ويکيپېډيا pswiki https://ps.wikipedia.org/wiki/%D9%84%D9%88%D9%85%DA%93%DB%8C_%D9%85%D8%AE MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter رسنۍ ځانگړی خبرې اترې کارن د کارن خبرې اترې ويکيپېډيا د ويکيپېډيا خبرې اترې دوتنه د دوتنې خبرې اترې مېډياويکي د مېډياويکي خبرې اترې کينډۍ د کينډۍ خبرې اترې لارښود د لارښود خبرې اترې وېشنيزه د وېشنيزې خبرې اترې تانبه د تانبې خبرې اترې مهال‌ليک د مهال‌ليک خبرې اترې چلنوال د چلنوال خبرې اترې پېښه د پېښې خبرې اترې ملا محمد عمر 0 3631 370027 368304 2026-10-27T08:54:34Z ~2026-57464-05 41102 /* د روسانو په مقابل جه */ 370027 wikitext text/x-wiki {{چارواکۍ | نوم = ملا محمد عمر اخوند | افتخاري سرليک =اميرالمومنين</small><br />لوی ملا صاحب | انځور =MullaOmar.PNG | ټول =ملا محمد عمر اخوند | څرګندونه = ملا صاحب لنګوټه پر سر | د زيږيدنې نيټه =١٩۵۹ | زېږون ځای=[[چا همت کلی|چا همت]]، [[د خاکرېز ولسوالۍ|خاکریز ولسوالۍ]]، [[کندهار ولايت|کندهار ولایت]]، افغانستان | د مړینې نېټه = ۲۳ اپریل ۲۰۱۳ میلادی (په ۵۳ کلنۍ کې) | وفات ځای = زابل |د مړینې لامل= *الهي امر (د طالبانو په وینا)''{{refn|group=مشکوک| <ref>د ملا عمر د مړینې کره نېټه یاده شوې او لامل یې هم الهي امر بلل شوی دی.</ref> <ref>{{cite web | url=https://www.bbc.com/pashto/afghanistan-48047886| title= بي بي سي پښتو| author=طالبانو شپږ کاله وروسته د ملا عمر د 'مرګ نېټه' تایید کړه |publisher= | via=}}</ref> }} *د کراچۍ بند (خبرونه)''{{refn|group=مشکوک| <ref>د ملا عمر د مړینې لومړنی خبر په دې ډېر خبر جوړوونکی و، چې ویل کېدل د پاکستان د کراچۍ په یوه بند کې مړ شوی دی.</ref> <ref>{{cite web | url=https://www.bbc.com/pashto/afghanistan-48047886| title= بي بي سي پښتو| author=طالبانو شپږ کاله وروسته د ملا عمر د 'مرګ نېټه' تایید کړه |publisher= | via=}}</ref> }} |تابعیت=[[افغانستان]] |ګوند=[[طالبان]] |اولاد=[[ملا محمد يعقوب]] او نور |هديره= د عمرزو کلۍ، سوري ولسوالۍ، زابل ولایت |کار=ديني شخصيت | دنده=[[دوتنه:Flag of the Taliban.svg|30px]] [[د افغانستان امیر المؤمنین]] | مخکينی=بنسټ اېښودونکی |ځایناستی=پای | د دندې پیل=۱۹۹۶ | د دندې پای =۲۰۰۱ |لومړی وزیر= [[محمد رباني]] |لومړی مرستيال=[[عبدالکبير|ملا کبير]] | دنده١ =[[دوتنه:Flag of the Taliban.svg|30px]] [[د طالبانو اميرالمؤمنين]] | د دندې پیل١ =۱۹۹۶ | د دندې پای١=٢٩ جون ٢٠١۵ |مخکينی١=بنسټ اېښودونکی |ځایناستی١=[[ملا اختر محمد منصور]] | دنده٢ =[[دوتنه:Flag of the Taliban.svg|30px]] د افغانستان هيواد مشر | د دندې پیل٢ =۱۹۹۶ | د دندې پای٢ =۲۰۰۱ |مخکينی٢=[[برهان الدين رباني]] |ځایناستی٢= *[[حامد کرزی]] {{refn|group=د امريکا يرغل|[[د افغانستان جګړه (۲۰۰۱-۲۰۱۴)|د امریکا يرغل]]}} | تعليم = *د شهرکهنه سیمې ابتدایه دیني مدرسه |پلرنی ټاټوبی=[[کندهار]] |نامتو زده کونکي= |مقام=اميرالمؤمنين |جګړې= *[[د افغانستان جگړه (۱۹۷۹-۱۹۸۹)| په افغانستان کې د شوروی جګړه]] *[[د افغانستان کورنۍ جګړه]] *[[د ارغنداب جګړه (۲۰۰۸)]] (ګډون نامعلوم) |کاروونکې ژبه =[[پښتو]] | جايزې = | ويبپاڼه = |لاسليک = | طبی کیفیت =په يوه سترګه ﺯخمي }} '''ملا محمد عمر مجاهد''' چې د '''ملا محمد عمر''' او '''لوی ملا صاحب''' په نامه هم يادېږي، د [[طالبان|طالبانو]] د غورځنګ مشر او بنسټګر وو چي د ١٩٩۶ څخه تر ٢٠٠١ کال پورې يې پر افغانستان [[دفاکتو]] حکومت وکړ. هغه په کال ١٩۵۹ کي د کندهار د [[د خاکرېز ولسوالۍ|خاکریز ولسوالۍ]] په [[چا همت کلی|چا همت]] سيمه کې نړۍ ته سترګې پرانیستې. د لوی ملا صاحب پلويانو او یوشمېر علماؤ هغه ته د [[اميرالمومنين]] او [[افغان مجاهدین|مجاهد]] خطاب ورکړ. دا خطاب ملا محمد عمر ته د سیمې په کچه د ديني مدرسو د علماؤ لخوا د يوې جرګې په لړ کې په [[خرقه شريفه]] کي ورکړل سو؛ په دې علماؤ کي د افغانستان تر څنګ د پښتونخوا ډېر سيمه‌ييز او مذهبي وګړي شامل وه.<ref>{{cite web | url= https://www.nunn.asia/203417/%D9%85%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B9%D9%85%D8%B1-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%87%D8%AF-%DA%85%D9%88%DA%A9-%D9%88%D8%9F | title= ملامحمد عمر مجاهد څوک و؟ | author= نن ټکی اسیا | date= مې ۱۶، ۲۰۲۲ | access-date= 2025-03-05 | archive-date= 2025-03-07 | archive-url= https://web.archive.org/web/20250307005220/https://www.nunn.asia/203417/%d9%85%d9%84%d8%a7%d9%85%d8%ad%d9%85%d8%af-%d8%b9%d9%85%d8%b1-%d9%85%d8%ac%d8%a7%d9%87%d8%af-%da%85%d9%88%da%a9-%d9%88%d8%9f/ | url-status= dead }}</ref> <ref> {{cite web | url= https://www.bbc.com/pashto/afghanistan/2015/07/150729_aa-mullah-omar-biography | title= ملا عمر - پټ ژوند له طالب مشرۍ تر مرګه | author= بي‌بي‌سي پښتو | date= ۲۹ جولای ۲۰۱۵ }} </ref> <ref> {{cite web | url= https://rta.af/article3414/ | title= د اسلامي امارت د بنسټګر امیر المؤمنین مرحوم ملا محمد عمر مجاهد ژوند لیک! | author= آر‌ټي‌اې پښتو | date= ۲۳ اپريل ۲۰۲۴ }} </ref> <ref> {{cite web | url= https://www.khaama.com/pashto/archives/19338 | title= طالبانو پخوانی مشر ملا محمد عمر، په زابل کې د امریکایانو یوې اډې ته څېرمه اوسیده | author= خامه پښتو | date= ۱۱ مارچ ۲۰۱۹ }} </ref> <ref> {{cite web | url= https://www.alemarah.af/provinces/ملامحمد-عمر-مجاهدهغه-نوښتګر-مشر-چې-اسل/ | title= ملامحمد عمر مجاهد:هغه نوښتګر مشر چې اسلامي سياست يې له فکره عمل ته را واېست! | author= الاماره پښتو | date= ۳۱ اګست ۲۰۱۹ }} </ref><ref>{{cite news|publisher=نن ټکی اسیا|date=[[٣٠ نومبر ٢٠١۴]]|url=https://www.nunn.asia/30711/%EF%BB%BF%DA%A9%D9%87-%D9%85%D9%84%D8%A7-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B9%D9%85%D8%B1-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%87%D8%AF-%D9%88%D9%88%DA%98%D9%84-%D8%B4%D9%8A-%D8%9F/|accessdate=٣٠ نومبر ٢٠١۴|title=د ملامحمد عمر (مجاهد) ذاتي طبیعت او سلیقه|archive-date=2020-11-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20201103233806/https://www.nunn.asia/30711/%ef%bb%bf%da%a9%d9%87-%d9%85%d9%84%d8%a7-%d9%85%d8%ad%d9%85%d8%af-%d8%b9%d9%85%d8%b1-%d9%85%d8%ac%d8%a7%d9%87%d8%af-%d9%88%d9%88%da%98%d9%84-%d8%b4%d9%8a-%d8%9f/|url-status=dead}}</ref> ملا محمد عمر مجاهد د ٢٠٠١ زېږيز کال څخه راپدېخوا، کله چې امريکايانو پر افغانستان يرغل وکړ، ده په يوه (نامعلومه) ځای کې ژوند اختیار کړ، ملا محمد عمر مجاهد د هغه مهمو کسانو څخه وو چې امريکا يې د نيولو په لټون بوخته وه او غوښتل یې چې دی او د القاعدې ډلې مشران او نور غړي ونيسي. د امريکا حکومت ملا محمد عمر په ٢٠٠١ کال کې د [[نيويارک]] په سوداګريزو مرکزونو باندې په بريدونو کې د لاس‌لرلو او د اسامه بن لادن او د القاعدې ډلې د غړو د نه سپارلو په تور تورن کړی وو. == مخینه == ملا محمد عمر (مجاهد) د [[مولوي غلام نبي هوتک]] زوي، د [[مولوي محمد رسول]] لمسی او د [[مولوي باز محمد]] کړوسی، په کال ۱۳۳۹ هجري لمریز کې چې د ۱۹۶۰ زېږديز کال سره سمون خوري د افغانستان د [[کندهار ولايت|کندهار ولایت]] د [[د خاکرېز ولسوالۍ|خاکریز ولسوالۍ]] د [[چا همت کلی|چا همت]] کلي په یوه مذهبي او غريبه کورنۍ کې زیږیدلی وو. د ملا محمد عمر مجاهد پلار مولوي غلام نبي هم په همدې خاکریز ولسوالۍ کې دنيا ته راغلی وو او د همدې سیمې په مختلفو دیني درسونو او دائرو کې يې خپلې دیني زدکړې ترلاسه کړي وې، چې بیا په یاده سیمه کې د تدریس او اسلامي دعوت په چارو کې د زیار او مصروفیت د امله د خلکو په منځ کې د یو ښه علمي او ټولنیز شخصیت په توګه وځلېد{{سرچینه}}. د ملامحمد عمر د زوکړې دوه کاله وروسته د هغه پلار د کندهار د خاکریز ولسوالۍ څخه ددې ولایت د ډنډ ولسوالۍ د نودې کلي ته تللی وو او هلته د خپل ژوند ترپایه د سیمې د خلکو د دیني ښونې او روزنې په چارو بوخت ؤ، نوموړی په۱۳۴۴هجري لمریز کال کې چې له ۱۹۶۵ زېږديز کال سره سمون خوري؛ په همدې سیمې کې وفات او د کندهار ښار د طالبانو په پخوانۍ مشهوره هدیره کې خاورو ته وسپارل سو. ملامحمد عمر د خپل پلار د وفات وروسته د پنځه کلنۍ په عمر د خپلې کورنۍ سره د کندهار د ډنډ ولسوالۍ څخه د اروزگان ولایت د هراود ولسوالۍ ته ولیږدیده او هلته یې د خپلو آکا ګانو هر یو؛ مولوي محمد انور او مولوي محمد جمعه تر سرپرستي لاندې د ژوند لومړنۍ مرحله پیل سوه. که څه هم چې ملا محمد عمر په افغانستان کې د ٣۵ ميليونو وگړو ولسمشر و خو نړېوالو ته د هېښتابه خبره دا وه چې د يوه هېواد د هېوادمشرۍ سره سره د ده په هکله ډېر لږ مالومات يې خلکو سره سته. د هغه د خولې چې وېلي يې ؤ، هغه هېڅ وخت هم په خپل هېواد کې په الوتکه کې سفر نه وو کړی، او هېڅکله د افغانستان څخه دباندې هم نه وو تللی. خو يو څو ځلې يې د ډيورنډ پولې ته نژدې قبايلي سيمو ته سفرونه کړي دي خو په پښو او موټر کې. باندنيان وايي چې د ملا عمر د همدې ډول ژوند تېرولو څخه ښکاري چې يو ساده، دینداره او د نړۍ بې خبره [[افغان]] وو. ملا عمر داسې يو سړی وو چې ډېرې لږې مرکې يې کړي، ډېر لږ ځله يې د غير مسلمانانو سره کتلي، او د هغه خورا لږ داسې انځورونه خپاره سوي دي چې خلک پرې خبر دي چې همدا ملا محمد عمر وو. ډيپلوماتان د ملا عمر څرگندونه پدې ډول کوي؛ ملا محمد عمر يو ډېر حياناکه او شرمندوکه سړی وو، د بهرنيانو سره ډېرې خبرې نه کوي. د هغه د واکمنۍ پر مهال د هېواد څخه دباندې نورې نړۍ سره ټول امرونه او کارونه د هغه وخت د بهرنیو چارو وزير، مولوي [[وکيل احمد متوکل]] پرمخ بېول. == زده کړې == ملا محمد عمرمجاهد په اته کلنۍ کې د دیني علومو د ترلاسه کولو لپاره د [[اروزګان ولایت|روزګان ولایت]] د دهراود ولسوالۍ د شهرکهنه سیمې ابتدایې دینې مدرسې کي شامل سو. ددغې مدرسې سرپرستي هم د ملامحمد عمر د اکا مولوي محمد جمعه لخوا ترسره کیده او ملامحمد عمر هم لومړنۍ دیني زدکړې د نوموړي څخه پیل کړې .