه رامنځته شوي وي. د جینیټیک انجنیرۍ تخنیکونه د انتخابي روزنې او بدلوونکې روزنې یا اصلاح په څېر د پخوانیو مېتودونو په پرتله د نویو ځانګړنو د رامنځته کولو او پر ځانګړنو د لا ډېر کنترول شونتیا برابروي.&lt;ref&gt;[http://www.bis.gov.uk/files/file15655.pdf GM Science Review First Report] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131016100707/http://www.bis.gov.uk/files/file15655.pdf|date=October 16, 2013}}, Prepared by the UK GM Science Review panel (July 2003). Chairman Professor Sir David King, Chief Scientific Advisor to the UK Government, P 9&lt;/ref&gt;

په شلمه پېړۍ کې د ډي.اېن.اې کشف او د جنیټیک ټکنالوژۍ پرمختګ د ټرانسجینیک ټکنالوژۍ په پراختیا کې مهم رول ادا کړ. په ۱۹۸۸ کال کې له جینیټیکي پلوه اصلاح شوي میکروبي انزایمونه د لومړي ځل لپاره د خوړو په تولید کې د کارولو لپاره تایید شول. په ۱۹۹۰یمه لسیزه کې بیاترکیب شوې یا له نویو ارثي خواصو څخه جوړه پنیرمایه په څو هېوادونو کې کارول کېده. له جنیټیکي پلوه د اصلاح شویو خوړو سوداګریز پلور په ۱۹۹۴ کال کې هغه مهال پیل شو چې مونسانټو شرکت د لومړي ځل لپاره د «فلېور ساور» په نامه رومي بانجان بازار ته وړاندې کړل. د خوراکي توکو ډېری اصلاحات د کروندګرو د ډېرې تقاضا له امله پر سوداګریزو محصولاتو متمرکز وو چې سویابین، جوار، کانولا دانه او پنبه یې د بېلګې په توګه یادولی شو. له جینیټيکي پلوه اصلاح شوي محصولات د پتوجینونو او واښه وژونکو پر وړاندې د مقاومت او د مغذي موادو د مشخصاتو د لا ښه کولو لپاره اصلاح شوي دي. په ۲۰۰۰ کال کې د طلایي وریژو له تولید سره د هغو موادو غذايي ارزښت لا ډېر لوړ شو چې له جنیټیکي پلوه اصلاح شوي وو. له جینیټيکي پلوه اصلاح شوي حیوانات هم رامنځته شوي دي، خو تر ۲۰۱۵ کال را وروسته په مارکېټ یا بازار کې موجود نه وو. تر ۲۰۱۵ کال وروسته «اکي‌اډوانټېج سالمون کب» یوازنی اصلاح شوی حیوان و چې د سوداګریز تولید، خرڅلاو او استفادې لپاره د خوړو او درملو د ادارې له‌خوا تایید شوی و. دا له جینیټیکي پلوه لومړنی اصلاح شوی حیوان دی چې د انسان د مصرف لپاره تایید شوی دی.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite journal|doi=10.1073/pnas.69.10.2904|last1=Jackson|first1=DA|last2=Symons|first2=RH|last3=Berg|first3=P|title=Biochemical Method for Inserting New Genetic Information into DNA of Simian Virus 40: Circular SV40 DNA Molecules Containing Lambda Phage Genes and the Galactose Operon of Escherichia coli|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|date=1 October 1972|volume=69|issue=10|pages=2904–09|pmid=4342968|pmc=389671|bibcode=1972PNAS...69.2904J|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Chymosinapproval&quot;&gt;{{cite news|title=FDA Approves 1st Genetically Engineered Product for Food|url=http://articles.latimes.com/1990-03-24/news/mn-681_1_genetically-engineered-product-for-food|newspaper=[[Los Angeles Times]]|date=24 March 1990|access-date=1 May 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;James 1996&quot;&gt;{{cite web |last=James |first=Clive |year=1996 |title=Global Review of the Field Testing and Commercialization of Transgenic Plants: 1986 to 1995 |url=http://www.isaaa.org/kc/Publications/pdfs/isaaabriefs/Briefs%201.pdf |access-date=17 July 2010 |publisher=The International Service for the Acquisition of Agri-biotech Applications}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Fray&quot;&gt;Weasel, Lisa H. 2009. ''Food Fray''. Amacom Publishing&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal|title=Engineering the Provitamin A (β-Carotene) Biosynthetic Pathway into (Carotenoid-Free) Rice Endosperm|url=https://archive.org/details/sim_science_2000-01-14_287_5451/page/303|journal=Science|date=2000-01-14|pmid=10634784|pages=303–05|volume=287|issue=5451|doi=10.1126/science.287.5451.303|first1=Xudong|last1=Ye|first2=Salim|last2=Al-Babili|first3=Andreas|last3=Klöti|first4=Jing|last4=Zhang|first5=Paola|last5=Lucca|first6=Peter|last6=Beyer|first7=Ingo|last7=Potrykus|bibcode=2000Sci...287..303Y}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=2009-03-06 |title=Consumer Q&amp;A |url=https://www.fda.gov/animalveterinary/developmentapprovalprocess/geneticengineering/geneticallyengineeredanimals/ucm113672.htm |access-date=2012-12-29 |publisher=FDA |archive-date=2013-01-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130110170104/http://www.fda.gov/animalveterinary/developmentapprovalprocess/geneticengineering/geneticallyengineeredanimals/ucm113672.htm |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FDA&quot;&gt;{{cite web |author=Staff |date=December 26, 2012 |title=Draft Environmental Assessment and Preliminary Finding of No Significant Impact Concerning a Genetically Engineered Atlantic Salmon |url=http://www.gpo.gov/fdsys/pkg/FR-2012-12-26/pdf/2012-31118.pdf |access-date=January 2, 2013 |publisher=Federal Register |volume=77 |issue=247}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Press Announcements - FDA takes several actions involving genetically engineered plants and animals for food |url=https://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm473249.htm |access-date=2015-12-03 |website=www.fda.gov |publisher=Office of the Commissioner of the U.S. Food and Drug Administration |archive-date=2015-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151120183227/http://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm473249.htm |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

له جنیټيکي پلوه د اصلاح شویو خوړو کارول ځینې احتمالي خطرونه هم لري چې پر انسانانو او چاپېریالي ککړتیا د اصلاح شویو جینونو منفي اغېز یې د بېلګې په توګه یادولی شو. دغه اندېښنې د اصلاح شویو یا ټرانسجینیکو غذايي محصولاتو په اړه د خلکو د بېلابېلو لیدلورو لامل شوې دي. په دې اړه علمي اجماع موجوده ده چې له اصلاح شویو محصولاتو څخه ترلاسه شوي خواړه د معمولو خوړو په پرتله د انسان روغتیا ته لوی خطر نه پېښوي، خو ټول اصلاح شوي خواړه باید تر وړاندې کولو مخکې وازمویل شي. له دې سره سره، عام وګړي ښايي د ساینس‌پوهانو په پرتله د اصلاح شویو خوړو پر خوندیتوب کم باور ولري. د اصلاح شویو خوړو قانوني او نظارتي حالت په هر هېواد کې بېلابېل دی؛ ځینې هېوادونه یې منع کوي یا محدودوي او نور بیا د هغو مقرراتو له مخې اجازه ورکوي چې د جغرافیایي، مذهبي، ټولنیزو او نورو فکتورونو له مخې توپیر لري.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Bawa|first1=A. S.|last2=Anilakumar|first2=K. R.|date=2012-12-19|title=Genetically modified foods: safety, risks and public concerns—a review|url=http://dx.doi.org/10.1007/s13197-012-0899-1|journal=Journal of Food Science and Technology|volume=50|issue=6|pages=1035–1046|doi=10.1007/s13197-012-0899-1|pmid=24426015|pmc=3791249|issn=0022-1155}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite book|last=Healey|first=Justin|url=http://worldcat.org/oclc/946314501|title=Organic and genetically modified food|isbn=978-1-925339-11-6|oclc=946314501}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite book|last=Mahgoub|first=Sala E. O.|url=http://worldcat.org/oclc/1100467822|title=Testing and analysis of GMO-containing foods and feed|year=2018|isbn=978-1-315-17859-2|oclc=1100467822}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Dizon|first1=Francis|last2=Costa|first2=Sarah|last3=Rock|first3=Cheryl|last4=Harris|first4=Amanda|last5=Husk|first5=Cierra|last6=Mei|first6=Jenny|date=2015-12-28|title=Genetically Modified (GM) Foods and Ethical Eating|url=http://dx.doi.org/10.1111/1750-3841.13191|journal=Journal of Food Science|volume=81|issue=2|pages=R287–R291|doi=10.1111/1750-3841.13191|pmid=26709962|issn=0022-1147}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite book|last=Huang|first=Kunlun|date=2017|title=Safety Assessment of Genetically Modified Foods|url=http://dx.doi.org/10.1007/978-981-10-3488-6|doi=10.1007/978-981-10-3488-6|isbn=978-981-10-3487-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite book|last=Kramkowska|first=Marta|url=http://worldcat.org/oclc/922412861|title=Benefits and risks associated with genetically modified food products|date=2013|oclc=922412861}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Spreng|first1=S|last2=Viret|first2=J|date=2005-03-18|title=Plasmid maintenance systems suitable for GMO-based bacterial vaccines|url=http://dx.doi.org/10.1016/j.vaccine.2005.01.009|journal=Vaccine|volume=23|issue=17–18|pages=2060–2065|doi=10.1016/j.vaccine.2005.01.009|pmid=15755571|issn=0264-410X}}&lt;/ref&gt;

== تعریف ==
له جینیټیکي پلوه اصلاح شوي خواړه له ارګانېزمونو یا موجوداتو څخه هغو تولید شويو خوړو ته ویل کېږي چې د دودیزو مېتودونو پر خلاف یې د جینیټیک انجنیرۍ د مېتودونو په مرسته په ډي.اېن.اې کې بدلونونه رامنځته شوي وي. د متحدو ایالتونو د کرنې وزارت او د خوړو او درملو اداره د جینیټیکي انجنیرۍ اصطلاح د جنیټيکي اصلاح د اصطلاح په پرتله ډېره دقیقه بولي؛ د متحدو ایالتونو د کرنې وزارت د جنیټیکي اصلاح په تعریف کې &quot;جنیټیکي انجنیري یا نور دودیز مېتودونه&quot; شاملوي.&lt;ref name=&quot;who-gmfaq&quot;&gt;{{cite web |author=World Health Organization |title=Frequently asked questions on genetically modified foods |url=https://www.who.int/foodsafety/areas_work/food-technology/faq-genetically-modified-food/en/ |access-date=29 March 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Genetically engineered foods |url=http://umm.edu/health/medical/ency/articles/genetically-engineered-foods |archive-url=https://web.archive.org/web/20160214090858/http://umm.edu/health/medical/ency/articles/genetically-engineered-foods |archive-date=2016-02-14 |access-date=14 Feb 2016 |publisher=University of Maryland Medical Center}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;usda-glossart&quot;&gt;{{cite web |date=27 February 2013 |title=Glossary of Agricultural Biotechnology Terms |url=http://www.usda.gov/wps/portal/usda/usdahome?navid=BIOTECH_GLOSS&amp;navtype=RT&amp;parentnav=BIOTECH |access-date=29 September 2015 |publisher=United States Department of Agriculture |archive-date=29 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150929232315/http://www.usda.gov/wps/portal/usda/usdahome?navid=BIOTECH_GLOSS&amp;navtype=RT&amp;parentnav=BIOTECH |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=22 Jun 2015 |title=Questions &amp; Answers on Food from Genetically Engineered Plants |url=https://www.fda.gov/Food/FoodScienceResearch/Biotechnology/ucm346030.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150623183622/http://www.fda.gov/Food/FoodScienceResearch/Biotechnology/ucm346030.htm |archive-date=June 23, 2015 |access-date=29 September 2015 |publisher=US Food and Drug Administration}}&lt;/ref&gt;

د روغتیا نړیوال سازمان وايي، &quot;هغه خواړه چې له ټرانسجینیک یا اصلاح شویو ارګانېزمونو څخه تولیدېږي یا یې په تولید کې دغه ډول ارګانېزمونه کارول کېږي، اصلاح شوي یا ټرانسجینیک خواړه بلل کېږي&quot;.&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;{{Cite web |title=Organisms obtained by mutagenesis are GMOs and are, in principle, subject to the obligations laid down by the GMO Directive |url=https://curia.europa.eu/jcms/upload/docs/application/pdf/2018-07/cp180111en.pdf |access-date=2019-01-05 |website=curia.europa.eu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;who-gmfaq2&quot;&gt;{{cite web |author=World Health Organization |title=Frequently asked questions on genetically modified foods |url=https://www.who.int/foodsafety/areas_work/food-technology/faq-genetically-modified-food/en/ |access-date=29 March 2016}}&lt;/ref&gt;

== تاریخچه ==
د انسان له‌خوا د خوړو جینیټيکي اصلاح هغه مهال پیل شوه چې تر میلاد مخکې د ۱۰۵۰۰ او ۱۰۱۰۰ کلونو تر منځ د انتخابي روزنې له لارې نباتات او حیوانات اهلي شول. د انتخابي روزنې پروسه چې د ښو ځانګړنو (او ښو جینونو) لرونکي ارګانېزمونه په کې د راتلونکي نسل د تولید لپاره کارول کېږي او هغه ارګانېزمونه نه روزل کېږي چې دا ځانګړنې نه لري. دا د جنیټیکي اصلاح د اوسني مفهوم لرغوني څرکونه دي. د ۱۹۰۰مې لسیزې په لومړیو کلونو کې د ډي.اېن.اې کشف او د ۱۹۷۰یمې لسیزې په اوږدو کې د جینیټیکي تخنیکونو له بېلابېلو پرمختګونو سره دا ممکنه شوه چې په مستقیم ډول په خوړو کې ډي.اېن.اې او جینونه بدل شي.&lt;ref name=&quot;Zohary&quot;&gt;{{cite book|title=Domestication of Plants in the Old World: The Origin and Spread of Plants in the Old World|url={{google books|plainurl=y|id=tc6vr0qzk_4C|p=1}}|author1=Daniel Zohary|author-link=Daniel Zohary|author2=Maria Hopf|author2-link=Maria Hopf|author3=Ehud Weiss|year=2012|publisher=Oxford University Press}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Root&quot;&gt;{{cite book|title=Domestication|url={{google books|plainurl=y|id=WGDYHvOHwmwC|p=1}}|author=Clive Root|year=2007|publisher=Greenwood Publishing Groups}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{cite journal|doi=10.1073/pnas.69.10.2904|last1=Jackson|first1=DA|last2=Symons|first2=RH|last3=Berg|first3=P|title=Biochemical Method for Inserting New Genetic Information into DNA of Simian Virus 40: Circular SV40 DNA Molecules Containing Lambda Phage Genes and the Galactose Operon of Escherichia coli|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|date=1 October 1972|volume=69|issue=10|pages=2904–09|pmid=4342968|pmc=389671|bibcode=1972PNAS...69.2904J|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

له جینیټيکي پلوه اصلاح شوي میکروبي انزایمونه د خوراکي توکو په تولید کې له جنیټيکي پلوه د اصلاح شویو ارګانېزمونو لومړنۍ استفاده وه چې په ۱۹۸۸ کال کې د متحدو ایالتونو د خوړو او درملو ادارې تایید کړه. د ۱۹۹۰یمې لسیزې په لومړیو کې اصلاح شوی «کیموزین» په څو هېوادونو کې د استفادې لپاره تایید شو. پنیر معمولاً د هغې پېچلې انزایمي تومنې یا پنیرمایې په کارولو سره جوړېده چې د غواګانو د معدې له پوښ څخه استخراجېده. ساینس پوهانو د کیموزین د تولید لپاره باکتریا بدله کړه او دغې باکتریا د شیدو د پرنډ کولو یا کلکولو وړتیا هم لرله.&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{cite book|first=Geoffrey|last=Campbell-Platt|title=Food Science and Technology|date=26 August 2011|publisher=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-1-4443-5782-0|location=Ames, Iowa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chymosinCase&quot;&gt;{{cite web |author=Staff, National Centre for Biotechnology Education |year=2006 |title=Chymosin |url=http://www.ncbe.reading.ac.uk/ncbe/gmfood/chymosin.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160522102627/http://www.ncbe.reading.ac.uk/ncbe/gmfood/chymosin.html |archive-date=May 22, 2016}}&lt;/ref&gt;

له جینيټيکي پلوه اصلاح شوي لومړني خواړه د فلېور ساور رومي بانجان وو چې په ۱۹۹۴ کال کې په بازار کې د توزېع لپاره تایید شول. دغه رومي بانجان «مونسانټو» شرکت جوړ کړي وو او په داسې ډول اصلاح شوي وو چې د حساسیت ضد جین په کې پیوند شوی و، دغه جین یې د پخېدو مخه نیوله او د رومیانو عمر یې اوږداوه. چین لومړنی هېواد و چې په ۱۹۹۳ کال کې یې د ویروس ضد تمباکو را وایستل او یو ټرانسجینیک کرنیز محصول یې سوداګریز کړ. په ۱۹۹۵ کال کې د «باسیلوس تورنجینسیس» په نامه کچالو د کرنې لپاره تایید شول، دا لومړنی کرنیز تولید و چې په متحدو ایالتونو کې ومنل شو. نور هغه جینیټیکي اصلاح شوي محصولات چې په ۱۹۹۵ کال کې یې د بازار موندنې اجازه ترلاسه کړه، د اصلاح شویو غوړیو د ترکیب لرونکې کانولا، باسیلوس تورنجینسیس جوار، د وښو-ضد بروموکسینیل پر وړاندې مقاومه پنبه، باسیلوس تورنجینسیس پنبه، د ګلیفوسیټ پر وړاندې مقاوم سویابین، د ویروس پر وړاندې مقاوم کدو او یو بل ډول وروسته پخېدونکي رومي بانجان وو.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Bruening|first1=G.|last2=Lyons|first2=J. M.|year=2000|title=The case of the FLAVR SAVR tomato|journal=California Agriculture|volume=54|issue=4|pages=6–7|url=http://ucanr.org/repository/CAO/landingpage.cfm?article=ca.v054n04p6&amp;fulltext=yes|doi=10.3733/ca.v054n04p6|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=James|first=Clive|year=2010|title=Global Review of the Field Testing and Commercialization of Transgenic Plants: 1986 to 1995: The First Decade of Crop Biotechnology|journal=ISAAA Briefs No. 1|page=31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://news.google.com/newspapers?id=A0YyAAAAIBAJ&amp;sjid=jOYFAAAAIBAJ&amp;pg=4631,1776980&amp;dq=bacillus+thuringiensis+potato+1996+approved&amp;hl= Genetically Altered Potato Ok'd For Crops] Lawrence Journal-World - 6 May 1995&lt;/ref&gt;

په ۲۰۰۰ کال کې د طلايي وریژو په جوړېدو سره ساینس پوهانو د لومړي ځل لپاره غذايي مواد له جینیټيکي پلوه اصلاح کړل تر څو د غذايي موادو ارزښت زیات کړي.&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite journal|title=Engineering the Provitamin A (β-Carotene) Biosynthetic Pathway into (Carotenoid-Free) Rice Endosperm|url=https://archive.org/details/sim_science_2000-01-14_287_5451/page/303|journal=Science|date=2000-01-14|pmid=10634784|pages=303–05|volume=287|issue=5451|doi=10.1126/science.287.5451.303|first1=Xudong|last1=Ye|first2=Salim|last2=Al-Babili|first3=Andreas|last3=Klöti|first4=Jing|last4=Zhang|first5=Paola|last5=Lucca|first6=Peter|last6=Beyer|first7=Ingo|last7=Potrykus|bibcode=2000Sci...287..303Y}}&lt;/ref&gt;

تر ۲۰۱۰ کال پورې ۲۹ هېوادونو بایوټکنالوژيک سوداګریز محصولات وکرل او ۳۱ نورو هېوادونو بیا د اصلاح شویو محصولاتو واردولو ته اجازه ورکړه. متحد ایالتونه په ۲۰۱۱ کال کې د اصلاح شویو خوړو په تولید کې تر ټولو مخکښ هېواد و چې د ۲۵ اصلاح شویو خوړو د محصولاتو نظارتي تایید یې ترلاسه کړی و. په ۲۰۱۵ کې په متحدو ایالتونو کې ۹۲ سلنه جوار، ۹۴ سلنه سویابین او ۹۴ سلنه پنبه په جنیټيکي ډول اصلاح شوي ډولونه وو چې تولید شوي وو.&lt;ref&gt;[http://www.isaaa.org/resources/publications/briefs/43/executivesummary/default.asp Global Status of Commercialized Biotech/GM Crops: 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120210025832/http://www.isaaa.org/resources/publications/briefs/43/executivesummary/default.asp |date=2012-02-10 }} ISAAA Brief ISAAA Brief 43-2011. Retrieved 14 October 2012&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;USDA1&quot;&gt;{{cite web |title=Adoption of Genetically Engineered Crops in the U.S. |url=http://www.ers.usda.gov/data-products/adoption-of-genetically-engineered-crops-in-the-us/recent-trends-in-ge-adoption.aspx |access-date=26 August 2015 |publisher=Economic Research Service, USDA |archive-date=28 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150828142644/http://www.ers.usda.gov/data-products/adoption-of-genetically-engineered-crops-in-the-us/recent-trends-in-ge-adoption.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=James |first=C |year=2011 |title=ISAAA Brief 43, Global Status of Commercialized Biotech/GM Crops: 2011 |url=http://www.isaaa.org/resources/publications/briefs/43/executivesummary/default.asp |access-date=2012-06-02 |work=ISAAA Briefs |publisher=International Service for the Acquisition of Agri-biotech Applications (ISAAA) |location=Ithaca, New York |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120210025832/http://www.isaaa.org/resources/publications/briefs/43/executivesummary/default.asp |archivedate=2012-02-10 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== پروسه ==
له جنیټيکي پلوه د اصلاح شویو خوړو تولید یوه څو پړاویزه پروسه ده. لومړی ګام دا دی چې د بل ارګانېزم هغه ګټور جین وپېژني چې غواړي اضافه شي. جين له حجرې څخه اخیستل کېږي یا په مصنوعي ډول سنتېز کېږي او بیا له نورو جینیټیکي عناصرو سره یوځای کېږي. بیا جنيټيکي عناصر موخن جینوم ته داخلېږي. ډي.اېن.اې عموماً د مایکرو انجېکشن په مرسته حیواني حجرو ته داخلېږي او دا هغه ځای دی چې ډې.اېن.اې په کې د حجرو د اټومي پوښ له لارې په مستقیم ډول هستې ته داخلېدای شي. په نباتاتو کې ډي.اېن.اې ډېری وخت د ترکیبي اګروباکتریوم، بیولېسټيک یا الکټروپورېشن په کارولو سره داخلېږي. دا چې یوازې یوه حجره له جینيټيکي موادو سره بدلېږي، ارګانېزم باید له هغې حجرې څخه بیا تولید شي. په نباتاتو کې دغه کار د نسج د کرنې له لارې ترسره کېږي. په حیواناتو کې باید ډاډ ترلاسه شي چې داخله شوې ډي.اېن.اې د جنین په اساسي حجرو کې موجوده ده.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=g1v6WMHVkTgC&amp;q=Genetic+Engineering:+Principles+and+Methods|title=An Introduction to Genetic Engineering|last=Nicholl|first=Desmond S. T.|date=2008-05-29|publisher=Cambridge University Press|isbn=9781139471787|pages=34|name-list-style=vanc}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Liang J, Luo Y, Zhao H|year=2011|title=Synthetic biology: putting synthesis into biology|journal=Wiley Interdisciplinary Reviews: Systems Biology and Medicine|volume=3|issue=1|pages=7–20|doi=10.1002/wsbm.104|pmc=3057768|pmid=21064036}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aGkXFmqOcyIC&amp;q=Genetic+Engineering+analysis+of+DNA+PCR+Southern+sequencing|title=Genetic Engineering: Principles and Methods|last=Setlow|first=Jane K.|date=2002-10-31|publisher=Springer Science &amp; Business Media|isbn=9780306472800|pages=109|name-list-style=vanc}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Tuomela M, Stanescu I, Krohn K|date=October 2005|title=Validation overview of bio-analytical methods|journal=Gene Therapy|volume=12 Suppl 1|issue=S1|pages=S131-8|doi=10.1038/sj.gt.3302627|pmid=16231045|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-M4lR-pxqJMC|title=Plant Cell and Tissue Culture|vauthors=Narayanaswamy S|date=1994|publisher=Tata McGraw-Hill Education|isbn=9780074602775|pages=vi}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Genetically Modified Plants: Assessing Safety and Managing Risk|last1=Head|first1=Graham|last2=Hull|first2=Roger H|last3=Tzotzos|first3=George T.|publisher=Academic Pr|year=2009|isbn=978-0-12-374106-6|location=London|page=244|name-list-style=vanc}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NRC_GMO_Foods&quot;&gt;{{cite book|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK215771/|title=Methods and Mechanisms for Genetic Manipulation of Plants, Animals, and Microorganisms|author=National Research Council (US) Committee on Identifying and Assessing Unintended Effects of Genetically Engineered Foods on Human Health|date=2004-01-01|publisher=National Academies Press (US)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Gelvin SB|date=March 2003|title=Agrobacterium-mediated plant transformation: the biology behind the &quot;gene-jockeying&quot; tool|journal=Microbiology and Molecular Biology Reviews|volume=67|issue=1|pages=16–37, table of contents|doi=10.1128/MMBR.67.1.16-37.2003|pmc=150518|pmid=12626681}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Chen I, Dubnau D|date=March 2004|title=DNA uptake during bacterial transformation|journal=Nature Reviews. Microbiology|volume=2|issue=3|pages=241–9|doi=10.1038/nrmicro844|pmid=15083159|s2cid=205499369}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Berg P, Mertz JE|date=January 2010|title=Personal reflections on the origins and emergence of recombinant DNA technology|journal=Genetics|volume=184|issue=1|pages=9–17|doi=10.1534/genetics.109.112144|pmc=2815933|pmid=20061565}}&lt;/ref&gt;

== فرعي محصولات ==

=== نباتي غوړي ===
په متحدو ایالتونو کې تر ټولو ډېر کارول شوي نباتي غوړي د اصلاح شویو خوړو له محصولاتو یعنې کانولا، جوارو، پنبې او سویابین څخه تولیدېږي. نباتي غوړي په مستقیم ډول د پخلي د غوړیو، شورټېنګ غوړيو او مارګرین په توګه پر مصرفوونکو پلورل کېږي او په چمتو شویو خوړو کې کارول کېږي. په نباتي غوړیو کې د اصلي محصولاتو د پروټین یا ډي.اېن.اې لږه اندازه موجوده ده. نباتي غوړي له ټرای ګلیسرایډونو څخه جوړ شوي چې له بوټو یا تخمونو څخه استخراجېږي او بیا تصفیه کېږي او ښايي د هایدروجنېشن له لارې پروسېس شي تر څو مایع غوړي پر جامدو بدل شي. د تصفیه کولو پروسه ټول یا کابو ټول غیر ټرای ګلیسریډ اجزا لرې کوي.&lt;ref name=&quot;soyatech&quot;&gt;{{cite web |title=Soyatech.com |url=http://www.soyatech.com/canola_facts.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025141529/http://www.soyatech.com/canola_facts.htm |archive-date=2012-10-25 |access-date=2012-12-29 |publisher=Soyatech.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CornPoster&quot;&gt;{{cite web |title=Poster of corn products |url=http://www.ncga.com/uploads/useruploads/cornusesposter.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200214031330/https://www.ncga.com/uploads/useruploads/cornusesposter.pdf |archive-date=2020-02-14 |access-date=2012-12-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=2006 |title=Food Fats and Oils |url=http://www.iseo.org/FoodFatsOils2006.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070214081043/http://www.iseo.org/FoodFatsOils2006.pdf |archive-date=2007-02-14 |access-date=2011-11-19 |publisher=Institute of Shortening and Edible Oils}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Twenty Facts about Cottonseed Oil |url=http://www.cottonseed.com/publications/facts.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151017083204/http://www.cottonseed.com/publications/facts.asp |archive-date=October 17, 2015 |publisher=National Cottonseed Producers Association}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Simon |first=Michelle |date=August 24, 2011 |title=ConAgra Sued Over GMO '100% Natural' Cooking Oils |url=http://www.foodsafetynews.com/2011/08/conagra-sued-over-gmo-100-natural-cooking-oils/ |publisher=Food Safety News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=ingredients of margarine |url=http://www.imace.org/about-margarine/how-to-produce-and-use-margarine/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120225085103/http://www.imace.org/about-margarine/how-to-produce-and-use-margarine/ |archive-date=February 25, 2012 |access-date=2012-12-29 |publisher=Imace.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jaffe&quot;&gt;{{cite news|author=Jaffe, Greg (Director of Biotechnology at the [[Center for Science in the Public Interest]])|work=Atlantic|date=February 7, 2013|url=https://www.theatlantic.com/health/archive/2013/02/what-you-need-to-know-about-genetically-engineered-food/272931/|title=What You Need to Know About Genetically Engineered Food}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=USDA Protein(g) in Fats and Oils |url=http://ndb.nal.usda.gov/ndb/nutrients/report/nutrientsfrm?max=25&amp;offset=0&amp;totCount=0&amp;nutrient1=203&amp;nutrient2=&amp;nutrient3=&amp;subset=1&amp;fg=4&amp;sort=c&amp;measureby=m |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181005030813/https://ndb.nal.usda.gov/ndb/nutrients/report/nutrientsfrm?max=25&amp;offset=0&amp;totCount=0&amp;nutrient1=203&amp;nutrient2=&amp;nutrient3=&amp;subset=1&amp;fg=4&amp;sort=c&amp;measureby=m |archive-date=2018-10-05 |access-date=2015-05-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|doi=10.1016/S0278-6915(99)00158-1|title=Allergenicity of refined vegetable oils|url=https://archive.org/details/sim_food-and-chemical-toxicology_2000-04_38_4/page/385|year=2000|last1=Crevel|first1=R.W.R.|last2=Kerkhoff|first2=M.A.T.|last3=Koning|first3=M.M.G|journal=Food and Chemical Toxicology|volume=38|issue=4|pages=385–93|pmid=10722892}}&lt;/ref&gt;

== نورې استفادې ==

=== د حیواناتو خواړه ===
کورني حیوانات او چرګان د څارويو په هغو خوړو وده کوي چې ډېری يې د اصلاح شویو خوړو د محصولاتو په ګډون د پروسېس د محصولاتو له پاتې شونو څخه جوړ شوي دي. مثلاً د کانولا تخم نږدې ۴۳ سلنه غوړي لري. هغه څه چې د غوړو تر استخراج وروسته پاتې کېږي، هغه خواړه دي چې د څارویو پر یو وخت خوړو بدلېږي چې د کانولا پروټین لري. د سویابین ډېری برخه د غوړیو او د حیواناتو د خوړو لپاره کرل کېږي. د لوړ پروټین لرونکې سویا خواړه د څارویو د خوړو او د سپي د خوړو لپاره دي. د متحدو ایالتونو ۹۸ سلنه سویابین د څارویو د خوړو لپاره دي. په ۲۰۱۱ کال کې د متحدو ایالتونو د جوارو ۴۹ سلنه حاصلات د څارویو د خوړو لپاره کارول کېدل. له هغو مېتودونو سره سره چې ورځ تر بلې حساس کېږي، ازمېښتونه لا هم نه دي توانېدلې چې د څارویو په غوښه، شیدو یا هګیو کې هغه توپیر مشخص کړي چې د دوی د تغذیې په ډول پورې اړه لري. دا ناشونې ده چې ووایو ایا یوه څاروي ته یوازې د غوښې، لبنیاتو یا هګیو د محصولاتو په کتلو سره اصلاح شوې سویا ورکړل شوې او که نه. د څارویو په تغذیه کې د اصلاح شویو خوړو د ارګانېزومونود  موجودیت تصدیقولو یوازنۍ لاره دا ده چې په خپله د خوړو اصل تحلیل شي.&lt;ref name=&quot;What Is Canola Oil?&quot;&gt;{{cite web |title=What is Canola Oil? |url=http://www.canolainfo.org/canola/index.php |access-date=2012-12-29 |publisher=CanolaInfo |archive-date=2017-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170606193614/https://www.canolainfo.org/canola/index.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;David Bennett for Southeast Farm Press, February 5, 2003 [http://southeastfarmpress.com/mag/farming_world_soybean_consumption/index.html World soybean consumption quickens] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060605232122/http://southeastfarmpress.com/mag/farming_world_soybean_consumption/index.html|date=2006-06-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/557184/soybean|title=Soybean|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online|access-date=February 18, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NCGA&quot;&gt;{{cite web |title=2012 World of Corn, National Corn Growers Association |url=http://www.ncga.com/uploads/useruploads/woc_2012.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200207000145/https://www.ncga.com/uploads/useruploads/woc_2012.pdf |archive-date=2020-02-07 |access-date=2012-12-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Staff, GMO Compass. December 7, 2006. [http://www.gmo-compass.org/eng/grocery_shopping/processed_foods/153.animal_feed_genetic_engineering.html Genetic Engineering: Feeding the EU's Livestock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170112235640/http://www.gmo-compass.org/eng/grocery_shopping/processed_foods/153.animal_feed_genetic_engineering.html|date=2017-01-12}}&lt;/ref&gt;

هغه انزايمونه چې له جینیټيکي پلوه د اصلاح شویو مايکرو ارګانېزمونو له‌خوا توليد شوي دي، د حيواناتو په خوړو کې مدغم شوي دي تر څو د غذايي موادو موجودیت او په ټوليز ډول هضم ته وده ورکړي. دا انزایمونه د څارویو د کولمو مایکروبیوم ته هم ګټه رسولی شي او په خوړو کې موجود د تغذیې ضد عوامل هایدروليز کولی شي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Snell|first1=C|last2=Bernheim|first2=A|last3=Berge|first3=JB|last4=Kuntz|first4=M|last5=Pascal|first5=G|last6=Paris|first6=A|last7=Ricroch|first7=AE|title=Assessment of the health impact of GM plant diets in long-term and multigenerational animal feeding trials: A literature review|volume=50|issue=3–4|pages=1134–48|year=2012|journal=Food and Chemical Toxicology|doi=10.1016/j.fct.2011.11.048|pmid=22155268}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Food Processing Technology: Principles and Practice|url=https://archive.org/details/foodprocessingte0000fell|last=Fellows|first=P.J.|publisher=Woodhead Publishing Limited|year=2009|isbn=978-1845692162|page=[https://archive.org/details/foodprocessingte0000fell/page/236 236]}}&lt;/ref&gt;

== ګټې ==
له جینیټيکي پلوه اصلاح شوي خواړه معمولاً د ځینو مطلوبو ځانګړنو د لرلو لپاره جوړېږي چې په سخت چاپېریال کې د ژوندي پاتې کېدو لپاره ځینې ځانګړې ګټې، د ښې تغذیې وده، معالجوي موادو ته لاسرسی او د افت وژونکو او واښه وژونکو پر وړاندې د مقاومت جینونه یې د بېلګې په توګه یادولی شو. دا ځانګړنې د ځینو مشخصو لارو په مرسته د انسانانو او چاپېریال لپاره ګټورې بلل کېدای شي.

== روغتیا او خوندیتوب ==
په دې اړه علمي اجماع موجوده ده چې له اصلاح شویو محصولاتو څخه ترلاسه شوي خواړه د معمولو خوړو په پرتله د انسان روغتیا ته لوی خطر نه پېښوي، خو ټول اصلاح شوي خواړه باید تر وړاندې کولو مخکې وازمویل شي. له دې سره سره، عام وګړي ښايي د ساینس‌پوهانو په پرتله د اصلاح شویو خوړو پر خوندیتوب کم باور ولري. د اصلاح شویو خوړو قانوني او نظارتي حالت په هر هېواد کې بېلابېل دی؛ ځینې هېوادونه یې منع کوي یا محدودوي او نور بیا د مقرراتو د بېلابېلو درجو له مخې اجازه ورکوي.