د ملا محمد عمر دواړو اکاګانو په تیره مولوي محمد انور د نوموړي په دیني روزنې او پالنې کې ځانګړی رول درلود .ملا محمد عمر د خپل شرعي تعلیم لومړنۍ او متوسطې دورې په همدغې مدرسې کې په بريالۍ توګه پای ته ورسولې او اتلس ۱۸ کلنۍ ته د رسیدو سره یې په افغانستان کې د مروجه لوړو شرعي زدکړو په تحصیل پیل وکړ، خو د شرعي لوړو زدکړو د تحصیل بهیر یې په کال ۱۹۷۸ م کال کي په افغانستان کې د کمونستانو د واک ته رسیدلو دلاسه نیمګړې پاته سوې. == شخصي ژوند او کورنۍ == د هډ پښتون په پښتنو کې د هوتک د لویې قبیلې سره تړاؤ لري او په هوتکو کې په تومزي ټبر پورې اړه لري . د هغه خلکو د خولې چې ملا محمد عمر یې لیدلی دی، وايي : هغه لويه جوسه او دنگه ونه لري (ځينې وايي چې ١.٩٨ متره يا ٦'٦" فوټه يې ونه ده). کورنۍ يې يوه بزگريزه او ديني مخینه لري. د ملا محمد عمر ټوله کورنۍ د مسلکې اړخه دیني علماء تېرسوي او د دیني علومو مدرسین هم دي. د دا ډول ديني او دودیزې کورنۍ په منځ کې د ملا محمد عمر پیدایښت او بیا د خپلو علمي او فکري پالونکو ترمستقیمې پالنې لاندې د هغه روزنه په جهادي او فکري لحاظ نوموړي ته د دې وړتيا وروبښله چې د افغانې ټولنې د نورو افرادو په منځ کې د یو مجاهداو سياسي شخصیت په توگه راڅرگند شي. ملا محمد عمر مجاهد د ځینو په وینا افغانستان د حتمي تجزیې له شره چې د شمالي ټلوالې پدرامي پرچميانو ورته پلانونه لرل وژغوری. د ملا محمد عمر کورنۍ، وروڼه او ترونه يې ټول پخواني مجاهدین تېر سوي دي، او تر اوسه پوري یې د خپلې کورنۍ څلورتنه شهیدان هم ورکړي دي . ښاغلی عمر د کندهار ښار ته نژدې د سنگېسار د کلي په خټين کور کې لوی سوی دی . په افغانستان باندې د امریکایې یرغل په لومړۍ ورځ ۱۵/۶/۱۳۷۹ـ ۷/۱۰/۲۰۰۱ د ملا محمد عمر تره ملامحمدحنيف لومړنی شخص ؤ چې د امریکایي یرغلگرو په هوایي برید کې په شهادت ورسید. ملا محمد عمر په ماشومتوب کې د پلار د سيوري څخه محروم پاتې سوی ؤ او په ډېر لږ عمر کې د خپلې کورنۍ مسؤليت ورپه غاړه سوی، خو ترونو یې بیا روزنه په ترسره کړې. == د روسانو په وړاندې == [[دوتنه:ملا محمد عمر موټر چلول.jpg|thumb|ملا محمد عمر د موټر څخه د راکښته کېدو په حال کې، د جھاد شپې او ورځي.]] ملا محمد عمر مجاهد د خپل ژوند دریمې لسیزې ته لا نه ؤ رسېدلای چې په افغانستان کې کمونستانو د پوځي کودتا د لارې واک ترلاسه کړ. دا هغه وخت ؤ چې نور نو د ملامحمد عمر په څير د هیواد ټولو زده‌کوونکو ته د خپلو دیني زده کړو استمرار ناشونی ښکاریده، ځکه د کمونستانو لومړنۍ مقابله د ټول هیواد په کچه د علماؤ، طالبانو، محصلینو او مسلمانو منورینو سره وه. هماغه ؤ چې ملا محمد عمر هم اړینه وبلله چې خپلې لوړې دیني زده کړې نیمگړې پریږدي او د خپل شرعي مسؤلیت د ترسره کولو لپاره د مدرسې څخه د جهادي مورچل په لورې مخه کړي. نوموړي خپل جهادي بهیر د روزگان ولایت د دهراود په ولسوالۍ کې د [[حرکت انقلاب اسلامي]] په تنظیم کې پیل کړ. په دغې ولسوالۍ کې د څه مودې وروسته نوموړی د [[روزگان ولايت|روزگان ولایت]] په کچه د یوه مخور جهادي شخصیت په توگه مطرح او د دغه ولایت په بیلا بیلو برخو کې يې د کمونیستانو په وړاندې په متعددو پوځي عملیاتوکې فعال رول ترسره کړ. ملا محمد عمر ددغه جهادي شهرت او په جهادي عملیاتو کې د مثبت رول له کبله په مجاهدینوکي ځای پیدا کړ او ومنل سو چې کله په هغه وخت کې د دهراود په ولسوالۍ د مختلفو سیمو د مجاهدینو د لورې پراخ بریدونه ترسره کیدل نو ملا محمد عمر په همدې عملیاتو کې د ټولو مجاهدینو په خوښه د مختلفو جبهاتو د مجاهدینو مشر او بریدمل بولندوی وټاکل سو. نوموړی په لومړي ځل زخمي هم سو ،نوموړي تر دریو کالو زیات وخت د خپلې سیمې دمجاهدینو سره د یرغلگرو روسانو سره په ډیرو مخامخ جگړو کې گډون درلود. وروسته په کال ۱۳۶۲ ه.لمريز چې د ۱۹۸۳ زېږدي سره سمون لري له خپلوجهادي ملگرو سره د جهادي فعالیتونو د انسجام په لړ کې د کندهار ولایت میوندولسوالۍ ته لاړ او هلته یې د حرکت انقلاب اسلامي د تنظیم د مشهور جهادي قومندان [[فیض الله اخند زاده]] په جبهه کې د روسي یرغلگرو او کمونسټانو په بډواله وسله وال جهاد ته دوام ورکړ. په کندهار ولایت کې هم په بي شمیره جهادي عملیاتو کې د نوموړي د فعاله رول او په پوځي تکتیکونو کې د ښې وړتیا اوشهرت د کبله د سیمه ییزو جهادي قومندانانوپه کچه د وخت د جهادي تنظیمونو د پام وړ وگرځید. د [[محمد نبي محمدي|مولوي محمد نبي محمدي]] په مشرۍ د حرکت انقلاب اسلامي د تنظیم لخوا د مستقلې جهادي جبهې مسؤلیت ورته وروسپارل سو. === د میوند ، ژړۍ ، پنجوايي پر سیمو جگړې === له کال ۱۳۶۲هـ ش ـ ۱۹۸۳ م تر۱۳۷۰- ۱۹۹۱ پورې ملامحمد عمر (مجاهد) د کندهار ولایت د میوند، ژړۍ، پنجوایې او ډنډ ولسوالیو په مربوطاتو کې چې د شوروي قواوو په ضد د جهاد مهم مرکزونه ول او نږدې هره ورځ به یې مجاهدین له دښمن سره په جگړه بوخت ول، همدارنگه د زابل په ولایت کې د شهرصفا او مرکز قلات مربوطو سیمو کې د کابل ــ کندهار په لویه لاره د روسي یرغلگرو په خلاف ډیر بريالي عملیات ترسره کول چې په ټولوهغو کې په مستیقمه توگه ملا محمد عمر ګډونوال وو. د ملامحمد عمر تر ټولو خوښه کړای سوې وسله د روسي جنگي شوبلو(ټانگونو) په ضد استعمالیدونکې اغېزناکه « R.P.G.7» توغندی وه چې د مجاهدینو په مینځ کې به راکټ بلل کیده. د یادوني وړ ده چې کندهار په ځانگړي ډول د [[د میوند ولسوالۍ|میوند]]، [[ژړۍ ولسوالۍ|ژړۍ]] او [[پنجوايي ولسوالۍ|پنجوایي]] سیمي د کمونیزم خلاف جهاد کې هغه سیمي وې چې د روسانو د ماتې او تېښتې محوري نقطي بلل کېدې په دې سیمه کې د کندهار هرات په لویه لاره د کمونستانو دومره زیات ټانگونه او نوروسایط تخریب سوي وه چې د سړک پر یوه او بله غاړه دښمن د هغو سوځول سویو ټانگونو او پوځي وسائطو دیوالو نه وهلي وه څو د مجاهدینو له بریدونو څخه ځانونه پرې وساتي. ملا محمد عمر څلور ځله په جگړه کې زخمي سوی چې په همدغو پايلو کې يې په يوې پېښه کې د يوې چاودنې له کبله خپله ښۍ سترگه هم له لاسه ورکړې ده. د محمد عمر مجاهد شهرت د روس په خلاف جگړه کې ډېر زيات و چې د ځينو جگړو پر مهال یې د پېښو يادونه بهرنیانو هم کړې، د ځینو بېلگې یې چې د جگړې پر مهال نورو مجاهدینو يادې کړي دي دلته يادې سی :<br> '''١.''' د بدوانو پوسته : <br> د کندهار په ولایت کې د دښمن یوه خورا محکمه پوسته وه چې د بدوانو پوسته یې ورته وئیله د دې پوستې سره دښمن په خورا حساس او حاکم ځای کې ټانگ درولی ؤ چې له انداخت کولو یې مجاهدین ډیر په تکلیف ول. ډیرو مجاهدینو څو ځله کوښښ ورباندې وکړ چي دا ټانگ وولي او مجاهدین یې له شره خلاص کړي خو له بیا بیا هڅو سره سره یې کوم مجاهد په ویشتلو بر یالی نسو بالاخره د سیمې مجاهدینو له [[سنگ حصار]] څخه د مرستې لپاره ملا محمدعمرمجاهد راوغوښت او همدا ټانگ چې د بدوانو د پوستې په ټانگ یې شهرت موندلی ؤ ملامحمد عمر مجاهد د خپل [[آر پي جي-۷|آر پي جي راکټ]] په مرسته په نښه او له منځه یووړ چې دا په هغه وخت کې مجاهدینو ته خورا ستره لاسته راوړنه وه .<br> '''۲.''' د محله جات په سیمه:<br> له روسانو سره د جهاد په دوران کي د کندهار د محله جات په سیمه کې په یوې مخا مخې جگړې کې چې د کندهار یو بل [[مجاهد ملاعبیدالله اخند]] چې وروسته یې د [[د طالبانو اسلامي غورځنگ|اسلامي امارت]] د دفاع وزیر او د امریکا تر یرغل وروسته د ملا محمد عمر مجاهد د نائب په توگه دنده ترسره کوله هم ورسره ملگری و. دلته ملا محمد عمر مجاهد د مخکي په څېر خونړي جګړې وکړې.<br> '''۳.''' کندهار ـ هرات لويه لار :<br> د روس ضد ولسي جهاد په مهال د کندهار-هرات په لویه لاره د ژړۍ ولسوالۍ د سنگ حصار په سیمه کې د روسانو ټانگونه تیریدل ملا محمد عمرمجاهد سره ملا برادر اخند (چې بیا د اسلامي امارت نا ئب سو) هم ورسره و، د روسانو په ځواک يې د برید لپاره یوازې د راکټ څلور گولۍ (مرمۍ) ورسره وې دوی له همغو څلورو گولیو سره د دښمن په کتار جنگ شروع کړ چې په ترڅ کې یې په همدې څلورو مرمیو د دښمن څلور ټانگونه وویشتل او ویجاړ یې کړل .