د دا ډول خوړو مخالفین ادعا کوي چې د اوږدې مودې لپاره روغتیا ته پېښېدونکي خطرونه په سم ډول نه دي ارزول شوي او د اضافي ازمېښتونو، لېبل کولو یا له بازار څخه یې د لرې کولو وړاندیز کوي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://afjare.org/media/articles/2._Owusu__Dadzie.pdf|title=Heterogeneity in consumer preferences for organic and genetically modified food products in Ghana|journal=African Journal of Agricultural and Resource Economics|access-date=2022-09-24|archivedate=2022-11-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221128193233/https://afjare.org/media/articles/2._Owusu__Dadzie.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Can GMOs Be Used in Organic Products? {{!}} Agricultural Marketing Service |url=https://www.ams.usda.gov/publications/content/can-gmos-be-used-organic-products |access-date=28 October 2021 |website=www.ams.usda.gov}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Ashaolu|first1=Tolulope J.|last2=Ashaolu|first2=Joseph O.|title=Perspectives on the trends, challenges and benefits of green, smart and organic (GSO) foods|journal=International Journal of Gastronomy and Food Science|date=1 December 2020|volume=22|pages=100273|doi=10.1016/j.ijgfs.2020.100273|pmid=33101552|pmc=7574864|language=en|issn=1878-450X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CAPE&quot;&gt;{{cite web |date=November 11, 2013 |title=CAPE's Position Statement on GMOs |url=http://cape.ca/capes-position-statement-on-gmos/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140326015525/http://cape.ca/capes-position-statement-on-gmos/ |archive-date=March 26, 2014 |access-date=March 26, 2014 |publisher=[[Canadian Association of Physicians for the Environment]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IDEA&quot;&gt;{{cite web |title=IDEA Position on Genetically Modified Foods |url=http://ideaireland.org/library/idea-position-on-genetically-modified-foods/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140326015714/http://ideaireland.org/library/idea-position-on-genetically-modified-foods/ |archive-date=2014-03-26 |access-date=2014-03-25 |publisher=Irish Doctors' Environmental Association}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=American Academy of Environmental Medicine Calls for Immediate Moratorium on Genetically Modified Foods, position paper |url=http://aaemonline.org/aaemonline/oldsite/gmopost.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190301231909/http://aaemonline.org/aaemonline/oldsite/gmopost.html |archive-date=1 March 2019 |access-date=3 August 2017 |publisher=American Academy of Environmental Medicine}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Press Advisory |url=http://www.aaemonline.org/gmopressrelease.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428190623/http://www.aaemonline.org/gmopressrelease.html |archive-date=28 April 2015 |access-date=18 October 2015 |publisher=American Academy of Environmental Medicine}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PHAA&quot;&gt;{{cite web |year=2007 |title=Genetically modified foods |url=http://www.phaa.net.au/documents/policy/GMFood.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140120113716/http://www.phaa.net.au/documents/policy/GMFood.pdf |archive-date=January 20, 2014 |publisher=Public Health Association of Australia}}&lt;/ref&gt;

=== ازمویښت ===
د اصلاح شویو خوړو قانوني او نظارتي حالت په هر هېواد کې بېلابېل دی؛ ځینې هېوادونه یې منع کوي یا محدودوي او نور بیا د مقرراتو د بېلابېلو درجو له مخې اجازه ورکوي. ځینې هېوادونه لکه متحد ایالتونه، کاناډا، لبنان او مصر داسې معادله کاروي تر څو معلومه کړي چې ایا لا ډېرو ازمېښتونو ته اړتیا شته که نه، په داسې حال کې چې د اروپایي اتحادیې، برازیل او چین په څېر ډېری هېوادونه یوازې په موردي ډول د جنيټيکي اصلاح شویو ارګانېزمونو کښت ته اجازه ورکوي. په متحدو ایالتونو کې د خوړو او درملو ادارې ومونده چې له جنیټيکي پلوه اصلاح شوي ارګانېزمونه عموماً خوندي دي، نو که چېرې په جینيټيکي ډول د اصلاح شویو ارګانېزومونو محصول له غیر اصلاح شوي محصول سره معادل وي، اضافي ازمېښتونو ته اړتیا نه‌شته. که نوي مواد وموندل شي، د احتمالي زهرجن‌‌توب، حساسیت، انسانانو ته د جين د احتمالي لېږد یا نورو ارګانېزمونو ته د جینیټيکي انتقال په اړه د اندېښنو د رفع کولو لپاره نورو ازمېښتونو ته اړتیا لیدل کېدای شي.&lt;ref name=&quot;Freedman-20132&quot;&gt;{{cite journal|last=Freedman|first=David H.|title=are engineered foods evil?|journal=[[Scientific American]]|publisher=[[Springer Nature]]|volume=309|issue=3|date=2013-08-20|issn=0036-8733|doi=10.1038/scientificamerican0913-80|pages=80–85|pmid=24003560|s2cid=32994342|jstor=26017991|bibcode=2013SciAm.309c..80F}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;who-gmfaq3&quot;&gt;{{cite web |author=World Health Organization |title=Frequently asked questions on genetically modified foods |url=https://www.who.int/foodsafety/areas_work/food-technology/faq-genetically-modified-food/en/ |access-date=29 March 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Marden&quot;&gt;Emily Marden, [http://lawdigitalcommons.bc.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2236&amp;context=bclr Risk and Regulation: U.S. Regulatory Policy on Genetically Modified Food and Agriculture] 44 B.C.L. Rev. 733 (2003).&lt;/ref&gt;

== مقررات ==
له جینيټيکي پلوه د اصلاح شویو ارګانېزمونو د پراختیا په اړه د حکومت مقررات د هېوادونو تر منځ په پراخه کچه توپیر لري. ځینې مشخص توپیرونه په متحدو ایالتونو کې د جینيټيکي اصلاح شویو ارګانېزمونو مقررات د اروپایی اتحادیې له مقرراتو څخه بېلوي. مقررات هم محصول ته په کتو سره بېلابېل دي. مثلاً هغه محصول چې د خوراکي استفادې لپاره نه وي، په عمومي ډول یې د هغو مقاماتو له‌خوا بیاکتنه نه کېږي چې د خوړو د خوندیتوب مسؤولیت لري. د اروپا او اروپايي اتحادیې مقررات د نړۍ د بل هر ځای په پرتله خورا محدود دي: په ۲۰۱۳ کال کې یوازې د جوارو یو ډول او د کچالو یو ډول ومنل شو او د اروپايي اتحادیې اتو غړو هېوادونو ان دا اجازه هم ورنه کړه.&lt;ref name=&quot;Freedman-2013&quot;&gt;{{cite journal|last=Freedman|first=David H.|title=are engineered foods evil?|journal=[[Scientific American]]|publisher=[[Springer Nature]]|volume=309|issue=3|date=2013-08-20|issn=0036-8733|doi=10.1038/scientificamerican0913-80|pages=80–85|pmid=24003560|s2cid=32994342|jstor=26017991|bibcode=2013SciAm.309c..80F}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=2013-12-11 |title=The History and Future of GM Potatoes |url=http://www.potatopro.com/newsletters/20100310.htm |publisher=PotatoPro.com |access-date=2022-09-24 |تاريخ الأرشيف=2013-10-12 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20131012033805/http://www.potatopro.com/newsletters/20100310.htm |url-status=dead |خونديځ نېټه=2013-10-12 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20131012033805/http://www.potatopro.com/newsletters/20100310.htm |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20131012033805/http://www.potatopro.com/newsletters/20100310.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20131012033805/http://www.potatopro.com/newsletters/20100310.htm }}&lt;/ref&gt;

=== د متحدو ایالتونو مقررات ===
په متحدو ایالتونو کې درې دولتي سازمانونه جینيټيکي اصلاح شوي ارګانېزمونه تنظیموي. د خوړو او درملو اداره د احتمالي الرجینونو لپاره د ارګانېزمونو کیمیاوي جوړښت ګوري. د متحدو ایالتونو د کرنې وزارت د ساحوي ازمېښتونو او په جینیټيکي توګه د اصلاح شویو تخمونو د وېش څارنه کوي. د متحدو ایالتونو د چاپېریال ساتنې اداره د افت وژونکو پر استفاده د څارنې مسؤولیت لري. د متحدو ایالتونو د کرنې د وزارت په څېر د متحدو ایالتونو د چاپېریال ساتنې اداره هم د ساحوي ازمېښتونو او هغو محصولاتو د وېش څارنه کوي چې له افت وژونکو سره اړوند دي تر څو د چاپېریال خوندیتوب ډاډمن کړي. په ۲۰۱۵ کال کې د اوباما ادارې اعلان وکړ چې له جینيټيکي پلوه د اصلاح شویو محصولاتو د څارنې بڼه به اپډېټ یا نوې کړي.&lt;ref&gt;{{cite news|first=Andrew|last=Pollack|title=White House Orders Review of Rules for Genetically Modified Crops|url=https://www.nytimes.com/2015/07/03/business/white-house-orders-review-of-biotechnology-regulations.html|newspaper=The New York Times|date=2015-07-02|access-date=2015-07-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=APPDMZ\ccvivr |title=Commonly Asked Questions about the Food Safety of GMOs |url=http://www.monsanto.com/newsviews/pages/food-safety.aspx#q3 |work=monsanto.com}}&lt;/ref&gt;


Translator Name: Amin Keshaie

Translated Words: 1802

Translation Date: September 15, 2022

Source link: &lt;nowiki&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Genetically_modified_food&lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>jz8h3y08s8mimrwgu35hfe6kpgeffrf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د DNA بارکوډ کول</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64616</id>
    <revision>
      <id>369989</id>
      <parentid>286036</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T00:33:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>369989</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20457" sha1="cpzoov2ttscmkmrosieplh3lx36ebd5" xml:space="preserve">

د DNA بارکوډ کول، له یوه ځانګړي جېن یا جېنونو څخه د DNA د یوې لنډې برخې په کارولو سره د [ژویو] د نوعو پېژندنې یو مېتود دی. د DNA په بارکوډ کولو کې داسې فرض کېږي چې، د DNA دغو برخو له یوې مرجع ټولګې سره د پرتله کولو له‌لارې (چې دغه مرجع ټولګه د «لړیو» په نامه هم یادېږي)، یوه واحده لړۍ کېدای شي په ځانګړې توګه نوعو ته د یوه ژوندي موجود د پېژندلو لپاره وکارول شي، کټ‌مټ هغسې چې په یوه سوپر مارکېټ کې یو سکنر د UPC بارکوډ د تورو کرښو له‌مخې او د مرجع ډېټابېس په مرسته په ګودام کې د یوه توکي پېژندلو لپاره کارول کېږي. دغه «بارکوډونه» ځینې وخت د ناپېژندل شویو نوعو او د یوه اورګانیزم ناڅرګندو برخو د معلومولو، یا د امکان تر بریده د ژویو یا بوټو ډلبندي کولو، یا د نوعو ځانګړتیاوو د ګډو پولو معلومولو په موخه د [ژویو] له دودیزې ډلبندي سره د پرتله کولو لپاره کارول کېږي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is DNA Barcoding? |url=http://www.ibol.org/phase1/about-us/what-is-dna-barcoding/ |access-date=2019-03-26 |publisher=iBOL |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190307131134/http://www.ibol.org/phase1/about-us/what-is-dna-barcoding/ |archivedate=2019-03-07 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

د بارکوډ کولو په مرسته، د بېلابېلو اورګانیزمي ډلو د پېژندلو په موخه، د جېن بېلابېلې برخې کارول کېږي. د ژویو او ځینو پروټستاګانو (لومړني ژوندي موجودات) لپاره د بارکوډ کولو په موخه تر ټولو متداوله برخه د سایتوکروم C اکسیدېز I (COI یا COX1) جېن یوه برخه ده چې په مایتوکاندریایي DND کې موندل کېږي. سربېره پر دې، د DNA بارکوډ کولو لپاره نور مناسب جېنونه، د فنجي‌ګانو لپاره د rRNA دنني ترانسکرپ شوي جلا کوونکي (ITS) او د نباتاتو لپاره RuBisCO دی. مایکراورګانیزمونه د جېن د بېلابېلو برخو په کارولو سره معلومېږي. د بېلګې په توګه: د 16S rRNA جېن په پراخه توګه د پروکاریوتونو د پېژندلو لپاره کارول کېږي، په داسې حال کې چې د 18S rRNA جېن په مرسته، ډېري وخت مکروبي یوکاریوتونه پېژندل کېږي. د جېن دغه برخې له‌دې امله غوره ګڼل کېږي چې د نوعو «دننۍ» تنوع یې د نوعو «ترمنځ» تنوع په پرتله لږه ده، چې د «بارکوډ تشې» په نامه هم یادېږي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Irinyi|first1=L.|last2=Lackner|first2=M.|last3=de Hoog|first3=G. S.|last4=Meyer|first4=W.|date=2015|title=DNA barcoding of fungi causing infections in humans and animals|url=https://doi.org/10.1016/j.funbio.2015.04.007|journal=Fungal Biology|volume=120|pages=125-136|pmid=26781368|doi=10.1016/j.funbio.2015.04.007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Schoch-eal-2012&quot;&gt;{{cite journal|last1=Schoch|first1=Conrad L.|last2=Seifert|first2=Keith A.|last3=Huhndorf|first3=Sabine|last4=Robert|first4=Vincent|last5=Spouge|first5=John L.|last6=Levesque|first6=C. André|last7=Chen|first7=Wen|author8=Fungal Barcoding Consortium|date=2012|title=Nuclear ribosomal internal transcribed spacer (ITS) region as a universal DNA barcode marker for Fungi|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=109|issue=16|pages=6241–6246|doi=10.1073/pnas.1117018109|issn=0027-8424|pmc=3341068|pmid=22454494|url=https://www.pnas.org/content/pnas/109/16/6241.full.pdf|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=CBOL Plant Working Group|last2=Hollingsworth|first2=P. M.|last3=Forrest|first3=L. L.|last4=Spouge|first4=J. L.|last5=Hajibabaei|first5=M.|last6=Ratnasingham|first6=S.|last7=van der Bank|first7=M.|last8=Chase|first8=M. W.|last9=Cowan|first9=R. S.|date=2009-08-04|title=A DNA barcode for land plants|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=106|issue=31|pages=12794–12797|doi=10.1073/pnas.0905845106|pmid=19666622|pmc=2722355|issn=0027-8424|bibcode=2009PNAS..10612794H|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Paulay|first1=Gustav|last2=Meyer|first2=Christopher P.|date=2005-11-29|title=DNA Barcoding: Error Rates Based on Comprehensive Sampling|journal=PLOS Biology|volume=3|issue=12|pages=e422|doi=10.1371/journal.pbio.0030422|issn=1545-7885|pmc=1287506|pmid=16336051}}&lt;/ref&gt;

د DNA بارکوډ کولو ځینې کارونې په لاندې ډول دي: د نباتاتو د پاڼو پېژندنه، ان هغه مهال چې ګل یا مېوه یې نیولې نه‌وي؛ د ګرده خپروونکو ژویو پر جسم باندې د راټولو شویو ګردو پېژندنه؛ د حشرو د لاروا پېژندنه، چې کېدای شي د بالغو حشرو په پرتله لږې تشخیصي ځانګړنې ولري؛ یا د یوه ژوي د معدې دننه توکو، لعاب یا فاضله موادو له‌مخې د نوموړي ژوي د خوراکي رژیم څېړنه. کله چې له یوه څخه زیات اورګانیزم د DNA لرونکې یوې نمونې په مرسته د اورګانیزمونو د پېژندلو لپاره له بارکوډ کولو څخه ګټه واخېستل شي، هغې ته «د DNA مېتابارکوډ کولو» ګړنه کارول کېږي؛ د بېلګې په توګه: په سیندونو او لښتیو کې د دیاتومي ټولګو لپاره د DNA مېتابارکوډ کول، چې د اوبو د کیفیت ارزولو لپاره کارول کېږي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Soininen|first1=Eeva M|last2=Valentini|first2=Alice|last3=Coissac|first3=Eric|last4=Miquel|first4=Christian|last5=Gielly|first5=Ludovic|last6=Brochmann|first6=Christian|last7=Brysting|first7=Anne K|last8=Sønstebø|first8=Jørn H|last9=Ims|first9=Rolf A|date=2009|title=Analysing diet of small herbivores: the efficiency of DNA barcoding coupled with high-throughput pyrosequencing for deciphering the composition of complex plant mixtures|journal=Frontiers in Zoology|volume=6|issue=1|pages=16|doi=10.1186/1742-9994-6-16|issn=1742-9994|pmc=2736939|pmid=19695081}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Creer|first1=Simon|last2=Deiner|first2=Kristy|last3=Frey|first3=Serita|author-link3=Serita Frey|last4=Porazinska|first4=Dorota|last5=Taberlet|first5=Pierre|last6=Thomas|first6=W. Kelley|last7=Potter|first7=Caitlin|last8=Bik|first8=Holly M.|date=2016|editor-last=Freckleton|editor-first=Robert|title=The ecologist's field guide to sequence-based identification of biodiversity|journal=Methods in Ecology and Evolution|volume=7|issue=9|pages=1008–1018|doi=10.1111/2041-210X.12574|url=http://pure.aber.ac.uk/ws/files/27228629/Creer_et_al_2016_Methods_in_Ecology_and_Evolution.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=ScienceDirect|pages=63–99|journal=Advances in Ecological Research|volume=58|doi=10.1016/bs.aecr.2018.01.001|date=January 2018|hdl=1822/72852}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Vasselon|first1=Valentin|last2=Rimet|first2=Frédéric|last3=Tapolczai|first3=Kálmán|last4=Bouchez|first4=Agnès|date=2017|title=Assessing ecological status with diatoms DNA metabarcoding: Scaling-up on a WFD monitoring network (Mayotte island, France)|journal=Ecological Indicators|volume=82|pages=1–12|doi=10.1016/j.ecolind.2017.06.024|issn=1470-160X}}&lt;/ref&gt;

== مخینه ==
د DNA بارکوډ کولو تخنیکونه، د 5S rRNA جېن په مرسته پر مکروبي ټولګو باندې د DNA لړۍ‌موندنې له لومړنیو فعالیتونو راهیسې وپنځول شول. په ۲۰۰۳ز کال کې، د نوعو د پېژندلو او همدا راز په بالقوه توګه د آرډر او فایلم په څېر لا لویو ډلو ته د ناپېژندل شویو لړیو ځانګړي کولو لپاره، د DNA نومهاله بارکوډ کولو ځانګړې ګړنې او مېتودونه د یوه معیاري شوي مېتود په توګه، د کاناډا د انټاریو ښار د ګوېلف پوهنتون پروفېسور پاول د. ن. هېبرت او مرستیالانو له‌خوا د یوې مقالې له‌لارې وړاندې شول. هېبرت او مرستیالانو یې د سایتوکروم C اکسیدېز I یا COI جېن کارونه وښودله، چې د لومړي ځل لپاره د فولمر او مرستیالې ډلې له‌خوا په ۱۹۹۴ز کې وکارول شو او په دغه فعالیت کې یې، د مېتازوان بې‌شمزیو ژویو ترمنځ د مناسب توپیر معلومولو په موخه د نوعو په کچه، د فایلوجنټیک تحلیلونو لپاره، د DNA خپور شویو پرایمرونو څخه د یوې وسیلې په توګه کار واخېست.د COI جېن د «فولمر برخه»، په ټولیز ډول، د DNA په کچه د بېلګو ترمنځ د تنوع پر بنسټ د ډلو ترمنځ توپیر معلومولو لپاره کارول کېږي. د COI ځینې ښېګڼې، د لړۍ بیاموندنې نسبي اسانتیا او د نوعو ترمنځ د تنوع او ثابت پاتې کېدلو ترکیبي حالت دی. هېبرت او مرستیالان یې پروفایلونه د «بارکوډ» په توګه یادوي او د COI د داسې یو ډېټابېس پراختیا وړاندوینه یې وکړه چې کېدای شي د «نړۍ په کچه د بیولوجیکي پېژندنې سیسټم» لپاره د یوه بنسټ په توګه وکارول شي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Woese|first1=Carl R.|last2=Kandler|first2=Otto|last3=Wheelis|first3=Mark L.|date=1990|title=Towards a natural system of organisms: proposal for the domains Archaea, Bacteria, and Eucarya|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=87|issue=12|pages=4576–4579|url=https://www.pnas.org/content/pnas/87/12/4576.full.pdf?source=post_page---------------------------|oclc=678728346|doi=10.1073/pnas.87.12.4576|pmid=2112744|pmc=54159|bibcode=1990PNAS...87.4576W|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Hebert|first1=Paul D. N.|last2=Cywinska|first2=Alina|last3=Ball|first3=Shelley L.|last4=deWaard|first4=Jeremy R.|date=2003-02-07|title=Biological identifications through DNA barcodes|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=270|issue=1512|pages=313–321|doi=10.1098/rspb.2002.2218|issn=1471-2954|pmc=1691236|pmid=12614582}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Folmer|first1=O.|last2=Black|first2=M.|last3=Hoeh|first3=W.|last4=Lutz|first4=R.|last5=Vrijenhoek|first5=R.|date=October 1994|title=DNA primers for amplification of mitochondrial cytochrome c oxidase subunit I from diverse metazoan invertebrates|journal=Molecular Marine Biology and Biotechnology|volume=3|issue=5|pages=294–299|issn=1053-6426|pmid=7881515}}&lt;/ref&gt;

== مېتودونه ==

=== نمونه‌اخېستنه او ساتنه ===
د بارکوډ کولو عملیه کېدای شي د یوې ځانګړې نوعې د نسج، د اورګانیزمونو د یوه ترکیب (لویې نمونې)، یا د چاپېریال په نمونو کې (لکه: اوبه یا خاوره) د شته DNA له‌لارې ترسره شي. د نمونې د بېلابېلو بڼو ترمنځ، د نمونه‌اخېستنې، ساتنې او شننې مېتودونه سره توپیر لري.

'''د نسج نمونې'''

د یوې ځانګړې نوعې د نسج نمونې د بارکوډ کولو په موخه، په ډېر احتمال سره د پوستکي یوه کوچنۍ ټوټه، یو مقیاس، یوه پښه یا حس کوونکی کفایت کوي (د نوعې د اندازې په پام کې نیولو سره). له ککړتیا څخه د مخنیوي په موخه، اړینه ده ترڅو د نمونو ترمنځ استعمال شوې وسیلې ضد مکروبي شي. توصیه کېږي چې له یوې نوعې څخه دوه نمونې واخېستل شي: یوه په آرشیف کې د ساتلو او بله د بارکوډ کولو پروسې لپاره. د DNA د تخریب مسألې د حلولو لپاره، د نمونې ساتنه اړینه ګڼل کېږي.

'''لویې نمونې'''

لویه نمونه د د چاپېریالي نمونې یوه بڼه ده چې د مطالعې اړوند د ډلبندۍ ډلې څوګوني اورګانیزمونه په‌کې شامل وي. د لویې نمونه (په هغه معنی چې دلته کارول کېږي) او نورو چاپېریالي نمونو ترمنځ توپیر دا دی چې له لویې نمونې څخه، په ټولیز ډول، د ښه کیفیت لرونکې DNA یو لوی مقدار ترلاسه کېږي. د لویو نمونو په بېلګو کې د جال په واسطه د اوبو لوی بې‌شمزې (غیرفقاریه) ژویو، یا د مالایز دام په مرسته د حشرو راټولې شوې نمونې شاملېږي. د فلټر شویو یا تجزیه شویو اوبو نمونې، د وحیدالجروي یوکاریوتونو په څېر بشپړ اورګانیزمونه په‌کې شتون ولري، هم ځیني وخت د لویو نمونو په توګه پېژندل کېږي. دغه نمونې کېدای شي د همهغو طریقو له‌لارې راغونډې شي، چې د دودیزو نمونو ترلاسه کولو لپاره د مورفولوجیکي پېژندنې لپاره کارول کېږي. 

== کارونې ==
د DNA بارکوډ کولو کارونې عبارت دي له: د نویو نوعو پېژندنه، د خوراکي توکو د خوندیتوب ارزونه، د ناڅرګندو او مرموزو نوعو پېژندنه، د پردیو او نااړوندو نوعو تشخیص، د خطر او ګواښ سره مخ شویو نوعو پېژندنه، د بالغو نوعو او د تخمې او لاروا ترمنځ د اړیکو موندنه، د ژوند اړوند سرچینو لپاره د فکري ملکیت حقونو خوندیتوب او د ساتنې ستراتیژیو او د تغذیې په ځنځیر کې د هر ژوي د ځای معلومولو لپاره د نړیوال مدیریت پلان‌جوړونه. د DNA بارکوډ نښې کېدای شي په سیسټماتیک، اېکولوجي، تکاملي بیولوجي او ساتنه، د ټولګې د یوځای کولو په شمول، د نوعو د تعامل شبکو، د ډلبندیو کشف، او د چاپېریال ساتنې لپاره د سیمو د لومړیتوب په ارزونه کې اړوندو پوښتنو ته د ځواب موندلو لپاره وکارول شي.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Schnell|first1=Ida Bærholm|last2=Thomsen|first2=Philip Francis|last3=Wilkinson|first3=Nicholas|last4=Rasmussen|first4=Morten|last5=Jensen|first5=Lars R.D.|last6=Willerslev|first6=Eske|last7=Bertelsen|first7=Mads F.|last8=Gilbert|first8=M. Thomas P.|date=April 2012|title=Screening mammal biodiversity using DNA from leeches|journal=Current Biology|volume=22|issue=8|pages=R262–R263|doi=10.1016/j.cub.2012.02.058|pmid=22537625|s2cid=18058748|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=DNA Barcoding in Marine Perspectives : Assessment and Conservation of Biodiversity.|last=Subrata.|first=Trivedi|date=2016|publisher=Springer International Publishing|others=Ansari, Abid Ali., Ghosh, Sankar K., Rehman, Hasibur.|isbn=9783319418407|location=Cham|oclc=958384953}}&lt;/ref&gt;

=== د نوعو پېژندنه ===
د جېنوم له یوې معیاري شوې برخې څخه د DNA ځانګړې لنډۍ لړۍ یا نښې کولای شي د نوعو د پېژندنې لپاره د DNA یو بارکوډ وړاندې کړي. مالیکولي مېتودونه په ځانګړې توګه هغه وخت ګټور دي چې دودیز مېتودونه د کارولو وړ نه‌وي. د هغه لاروا په پېژندنه کې، چې په ټولیز ډول لږشمېر تشخیصي ځانګړنې لري، او د زیات شمېر ژویو د ژوند بېلابېلو پړاوونو ترمنځ (لکه: د لاروا حالت او بلوغ) د اړیکې په موندنه کې، د DNA بارکوډ کول ډېرې کارونې لري. د «له خطر سره مخ نوعو د سوداګرۍ نړیوال کنوانسیون (CITES)» په ضمیمو کې د لېست شویو نوعو په پېژندنه کې د بارکوډ کولو له تخنیکونو څخه کار اخېستل کېږي ترڅو د نوعو غیرقانوني سوداګري وڅارل شي.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Hebert|first1=Paul D. N.|last2=Stoeckle|first2=Mark Y.|last3=Zemlak|first3=Tyler S.|last4=Francis|first4=Charles M.|date=October 2004|title=Identification of Birds through DNA Barcodes|journal=PLOS Biology|volume=2|issue=10|pages=e312|doi=10.1371/journal.pbio.0020312|issn=1545-7885|pmc=518999|pmid=15455034}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Costa|first1=Filipe O|last2=Carvalho|first2=Gary R|date=December 2007|title=The Barcode of Life Initiative: synopsis and prospective societal impacts of DNA barcoding of Fish|journal=Genomics, Society and Policy|volume=3|issue=2|pages=29|doi=10.1186/1746-5354-3-2-29|issn=1746-5354|pmc=5425017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Lahaye|first1=R.|last2=van der Bank|first2=M.|last3=Bogarin|first3=D.|last4=Warner|first4=J.|last5=Pupulin|first5=F.|last6=Gigot|first6=G.|last7=Maurin|first7=O.|last8=Duthoit|first8=S.|last9=Barraclough|first9=T. G.|date=2008-02-26|title=DNA barcoding the floras of biodiversity hotspots|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=105|issue=8|pages=2923–2928|doi=10.1073/pnas.0709936105|issn=0027-8424|pmc=2268561|pmid=18258745|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== د بریدګرو نوعو پېژندنه ===
پردۍ (بهرنۍ) نوعې د بارکوډ کولو له‌لارې د تشخیص وړ دي. په لاندې حالت کې د نوعو د تشخیص لپاره بارکوډ کول ګټور تمامېدلای شي: [د نوعو د ځانګړنو] ګډو پولو کنټرولول، چېرې چې چټکه او دقیقه مورفولوجیکي پېژندنه د بېلابېلو نوعو ترمنځ د ورته‌والي شتون، د کافي تشخیصي ځانګړنو کمښت او یا د ډلبندنۍ د تخصص نه‌شتون له‌امله تر ډېره ناشونې برېښي. د دې ترڅنګ، بارکوډ او مېتابارکوډ کول کېدای شي د بریدګرو نوعو لپاره د اېکوسیسټمونو په جلا کولو کې، یا د هغو اصلي او پردیو نوعو ترمنځ د توپیر کولو لپاره وکارول شي چې له مورفولوجیکي پلوه سره ورته‌والی لري.&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Xu|first1=Song-Zhi|last2=Li|first2=Zhen-Yu|last3=Jin|first3=Xiao-Hua|date=January 2018|title=DNA barcoding of invasive plants in China: A resource for identifying invasive plants|journal=Molecular Ecology Resources|volume=18|issue=1|pages=128–136|doi=10.1111/1755-0998.12715|pmid=28865184|s2cid=24911390}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Liu|first1=Junning|last2=Jiang|first2=Jiamei|last3=Song|first3=Shuli|last4=Tornabene|first4=Luke|last5=Chabarria|first5=Ryan|last6=Naylor|first6=Gavin J. P.|last7=Li|first7=Chenhong|date=December 2017|title=Multilocus DNA barcoding – Species Identification with Multilocus Data|journal=Scientific Reports|volume=7|issue=1|pages=16601|doi=10.1038/s41598-017-16920-2|issn=2045-2322|pmc=5709489|pmid=29192249|bibcode=2017NatSR...716601L}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Nagoshi|first1=Rodney N.|last2=Brambila|first2=Julieta|last3=Meagher|first3=Robert L.|date=November 2011|title=Use of DNA barcodes to identify invasive armyworm ''Spodoptera'' species in Florida|journal=Journal of Insect Science|volume=11|issue=154|pages=154|doi=10.1673/031.011.15401|issn=1536-2442|pmc=3391933|pmid=22239735}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>cpzoov2ttscmkmrosieplh3lx36ebd5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>لوی غیر ناټو متحد</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64621</id>
    <revision>
      <id>370000</id>
      <parentid>352874</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T10:37:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>370000</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22552" sha1="k0lbjcwoch2ge3au1vinpy3e4o6w7m8" xml:space="preserve">لوی غیر ناټو متحد (MNNA) د متحده ایالاتو د حکومت له خوا هغو نږدې متحدینو ته ورکړل شوی نوم دی چې د متحده ایالاتو له وسله والو ځواکونو سره سټراټیژیکې کاري اړیکې لري، خو د شمالي اتلانتیک تړون سازمان (ناټو) غړي نه دي. په داسې حال کې چې دا دریځ په اتوماتيک ډول له متحده ایالاتو سره دوه اړخیز دفاعي تړون ته اړتیا نه لري. دغه راز دا دریځ بېلابیل نظامي او مالي ګټې لري چې په بل ډول د غیر ناټو هېوادونو له خوا د لاس ته راوړلو وړ نه دي، چې اوس مهال ۱۹ هېوادونه د لوی غیر ناټو متحدین په توګه پېژندل شوی.

== تاریخ ==
د MNNA حیثیت په لومړي ځل ۱۹۸۷ز کال کې رامنځته شو، چې لومړني MNNA اسټرالیا، مصر، اسراییل، جاپان او سویلي کوریا وو. په ۱۹۹۶ز کال کې د غیر ناټو متحدینو هغه وخت زیاته پوځی او مالی مرسته تر لاسه کړه کله چې د ۲۳۲۱ک برخه د امریکا د متحده ایالاتو د قانون ( چې د بهرنیو مرستو د ۱۹۶۱ ز کال د قانون د ۵۱۷ برخې په توګه هم پیژندل کیږی )په توګه اضافه شوه او په دې توګه لوی غیر ناټو متحدینو د وسلو د صادراتو د کنټرول قانون نه معافیت تر لاسه کړ لکه څنګه چې د ناټو سازمان غړي له دغه معافیت نه برخمن دي. دغه راز دې ولسمشر ته دا اجازه هم ورکړه چې د کانګرس له خبرتیا نه دېرش ورځې وروسته یو هیواد د MNNA په توګه وټاکي. د دې قانون له تصویب وروسته پنځه هېوادونه د لوی غیر ناټو متحدینو په توګه وټاکه او اردن او نیوزیلینډ یې هم په لیست کې شامل کړل.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |date=1987-02-16 |title=U.S. Is Granting Israel Non-NATO Ally Status : Move Should Bring Strategic and Economic Gains, Shamir Says; Egypt Gets Same Rating |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1987-02-16-mn-2391-story.html |access-date=2020-09-02 |website=Los Angeles Times |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://law2.house.gov/uscode-cgi/fastweb.exe?getdoc+uscview+t09t12+1329+0++10%3Acite%20w%2F3%202350a Title 10, section 2350a of US Code] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721221849/http://law2.house.gov/uscode-cgi/fastweb.exe?getdoc+uscview+t09t12+1329+0++10:cite%20w%2F3%202350a|date=2012-07-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;22USC&quot;&gt;{{usc|22|2321k}}&lt;/ref&gt;

=== ارجنټاین ===
په ۱۹۹۸ز کال کې ولسمشر بیل کلینټن ارجنټاین هېواد ته « د سولې او امنیت برخه کې د مرستې لپاره » د متحد په توګه ونوماو، ځکه خلیج جګړه کې یې ګډون کړی و( د جنوبی امریکا یوازینی هېواد دی چې دې جګړه کې یې برخه اخیستې وه ) او د ملګرو ملتونو د سوله ساتو ماموریتونو نه یې دوامدار ملاتړ کاو.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Argentina, gran aliado extra-OTAN|url=https://www.perfil.com/noticias/columnistas/argentina-gran-aliado-extra-otan-20160429-0018.phtml|access-date=7 September 2020|work=[[Perfil]]|trans-title=Argentina great ally extra-NATO|date=29 April 2016|language=es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Polémica por la designación como aliado extra-OTAN|url=https://www.clarin.com/politica/polemica-designacion-aliado-extra-otan_0_r1aSDl-CFg.html|access-date=7 September 2020|work=[[Clarín (Argentine newspaper)|Clarín]]|trans-title=Controversy over designation as extra-OTAN ally|date=10 October 1997|language=es}}&lt;/ref&gt;

=== برازیل ===
په ۲۰۱۹ز کال کې ډونالډ ټرمپ د برازیل له ولسمشر جیر بولسونارو سره د کاري لیدنې وروسته برازیل د غیر ناټو لوی متحد په توګه وټاکه.&lt;ref name=&quot;state.gov&quot;&gt;{{Cite web |title=Major Non-NATO Ally Status |url=https://www.state.gov/major-non-nato-ally-status/ |access-date=2020-05-07 |website=United States Department of State |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Trump bumps up Brazil to 'major non-NATO' ally |url=https://www.stripes.com/news/trump-bumps-up-brazil-to-major-non-nato-ally-1.580256}}&lt;/ref&gt;

=== کولمبیا ===
د ۲۰۲۲ز کال په مارچ کې جو بایډن کولمبیا د لوی غیر ناټو متحد په توګه اعلان کړ. دغه راز بایډن وویل: «ما له ډیرې مودې راهیسې ویلي چې کولمبیا د یو سوکاله، خوندي او ډیموکراټیکې نیمه کرې د جوړولو لپاره هڅې کړې دی او نن زه په ویاړ سره کولمبیا د غیر ناټو متحد په توګه اعلانوم».&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web |last1=Samuels |first1=Brett |title=Biden designates Colombia as major non-NATO ally |url=https://thehill.com/latino/597747-biden-designates-colombia-as-major-non-nato-ally}}&lt;/ref&gt;

=== تونس ===
د ۲۰۱۵ز کال په مې میاشت کې د متحده ایالاتو ولسمشر بارک اوباما په سپینه ماڼۍ کې د خپل تونسي سیال بیجي قاید السبسي سره د کوربه توب په وخت کې  تونس د غیر ناټو متحد په توګه اعلان کړ.