<br> '''۴.''' د ملا عمر د نږدې ملکاري ملا برادر اخند له خولې :<br> ملا برادر اخند چې له ملامحمد عمر مجاهد سره په جهادي دوره کې نږدې پاتې سوی و وئيل چي محمد عمر بېخي زیات روسي ټانگان ویشتلي وه. === د روسانو له وتلو وروسته === په کال ۱۳۷۱هـ ل، ۱۹۹۲ز کې د نجیب د واکمنۍ له سقوط او په هیواد کې دتنظیمي جگړو له پیلیدو سره سم ملا محمد عمر مجاهد جگړه ناروا وبلله او د ډېر شمېر نورو ولسي مجاهدینو په څیر وسله له اوږې کوزه او په خپله جهادي سیمه کندهار ولایت، د میوند ولسوالۍ د سنگ حصار د [[گیشاڼو]] کلي د [[حاجي ابراهیم مسجد|حاجي ابراهیم د مسجد]] ترڅنگ یې یوه دیني مدرسه جوړه او په همدې مدرسه کې میشت سو. له ۱۴ ستونزمنو جهادي کلونو وروسته یې د خپلو څو تنو جهادي ملگرو په ملتیا د خپلو نیمگړیو شرعي زدکړو په پوره کولو بیا پیل وکړ. دا هغه مهال ؤ چې د پلازمېني کابل په شمول ټول هیواد تنظیمي بې هدفه جگړو په سراخیستی ؤ، د ځینو څارگريزو تنظیمي جگړه مارانو د شخصي غرضونو او هوسونو د ترلاسه کولو له امله د مقدس جهاد سپیڅلي آرمانونه نیمگړي او د افغان مسلمان ولس د یو نیم میلیون شهیدانو پاکې هیلې همداسې تر پښو لاندې وې. == د مجاهدینو په وړاندي جګړه == د کمونیستي رژیم له سقوط وروسته د دې په ځای چې یو اسلامي نظام تاسیس سي، د هیواد په ګوټ ګوټ د مجاهدینو مشران او ملاتړي د ټوپکسالارانو په توګه راڅرګند او د افغانستان امنیت یې له ګواښ سره مخ کړ. ملا محمد عمر چي دا وخت په کندهار کي اوسېدی، د څو طالبانو په ملاتړ یې د ټوپکسالارانو په وړاندي پاڅون او جګړه پیل کړه، او د ۱۹۹۴ کال په اوږدو کي یې کندهار او شاوخوا سیمي ونیولي. ملا محمد عمر لومړی کندهار ولایت او ورپسې د افغانستان زیاتي سیمي یو په بل پسې له ټوپکیانو څخه تصفیه کړې، او د ۱۴۱۶ ه س کال د ذوالقعدې میاشتې په ۱۵ مه نیټه، بېله چي عمومي ټاکني ترسره کړي د افغانستان او پښتونخواه د یوشمېر ملایانو څخه یې چي شمیر یې شاوخوا ۱۵۰۰ تنه کېدی، په کندهار کې یي د یوې غونډې په ترڅ کي د امیرالمؤمنین لقب ترلاسه کړ. دا پداسي حال کي چي طالبانو تر دې مخکي اداعاء کول چي ګواکي یوازي د فساد د لمنځه وړلو لپاره جنګیږي، او واک به جلاطنه پاچا ظاهرشاه ته سپاري. د ۱۳۷۵ هـ ش کال د میزان میاشتې په شپږمه نیټه د افغانستان پلازمینه کابل هم د طالبانو د امارت تر واک لاندي راغی، او ورپسې د افغانستان د ټولو مرکزي او شمالي سیمو په ګډون د هیواد پر ۹۵ فیصده خاوره ددوی حاکمیت ټینگ سو . د ملامحمد عمر مجاهد په مشرۍ د افغانستان اسلامي امارت په نوم یو نظام رامنځ ته سو، چي ددوی په وینا اساس یې شریعت وو. دغه حکومت تر ۲۰۰۱ کال پوري د بدخشان ولایت څخه ماسېوا د افغانستان ټوله ځمکه په واک کي واخیستل، او د مخکنیو مجاهدینو ټغر یې ورټول کړ. نړیوال هیوادونه چي د طالبانو د چټک پرمختګ څخه لومړی بې پروا وه، وروسته یې ددې ډلي له لوري د ترهګرو سازمانونو څخه د ملاتړ او افراطيت له امله پر دوی بندیزونه ولګول. په دې ډله کي یوازیني هیوادونه چي ددوی حکومت یې په رسمیت وپېژندی، عبارت له پاکستان، سعودي عربستان او متحده عربي اماراتو څخه وه. پاکستان د رسمیت ترڅنګ د طالبانو استخباراتي او مالي ملاتړ هم کاوه، او ځیني ترهګري پاکستانۍ ډلي یې ددوی په لیکو کي دننه کړې، چي یوه له هغوی څخه د پنجاب لښکرطیبه وه، چي د مزارشریف ښار د نیولو پر مهال یې هلته د ایراني سفارت کارکوونکي ووژل. په ۲۰۰۱ کال کي د سپټمبر د ۱۱ تر پیښي وروسته چي د متحده ایالاتو په وینا د اسامه بن لادن او القاعده له لوري ترسره سوه، نړیوالو ځواکونو د طالبانو پر حکومت باندي وروسته تر هغه یرغل وکړ، کله چي ملا محمد عمر د اسامه له ورسپارلو څخه نټه وکړه، او په دې توګه په افغانستان کي د ملا محمد عمر واک وپرځېدی. == د طالبانو د غورځنگ جوړول == کله چې روسي پوځيان په ١٩٨٩ زېږيز کال کې د افغانستان د له خاورې لاس په سر سول او په [[کابل]] کې د کمونيستي دولت د ړنگېدو وروسته، هېواد د بېلابېلو جهادي قوماندانانو په لاس کې پرېواته، دا د افغانستان د کورنۍ جگړو پېر و چې هر مجاهد به د سيمو د ترلاندې کولو او خپل واک پلي کولو په هڅه کې گڼ شمېر بې گناه وگړي ووژل. پدې وخت کې ملا عمر يو د هغو کسانو څخه وه چې ددې گډوډۍ د حل لپاره يې د طالبانو مشري پخپله غاړه واخيستله او ددغه نوي تحريک پيل يې وکړ. د هغه ټول پلويان د مدرسو [[طالبان]] وه چې د روسانو د يرغل وروسته پاکستان ته مهاجر سوي وه او هلته په کمپونو کې اوسېدل. په پيل کې سيمه ايزو خلکو د طالبانو پلوي کوله، دا ځکه چې دوی تر ډېره حده په دولت کې د درغلۍ، غلا او لوټمارۍ مخه نيولې وه. دوی ډېر ژر د افغانستان سويلي سيمې د خپل واک تر ولکې لاندې راوستې او گڼ شمېر جهادي قومندانان هم د دوی سره يوځای سول.<br />د راپورونو له مخې <ref>{{cite news|publisher=Reuters|date=[[2001-09-20]]|url=http://tvnz.co.nz/view/news_story_skin/57491|accessdate=2006-07-02|title=The mysterious Mullah behind the Taliban}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>، د ١٩٩٤ کال په پېل کې، ملا محمد عمر د ٣٠ کسانو په مرسته چې يواځې ١٦ يې په ټوپکونو سمبال وه، د ټوپکسالارانو په وړاندي جګړه پیل کړه. په هماغه کال کې د دوی تحريک نور هم په چټکۍ سره روان وه او د کال تر پايه يې ډېر نوم پېدا کړ. دوی ډېر ژر د اسلامي مدرسو نه سرتېري برتي کړل. د ١٩٩٤ زېږيز کال تر نومبر مياشتې پورې ملا عمر دومره سرتېري درلودل چې اوس يې د ټول کندهار واک په لاس کې نيولی وه، او دا هغه مهال وه چې د طالبانو غورځنگ رامېنځ ته سو. == د طالبانو لارښود == په [[١٩٩٦]] زېږيز کال کې کله چې ملا محمد عمر د خرقې زيارت نه دباندې د [[حضرت محمد (ص)]] خرقه چې په صندوق کې کولپ سوې وه راووېستله او د کندهار خلکو ته يې وښودله نو د ملا محمد عمر پلويانو نوموړي ته د اميرالمومنين لقب ورکړ، (أمير المؤمنين, "د ايمان لرونکو امير يا قومندان."<ref>[http://www.memritv.org/Transcript.asp?P1=860 Messages by Al-Qaeda Operatives in Afghanistan to the Peoples of the West] "... alongside the Emir of the Believers..." September 2005</ref>) ، د خلکو ترمېنځ داسې وييل کېده چې هر هغه څوک چې خرقه د خپل صندوق نه راوباسي نو هغه به د مسلمانانو لوی لارښود يا "اميرالمومنين" وي.<ref>{{cite web|url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2001/12/19/MN37470.DTL|title="Kandahar residents feel betrayed"|last=Healy|first=Patrick|publisher=Boston Globe|date=[[2001-12-19]]|accessdate=2006-07-02|archive-date=2007-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20070810084554/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2001/12/19/MN37470.DTL|url-status=dead}}</ref>. چې تر همدغې پېښې وروسته ډېر ژر په ١٩٩٦ زېږيز کال کې [[کابل]] د ملا محمد عمر د پوځونو له خوا ونيول سو. کله چې د افغانستان ډېرۍ سيمې او ولايتونه د طالبانو د واک ترلاندې راغلل نو په افغانستان کې ځينې نوي دولتي ادارې جوړې سوې چې پخوا په حکومت کې نوې. طالبانو په افغانستان کې د امر بل معروف او نهي عن المنکر په نوم يو وزارت جوړ کړ چې ددې وزارت دنده دا وه چې د عامو وگړو ورځيني چارچلند وڅاري چې آيا دوی شرعي احکام پلي کوي او که نه. په همدې توگه طالبانو د ١٩٩٧ زېږيز کال د [[اکتوبر]] په مياشت کې د افغانستان رسمي نوم هم بدل کړ او د افغانستان اسلامي امارات په نوم يې ونوماوه. که څه هم چې کابل د پېړيو راپدېخوا د افغانستان [[پلازمېنه]] ده، خو ملا عمر د خپلې واکمنۍ پر مهال د خپل پلارني ټاټوبي نه کابل ته و نه کوچېده. وييل کېږي چې د طالبانو د واکمنۍ پر مهال ايله دوه ځله ملا محمد عمر د کابل نه ليدنه کړې. هغه کندهار کې اوسېدنه غوره گڼله او د واک له لاسه ورکولو پورې همالته په کې اوسېده. د ملا محمد عمر د حکومت په کلونو کې طالبانو يو ډېر سخت دريزه [[قانون]] پلي کاوه. د طالبانو د واکمنيو په کلونو کې ښځو دباندې د کار حق نه درلود. يواځينی ځای چېرته چې ښځو کار کولای سو هغه د روغتيا څانگه وه چېرته چې ښځينه ډاکټرانو او رنځورپالانو د نورو ښځينه ناروغانو درملنه او پالنه کوله. د طالبانو د واکمنۍ پر مهال ښځينه ښوونځي نه وه او همدا هم يو سبب دی چې د افغانستان ښځينه برخه بې زده کړو او نالوستي پاتې سوه. د ښځو د ستر په هکله ډېر سخت دريزۍ نه کار اخيستل کېده او د افغاني دود دستور له مخې يواځې څادر د طالبانو د غوښتنو بسنه نه کوله. دوی پر ښځو باندې د بورقو او چادريو اغوستل هرومرو گڼل. د طالبانو په وخت کې ښځو ته اجازه نه وه چې پرته د کوم نارينه نژدې خپلوان نه د کور نه دباندې ووځي. څنگه چې په ښځو باندې د طالبانو فرمانونه پلي کېدل همدارنگه سړيو باندې هم ځينې بنديزونه ولگول سول. سړو باندې د ږيرو پرېښودل تحميلي سوه، همدارنگه د غېر اسلامي جامو او وېښتو جوړولو بنديز ولگېده. سينما گانې او موزيک سنټرونه بند سو. د طالبانو د واکمنۍ پر مهال د غلو لاسونه ترې غوڅېدل، د جنسي جرمونو په تور ښکېل کسان وژل کېدل. په زنا تورن تر هغه مهاله په ډبرو ويشتل کېدل ترڅو ساه