=== پاکستان ===
د غیر ناټو د لویو متحدینو په توګه د ځینو هېوادونو نومول له جنجال پرته نه وو. په ۲۰۱۷ز کال کې د متحده ایالاتو استازو ټیډ پو او ریک نولان د پاکستان د ترهګرۍ ضد ناکافي هڅو، اسامه بن لادن ته د پناه ورکولو او له طالبانو نه د دوی ملاتړ ته په کتو د غیر ناټو د متحد په توګه د پاکستان د دریځ د لغوه کولو لپاره یوه لایحه وړاندې کړ، خو دې لایحې ته رایه ورنه کړل شوه. دغه راز په ۲۰۱۷ز کال کې د امریکا لوی درستیز، جنرال جوزف ډانفورډ د پاکستان استخباراتي اداره (ISI) له ترهګرو ډلو سره د اړیکو په درلودلو تورنه کړه. همدارنګه رویټرز راپور ورکړی چې «د ټرمپ د ادارې احتمالي غبرګونونه چې د متحده ایالاتو د بې پیلوټه الوتکو د بریدونو پراخول دي کېدای شي د د پاکستان حیثیت د غیر ناټو  متحد په توګه کم کړي».&lt;ref&gt;{{cite web |title=CONGRESSMEN POE AND NOLAN INTRODUCE BILL REVOKING PAKISTAN'S MNNA STATUS |url=http://poe.house.gov/2017/6/congressmen-poe-and-nolan-introduce-bill-revoking-pakistans-mnna-statusl |access-date=July 31, 2017 }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;[https://www.aljazeera.com/news/2017/10/general-dunford-pakistan-intelligence-links-terrorists-171004105341470.html General Dunford: Pakistan intelligence has links to 'terrorists']&quot;. Al-Jazeera. October 4, 2017.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;[https://uk.reuters.com/article/uk-usa-pakistan-military/mattis-says-will-try-to-work-with-pakistan-one-more-time-idUKKCN1C8264 Mattis says will try to work with Pakistan 'one more time'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180423165951/https://uk.reuters.com/article/uk-usa-pakistan-military/mattis-says-will-try-to-work-with-pakistan-one-more-time-idUKKCN1C8264 |date=2018-04-23 }}&quot;. Reuters. October 3, 2017.&lt;/ref&gt;

=== قطر ===
د ۲۰۲۲ز کال د جنورۍ په ۳۱مه ولسمشر جوبایډن اعلان وکړ چې قطر به د ۲۰۲۱ز کال اګسټ میاشت کې له افغانستان نه د متحده ایالاتو د وتلو پر مهال د دغه هېواد د مرستو په حواله د غیر ناټو یو لوی متحد شي.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Shear|first1=Michael D.|title=Biden Designates Qatar as a Major Non-NATO Ally|url=https://www.nytimes.com/2022/01/31/us/politics/biden-qatar-nato.html|access-date=14 February 2022|work=The New York Times|date=31 January 2022}}&lt;/ref&gt;

=== تایوان ===
کله چې کانګرس د ۲۰۰۳ مالي کال لپاره د ۲۰۰۲ز کال د سپټمبر په ۳۰مه د بهرنیو اړیکو د اجازې قانون تصویب کاو نو اړتیا وه، چې له تایوان سره داسې چلند وکړي لکه څنګه چې د غیر ناټو متحد په توګه ټاکل شوی وي. دغه راز د ولسمشر د بهرنیو اړیکو په واکونو کې د کانګرس د مداخلې په اړه د ځینو شکونو سره سره، د ۲۰۰۳ ز کال د اګسټ په ۲۹مه د بوش ادارې کانګرس ته یو لیک واستاوه چې تایوان د غیر ناټو د یوه لوی متحد په توګه وپېژني.&lt;ref name=&quot;Kan2009&quot;&gt;{{cite book|first=Shirley|last=Kan|title=Taiwan: Major U.S. Arms Sales Since 1990|url=https://books.google.com/books?id=fJSHhOZo_j8C&amp;pg=PA52|date=December 2009|publisher=DIANE Publishing|isbn=978-1-4379-2041-3|pages=52}}&lt;/ref&gt;

=== سویل ختیځ اسیا ===
په ورته وخت کې د سویل ختیځ اسیاي هېوادونو ټولنې (ASEAN) غړو لکه  ټایلینډ او فیلیپین ته بلنه واستول شوه، چې دواړو ومنله. دغه راز د راپورونو له مخې سنګاپور ته هم د ورته ترتیباتو وړاندیز شوی و، خو دا وړاندیز یې رد کړ.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Huxley |first1=Tim |date=30 July 2012 |title=Singapore and the US: not quite allies |url=https://www.aspistrategist.org.au/singapore-and-the-us-not-quite-allies/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120802085621/https://www.aspistrategist.org.au/singapore-and-the-us-not-quite-allies/ |archive-date=2 August 2012 |access-date=26 August 2020 |website=The Strategist |publisher=Australian Strategic Policy Institute}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Graham |first1=Euan |date=10 December 2015 |title=The US-Singapore enhanced defence agreement: A third upgrade for bilateral collaboration |url=https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/us-singapore-enhanced-defence-agreement-third-upgrade-bilateral-collaboration |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200826211342/https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/us-singapore-enhanced-defence-agreement-third-upgrade-bilateral-collaboration |archive-date=26 August 2020 |access-date=26 August 2020 |website=The Interpreter |publisher=The Lowy Institute}}&lt;/ref&gt;

=== نيوزيلینډ ===
د متحده ایالاتو او نیوزیلینډ ترمنځ سټراټیژیکې او نظامي همکارۍ  په ۱۹۸۴ز کال کې د اټومي ځواک لرونکي کښتیو د رسېدو له امله د ANZUS اتحاد له ړنګېدو وروسته زیانمنې شوې. په ۱۹۹۷ز کال کې د MNNA په توګه د نیوزیلینډ نومول د دواړو ترمنځ د اړیکو تودوخې نښه وه. د ۲۰۱۲ کال په جون میاشت کې نیوزیلینډ له ناټو سره د اړیکو د لا ټینګښت او پیاوړتیا په موخه د همکاریو تړون لاسلیک کړ.

=== احتمالي لوی غیر ناټو متحدین ===

==== اوکراین، ګرجستان او مالدووا ====
په ۲۰۱۴ز کال کې له روسیې سره د کریمیا له الحاق وروسته د متحده ایالاتو په کانګرس کې یو لایحه وړاندې شوه چې ګرجستان، مالدووا او اوکراین ته د غیر ناټو متحد حیثیت ورکړي، چې په دې توګه د اوکراین د لوی غیر ناټو متحد په توګه د امریکا د استازو په مجلس کې د ۲۰۱۹ز کال مې میاشت کې یوه لایحه وړاندې شوه. تر ۲۰۲۲ کال پورې، دا بدلونونه په اروپا کې د امریکا د امنیت او همکارۍ د کمیسیون له ملاتړ سره سره، چې د هیلسینکي کمیسیون په نوم هم یادیږي په اوکراین باندې د روسیې له یرغل وروسته نه دي رامنځته شوي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bazhenova|first=Olga|date=April 2021|title=The Major non-NATO Ally Status: Characteristics, Chronology, Geographical Distribution|url=https://iorj.hse.ru/en/2021-16-1/459408740.html|journal=International Organisations Research Journal|language=en|volume=16|issue=1|pages=162–171|doi=10.17323/1996-7845-2021-01-08|s2cid=236278254|access-date=2022-09-28|archive-date=2022-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20220311033831/https://iorj.hse.ru/en/2021-16-1/459408740.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{USBill|113|h|5782}} - [[Ukraine Freedom Support Act of 2014]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=2019-06-01 |title=Ukraine might be designated as major non-NATO US ally |url=https://www.kyivpost.com/ukraine-politics/ukraine-might-be-designated-as-major-non-nato-us-ally.html |access-date=2019-06-30 |publisher=[[Kyiv Post]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mackinnon |first=Amy |title=U.S. Commission Urges Biden to Designate Ukraine, Georgia as Major Non-NATO Allies |url=https://foreignpolicy.com/2022/03/12/helsinki-commission-biden-ukraine-georgia-major-non-nato-allies/ |access-date=2022-05-09 |website=Foreign Policy |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

==== سعودي عربستان او نور عربي هېوادونه ====
په ۲۰۱۵ز کال کې د کمپ ډیویډ د غونډې په لړ کې د فارس خلیج د همکارۍ شورا له هېوادونه سره د اوباما ادارې د لوی غیر ناټو متحدینو په توګه د سعودي عربستان، متحده عربي اماراتو (UAE)، عمان او قطر د نومولو لپاره غور وکړ، چې قطر له هغه وخت راهیسې د غیر ناټو متحد په توګه نومول شوی.&lt;ref name=&quot;toosi&quot;&gt;{{cite news|last1=Toosi|first1=Nahal|title=U.S. may raise Arab states to 'major' ally status|url=http://www.politico.com/story/2015/05/white-house-arab-states-major-ally-status-military-financial-aid-summit-gcc-117965.html?hp=r1_4|access-date=May 14, 2015|publisher=Politico|date=May 14, 2015|archive-date=May 18, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518001559/http://www.politico.com/story/2015/05/white-house-arab-states-major-ally-status-military-financial-aid-summit-gcc-117965.html?hp=r1_4|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==== فنلنډ او سویډن ====
د فنلنډي ورځپاڼو په وینا، د ۲۰۲۲ ز کال د مارچ په لومړیو کې پر اوکراین د روسیې له برید وروسته  فنلنډ او سویډن د لوی غیرناټو متحد دریځ لپاره غوښتنه کړي، چې له هغه وخت راهیسې دواړو هېوادونو په ناټو کې د غړیتوب لپاره غوښتنلیکونه ورکړي دي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=US Senate okays non-Nato ally status for India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/us-senate-okays-non-nato-ally-status-for-india/articleshow/70044908.cms |access-date=August 29, 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Iwanek |first=Krzysztof |date=2019-08-01 |title=No, India Isn't a 'Major Non-NATO Ally' of the United States |url=https://thediplomat.com/2019/08/no-india-isnt-a-major-non-nato-ally-of-the-united-states/ |publisher=[[The Diplomat]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Buchert |first=Peter |title=Finland och Sverige driver närmare Nato – utan att bekräfta slutmålet |url=https://www.hbl.fi/artikel/finland-och-sverige-driver-narmare-nato-utan-att-bekrafta-slutmalet/ |access-date=2022-03-08 |website=www.hbl.fi |language=sv}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-03-08 |title=Finland and Sweden seek US defense guarantees in 'Northern Fortress' alliance to deter Russian ambitions in the Nordic region |url=https://rmx.news/poland/finland-and-sweden-seek-us-defense-guarantees-in-northern-fortress-alliance-to-deter-russian-ambitions-in-the-nordic-region/ |access-date=2022-03-09 |website=Remix News |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=IL:n tiedot: Suomi ja Ruotsi hakevat yhdessä Major non-NATO ally -statuksen kaltaista yhteistyötä Yhdysvaltain kanssa |url=https://www.iltalehti.fi/politiikka/a/a5f72427-d975-4ece-adc3-be7703c3ade7 |access-date=2022-03-05 |website=www.iltalehti.fi |language=fi}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-05-18 |title=Sweden, Finland submit applications to join NATO |url=https://www.politico.eu/article/sweden-finland-submit-application-to-join-nato/ |access-date=2022-05-29 |website=POLITICO |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Finland and Sweden officially apply to join NATO despite Russia's warnings |url=https://www.cbsnews.com/news/finland-and-sweden-nato-applications/ |access-date=2022-05-29 |website=www.cbsnews.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== لوی شریکان ==

=== اسراییل د سټراټیژیک ملګري په توګه ===
د ۲۰۱۴ز کال په ډسمبر کې د متحده ایالاتو کانګرس د ۲۰۱۳ز کال د متحده ایالاتو او اسرائیلو سټراټیژیکو همکاریو قانون تصویب کړ، چې د دې له مخې اسراییل د لوی غیر ناټو متحدینو په طبقه بندي کې یو ګام پورته وګڼل شو او د دفاعي او انرژۍ زیربنا لپاره یې اضافي ملاتړ رامنځته کاو او د سوداګرۍ او اکاډمیک له لارې همکاري پیاوړې کړي. همدارنګه دغه لایحې له متحده ایالاتو نه هم وغوښتل چې په اسراییلو کې خپلې جنګي زیرمې ۱.۸ میلیارد ډالرو ته لوړې کړي، خو دا لایحې ته رایه ورنه کړل شوه او له همدې امله تصویب نه شوه او قانون نه شو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=US Congress passes Israel strategic partnership bill |url=http://www.timesofisrael.com/us-congress-passes-israel-strategic-partnership-bill/ |access-date=May 20, 2016 |work=The Times of Israel}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Congress enshrines Israel in a new class of ally |url=http://www.jpost.com/International/US-House-of-Representatives-passes-bill-declaring-Israel-major-strategic-partner-383616 |access-date=May 20, 2016 |work=The Jerusalem Post - JPost.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=US Congress passes Israel strategic partnership bill |url=https://news.yahoo.com/us-congress-passes-israel-strategic-partnership-bill-012501963.html |access-date=May 20, 2016}}&lt;/ref&gt;

=== هند د لوی دفاعي شریک په توګه ===
په ۲۰۱۶ز کال کې متحده ایالاتو هند د « لوی دفاعي شریک» په توګه په رسمیت وپیژاند، چې دا یوه میاشت وروسته له هغه وشوه چې د متحده ایالاتو د استازو مجلس د هند د دفاعي ټیکنالوژۍ او شراکت قانون تصویب کړ. دغه راز دې کار هند ته اجازه ورکړه چې نور هغه پرمختللي او حساسه ټیکنالوژي واخلي چې د متحده ایالاتو له نږدې متحدینو او شریکانو سره برابر وي. همدارنګه متحده ايالات څلور « بنسټیز تړونونه » لري چې له هند سره یې لاسلیک کوي.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Chaudhury|first=Dipanjan Roy|title=US recognizes India as 'major defense partner' - The Economic Times|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/us-recognises-india-as-major-defence-partner/articleshow/52645652.cms|access-date=2020-07-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019-07-03 |title=U.S.A. GRANTS INDIA NON-NATO ALLY STATUS |url=https://iasgatewayy.com/u-s-a-grants-india-non-nato-ally-status/ |access-date=2021-10-06 |website=IAS gateway |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 

== پخواني لوی غیر ناټو متحدین ==

=== افغانستان (۲۰۱۲ز کال-۲۰۲۲ز کال) ===

* افغانستان په ۲۰۱۲ز کال کې د اوباما د ادارې له خوا د لوی غیر ناټو متحد په توګه وټاکل شو او په ۲۰۲۱ز کال کې د طالبانو له واک ته رسېدو وروسته هم همداسې پاتې شو، خو د ۲۰۲۲ ز کال جولای میاشت کې د بایډن ادارې په رسمي ډول کانګرس ته د افغانستان ټاکل شوی حیثیت د لوی غیر ناټو متحد په توګه لغوه اعلان کړ.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Hillary Clinton says Afghanistan 'major non-Nato ally'|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-18750732|access-date=July 7, 2012|newspaper=[[BBC News]]|date=July 7, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120825180829/http://www.state.gov/secretary/rm/2012/08/196675.htm Afghanistan's Independence Day Press by Hillary Rodham Clinton Secretary of United States. August 17, 2012]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Biden to rescind Afghanistan’s designation as major non-NATO ally |url=https://thehill.com/homenews/administration/3548301-biden-to-rescind-afghanistans-designation-as-major-non-nato-ally/ |access-date=7 July 2022 |website=The Hill}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Letter to the Speaker of the House and President of the Senate providing notice of the President’s intent to rescind the designation of Afghanistan as a Major Non-NATO Ally |url=https://www.whitehouse.gov/briefing-room/statements-releases/2022/07/06/letter-to-the-speaker-of-the-house-and-president-of-the-senate-providing-notice-of-the-presidents-intent-to-rescind-the-designation-of-afghanistan-as-a-major-non-nato-ally/ |access-date=6 July 2022 |website=White House |publisher=BRIEFING ROOM |archive-date=9 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209001250/https://www.whitehouse.gov/briefing-room/statements-releases/2022/07/06/letter-to-the-speaker-of-the-house-and-president-of-the-senate-providing-notice-of-the-presidents-intent-to-rescind-the-designation-of-afghanistan-as-a-major-non-nato-ally/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>k0lbjcwoch2ge3au1vinpy3e4o6w7m8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>انرژي په بریتانیا کې</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70854</id>
    <revision>
      <id>369986</id>
      <parentid>362234</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T21:05:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>369986</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22941" sha1="idflqphe25r87gc5zua6mkmwb03zkfe" xml:space="preserve">د ۲۰۲۱ زکال پر مهال په بریتانیا کې د انرژي ډیره برخه د فوسیلي سون توکو څخه برابرېده. په ۲۰۱۹ زکال کې د دغه هېواد د انرژۍ ټولیز لګښت ۱۴۲ میلیونه ټنه نفت و چې ۱۶۵۱ تېراواټه انرژي یې تولید کوله. په ۲۰۱۴ زکال کې په بریتانیا کې د سړي سر انرژۍ لګښت  ۲.۷۸ ټنه نفت و چې له ۳۲.۳ میګاواټه انرژۍ سره برابرېږي؛ په داسې حال کې چې د نورې نړۍ په اوسط بڼه سړي سر لګښت ۱.۹۲ ټنه نفت کېږي چې له ۲۲.۳ میګاواټه انرژۍ سره برابرېږي. د ۲۰۱۴ زکال په اوږدو کې په دغه هېواد کې په اوسط کچه ۳۴.۴۲ ګېګاواټه (په ټول کال کې ۳۰۱.۷ تیرا واټه) انرژي ته اړتیا وه چې د دغه هېواد د انرژۍ له ټولیز ۳۳۵ تیراواټه تولید څخه برابرېده.&lt;ref&gt;{{cite web |date=22 October 2020 |title=Energy consumption in the UK 1970 to 2019; |url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/1020152/2020_Energy_Consumption_in_the_UK__ECUK_.pdf |access-date=1 April 2022 |publisher=Department for Business, Energy, &amp; Industrial Strategy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Energy use (kg of oil equivalent per capita) &amp;#124; Data &amp;#124; Table |url=https://data.worldbank.org/indicator/EG.USE.PCAP.KG.OE?locations=1W-GB |access-date=1 April 2022 |publisher=Data.worldbank.org |archive-date=4 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230904175755/https://data.worldbank.org/indicator/EG.USE.PCAP.KG.OE?locations=1W-GB |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Gridwatch |url=http://www.gridwatch.templar.co.uk/ |access-date=26 December 2015 |publisher=Gridwatch}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UK Energy Statistics, 2014 &amp; Q4 2014 |url=https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/416310/PN_March_15.pdf}}&lt;/ref&gt;

د بریتانیا راتلونکو حکومتونو د کاربن ډاي اکساید د خپرېدو د کمښت په موخه ګڼ شمېر ژمنې کړې دي. د دغو ژمنو په پوره کولو کې یو ګام د فوسیلي سون توکو څخه د لږ ګټنې اړوند و چې د ۲۰۰۹ زکال په جولای میاشت کې د براون د لومړي وزارت پر مهال واخیستل شو، او موخه یې دا وه چې تر ۲۰۲۰ زکال پورې ۳۰ سلنه برېښنا باید له تجدید منونکو منابعو او ۴۰ سلنه نوره د لږ کاربن لرونکو نفتي تولیداتو څخه تولید شي. د یادولو وړ دا ده چې بریتانیا په ټوله اروپا کې د بادي برېښنا د تولید لپاره تر ټولو غوره ځای دی او د بادي برېښنا تولید یې د چټکې ودې یو له مهمو لاملونو بلل کېږي. په ۲۰۱۹ زکال کې د بریتانیا د برېښنا د لګښت ۲۱ سلنه برخه د بادي برېښنا پر مټ تامین کېدله. همدغه کال د بریتانیا د برېښنا تولیدي سکتور د دغه هېواد د اړتیا وړ برېښنا ۴۳ سلنه برخه د نفتو (تر ډېره د طبیعي ګازو څخه په کار اخیستو) او ۴۸.۵ سلنه د ګلخانه یي ګازونو د نه تولید کوونکو منابعو (د ۱۶.۸ سلنه هستوي برېښنا او د ۲۶.۵ سلنه بادي، لمریزې او د اوبو د برېښنا په ګډون) څخه په ګټنې چمتو کوله او همدارنګه یې ۸ سلنه نوره واردوله. &lt;ref name=&quot;Roadmap&quot;&gt;[https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/48128/2167-uk-renewable-energy-roadmap.pdf UK Renewable Energy Roadmap Crown copyright, July 2011]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=BBC – Weather Centre – Climate Change – Wind Power |url=https://www.bbc.co.uk/climate/adaptation/wind_power.shtml |access-date=9 June 2015 |work=bbc.co.uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.renewableuk.com/en/news/renewableuk-news.cfm/electricity-needs-of-more-than-a-quarter-of-uk-homes-powered-by-wind-in-2014 RenewableUK News website article] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150509191928/http://www.renewableuk.com/en/news/renewableuk-news.cfm/electricity-needs-of-more-than-a-quarter-of-uk-homes-powered-by-wind-in-2014|date=9 May 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;independent.co.uk&quot;&gt;{{cite web |date=29 March 2018 |title=2019 saw the rise of wind power and the collapse of coal |url=https://www.independent.co.uk/news/science/wind-power-coal-climate-change-renewable-energy-a9273541.html |access-date=7 January 2020 |website=[[Independent.co.uk]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Britain hits historic clean energy milestone |url=https://www.nationalgrid.com/britain-hits-historic-clean-energy-milestone-zero-carbon-electricity-outstrips-fossil-fuels-2019}}&lt;/ref&gt;

دولت د ګلخانه يي ګازونو د راکمولو ژمنې په ټوله اروپا کې د مالي کړکېچونو د رامنځته کېدو پر مهال وکړې. د اروپا د مالي کړکېچ پر مهال د اروپا د برېښنا لګښت ۵ سلنه راکم شو او د تولید په کچه کې یې هم پام وړ کمښت راغی. د بریتانیا سوداګریز کسر هم په وارداتي برېښنا کې د کمښت له امله ۸ سلنه را کم شو. له ۲۰۰۷ زکال څخه تر ۲۰۱۵ زکال پورې برېښنا ته د بریتانیا وروستۍ کچه اړتیا له ۶۱.۵ ګېګاواټه څخه ۵۲.۷ ګېګاواټه ته را لږ شوه چې بیا په ۲۰۲۲ زکال کې دغه کچه ۴۷.۱ ګېګاواټه ته ورسېده. &lt;ref&gt;{{cite web |title=World Energy Statistics &amp;#124; Energy Supply &amp; Demand |url=http://www.enerdata.net/enerdatauk/press-and-publication/publications/world-energy-statistics-supply-and-demand.php |access-date=5 October 2013 |publisher=Enerdata}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=Energy Research Estore |title=United Kingdom Energy Report, Enerdata 2012 |url=http://www.enerdata.net/enerdatauk/knowledge/eshop/energy-market-report/united_kingdom.php |access-date=5 October 2013 |publisher=Enerdata.net}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NSE&quot;&gt;{{cite news|title=Peak Light Bulb|url=https://www.newscientist.com/article/mg22129501.900-electricity-use-drops-as-uk-passes-peak-light-bulb.html|newspaper=New Scientist|date=4 January 2014|page=4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=UK Electricity production and demand 2015 |url=https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/540933/Chapter_5_web.pdf |page=124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=gridwatch templar |url=https://www.gridwatch.templar.co.uk/download.php}}&lt;/ref&gt;

د انرژۍ په برخه کې د بریتانیا د دولتي پالیسۍ موخه دا ده چې د ګلخانه یي ګازونو د تولید کچه په پام وړ توګه را کمه او همدارنګه د انرژۍ په برخه کې اړتیاوې پوره کړي. منابعو ته د لاسرسي په برخه کې بدلونونه او همدارنګه د ټکنالوژۍ ودې د برېښنا د بیو او د هغو د لګښت پرمټ د برېښنا په ګټنه کې بدلونونه رامنځته کړي. په ۲۰۱۸ زکال کې بریتانیا د چاپیریالي کارکړنې د شاخص له مخې چې د چاپیریالي سیاستونو له مخې د یوه هېواد د کارکړنو موثریت اندازه کوي؛ په ټوله نړۍ کې شپږم ځایګی خپل کړ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Data Explorer :: Table of Main Results &amp;#124; Environmental Performance Index |url=http://epi.yale.edu/dataexplorer/tableofmainresults |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131007051701/http://epi.yale.edu/dataexplorer/tableofmainresults |archive-date=7 October 2013 |access-date=5 October 2013 |publisher=Epi.yale.edu}}&lt;/ref&gt;

== د انرژۍ منابع ==

=== نفت ===
وروسته له هغه چې په ۱۹۹۹ زکال کې د بریتانیا د نفتو تولید خپلې وروستۍ کچې یعنې په ورځ ۳ میلیونه بوشکو ته ورسېد، د ډیوېډ کېنګ په څېر د بریتانیا لوړو پوړو چارواکو او د انرژۍ د خوندیتوب د ادارې د غړو له خوا اندېښنې وړاندې شوې. په ۲۰۱۰ زکال بل راپور څرګنده کړه چې «په راتلونکو پنځو کلونو کې به موږ له یو بل کړکېچ سره مخ شو – د نفتو کړکېچ. په دغه مهال کې موږ د دې چانس لرو چې چمتوالی ونیسو. زموږ پر وړاندې ننګونه دا ده چې باید له دغه مهال څخه سمه ګټنه وکړو» (ریچارډ برانسون او ایان مارچنټ). له دې سره هم په نړیواله کچه د نفتو تولید خپلې اوج کچې ته وه نه رسېد او پر ځای یې د نفتو د وارداتو او همدارنګه د هغه مهال اړوند بحثونه پیل شول چې په هغو کې به د نفتو د تولید لپاره تقاضا خپل اوج ته ورسېږي. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=United Kingdom Oil Reserves, Production and Consumption Statistics – Worldometer |url=https://www.worldometers.info/oil/uk-oil/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2010/jun/09/sir-david-king-dwindling-oil-supplies|location=London|work=The Guardian|title=Top scientist says politicians have 'heads in the sand' over oil|first=David|last=Adam|date=9 June 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=23 May 2011 |title=Latest from the Taskforce &amp;#124; The Peak Oil Group |url=http://peakoiltaskforce.net/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191101033301/http://peakoiltaskforce.net/ |archive-date=1 November 2019 |access-date=5 October 2013 |publisher=Peakoiltaskforce.net}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The Oil Crunch: A wake-up call for the UK economy, Second report of the UK Industry Taskforce on Peak Oil &amp; Energy Security (ITPOES) February 2010&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What Ever Happened to Peak Oil? |url=https://www.forbes.com/sites/michaellynch/2018/06/29/what-ever-happened-to-peak-oil/#a866390731af |website=[[Forbes]]}}&lt;/ref&gt;

د ۲۰۲۲ زکال په اکتوبر میاشت کې تائید شوه چې د بریتانیا لومړۍ وزیره، لیز تراس به د نفتو او ګازو په سلګونو نوي جوازونه صادر کړي. په همدغه میاشت کې تراس وویل چې د نفتو او ګازو د شرکتونو په ګټې به مالیات وه نه لګوي څو وکولای شي د انرژۍ د بیلونو قطعي لګښت ورکړي. &lt;ref&gt;{{cite news|last1=Zakir-Hussain|first1=Maryam|last2=Singh|first2=Namita|date=7 October 2022|title=Energy crisis - live: Liz Truss issues hundreds of new oil and gas licences despite climate change|url=https://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/energy-uk-blackout-2022-truss-b2197790.html|work=The Independent|access-date=10 October 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Simons|first=Ned|date=7 October 2022|title=Liz Truss Says She Won't Tax Energy Firms' £170bn Profits To Ease Cost Of Living Crisis|url=https://www.huffingtonpost.co.uk/entry/liz-truss-winddfalll-tax-energy-firm-ps170bn-profits_uk_63187e49e4b0eac9f4d20ec7|work=HuffPost|access-date=10 October 2022}}&lt;/ref&gt;

=== طبیعي ګاز ===
بریتانیا په ۲۰۱۰ زکال کې د خپل مصرفي طبیعي ګاز ۶۰ سلنه برخه تولید کوله. په پنځو کلونو کې بریتانیا د طبیعي ګازو د تولید په برخه کې تر ډېره پر ځان بسیا هېواد څخه په هغه هېواد بدل شو چې په ۲۰۱۰ زکال کې یې د ګازو د وارداتو کچه ۴۰ سلنه ته ورسېده. په ۲۰۱۰ زکال کې ګازو د دغه هېواد د اړتیا وړ انرژۍ ۴۰ سلنه او برېښنا هم ۴۵ سلنه برخه جوړوله. د ځمکې لاندې منابعو یې د کلنۍ اړتیا ۵ سلنه برخه او د خالصو وارداتو څه باندې ۱۰ سلنه برخه جوړوله. ورته مهال د ځای نیونکو سون توکو ژمنې هم شتون درلود. &lt;ref&gt;[http://iea.org/papers/2011/gas_emergency_policy.pdf Gas emergency policy: Where do IEA countries stand?] IEA 25 May 2011, figures&lt;/ref&gt;

د دغه هېواد په ګازي میدانونو کې د امیتسیت ګازي میدان، ارمادا ګازي میدان، ایزینګټون د اوبو حوضه، ایسټ کنپټون، اورېسټ ګازي میدان او رام ګازي میدان شاملېږي. 

د ۲۰۱۲ زکال په مارچ میاشت کې د ایلین – پرانکلېن د ګازو په میدانونو کې یو درز رامنځته شو چې هره ورځ ترې شاوخوا ۲۰۰ زره متر مکعبه ګاز بهر راووت چې په دې سره بریتانیا په ټولیزه کچه شاوخوا ۸۳ میلیونه پوڼډه بالقوه عاید له لاسه ورکړ. &lt;ref&gt;[https://www.theguardian.com/business/2013/mar/11/elgin-north-sea-gas-platform-reopens Elgin North Sea gas platform resumes production almost year after leak] The Guardian 11 March 2013&lt;/ref&gt;

=== د ډبرو سکاره ===
د یوویشتمې پېړۍ په لومړیو کې په انګلستان او ولز کې د ډبرو د سکرو پر مټ تولید کېدونکې برېښنا په پام وړ کچه راکمه شوه. د هینټون هیوز په نامه د دغه هېواد د انرژۍ د تولید سټېشن وتړل شو او تر ۲۰۲۴ زکال پورې د ډبرو د سکرو پر مټ د برېښنا د تولید کوونکو سټېشنونو د تړل کېدو او یا هم د بایو ګازو د تولید په مراکزو باندې د هغو د بدلون پلان ونیول شو. 

په ۲۰۱۸ زکال کې د ډبرو له سکرو څخه د برېښنا تولید له صنعتي انقلاب راوروسته د بل هر مهال په پرتله تر ټولو لږ کچې ته ورسېد چې په ۲۰۱۷ زکال کې د لومړي ځل لپاره د یوې ورځې لپاره د ډبرو د سکرو له انرژۍ څخه کار وانخیستل شو او بیا په ۲۰۱۹ زکال کې د یوې اونۍ لپاره دغه چاره ترسره شوه. په ۲۰۱۸ زکال کې د ډبرو د سکرو پر مټ د بریتانیا اړتیا وړ ۵.۴ سلنه برخه برېښنا تولید کېدله چې دغه کچه په ۲۰۱۷ زکال کې ۷ سلنه، په ۲۰۱۶ زکال کې ۹ سلنه، په ۲۰۱۵ زکال کې ۲۳ سلنه او په ۲۰۱۴ زکال کې ۳۰ سلنه وه. &lt;ref name=&quot;BBC News 9 May 2019&quot;&gt;{{cite web |author=&lt;!--Staff writer(s); no by-line.--&gt; |date=9 May 2019 |title=UK has first coal-free week for a century |url=https://www.bbc.co.uk/news/business-48215896 |access-date=19 May 2019 |website=[[BBC News Online]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Countdown to 2025: Tracking the UK coal phase out|url=http://www.carbonbrief.org/countdown-to-2025-tracking-the-uk-coal-phase-out|date=10 February 2016|work=Carbon Brief|access-date=7 March 2016|first=Simon|last=Evans}}&lt;/ref&gt;

د بریتانیا دولت د ۲۰۱۵ زکال په نومبر میاشت کې اعلان وکړ چې د ډبرو د سکرو څخه برېښنا تولیدونکي پاتې ټول ۱۴ مرکزونه به تر ۲۰۲۵ زکال پورې وتړي. د ۲۰۲۰ زکال په فبروري میاشت کې دولت اعلان وکړ چې ۲۰۲۴ زکال ته به د دغې نېټې د رامخکې کولو اړوند مشوره وکړي. د ۲۰۲۰ زکال تر پایه پورې د بریتانیا د انرژۍ په شبکه کې د ډبرو په سکرو باندې چلېدونکو یوازې ۳ د برېښنا سټېشنونو شتون درلود.&lt;ref&gt;{{cite news|title=UK coal plants must close by 2025, Amber Rudd announces|url=https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/energy/12001752/UK-coal-plants-must-close-by-2025-Amber-Rudd-to-announce.html|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/energy/12001752/UK-coal-plants-must-close-by-2025-Amber-Rudd-to-announce.html|archive-date=12 January 2022|url-access=subscription|url-status=live|date=18 November 2015|work=[[The Independent]]|access-date=7 March 2016|location=London|first=Emily|last=Gosden}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=End of coal power to be brought forward in drive towards net zero|url=https://www.gov.uk/government/news/end-of-coal-power-to-be-brought-forward-in-drive-towards-net-zero|date=4 February 2020|work=Gov UK|access-date=11 March 2020|archive-date=11 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200211035339/https://www.gov.uk/government/news/end-of-coal-power-to-be-brought-forward-in-drive-towards-net-zero|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 February 2020 |title=Plans to bring coal phase-out date forward to 2024 unveiled |url=https://www.current-news.co.uk/news/plans-to-bring-coal-phase-out-date-forward-to-2024-unveiled}}&lt;/ref&gt;

=== اټومي انرژي ===
د بریتانیا د ټولو فعالو اټومي ریکټورونو څخه په څلورو جلا اټومي بټیو کې په ګازو باندې یخ کېدونکي ۱۰ پرمختللي ریکټورونه او همدارنګه په سایزویل بي اټومي بټۍ کې په اوبو باندې یخ کېدونکی یو ریکټور شتون لري. په دې سره د بریتانیا د اټومي انرژۍ د تولید وړتیا ۶.۸ ګیګاواټو ته رسېږي. &lt;ref name=&quot;wna222&quot;&gt;{{cite web |title=Nuclear Power in the United Kingdom (Updated February 2022) |url=https://world-nuclear.org/information-library/country-profiles/countries-t-z/united-kingdom.aspx |access-date=6 April 2022 |publisher=World Nuclear Association}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=18 August 2008 |title=Dounreay Site Restoration Ltd – Prototype Fast Reactor |url=http://www.dounreay.com/decommissioning/prototype-fast-reactor |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160924214555/http://www.dounreay.com/decommissioning/prototype-fast-reactor |archive-date=24 September 2016 |access-date=5 October 2013 |publisher=Dounreay.com}}&lt;/ref&gt;

د اټومي بټیو کارکړنې ته د چټکتیا ورکولو په موخه د هغو په پلان شوو سیسټمونو کې له تغیراتو سربېره د دې اړوند شکونه شتون لري چې آیا دوی به وکولای شي د هستوي انرژۍ د تولید د زیاتوالي په موخه خپلې چارې په ټاکلي مهال کې ترسره کړي او یا هم په موجوده بڼه د نفتو او ګازو پر مټ د تولید کېدونکې برېښنا له لګښت ګټمنه تمامېدلای شي او که نه. دې ته په پام چې په ۱۹۹۵ زکال کې د سایزویل بي اټومي بټۍ له جوړېدو وروسته بله کومه نوې بټۍ نه ده جوړه شوي له همدې امله په دغه بومي اټومي صنعت کې ظرفیتي ستونزې هم شتون لري. ورته مهال په بریتانیا کې د اټومي انرژۍ موجود تولید کوونکی شرکت، برېتېش انرژي په ۲۰۰۴ زکال کې له مالي ستونزو سره مخ شو. 