ترېنه ختله. په کابل کې دغه ډول سزا گانې د ټولو خلکو مخ ته د فوټبال په لوبغالي کې ترسره کېدلې. داسې هم وييل کېږي چې طالبانو ډېري کلتوري ميراثونه له مېنځه يووړل او په همدې توگه يې د افغانستان د ملي موزيم لرغوني او هنري آثار ويجاړ کړل. ملا محمد عمر د خپل د فرمانونو په دليل کې يواځې د اسلام د عزت او پياوړتيا خبره کوله. د نړېوالو ټولنو د نيوکو او نارو سره سره طالبانو په باميانو کې د نړۍ تر ټولو لويه بودايي پژۍ له مېنځه يوړله. دا پژۍ چې تاريخي قدامت يې په زرگونو کلونو وه او په ټوله نړۍ کې بې ساري پاتې وه د طالبانو د حکومت لخوا ړنگه سوه. په ۱۵ د نومبر، ۲۰۰۱ کال کې په امريکا باندې د ۹ د سپتمبر د حملو وروسته او د په طالبانو باندې د امريکا لخوا ځوابي يرغل وروسته، ملا محمد عمر د [[بي بي سي]] پښتو راډيو سره په مرکه وکړه چې په دې مرکه کې ملا محمد عمر د طالبانو د وفاداري غوښتنه وکړه او د امريکا د تباهۍ او له مېنځه تللو کار يې يو اوږده جگړه وبلله او په دې لوی کار کې يې د خپلو پلويانو ملاتړ وغوښت او دا يې هم وويل چې انشاالله ددوی جهاد به د امريکا او د هغوی د متحدينو پر وړاندې همداسې روان وي. په دې لړ کې د بي بي سي خبريال د ملا محمد عمر نه دا پوښتنه وکړه چې آيا منځلاري طالبان به د افغان حکومت سره د نوي حکومت په جوړولو کې يوځای سي، نو د ملا محمد عمر ادعا دا وه چې، <BLOCKQUOTE>ټول طالبان منځلاري دي. داسې دوه شيان دي: يو افراط دی او بل تفريط نو په دې برخه کې مونږ ټول منځلاري يو - او منځوۍ لار باندې روان يو.<ref>{{Cite news |http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1657368.stm |title=On whether moderate طالبان به نوي افغان حکومت سره يوځای کېږي |publisher=BBC News |date=2001-11-15}}</ref></BLOCKQUOTE> == د ٢٠٠١ کال نه وروسته == په ٢٠٠١ زېږيز کال کې چې کله امريکا او د امريکا متحدينو په افغانستان کې د طالبانو پر ضد جگړه پېل کړې، له هماغه وخت نه تر اوسه پورې د ملا محمد عمر درک نه دی مالوم. هغه په يو نامالومه ځای کې پټ دی. ځينې خلک وايي چې هغه د پاکستان او افغانستان تر مېنځ پر پوله په قبايلي پښتني سيمو کې پټ دی، خو ددې خبرې پخلی لا تر اوسه پورې نه دی شوی. د امريکا د متحده آيالاتو حکومت د ملا عمر د نيولو لپاره او يا هم د داسې مالوماتو لپاره چې امريکايان د ملا محمد عمر په نيولو کې بريالي شي، د لسو ميليونو امريکايي ډالرو انعام ايښی دی.<ref>{{cite web|url=http://www.rewardsforjustice.net/english/wanted_captured/index.cfm?page=MullahOmar|work=Rewards for Justice|title=WANTED Mullah Omar Up to $10 Million Reward|accessdate=2006-07-02|تاريخ الأرشيف=2006-06-23|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20060623112557/http://www.rewardsforjustice.net/english/wanted_captured/index.cfm?page=MullahOmar|url-status=dead|خونديځ نېټه=2006-06-23|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20060623112557/http://www.rewardsforjustice.net/english/wanted_captured/index.cfm?page=MullahOmar|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20060623112557/http://www.rewardsforjustice.net/english/wanted_captured/index.cfm?page=MullahOmar|archive-url=https://web.archive.org/web/20060623112557/http://www.rewardsforjustice.net/english/wanted_captured/index.cfm?page=MullahOmar}}</ref> داسې وييل کېږي چې د ٢٠٠٦ زېږيز [[کال]] په [[جون]] مياشت کې ملا محمد عمر يو بيان خپور کړ چې په هغه کې ده په [[عراق]] کې د ابو مصعب الزرقاوي په مړينه خپله خواشيني څرگنده کړې وه. په هغه بيان کې زرقوي يو شهيد بلل شوی وه او داسې ژمنه يې هم کړې وه چې په افغانستان او په عراق کې به د امريکايانو او د متحدينو پر ضد جهاد به هېڅکله د هغه په مړينه کمزوری نه شي.<ref>{{cite news|publisher=BBC News|date=2006-06-09|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/5062964.stm|accessdate=2006-07-02|title=Taleban play down Zarqawi death}}</ref> داسې وييل کېږي چې د ٢٠٠٦ کال د سېپټمبر په مياشت کې په [[وزيرستان]] کې د وزيري پښتنو او پاکستاني پوځ تر مېنځ جگړه کې هم ملا عمر اهم رول درلوده. ددې تر څنگ دا هم وييل کېږي چې ملا محمد عمر او د طالبانو د غورځنگ مخور پوځي لارښودانو ټولو سره لاس يو کړی چې په دې کې [[ملا دادالله]] او [[جلال الدين حقاني]] او د پخوانی جهادي مشر [[گلبدين حکمتيار]] ډله هم گډه ده. د ٢٠٠٦ زېږيز کال د [[ډسمبر]] په مياشت کې ملا محمد عمر يو بيان خپور کړ چې په هغه بيان کې يې د افغانستان نه د بهرنيو پوځونو د وېستلو ډاډ څرگند کړی.<ref>{{cite news|publisher=[[الجزيره]]|date=[[2006-12-31]]|url=http://english.aljazeera.net/News/Templates/Postings/DetailedPage.aspx?FRAMELESS=false&NRNODEGUID=%7b7C70CC1E-B445-4C62-8177-ACDD3A3EBB73%7d&NRORIGINALURL=%2fNR%2fexeres%2f7C70CC1E-B445-4C62-8177-ACDD3A3EBB73%2ehtm&NRCACHEHINT=NoModifyGuest|accessdate=2007-01-01|title=د ملا محمد عمر د اختر پيغام message}}</ref> د ٢٠٠٧ زېږيز کال د [[جنوري]] په مياشت کې چې کله افغان چارواکو د طالبانو وياند [[محمد حنيف]] ونيوه، د ګروېږنو په پایله کي یې له هغه څخه دا ثبوت ترلاسه کړ چې ملا عمر د پاکستان په [[کوټه]] ښار کې اوسېږي او د پاکستاني څارگرې څانگې [[آی اس آی]] لخوا يې ساتنه کېږي. دېته ورته څرگندونه د افغانستان [[ولسمشر]] [[حامد کرزي]] هم په ٢٠٠٦ زېږيز کال کې کړې وه، خو پاکستاني چارواکو د خپل مخکني عادت له مخي نټه وکړه. ==مرموزه وژنه== ملا محمد عمر د 2015 کال په جولای میاشت کې د یو لړ استخباراتي رپوټونو پر بنسټ د خپل مرستیال ملا اختر محمد منصور له خوا یوه ډز په سینه او دوه ډزه په سینه ویشتل سوی او وژل سوی دی. نامتو پاکستاني ژورنالېست او خبریال رحیم الله یوسفزي له خولې لیکلي دي، چې پخوانی طالب مشر ملا محمد عمر د۵۵- ۶۰ کلونو ترمنځ عمر درلود، خو پیچلې مړینه یې د عمر له کبله نه، بلکې په ډزو وژل سوې دی. یوسفزی وايي : ملا محمد عمر له روسانو سره په جگړه کې څلور ځل ټپي سوې او ان یوه سترگه یې هم له لاسه ورکړې وه. نوموړی وايي : له طالبانو جلا شوې ډله فدايي محاذ هم دملا محمد عمر طبیعي مړینه نه مني او دا محاذ خو اوسنی مشر ملا اختر منصور او گل اقا د ملا محمد عمر پر وژنه تورنوي، پاکستانی خبریال ټینگار کوي، چې ملا محمد عمر دپاکستان په کراچۍ کې وژل سوې او ډیورنډ کرښې ته څېرمه زابل ولایت کې ښخ سوی دی. یوسف زی دا هم وايي : طالب مشرانو دملا محمد عمر له زوی ملا یعقوب څخه غوښتي وو،چې دخپل پلار دمړینې یا وژنې په اړه چوپه خوله پاتې سي او دا خبر پټ وساتم. یوسف زی وايي : ځینې داسې راپورونه سته، چې د ملا محمد عمر یو شمېر نږدې ملگرو د نوموړی قبر راسپړلې دی او دا یې په خپلو سترگو لیدلي دي، چې ملا محمد عمر دوه مرمۍ پر سینه او یوه مرمۍ په تندي لگیدلی دی، دهمدې پرمختگ په اړه ملا یعقوب او ملا عبدالمنان نیازی تر اوسه چوپه خوله دي.<ref>{{Cite web |url=http://rohi.af/fullstory.php?id=39740 |title=آرشیف کاپي |access-date=2015-08-07 |تاريخ الأرشيف=2016-03-04 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160304221951/http://rohi.af/fullstory.php?id=39740 |url-status=dead |خونديځ نېټه=2016-03-04 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20160304221951/http://rohi.af/fullstory.php?id=39740 |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20160304221951/http://rohi.af/fullstory.php?id=39740 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304221951/http://rohi.af/fullstory.php?id=39740 }}</ref> پاکستانی خبریال سمیع یوسفزي نیوزویک مجلې ته د پخواني طالب مشر د مړینې اړوند خبرونو ته په کتنې د همدې مجلې له قوله د خپلې لیکنې په یوه برخه کې چې په ژمن وبپاڼه کې خپره سوې، لیکلي: «.... ملا عبدالجبار، چې کله کوټې شورا خبره کړه دوه اونۍ وروسته د شورا مشر ملا اختر منصور او ملا عبدالقیوم ذاکر له دوو دیني عالمانو سره ناسته وکړه، سرچینه وايي ملا عبدالسلام او ملا عبدالحکیم د ملا محمد عمر لونگۍ اختر منصور ته وسپارله او د(امیرالمومنین) په توگه یې وټاکه، ملا عبدالحکیم مبارکي ورکړه او زیاته یې کړه: ته اوس مشر سوې، په کار ده، چې د ملا عمر لار ته ادامه ورکړې.» لیکوال دخپلې سرچینې له خولې لیکي : «ملا عبدالقیوم ذاکر غوښتل، چې سمدلاسه د ملا عمر د مړینې اعلان وکړي، خو نورو یې مخالفت وکړ او دې ته یې قانع کړ، چې دا راز باید وساتل سي، کویټې شورا ډېره وړاندې ولاړه او خبرپاڼه یې خپره کړه، چې د ملا محمد عمر د برخلیک په اړه هیڅوک پوښتنه نه سي کولای او که هر چا دا راز رسوا کړ، هغه به د طالبانو محکمې ته وړاندې کېږي.» کېدای سي د ملا محمد عمر د مړینې د راز پټ ساتلو ترشا نور لاملونه او اهدف هم شتون ولري او یا هم وروسته افشا سي، خو اوسمهال د هغو جزئیاتو ته لاس رسی له امکانه لرې ښکاري. بلخوا بیا ځینې طالب