د ۲۰۱۰ زکال په اکتوبر میاشت کې د بریتانیا ائتلافي دولت د برېښنا تولید کوونکو حد اکثر ۱۰ اټومي بټیو د جوړولو جواز صادر کړ. ورته مهال د سکاټلنډ دولت د سکاټلنډ د پارلمان په ملاتړ اعلان وکړ چې په سکاټلنډ کې به هېڅ نوې اټومي بټۍ جوړه نه شي. &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20101020042803/http://www.telegraph.co.uk/earth/energy/8070810/Eight-new-nuclear-power-stations-despite-safety-and-clean-up-concerns.html Eight new nuclear power stations despite safety and clean-up concerns] Telegraph, published 2010-10-18, accessed 29 March 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ScotsGov&quot;&gt;{{cite web |title=Answers to your questions on energy in Scotland |url=http://www.scotland.gov.uk/Topics/Business-Industry/Energy/Facts/faqs |access-date=5 May 2011 |publisher=The Scottish Government}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ScotsParl&quot;&gt;{{cite web |title=Official Report 17 January 2008 |url=http://www.scottish.parliament.uk/business/officialReports/meetingsParliament/or-08/sor0117-02.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090620205946/http://www.scottish.parliament.uk/business/officialReports/meetingsParliament/or-08/sor0117-02.htm |archive-date=20 June 2009 |access-date=5 May 2011 |publisher=The Scottish Parliament}}&lt;/ref&gt;

=== تجدید منونکې انرژي ===
په ۲۰۰۷ زکال کې د بریتانیا دولت د اروپايي اتحادیې له هغې ټولیزې موخې سره هوکړه چې باید تر ۲۰۲۰ زکال پورې د اروپايي اتحادیې د اړتیا وړ انرژۍ ۲۰ سلنه برخه د تجدید منونکو منابعو څخه تولید شي. د اروپايي اتحادیې هر هېواد ته له دغه تولید څخه ټاکلې کچه وسپارل شوه چې بریتانیا ته هم ۱۵٪ برخه په کې ورسېده. دغې پرېکړې د ۲۰۰۹ زکال په جنوري میاشت کې د تجدید منونکې انرژۍ د لایحې په تصویب رسمیت وموند. &lt;ref&gt;{{cite web |last=McKenna |first=John |date=8 April 2009 |title=New Civil Engineer – Wind power: Chancellor urged to use budget to aid ailing developers |url=http://www.nce.co.uk/wind-power-chancellor-urged-to-use-budget-to-aid-ailing-developers/5200267.article |access-date=5 October 2013 |publisher=Nce.co.uk}}&lt;/ref&gt;

د ۲۰۱۹ زکال په دریمه ربع کې له تجدید منونکو منابعو څخه تولید کېدونکې انرژۍ د بریتانیا د برېښنا د ټولیز تولید ۳۸.۹ سنه برخه جوړوله چې ۲۸.۸ تیراواټه برېښنا یې تولید کوله.&lt;ref name=&quot;UKGOVRenewables&quot;&gt;{{cite web |title=UK Renewables Q3 2019 |url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/853598/Renewables_Q3_2019.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bbc-20171228&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-42495883|title=UK enjoyed 'greenest year for electricity ever' in 2017|work=BBC News|date=28 December 2017|access-date=6 July 2018}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>idflqphe25r87gc5zua6mkmwb03zkfe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ماري سومروایل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72839</id>
    <revision>
      <id>370001</id>
      <parentid>307934</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T10:51:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>370001</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10062" sha1="hcu73tng1k6qgtsaxjy3bs7jbfe7jnn" xml:space="preserve">ماري سومروایل (/ˈsʌmərvɪl/؛مېرمن، فیرفکس، پخوانۍ ګرېګ؛ زوکړه د۱۷۸۰ کال د ډېسمبر۲۶مه-مړینه د ۱۸۷۲ کال د نوامبر ۲۹مه) یوه سکاټلنډۍ ساینس پوه، لیکواله او ګڼ‌پوهیاله وه. هغې ریاضیات او نجوم ولوستل په ۱۸۳۵ کال کې هغه او کارولین هرشل د ستورپوهنې د سلطنتي ټولنې لومړنۍ ښځينه افتخاري غړې وټاکل شوې.  &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Mary-Somerville|title=Mary Somerville &amp;#124; Biography, Writings, &amp; Facts|website=Encyclopedia Britannica}}&lt;/ref&gt;

کله چې جان ستورات مېل، پارلمان ته یوه لویه عریضه ترتیب کړه تر څو ښځو ته د رایې ورکولو حق ورکړل شي، هغه ډاډمن و چې پر دغه عریضه به لومړی لاسلیک د سومروایل وي. 

کله چې هغه په ۱۸۷۲ کال کې ومړه د مارنېنګ پوست د مړینې د خبرونو په برخه کې اعلان وکړ چې «که د ۱۹مې پېړۍ په منځنۍ برخه کې موږ د ساینس د پاچا په ټاکلو کې هر ډول ممکنه ستونزه تجربه کړو، د ساینس د ملکې په اړه به هېڅ پوښتنه موجوده نه وي.» د ساینس پوه کلیمې یوه لومړنۍ کارونه د فزیکي علومو په اړه د ساموریل له دویم کتاب څخه د وېلیم ویل په یوه بیا کتنه کې وه. که څه هم دا کلیمه په‌خپله د سامورویل لپاره ونه کارول شوه؛ هغه د یوې ریاضي پوه او فلیسوفې په توګه پېژندل شوې وه. &lt;ref name=&quot;Boreham&quot;&gt;{{cite web|last1=Boreham|first1=Ruth|title=Mary Somerville: Queen of Science|url=http://dangerouswomenproject.org/2017/03/08/mary-somerville-queen-science/|website=Dangerous Women|access-date=12 July 2018|date=8 March 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190903091944/https://dangerouswomenproject.org/2017/03/08/mary-somerville-queen-science/|archivedate=3 September 2019|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Obituary&quot;&gt;{{cite news|title=Mrs. Somerville (Obituary)|url=https://www.newspapers.com/new/396253539/|work=The Morning Post from London|date=2 December 1872}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite ODNB|doi=10.1093/ref:odnb/29200|title=Whewell, William}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Secord|first=James|date=2018-01-01|title=Mary Somerville’s vision of science|url=https://physicstoday.scitation.org/doi/10.1063/PT.3.3817|journal=Physics Today|volume=71|issue=1|pages=46–52|doi=10.1063/PT.3.3817|issn=0031-9228|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

د اکسفورډ پوهنتون د سامورویل کالج د هغې په نوم نومول شوی دی، چې د لیبرالیزم او علمي پرمختګ فضیلت منعکسوي، هغه څه چې کالج یې مجسمول غوښتل. هغه د سکاټلنډ د شاهي بانک د ۱۰ پونډي پولیمري نوټ پر مخ چې په ۲۰۱۷ کال کې عرضه شو له فزیکي علومو سره د هغې د کارونو اړوند یو نقل قول سره انځور شوې ده.  &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.scotbanks.org.uk/polymer-banknotes/royal-bank-of-scotland-10-polymer.html|title=Royal Bank of Scotland – £10 Polymer|website=www.scotbanks.org.uk|access-date=19 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190418231518/https://www.scotbanks.org.uk/polymer-banknotes/royal-bank-of-scotland-10-polymer.html|archive-date=18 April 2019|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== د ژوند لومړي کلونه او زده‌کړې ==
ساموریل د سمندري ځواکونو د مرستیال قومندان وېلیم جورج فېیرفاکس لور وه، چې د خپلې مور مارګاریت چارترز له طریقه يې له څو مخکښو سکاټلنډي کورنیو سره تړاو درلود. هغه د جدبرا د مذهبي مشر په حجره کې د خپلې خاله او کشیش ډاکتر ټوماس سامرویل (زوکړه ۱۷۴۱-مړینه ۱۸۳۰) (زما د خپل ژوند کتاب او وخت کتاب لیکوال) په کور کې نړۍ ته راغله. د هغې د ماشومتوب کور د هغې په مورني ټاټوبي برنتیسلنډ، فایف کې و. &lt;ref name=&quot;Burntisland&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.burntisland.net/somerville-family-history.htm|title=Mary Somerville's Family|publisher=Burntisland Heritage Trust|access-date=26 November 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DSB521&quot;&gt;{{cite book|title=Somerville, Mary Fairfax Greig|year=1981|series=Dictionary of Scientific Biography|publisher=[[Charles Scribner's Sons]]|location=New York|volume=11 &amp; 12|pages=[https://archive.org/details/dictionaryofscie11gill/page/521 521]–522|url=https://archive.org/details/dictionaryofscie11gill|url-access=registration}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bruck201&quot;&gt;{{cite journal|title=Mary Somerville, mathematician and astronomer of underused talents|url=http://adsbit.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?bibcode=1996JBAA..106..201B|author=Mary T Brück|journal=Journal of the British Astronomical Association|year=1996|volume=206|issue=4|page=201|bibcode=1996JBAA..106..201B}}&lt;/ref&gt;

سامورویل له څلورو ژوندیو پاتې شویو بچیانو څخه دویمه وه (د هغې درې خویندې وروڼه په ماشومتوب کې مړه و). هغه په ځانګړي ډول له خپل مشر ورور سام سره نږدې وه. کورنۍ یې په متوسطه بې‌وزلۍ کې ژوند کاوه، ځکه په سمندري ځواکونو کې د هغې د پلار معاش د هغه د رتبو له ارتقاع سره سره لږ و. مور یې د کورنۍ عاید د سابو د کرنې او د شیدو د غواګانو د روزنې له طریقه پوره کاوه. مور یې هغې ته دا ورزده کړل چې سپېڅلی انجیل او کالوینیست تعلیمات ولولي. کله به چې د هغې د کور کارونه خلاص شول مریم په باغ کې د مرغیو او ګلونو تر منځ ګرځېدلو ته خوشي وه. 

سامورویل په‌خپل ژوند لیک کې یادونه کوي چې له سمندر څخه یې د پلار د راستنېدلو پر مهال هغه خپلې مېرمنې ته وویل « دغه ډول ژوند به هېڅ‌کله پر مخ ولاړ نه شي ماري باید حداقل لیکل او شمېرل/حساب زده کړي». وروسته لس کلنه ماري په ماسلبرګ کې یو ګران بیه لیلیه ښوونځي ته ولېږل شوه چې هلته یې د فرانسوي او انګلیسي ژبو لومړنی لیکدود او ګرامر زده کړ. کور ته تر راستنېدلو وروسته هغه: &lt;blockquote&gt;... هېڅکله په باغونو کې ونه ګرځېدله، خو د کلي ته حیرانه وه. کله چې جزرومد ختم شو، د ساعتونو لپاره به په شګو کې ناسته وم، ستورو، کباڼو او سمندري-زیږګیو ته مې کتل، یا مې هم هغو ماشومانو ته کتل چې د شګو د کباڼو، صدفونو او تیغي کباڼو لپاره به یې ژورې کیندلې. ما د صدفو یوه ټولګه جوړه کړه داسې لکه په سمندغاړه کې چې شیندل شوي وي، ځینې يې دومره کوچنۍ وې چې په تور ریګ کې د سپینو لکو په څېر ښکارېدې. د ډبرو د سکرو له معدنونو څخه هېواد ته د چونې ډبرو د لېږدولو لپاره په شګو کې یو کوچنی بند و. زه د دغو ډبريزو بلاکونو د سطحې له لیدلو څخه چې د پاڼو په څېر نښو سره سینګار شوې وو حیرانه شوم؛ ما دا تصور نه شوی کولی چې هغوی څه ډول هلته رسېدلي، خو ماتې ټوټې او ان لویې ټوټې مې له ځان سره راټولې او خپل مخزن ته راوړې. &lt;/blockquote&gt;سومرویل د بدې هوا په جریان کې ځان د خپل پلار د کتابتون د کتابونو لکه شکسپیر په لوستلو او همدارنګه په ورځنیو چارو بوختاوه. «داسې چارو زما د وخت ډېره برخه ځانته ځانګړې کړې وه؛ پر دې سربېره زه اړه وم چې خپل نمونه‌يي ټوکر هم وګنډم چې له الف څخه تر ی پورې الفبا او همدارنګه تر ۱۰ پورې حساب باندې کار کول وو. د هغې ترور جانت راغله چې له کورنۍ سره ژوند وکړي: او له راپورونو سره سم يې د هغې مور ته وویل: «زه حیرانه یم چې تا ماري ته اجازه ورکړې چې خپل وخت په مطالعه ضایع کړي، هغې به نور هېڅ‌کله ګنډل [خیاطي] نه و کړي که چېرې هغه یو نرینه وی.» وروسته سامورویل د ستنې د ساده کار د زده‌کړې لپاره د کلي ښوونځي ته ولېږل شوه، هلته هغې ځان ناکرار وموند، « د لوستلو نوبت ډېر د هغې د منلو وړ نه و، او فکر یې وکړ چې دا بې‌عدالتي ده او که چېرې یې حاصلول ناسم کار وی نو ښځو ته به د زده‌کړو لېوالتیا نه وه ورکړل شوې» د کلي ښوونکی هره اونۍ څو ځله راتله چې ماري ته په کور کې درس ورکړي. سامورویل په‌خپلو شخصي یادښتونو کې لیکي چې هلکانو ته به په ښوونځي کې لاتیني ژبه ورزده کېدله په داسې حال کې چې «نجونو ته همدې بسنه کوله چې سپېڅلی انجیل ولولي؛ ډېر لږ شمېر وکولی شوی یوازې لیکل زده کړي»

== سرچينې ==</text>
      <sha1>hcu73tng1k6qgtsaxjy3bs7jbfe7jnn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ماري سومروېل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76713</id>
    <revision>
      <id>370002</id>
      <parentid>323449</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T10:51:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>370002</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15492" sha1="m8c94z8jq33voaopuik47uwnw2riwcz" xml:space="preserve">{{هراړخيز مالوماتبکس}}ماري سومروېل (زوکړه: د ۱۷۸۰ زکال د ډسمبر ۲۶مه – مړینه: د ۱۸۷۲ زکال د نومبر ۲۹مه نېټه) سکاټلنډۍ ساینس پوهه، لیکواله او نابغه وه. هغې د ریاضیاتو او ستورپوهنې په برخو کې زدکړې کړې وې او په ۱۸۳۵ زکال کې له کارولین هرشل سره یوځای د ستورپوهنې د سلطنتي ټولنې لومړنۍ افتخاري ښځینه غړې وټاکل شوه. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Mary-Somerville|title=Mary Somerville &amp;#124; Biography, Writings, &amp; Facts|website=Encyclopedia Britannica}}&lt;/ref&gt;

هغه مهال چې جان ستورات میل د ښځو لپاره د رایو د حق غوښتنې په موخه پارلمان ته لوی غوښتنلیک چمتو کړ، له دې څخه یې ځان ډاډمن کړ چې په دغه غوښتنلیک کې به لومړی لاسلیک د سومروېل وي. 

وروسته له هغه چې نوموړې په ۱۸۷۲ زکال کې مړه شوه، د مارنېنګ پوسټ په نامه ورځپاڼې د هغې د مړینې له امله د خواشینۍ په پیغام کې ولیکل چې «دا به ډېره ستونزمنه وي چې وکولای شو د ۱۹مې پېړۍ په نیمايي کې د علومو پاچا وټاکلی شو، خو د علومو د ملکې اړوند بیا هېڅ پوښتنه شتون نه لري». &lt;ref name=&quot;Boreham&quot;&gt;{{cite web|last1=Boreham|first1=Ruth|title=Mary Somerville: Queen of Science|url=http://dangerouswomenproject.org/2017/03/08/mary-somerville-queen-science/|website=Dangerous Women|access-date=12 July 2018|date=8 March 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190903091944/https://dangerouswomenproject.org/2017/03/08/mary-somerville-queen-science/|archivedate=3 September 2019|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Obituary&quot;&gt;{{cite news|title=Mrs. Somerville (Obituary)|url=https://www.newspapers.com/new/396253539/|work=The Morning Post from London|date=2 December 1872}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite ODNB|doi=10.1093/ref:odnb/29200|title=Whewell, William}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Secord|first=James|date=2018-01-01|title=Mary Somerville's vision of science|journal=Physics Today|volume=71|issue=1|pages=46–52|doi=10.1063/PT.3.3817|issn=0031-9228|doi-access=free|bibcode=2018PhT....71a..46S}}&lt;/ref&gt;

په اکسفورډ پوهنتون کې د سومروېل کالج د هغې په نوم نومول شوی او د داسې لیبرال فضایلو او تحصیلي بریاوو منعکس کوونکی دی چې کالج غوښتل هغه وړاندې کړي. په ۲۰۱۷ زکال کې د سکاټلنډ د مرکزي بانک له خوا د لسګون په پولیمري لوټ باندې د هغې انځور کښل شوی او د فزیکي علومو سره د اړیکې (On the Connection of the Physical Sciences) تر عنوان لاندې اثر څخه یې یوه جمله هم پرې لیکل شوې ده. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.scotbanks.org.uk/polymer-banknotes/royal-bank-of-scotland-10-polymer.html|title=Royal Bank of Scotland – £10 Polymer|website=www.scotbanks.org.uk|access-date=19 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190418231518/https://www.scotbanks.org.uk/polymer-banknotes/royal-bank-of-scotland-10-polymer.html|archive-date=18 April 2019|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Batson|2008|p=23}}

== لومړنی ژوند او زده کړې ==
سومروېل د مرستیال اډمیرال ویلیام جورج فیرفکس لور وه او د خپلې مور مارګاریت چارترز له لوري هم څو مخکښو سکاټلنډي کورنیو ته اړوند وه. هغه په جېډبورګ کې د خپلې خاله او کشیش ډاکټر توماس سومروېل (۱۷۴۱ – ۱۸۳۰ زکال؛ د زما ژوند او مهال « ''My Own Life and Times»'' په نامه اثر لیکوال) په کور کې وزیږېده. د ماشومتوب دوره یې په برنټیسلنډ فایف کې تېره کړه ځکه چې مور یې د همدغې سیمې وه. &lt;ref name=&quot;bruck201&quot;&gt;{{cite journal|title=Mary Somerville, mathematician and astronomer of underused talents|url=http://adsbit.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?bibcode=1996JBAA..106..201B|author=Mary T Brück|journal=Journal of the British Astronomical Association|year=1996|volume=206|issue=4|page=201|bibcode=1996JBAA..106..201B}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DSB521&quot;&gt;{{cite book|title=Somerville, Mary Fairfax Greig|year=1981|series=Dictionary of Scientific Biography|publisher=[[Charles Scribner's Sons]]|location=New York|volume=11 &amp; 12|pages=[https://archive.org/details/dictionaryofscie11gill/page/521 521]–522|url=https://archive.org/details/dictionaryofscie11gill|url-access=registration}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Burntisland&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.burntisland.net/somerville-family-history.htm|title=Mary Somerville's Family|publisher=Burntisland Heritage Trust|access-date=26 November 2018}}&lt;/ref&gt;

سومروېل د خپلې کورنۍ له څلورو ژوندیو پاتې شوو ماشومانو څخه دویمه ماشومه وه (درې خویندې او وروڼه یې په ماشومتوب کې مړه شوي وو). دې په ځانګړې توګه له خپل مشر ورور سام سره ډېره مینه لرله. کورنۍ یې په منځنۍ کچه بېوزلۍ کې ژوند کاوه، ځکه د پوځي پلار معاش یې د لوړې رتبې لرلو سربېره هم زیات نه و. مور یې په کور کې سبزیجات کرل، د بڼ پالنه یې کوله او د لبنیاتو لپاره یې غوا ساتلې وه چې په دې سره یې د خپل کور لګښتونه پوره کول. مور یې هغه د بایبل او کالوینېستي لارښوونو زده کړې ته هڅوله. هغه مهال به یې چې د کور چارې پای ته ورسولې، بیا یې نو وخت درلود چې د الوتونکو مارغانو او په باغ کې له شته ګلونو سره خپل سات تېر کړي. 

مور یې د ۱۳ کلنۍ په عمر په اډینبورګ کې د لیک زده کړې ښوونځي ته ولېږله، چېرې چې هغې د لیکلو مهارتونه او حساب زده کړل. ورته مهال یې په برنټیسلنډ کې د خپل کور په کتابتون کې د شته کتابونو په لوستلو سره په کافي کچه لاتین زده کړې وه. هغې په جېډبورګ کې د خپلې خاله د لیدنې پر مهال له ډاکټر توماس سومروېل سره هم ولیدل. هغې جرائت وکړ چې ورته ووايي غواړي لاتین زده کړي. ډاکټر سومروېل دغې چارې ته وهڅوله او ورته یې څرګنده کړه چې په تېر کې هم ګڼ شمېر ښځې مخکښې پوهانې پاتې شوې دي. سومروېل په داسې حال کې چې له خپل ماما ویلیام چارترز سره په اډینبورګ کې اوسېده د نڅا ښوونځي ته ولاړه، هلته یې سیمه ئیز آداب او نورو ته د درناوي لارې چارې زده کړې. هغې د لایل کورنۍ د لیدو په موخه کینوردي ته د خپل ماما او خاله ملتیا وکړه؛ له دغې کورنۍ څخه چارلز لایل بیا وروسته مخکښ ځمکپوه شو او د سومروېل یو له ملګرو څخه و. &lt;ref name=&quot;DSB5212&quot;&gt;{{cite book|title=Somerville, Mary Fairfax Greig|year=1981|series=Dictionary of Scientific Biography|publisher=[[Charles Scribner's Sons]]|location=New York|volume=11 &amp; 12|pages=[https://archive.org/details/dictionaryofscie11gill/page/521 521]–522|url=https://archive.org/details/dictionaryofscie11gill|url-access=registration}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bruck2012&quot;&gt;{{cite journal|title=Mary Somerville, mathematician and astronomer of underused talents|url=http://adsbit.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?bibcode=1996JBAA..106..201B|author=Mary T Brück|journal=Journal of the British Astronomical Association|year=1996|volume=206|issue=4|page=201|bibcode=1996JBAA..106..201B}}&lt;/ref&gt;

پلار یې محافظه کاره و، خو هغه د لیبرال ګوند ملاتړې وه. دې خپل دغه فکري بدلون «د لیبرال ګوند سره د ناعادلانه چلن او ناوړه ګټنې له امله باله. له هماغه لومړنیو کلونو څخه مې فکر د ظلم پر ضد و او د هغو اړوند مې چرت واهه؛ همدارنګه ښځو ته د کمو تحصیلي امتیازاتو له ورکړې څخه په غصه وم چې نارینه وو ته یې بیا په سخاوتمندانه ډول شتون درلود». دغه مهال غلامو کارګرانو د لویدیځ هند د بورې په کارخونو کې کار کاوه، د همدغې چارې پر ضد سومروېل او مشر ورور یې سام په چایو کې د بورې له خوړلو ډډه کوله. 

د ۱۷۹۷ زکال په مني کې هغه مهال چې پلار یې د اډمیرال ډانکن تر قوماندې لاندې په اچ ام اس ونریبل بېړۍ کې بیرغ اوچت کوونکی (علمبردار) و له پاڅون سره مخ شو. د دغه پاڅون سربېره د کمپرډون جګړه بریتانویانو وګټله. له همدې امله پلار یې شوالیه او د سمندري ځواکونو ډګروال شو. ورور یې د ۲۱ کلنۍ په عمر هغه مهال چې د ختیځ هند په شرکت کې یې د عسکرۍ خدمت ترسره کاوه ومړ. کورنۍ یې تمه لرله چې هغه به په څو کلونو کې ځانته په کافي کچه شتمني جوړه کړي او بېرته به کور ته ستون شي. 

== علمي چارې او لیکنې ==
سومروېل د نور او مقناطیسیت ترمنځ د اړیکې موندلو په موخه یو لړ ازموینې ترسره کړې. د هغې لومړنۍ مقاله د ماورا بنفش لمرینو وړانګو د مقناطیسي ځانګړنو ترعنوان لاندې وه چې په ۱۸۲۶ زکال کې د سلطنتي ټولنې د مقالو په ټولګه کې خپره شوه. په داسې حال کې چې پایلې یې ناسمې وې، خو موضوع یې د ټولو پام ځانته واړوه او په علمي غونډو کې ورته پاملرنه وشوه. سومروېل د سپینو زرو د نایترېت له بېلګو څخه په ګټنې چې مایکل فارادي وړاندې کړې وې د لمر د وړانګو د تور کوونکي اغېز اړوند ازموینې ترسره کړې، هغه غبرګون چې د انځور اخیستنې په لومړنیو ازموینو کې ترې ګټنه کېدله. هغې بیا وروسته خپل دغه تخنیک ته له نوري منشور او نباتي رنګونو څخه په ګټنې پراختیا ورکړه او د نوري طیف سنجوونکي لومړنۍ بېلګه یې تولید کړه. د کالیدوسکوپ مخترع ډیوېډ بروسټر په ۱۸۲۹ زکال کې ولیکل چې ماري سومروېل «په رښتیا سره په اروپا کې یوه بې سارې مېرمن وه – داسې مېرمن چې د ټولو ښځینه لطافتونو په لرلو سره له لومړۍ درجې ریاضي پوهانو څخه وه». &lt;ref name=&quot;LT&quot;&gt;{{cite news|last1=&lt;!--Staff writer(s)/no by-line.--&gt;|title=Mrs. Somerville|work=[[The Times]]|date=2 December 1872|location=London|page=8}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite ODNB|doi=10.1093/ref:odnb/26024|title=Somerville [née Fairfax; other married name Greig], Mary}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Routledge&quot;&gt;{{Cite book|title=The Routledge Research Companion to Nineteenth-Century British Literature and Science|author1=John Holmes|author2=Sharon Ruston|publisher=Routledge|year=2017|isbn=9781317042334|pages=59}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mactutor&quot;&gt;{{mactutor|title=Mary Fairfax Greig Somerville|id=Somerville.html}}&lt;/ref&gt;

لارډ بروګهام له سومروېل څخه وغوښتل څو د اسماني میخانیک په نامه د پیر سیمون لاپلاس کتاب، د ګټمنو زده کړو د خپراوي د ټولنې لپاره وژباړي. لاپلاس په خپل دغه پنځه ټوکیز کتاب کې د جاذبوي ریاضیاتو اوسنی حالت بیان کړی و. د اسماني میخانیک په نامه دغه اثر د پرېنسیپا اثر له مهال څخه راوروسته تر ټولو لویه فکري لاسته راوړنه بلل کېده. سومروېل نه یوازې دغه اثر وژباړه، بلکې د هغو د لومړنیو دوه ټوکو پراختیا موندلې نسخه یې هم تولید کړه. هغې د لمریز نظام تر شا د ریاضیاتو اړوند یوه خپلواکه توضېح ولیکله او په هغې کې یې څرګنده کړه، «ما د لاپلاس اثر د الجبري ژبې څخه رایجې ژبې ته وژباړه». دغه اثر په ۱۸۳۱ زکال کې د اسماني میخانیک تر عنوان لاندې خپور شو او په ډېر لږ مهال کې یې پریمانه شهرت وموند. همدا و چې تر ۱۸۸۰مې لسیزې پورې یې د کمبرېج پوهنتون د لیسانس زده کړو درسي نصاب ته لار ومونده. &lt;ref name=&quot;NewSci2017&quot;&gt;{{cite journal|last1=Baraniuk|first1=Chris|title=The queen of science|journal=New Scientist|date=1 July 2017|issue=3132|pages=40–41}}&lt;/ref&gt;

هغه مهال چې د دغه اثر یوه نسخه شاعرې جوانابیلي ته په لاس ورغله سومروېل ته یې په یو لیک کې ولیکل، «ماته د ویاړ ځای دی چې داسې یو څه مې له داسې چا ترلاسه کړي چې د ښځو د وړتیاوو نه لرلو هغه ارزونه یې له ماتې سره مخ کړې چې د ټولو شاعرانو او ناول لیکونو نجونو اړوند ترسره شوې ده». وروسته له هغه چې یاد اثر د کمبرېج پوهنتون د ښوونکي جورج پیکوک له خوا وستایل شو؛ د چاپ شوو ۷۵۰ نسخو څخه یې ګڼ شمېر نسخې کمبرېج پوهنتون وپېرلې. په دغه اثر کې مطلوبې پایلې وړاندې شوې وې او له همدې امله سومروېل له ګڼ شمېر ساینس پوهانو څخه د مبارکۍ پیغامونه ترلاسه کړل. نوموړې په ۱۸۳۴ زکال کې د ایرلنډ د سلطنتي اکاډمۍ، د بریسټول فلسفي ټولنې او په جینوا کې د فیزیک او طبیعي تاریخ د ټولنې افتخاري غړیتوب ترلاسه کړ. د بریتانیا ولیعهد هم ورته د ساینس او ادبیاتو په برخه کې د پام وړ ونډې لرلو له امله د کال ۲۰۰ پونډه امتیازي معاش وټاکه. &lt;ref name=&quot;Baillie2010&quot;&gt;{{cite book|last=Baillie|first=Joanna|editor-first=Thomas|editor-last=McLean|title=Further Letters of Joanna Baillie|url=https://books.google.com/books?id=17xLwZQppO4C&amp;pg=PA144|date=2010|publisher=[[Fairleigh Dickinson Univ Press]]|location=Madison, NJ|isbn=978-0-8386-4149-1|page=144}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==
{{لړسرچينې}}</text>
      <sha1>m8c94z8jq33voaopuik47uwnw2riwcz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د کارن خبرې اترې:Mansoor shinwari</title>
    <ns>3</ns>
    <id>87814</id>
    <revision>
      <id>369982</id>
      <timestamp>2026-10-23T15:12:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ښه راغلاست پیغام ورکوونکی</username>
        <id>11444</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي</comment>
      <origin>369982</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="488" sha1="dzrbs76012ukg4tn2v3nt9lqovhxamd" xml:space="preserve">{{ښه راغلئ|name=Mansoor shinwari}}

-- &lt;span style=&quot;font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt; '''[[کارن:Af420|&lt;font color=&quot;black&quot;&gt;'''Af420''']]''' &lt;/span&gt; &lt;sup&gt;&lt;font face=&quot;MCS Quds SU normal&quot; size=&quot;3&quot;&gt;'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|&lt;font color=&quot;#69 69 69&quot;&gt;'''اړیکه''']] '''&lt;/font&gt;&lt;/sup&gt; ۲۳ اکتوبر ۲۰۲۶، گړۍ ۱۵:۱۲ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']])</text>
      <sha1>dzrbs76012ukg4tn2v3nt9lqovhxamd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د کارن خبرې اترې:Nasir123qwe</title>
    <ns>3</ns>
    <id>87815</id>
    <revision>
      <id>369983</id>
      <timestamp>2026-10-23T16:14:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ښه راغلاست پیغام ورکوونکی</username>
        <id>11444</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي</comment>
      <origin>369983</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="483" sha1="bx4cetg0stmktmgik0oj2rm65htf880" xml:space="preserve">{{ښه راغلئ|name=Nasir123qwe}}

-- &lt;span style=&quot;font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt; '''[[کارن:Af420|&lt;font color=&quot;black&quot;&gt;'''Af420''']]''' &lt;/span&gt; &lt;sup&gt;&lt;font face=&quot;MCS Quds SU normal&quot; size=&quot;3&quot;&gt;'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|&lt;font color=&quot;#69 69 69&quot;&gt;'''اړیکه''']] '''&lt;/font&gt;&lt;/sup&gt; ۲۳ اکتوبر ۲۰۲۶، گړۍ ۱۶:۱۴ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']])</text>
      <sha1>bx4cetg0stmktmgik0oj2rm65htf880</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>دیر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87816</id>
    <revision>
      <id>369984</id>
      <timestamp>2026-10-23T18:15:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shahzebktk</username>
        <id>41052</id>
      </contributor>
      <comment>نوی مضمون: دير</comment>
      <origin>369984</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1680" sha1="1shxga9puki8n1sdbsuhxl53hvjbhs7" xml:space="preserve">[[دوتنه:Kumrat.jpg|بټنوک|کمرات دره، دير]]

دير د خيبر پښتونخوا په شمال لوېديځه برخه کې پرته غرنۍ سيمه ده. دا سيمه د خپلو شنو درو، لوړو غرونو او روانو سيندونو له امله مشهوره ده.

== جغرافیه ==

دير په دوو ولسواليو وېشل شوی دی: بر دير او کوز دير. د بر دير اداري مرکز دير ښار دی، خو د کوز دير مرکز تيمرګره ده. د پنجکوړې سيند د دې سيمې له منځه تېرېږي. د کمرات دره يې له خورا ښکلو او مشهورو سيلانيزو سيمو څخه ده.

== تاريخ ==

دير په پخوا زمانه کې يو خپلواک رياست و، چې نوابانو پرې واکمني کوله. په ۱۹۶۹ زېږديز کال کې دير له پاکستان سره يوځای شو. د لواري غاښی د دير او [[چترال]] ترمنځ د تګ راتګ يوه مهمه لاره ده.

== خلک او ژبه ==

د دير اوسېدونکي پښتانه دي او په پښتو خبرې کوي. د دې سيمې خلک پر مېلمه پالنه، دودونو او کلتوري ارزښتونو ډېر ټينګ ولاړ دي.

== سيلانيزې سيمې ==

د کمرات ښکلې دره، د پنجکوړې سيند او د لواري غاښي شاوخوا سيمې هر کال ګڼ شمېر سيلانيان ځان ته راکاږي. د دې سيمې شنه درې، يخې اوبه، لوړې څوکې او زړه راښکونکي طبيعي منظرې د سيلانيانو لپاره ځانګړی خوند لري.</text>
      <sha1>1shxga9puki8n1sdbsuhxl53hvjbhs7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د کارن خبرې اترې:Pashto Literary Critic</title>
    <ns>3</ns>
    <id>87817</id>
    <revision>
      <id>369996</id>
      <timestamp>2026-10-24T09:14:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ښه راغلاست پیغام ورکوونکی</username>
        <id>11444</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي</comment>
      <origin>369996</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="494" sha1="o9gz9tx5zn4rdhf40ine9ke92xyjonr" xml:space="preserve">{{ښه راغلئ|name=Pashto Literary Critic}}

-- &lt;span style=&quot;font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt; '''[[کارن:Af420|&lt;font color=&quot;black&quot;&gt;'''Af420''']]''' &lt;/span&gt; &lt;sup&gt;&lt;font face=&quot;MCS Quds SU normal&quot; size=&quot;3&quot;&gt;'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|&lt;font color=&quot;#69 69 69&quot;&gt;'''اړیکه''']] '''&lt;/font&gt;&lt;/sup&gt; ۲۴ اکتوبر ۲۰۲۶، گړۍ ۰۹:۱۴ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']])</text>
      <sha1>o9gz9tx5zn4rdhf40ine9ke92xyjonr</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>