مشران د نوم نه ښودلو په شرط وایي چې طالب مشرانو دملا محمد عمر له زوی ملا یعقوب څخه غوښتي وو، چې دخپل پلار دمړینې یا وژنې په اړه چوپه خوله پاتې شي او دا خبر پټ وساتم . خو وروسته د ملا محمد عمر اخند زوى ملا يعقوب مجاهد په يوه غونډه کې وويل چې ملا محمد عمر مجاهد په خپل طبعي مرگ باندي وفات سوى دى. خو ځیني شنونکي بیا داسي وایي چي ملا محمد عمر د طالبانو روحاني اوسیاسي مشر وو او دنړۍ ځینو مشهوره څېرو لکه اسامه بن لادن او ایمن الظواهري او داسي نورو ورڅخه ملاتړ کاوه. ==دا هم وګورئ== * [[طالبان]] * [[د افغانستان جګړه (۲۰۰۱- ۲۰۲۱)|د ٢٠٠١ کال امریکایي اشغال]] * [[د افغانستان کورنۍ جګړه|د افغانستان کورنۍ جګړه ١٩٩٦-٢٠٠١]] * [[د افغانستان اسلامي امارت]] * [[د افغانستان جگړه (۱۹۷۹-۱۹۸۹)|پر افغانستان د شوروي يرغل]] * [[د ملا عمر پټ ژوند|د ملا محمد عمر پټ ژوند]] == سرچينې == <references/> == باندنۍ تړنې == [[وېشنيزه:د افغانستان هېوادمشران]] [[وېشنيزه:افغان طالبان]] [[وېشنيزه:افغان جنگسالاران]] [[وېشنيزه:پښتانه]] [[وېشنيزه:سني مسلمانان]] [[وېشنيزه:د ۱۹۵۹ زېږېدنې]] [[وېشنيزه:هېوادمشران]] [[وېشنيزه:ملايان]] [[وېشنيزه:کندهاریان]] iff1lulsvyiwe93bx6bxs0ninuudsja جوهان سباستیان باچ 0 56867 370019 271669 2026-10-26T21:04:37Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 370019 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:Johann_Sebastian_Bach.png|بټنوک| جوهان سباستیان باچ 1746 [[دوتنه:Johann_Sebastian_Bach_signature.svg|مېنځ،_center|frameless| د باچ لاسلیک]]]] [[دوتنه:Bachsiegel.svg|بټنوک| د باچ ځان ډیزاین شوی مهر د هغه نوم لومړي لیکونو سره ، JSB ، په عکس عکس کې مینځل شوی]] جوهان سباستیان باچ (د مارچ 21 ، 1685 څخه تر جولای 28 ، 1750) د باروک دورې یو المانی کمپوزر و. هغه په لویدیځ تاریخ کې یو له خورا لوی کمپوزرانو څخه شمیرل کیږي. باخ موسیقاران لکه موزارټ ، بیتوون او چوپین اغیزمن کړل ، او هغه د خپل وخت میوزیک د لوړتیا او بشپړتیا لوړې کچې ته لوړ کړ. د باخ میوزیک د هغې ښکلا ، فکري ښکلا او احساساتي ځواک لپاره پیژندل شوی. د هغه د میوزیک کیفیت له امله ، مسلکي کمپوزران اکثرا هغه ته په لویدیځ تاریخ کې یو له خورا لوی کمپوزرانو څخه بولي.<ref>http://www.classical.net/music/comp.lst/bachjs.php</ref><ref>https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/view/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-6002278195</ref><ref>{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210814104959/https://baroquemusic.org/biojsbach.html |archivedate=2021-08-14 |title=آرشیف کاپي |url=http://www.baroquemusic.org/biojsbach.html |access-date=2021-08-23 |url-status=dead}}</ref><ref>https://artsandculture.google.com/exhibit/the-life-and-legacy-of-johann-sebastian-bach-bach-archiv-leipzig/OwIihCfnO_8ZJQ?hl=en</ref> <references /> [[وېشنيزه:آلمانيان]] f4p1iwjhcfm6jf2fm52m0bwig6gj2mn د اقلیم له بدلون نه انکار 0 59139 370020 366426 2026-10-26T21:44:03Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 370020 wikitext text/x-wiki '''د اقلیم له بدلون نه انکار''' یا د نړیوالې تودوخې انکار، رد، ګوښه کول یا بې بنسټه شک دی چې د اقلیم د بدلون په اړه له ساینسي ټولنې سره په ټکر کې دی، په شمول د هغه حد چې دا د انسانانو له خوا رامنځته کیږي، په طبیعت او بشري ټولنې باندې د هغې اغېزې او د موافقیت احتمال، د انساني عمل په واسطه د نړۍ تودوخې ته. <ref name="ncse-pillars">{{harvnb|National Center for Science Education|2010}}: "The first pillar of climate change denial—that climate change is bad science—attacks various aspects of the scientific consensus about climate change&nbsp;... there are climate change deniers: * who deny that significant climate change is occurring * who&nbsp;... deny that human activity is significantly responsible * who&nbsp;... deny the scientific evidence about its significant effects on the world and our society&nbsp;... * who&nbsp;... deny that humans can take significant actions to reduce or mitigate its impact.Of these varieties of climate change denial, the most visible are the first and the second."</ref><ref name="NCSE-why-denial">{{cite web|url=http://ncse.com/climate/denial/why-is-it-called-denial|title=Why Is It Called Denial?|publisher=[[National Center for Science Education]]|access-date=21 January 2016|date=15 January 2016|archive-date=26 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160526180046/http://ncse.com/climate/denial/why-is-it-called-denial|url-status=live}}</ref><ref name="Powell2012">{{harvnb|Powell|2012|pp=170–173}}: "Anatomy of Denial—Global warming deniers&nbsp;...&nbsp;. throw up a succession of claims, and fall back from one line of defense to the next as scientists refute each one in turn. Then they start over: 'The earth is not warming.' 'All right, it is warming but the Sun is the cause.' 'Well then, humans are the cause, but it doesn't matter, because it warming will do no harm. More carbon dioxide will actually be beneficial. More crops will grow.' 'Admittedly, global warming could turn out to be harmful, but we can do nothing about it.' 'Sure, we could do something about global warming, but the cost would be too great. We have more pressing problems here and now, like AIDS and poverty.' 'We might be able to afford to do something to address global warming some-day, but we need to wait for sound science, new technologies, and geoengineering.' 'The earth is not warming. Global warming ended in 1998; it was never a crisis.'</ref><ref name="Matthews 153–168">{{cite journal|last=Matthews|first=Paul|date=3 April 2015|title=Why Are People Skeptical about Climate Change? Some Insights from Blog Comments|journal=Environmental Communication|language=en|volume=9|issue=2|pages=153–168|doi=10.1080/17524032.2014.999694|s2cid=143727181|issn=1752-4032}}</ref> زیات هغه کسان چې د انتروپجنیک نړیوالې تودوخې په اړه د ساینسي اجماع په اړه بې بنسټه شکونه ردوي یا شکمن اقلیمي بدلونونه سم ګڼي، ساینس پوهانو یادونه کړې ده چې دا ناسم بیان دی.<ref name="auto">{{cite journal|title=Climate and environmental science denial: A review of the scientific literature published in 1990–2015|first=Karin Edvardsson|display-authors=et al|last=Björnberg|journal=[[Journal of Cleaner Production]]|volume=167|year=2017|pages=229–241|doi=10.1016/j.jclepro.2017.08.066|doi-access=free}}</ref><ref name="Washington p2">{{harvnb|Washington|2013|p=2}}: "Many climate change deniers call themselves climate 'skeptics'&nbsp;... However, refusing to accept the overwhelming 'preponderance of evidence' is not skepticism, it is ''denial'' and should be called by its true name&nbsp;... The use of the term 'climate skeptic' is a distortion of reality&nbsp;... Skepticism is healthy in both science and society; denial is not."</ref><ref name="O'Neill Boykoff 2010">{{cite journal|last=O'Neill|issn=0027-8424|pmc=2947866|bibcode=2010PNAS..107E.151O|quote=Using the language of denialism brings a moralistic tone into the climate change debate that we would do well to avoid. Further, labeling views as denialist has the potential to inappropriately link such views with Holocaust denial&nbsp;... However, skepticism forms an integral part of the scientific method and thus the term is frequently misapplied in such phrases as "climate change skeptic".|doi=10.1073/pnas.1010507107|pages=E151|pmid=20807754|date=28 September 2010|first=Saffron J.|issue=39|volume=107|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|title=Climate denier, skeptic, or contrarian?|first3=Max|last3=Boykoff|author2=sjoneill@unimelb.edu.au|doi-access=free}}</ref><ref name="NCSE implicit">{{harvnb|National Center for Science Education|2012}}: "Climate change denial is most conspicuous when it is explicit, as it is in controversies over climate education. The idea of implicit (or "implicatory") denial, however, is increasingly discussed among those who study the controversies over climate change. Implicit denial occurs when people who accept the scientific community's consensus on the answers to the central questions of climate change on the intellectual level fail to come to terms with it or to translate their acceptance into action. Such people are in denial, so to speak, about climate change."</ref> د اقلیم له بدلون نه انکار، هغه وخت رامنځته کېدی شي، کله چې افراد یا ټولنیزې ډلې ساینس ومني؛ مګر په دې سربېره شرایطو ته په رسېدو کې پاتې راځي یا د دوی منل په عمل کې ژباړي. د ټولنیزو علومو زیاتو مطالعاتو دا درېځونه د انکار، تخفیف او د پروپاګند ډولونو په توګه ارزولي دي.<ref name="NCSE implicit2">{{harvnb|National Center for Science Education|2012}}: "Climate change denial is most conspicuous when it is explicit, as it is in controversies over climate education. The idea of implicit (or "implicatory") denial, however, is increasingly discussed among those who study the controversies over climate change. Implicit denial occurs when people who accept the scientific community's consensus on the answers to the central questions of climate change on the intellectual level fail to come to terms with it or to translate their acceptance into action. Such people are in denial, so to speak, about climate change."</ref><ref name="continuum">{{harvnb|Dunlap|2013|pp=691–698}}: "There is debate over which term is most appropriate&nbsp;... Those involved in challenging climate science label themselves 'skeptics'&nbsp;... Yet skepticism is&nbsp;... a common characteristic of scientists, making it inappropriate to allow those who deny AGW to don the mantle of skeptics&nbsp;... It seems best to think of skepticism-denial as a continuum, with some individuals (and interest groups) holding a skeptical view of AGW&nbsp;... and others in complete denial"</ref><ref name="Timmer">{{harvnb|Timmer|2014}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Ove Hansson|first1=Sven|author-link=Sven Ove Hansson|year=2017|title=Science denial as a form of pseudoscience|journal=Studies in History and Philosophy of Science|volume=63|pages=39–47|doi=10.1016/j.shpsa.2017.05.002|pmid=28629651|bibcode=2017SHPSA..63...39H}}</ref><ref name="freeman351">{{harvnb|Jacques|Dunlap|Freeman|2008|p=351}}: "Conservative think tanks&nbsp;... and their backers launched a full-scale counter-movement&nbsp;... We suggest that this counter-movement has been central to the reversal of US support for environmental protection, both domestically and internationally. Its major tactic has been disputing the seriousness of environmental problems and undermining environmental science by promoting what we term 'environmental scepticism.'"</ref> په اقلیمي ساینس باندې د خلکو باور ته د زیان رسولو کمپاین، د صنعتي، سیاسي او ایډیالوژیکي ګټو له خوا (د انکار ماشین) سازمان په توګه تشرېح شوی او د محافظه کاره رسنیو او شکمنو بلاک ګرانو له خوا ملاتړ شوی، چې د نړیوالې تودوخې په اړه ناڅرګندتیا رامنځته کړي.{{sfn|Vaidyanathan|2014}}<ref name="denial machine">{{harvnb|Dunlap|2013|pp=691–698}}: "From the outset, there has been an organized '[[disinformation]]' campaign&nbsp;... to 'manufacture uncertainty' over AGW&nbsp;... especially by attacking climate science and scientists&nbsp;... waged by a loose coalition of industrial (especially fossil fuels) interests and conservative foundations and think tanks&nbsp;... often assisted by a small number of contrarian scientists.&nbsp;... greatly aided by conservative media and politicians&nbsp;. and more recently by a bevy of skeptical bloggers. This 'denial machine' has played a crucial role in generating skepticism toward AGW among laypeople and policymakers".</ref><ref name="Newsweek denial machine">{{harvnb|Begley|2007}}: "ICE and the Global Climate Coalition lobbied hard against a global treaty to curb greenhouse gases, and were joined by a central cog in the denial machine: the George C. Marshall Institute, a conservative think tank.&nbsp;... the denial machine—think tanks linking up with like-minded, contrarian researchers"</ref>{{sfn|Vaidyanathan|2014}} د نړیوالې تودوخې سیاست، د اقلیم له بدلون نه انکار او د نړیوالې تودوخې سیاسي شخړې له خوا اغېزمن شوی، چې د اقلیم د بدلون په اړه د عمل کولو هڅې یا د تودوخې اقلیم سره سمون کمزوری کوي. هغه کسان چې انکار ته وده ورکوي، معمولاٌ ً د بیان تاکتیکونه کاروي، ترڅو د ساینسي شخړې بڼه ورکړي، چېرې چې هېڅ شتون نه لري. <ref>{{harvnb|Dunlap|2013}}: "Even though climate science has now firmly established that global warming is occurring, that human activities contribute to this warming&nbsp;... a significant portion of the American public remains ambivalent or unconcerned, and many policymakers (especially in the United States) deny the necessity of taking steps to reduce carbon emissions&nbsp;... From the outset, there has been an organized 'disinformation' campaign&nbsp;... to generate skepticism and denial concerning AGW."</ref><ref name="freeman3512">{{harvnb|Jacques|Dunlap|Freeman|2008|p=351}}: "Conservative think tanks&nbsp;... and their backers launched a full-scale counter-movement&nbsp;... We suggest that this counter-movement has been central to the reversal of US support for environmental protection, both domestically and internationally. Its major tactic has been disputing the seriousness of environmental problems and undermining environmental science by promoting what we term 'environmental scepticism.'"</ref><ref name="public-success">{{harvnb|Painter|Ashe|2012}}: "Despite a high degree of consensus amongst publishing climate researchers that global warming is occurring and that it is anthropogenic, this discourse, promoted largely by non-scientists, has had a significant impact on public perceptions of the issue, fostering the impression that elite opinion is divided as to the nature and extent of the threat."</ref><ref>{{cite web|url=http://scienceblogs.com/denialism/about/|last=Hoofnagle|first=Mark|title=Hello Science blogs (Welcome to Denialism blog)|date=30 April 2007|access-date=11 September 2013|archive-date=7 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161107072636/http://scienceblogs.com/denialism/about/|url-status=live}}"Denialism is the employment of rhetorical tactics to give the appearance of argument or legitimate debate, when in actuality there is none. These false arguments are used when one has few or no facts to support one's viewpoint against a scientific consensus or against overwhelming evidence to the contrary. They are effective in distracting from actual useful debate using emotionally appealing, but ultimately empty and illogical assertions. Examples of common topics in which denialists employ their tactics include: Creationism/Intelligent Design, Global Warming denialism" and "5 general tactics are used by denialists to sow confusion. They are conspiracy, selectivity (cherry-picking), fake experts, impossible expectations (also known as moving goalposts), and general fallacies of logic."</ref><ref name="Deithelm McKie">{{harvnb|Diethelm|McKee|2009}}</ref> د اقلیم په ساینس کې د خلکو باور کمزوري کولو لپاره تنظیم شویکمپاین، له محافظه کاره اقتصادي پالیسيو سره تړاو لري او د صنعتي ګټو له خوا د CO2 اخراج تنظیمولو لپاره ملاتړ کېږي.<ref name="klein2011">{{cite news|last=Klein|first=Naomi|title=Capitalism vs. the Climate|url=http://www.thenation.com/print/article/164497/capitalism-vs-climate|access-date=2 January 2012|newspaper=The Nation|date=9 November 2011|archive-date=1 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701095525/http://www.thenation.com/print/article/164497/capitalism-vs-climate|url-status=live}}</ref> په متحده ایالاتو کې د اقلیم د بدلون انکار د فوسیل فولس لابي(Fossil Fuels lobby)، کوچ برادرس(Koch brothers) او د صنعت مدافعین او محافظه کاره فکري مخزن (think tanks) سره تړاو لري. د اقلیم بدلون په اړه له ۹۰٪ نه زیات کاغذونه د ښي اړخ فکر کولو مخرن نه سرچینه اخلي.<ref name="freeman3513">{{harvnb|Jacques|Dunlap|Freeman|2008|p=351}}: "Conservative think tanks&nbsp;... and their backers launched a full-scale counter-movement&nbsp;... We suggest that this counter-movement has been central to the reversal of US support for environmental protection, both domestically and internationally. Its major tactic has been disputing the seriousness of environmental problems and undermining environmental science by promoting what we term 'environmental scepticism.'"</ref><ref>{{harvnb|Dunlap|2013}}: "The campaign has been waged by a loose coalition of industrial (especially fossil fuels) interests and conservative foundations and think tanks&nbsp;... These actors are greatly aided by conservative media and politicians, and more recently by a bevy of skeptical bloggers."</ref><ref name="Michaels">David Michaels (2008) ''[[Doubt is Their Product]]: How Industry's Assault on Science Threatens Your Health''.</ref><ref name="Hoggan">{{cite book|title=Climate Cover-Up: The Crusade to Deny Global Warming|url=https://books.google.com/books?id=tQYjQzOkYK0C&q=Climate+Cover-Up:+The+Crusade+to+Deny+Global+Warming|first1=James|last1=Hoggan|first2=Richard|last2=Littlemore|publisher=Greystone Books|location=Vancouver|isbn=978-1-55365-485-8|year=2009|access-date=19 March 2010|archive-date=30 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210630123321/https://books.google.com/books?id=tQYjQzOkYK0C&q=Climate+Cover-Up:+The+Crusade+to+Deny+Global+Warming|url-status=live}} See, e.g., p31 ''ff'', describing industry-based advocacy strategies in the context of climate change denial, and p73 ''ff'', describing involvement of free-market think tanks in climate-change denial.</ref><ref>{{cite journal|last1=Xifra|first1=Jordi|year=2016|title=Climate Change Deniers and Advocacy: A Situational Theory of Publics Approach|journal=[[American Behavioral Scientist]]|volume=60|issue=3|pages=276–287|doi=10.1177/0002764215613403|hdl=10230/32970|s2cid=58914584|hdl-access=free}}</ref> لکه څنګه چې په دې وروستیو کې د ۱۹۷۰ز کال په څېر، د تیلو شرکتونو څېړنې خپرولې ،چې په پراخه توګه د نړیوالې تودوخې په اړه د ساینسي ټولنې نظر سره موافق دي. سره له دې، د تېلو شرکتونو د څو لسیزو راهیسې د عامه ناسمو معلوماتو خپرولو لپاره د اقلیم د بدلون انکار تنظیم کړی. یوه ستراتیژي چې د تنباکو صنعت له خوا د تنباکو څکولو خطرونو تنظیم شوي انکار سره پرتله شوې او ډېری وختونه ان د هغو اشخاصو له خوا ترسره کېږي ،چې مخکې یې د تنباکو صنعت د بندیز پروپاګند خپاراوه.<ref name="NYT-20151105">{{cite news|last=Egan|first=Timothy|author-link=Timothy Egan|title=Exxon Mobil and the G.O.P.: Fossil Fools|url=https://www.nytimes.com/2015/11/06/opinion/fossil-fools.html|date=5 November 2015|work=The New York Times|access-date=9 November 2015|archive-date=15 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815075740/https://www.nytimes.com/2015/11/06/opinion/fossil-fools.html|url-status=live}}</ref><ref name="TG-20150708">{{cite news|last=Goldenberg|first=Suzanne|title=Exxon knew of climate change in 1981, email says – but it funded deniers for 27 more years|url=https://www.theguardian.com/environment/2015/jul/08/exxon-climate-change-1981-climate-denier-funding|date=8 July 2015|work=[[The Guardian]]|access-date=9 November 2015|archive-date=16 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151116155511/http://www.theguardian.com/environment/2015/jul/08/exxon-climate-change-1981-climate-denier-funding|url-status=live}}</ref><ref>[https://www.theguardian.com/environment/2017/feb/28/shell-knew-oil-giants-1991-film-warned-climate-change-danger 'Shell knew': oil giant's 1991 film warned of climate change danger] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170424174806/https://www.theguardian.com/environment/2017/feb/28/shell-knew-oil-giants-1991-film-warned-climate-change-danger|date=24 April 2017}}, ''The Guardian''</ref> == اصطلاحات == « د اقلیم د بدلون شک» او « د اقلیم د بدلون انکار» د نړیوالې تودوخې د کچې په اړه د ساینسي اجماع انکار، ګوښه کول یا بې بنسټه شک ته اشاره کوي، د هغه اهمیت له انسان سره په بشپړه توګه یا په یوه برخه کې تړاو لري. <ref>{{harvnb|Painter|Ashe|2012}}: "'Climate skepticism' and 'climate denial' are readily used concepts, referring to a discourse that has become important in public debate since climate change was first put firmly on the policy agenda in 1988. This discourse challenges the views of mainstream climate scientists and environmental policy advocates, contending that parts, or all, of the scientific treatment and political interpretation of climate change are unreliable."</ref><ref name="NCSE 2012 why2">{{harvnb|National Center for Science Education|2012}}: "There is debate&nbsp;... about how to refer to the positions that reject, and to the people who doubt or deny, the scientific community's consensus on&nbsp;... climate change. Many such people prefer to call themselves skeptics and describe their position as climate change skepticism. Their opponents, however, often prefer to call such people climate change deniers and to describe their position as climate change denial&nbsp;... 'Denial' is the term preferred even by many deniers."</ref> که څه هم د شک په منځ کې توپیر شته دی، چې د یوې ادعا په حقیقت کې شک او د یوې ادعا د رښتیني انکار څرګندونه کوي. په عامه بحثونو کې «د اقلیم شک» د اقلیم د انکار یا متضاد مفهوم په توګه کارول کېږي.<ref name="Nerlich 20102">{{harvnb|Nerlich|2010|pp=419, 437}}: "Climate scepticism in the sense of climate denialism or contrarianism is not a new phenomenon, but it has recently been very much in the media spotlight.&nbsp;... Such disagreements are not new but the emails provided climate sceptics, in the sense of deniers or contrarians, with a golden opportunity to mount a sustained effort aimed at demonstrating the legitimacy of their views. This allowed them to question climate science and climate policies based on it and to promote political inaction and inertia.&nbsp;... footnote 1. I shall use 'climate sceptics' here in the sense of 'climate deniers', although there are obvious differences between scepticism and denial (see Shermer, 2010; Kemp, et al., 2010). However, 'climate sceptic' and 'climate scepticism' were commonly used during the 'climategate' debate as meaning 'climate denier'."</ref><ref>{{harvnb|Rennie|2009}}: "Within the community of scientists and others concerned about anthropogenic climate change, those whom Inhofe calls skeptics are more commonly termed contrarians, naysayers and denialists."</ref> په ۱۹۹۰ز کال کې اصطلاحات راڅرګند شول، که څه هم ټول ساینس پوهان د پروسې د یوې اصلي برخې په توګه ساینسي شک ته غاړه ږدي، خو په ۱۹۹۵ ز کال د نومبر په نیمایي کې د (شک) کلیمه، په ځانګړي توګه کارول کېده چې له ساینسي اجماع سره مخالف نظرونه یې خپاره کړي دي.<ref>{{harvnb|Brown|1996|pp=9, 11}} "Indeed, the 'skeptic' scientists<sup>14</sup> were perceived to be all the more credible precisely ''because'' their views were contrary to the consensus of peer-reviewed science. 14. All scientists are skeptics because the scientific process demands continuing questioning. In this report, however, the scientists we refer to as 'skeptics' are those who have taken a highly visible public role in criticizing the scientific consensus on ozone depletion and climate change through publications and statements addressed more to the media and the public than to the scientific community."</ref><ref>{{harvnb|Gelbspan|1998|pp=69–70, 246}} At 16 November 1995 [[United States House Science Subcommittee on Energy]] hearing, [[Pat Michaels]] testified of "a small minority" opposing the IPCC assessment, and said "that the so-called skeptics were right".</ref><ref>{{harvnb|Antilla|2005|p=footnote 5}}</ref> د ساینس پوهانو دې کوچنۍ ډلې، خپل نظرونه د ساینسي ټولنې پر ځای په عامه بیانونو او رسنیو کې وړاندې کړل. دا کار دوام لري. د ۱۹۹۵ز کال په دسمبر کې په یوه مقاله (تودوخه رڼایي ده)  کې راغلي: « د نړۍ د اقلیم تودوخه د انکار یو اور روښانه کوي»، راس جیلبسپان(Ross Gelbspan) وویل چې: صنعت د« پر له پسې او ښه تمویل شوي کمپاین» کې د عامه افکارو د مشغولولو لپاره د شک کوونکو یوه کوچنۍ ډله بوخته کړې وه.<ref name="Gelbspan2">{{harvnb|Gelbspan|1995}}</ref><ref>{{harvnb|Painter|Ashe|2012}}: "The term 'climate scepticism' emerged in around 1995, the year journalist Ross Gelbspan authored perhaps the first book focusing directly on what would retrospectively be understood as climate scepticism."</ref><ref name="Gelbspan 19982">{{harvnb|Gelbspan|1998}} p. 3 "But some individuals do not want the public to know about the immediacy and extent of the climate threat. They have been waging a persistent campaign of denial and suppression that has been lamentably effective." pp. 33–34 "The campaign to keep the climate change off the public agenda involves more than the undisclosed funding of these 'greenhouse skeptics.' In their efforts to challenge the consensus scientific view&nbsp;". p. 35 "If the climate skeptics have succeeded in confusing the general public, their influence on decision makers has been, if anything, even more effective" p. 173 "pervasive denial of global warming"</ref> په ۱۹۹۷ ز کال کې، د The Heat is on)) کتاب ممکن لومړنۍ کتاب وي، چې په ځانګړې توګه یې په موضوع (تودوخه) باندې تمرکز کړی دی.<ref name="denial machine2">{{harvnb|Dunlap|2013|pp=691–698}}: "From the outset, there has been an organized '[[disinformation]]' campaign&nbsp;... to 'manufacture uncertainty' over AGW&nbsp;... especially by attacking climate science and scientists&nbsp;... waged by a loose coalition of industrial (especially fossil fuels) interests and conservative foundations and think tanks&nbsp;... often assisted by a small number of contrarian scientists.&nbsp;... greatly aided by conservative media and politicians&nbsp;. and more recently by a bevy of skeptical bloggers. This 'denial machine' has played a crucial role in generating skepticism toward AGW among laypeople and policymakers".</ref><ref name="Orlóci Denial Machine">{{harvnb|Orlóci|2008|pp=86, 97}}: "The ideological justification for this came from the sceptics (e.g., Lomborg 2001a,b) and from the industrial 'denial machine'.&nbsp;... CBC Television Fifth Estate, 15 November 2006, The Climate Denial Machine, Canada.</ref> په دې کې، جیلبسپان د «انکار او فشار په پر له پسې کمپاین» کې «له نړیوالې تودوخې هراړخیزانکار» په اړه بحث وکړ، چې په کې د « شنو خونو شکمنو» ناڅرګنده تمویل شامل دی، «له  اقلیم شک کوونکو» سره چې خلک مغشوش کوي او پریکړه کوونکو باندې اغېزه کوي.<ref name="NCSE implicit3">{{harvnb|National Center for Science Education|2012}}: "Climate change denial is most conspicuous when it is explicit, as it is in controversies over climate education. The idea of implicit (or "implicatory") denial, however, is increasingly discussed among those who study the controversies over climate change. Implicit denial occurs when people who accept the scientific community's consensus on the answers to the central questions of climate change on the intellectual level fail to come to terms with it or to translate their acceptance into action. Such people are in denial, so to speak, about climate change."</ref><ref name="Norgaard 2011">{{cite book|title=Living in Denial: Climate Change, Emotions, and Everyday Life|url=https://archive.org/details/livingindenialcl0000norg|last=Norgaard|first=Kari|publisher=MIT Press|year=2011|isbn=978-0-262-01544-8|location=Cambridge, Mass|pages=[https://archive.org/details/livingindenialcl0000norg/page/1 1]–4|author-link=Kari Norgaard}}</ref><ref name="NCSE 2012 why">{{harvnb|National Center for Science Education|2012}}: "There is debate&nbsp;... about how to refer to the positions that reject, and to the people who doubt or deny, the scientific community's consensus on&nbsp;... climate change. Many such people prefer to call themselves skeptics and describe their position as climate change skepticism. Their opponents, however, often prefer to call such people climate change deniers and to describe their position as climate change denial&nbsp;... 'Denial' is the term preferred even by many deniers."</ref><ref name="Washington p22">{{harvnb|Washington|2013|p=2}}: "Many climate change deniers call themselves climate 'skeptics'&nbsp;... However, refusing to accept the overwhelming 'preponderance of evidence' is not skepticism, it is ''denial'' and should be called by its true name&nbsp;... The use of the term 'climate skeptic' is a distortion of reality&nbsp;... Skepticism is healthy in both science and society; denial is not."</ref><ref name="O'Neill Boykoff 20102">{{cite journal|last=O'Neill|issn=0027-8424|pmc=2947866|bibcode=2010PNAS..107E.151O|quote=Using the language of denialism brings a moralistic tone into the climate change debate that we would do well to avoid. Further, labeling views as denialist has the potential to inappropriately link such views with Holocaust denial&nbsp;... However, skepticism forms an integral part of the scientific method and thus the term is frequently misapplied in such phrases as "climate change skeptic".|doi=10.1073/pnas.1010507107|pages=E151|pmid=20807754|date=28 September 2010|first=Saffron J.|issue=39|volume=107|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|title=Climate denier, skeptic, or contrarian?|first3=Max|last3=Boykoff|author2=sjoneill@unimelb.edu.au|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book|last=Mann|first=Michael E.|title=The Hockey Stick and the Climate Wars: Dispatches from the Front Lines|url=https://archive.org/details/hockeystickclima0000mann|isbn=978-0-231-52638-8|publisher=Columbia University Press|year=2013|quote=Skepticism plays an essential role in the progress of science&nbsp;... Yet&nbsp;... in the context of the climate change denial movement&nbsp;... the term ''skeptic'' has often been co-opted to describe those who simply deny, rather than appraise critically.}}</ref><ref>{{harvnb|Jenkins|2015|p=229}}: "many who deny the consensus on climate change are not really skeptics but rather contrarians who practice "a kind of one-sided skepticism that entails simply rejecting evidence that challenges one's preconceptions" (Mann 2012:26)"</ref><ref name="NCSEpreference">{{harvnb|National Center for Science Education|2012}}: "Recognizing that no terminological choice is entirely unproblematic, NCSE — in common with a number of scholarly and journalistic observers of the social controversies surrounding climate change — opts to use the terms "climate change deniers" and "climate change denial. The terms are intended descriptively, not in any pejorative sense, and are used for the sake of brevity and consistency with a well-established usage in the scholarly and journalistic literature."</ref><ref>{{harvnb|Weart|2015}} [http://www.aip.org/history/climate/public2.htm#N_136a_ footnote 136a] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100504184516/http://www.aip.org/history/climate/public2.htm#N_136a_|date=4 May 2010}}: "I do not mean to use the term 'denier' pejoratively—it has been accepted by some of the group as a self-description — but simply to designate those who deny any likelihood of future danger from anthropogenic global warming."</ref> د ۲۰۰۶ ز کال په نومبر کې CBC تلویزیون مستند فلم د کمپاین په اړه د انکار ماشین نومول شوی و. په ۲۰۰۷ ز کې ژورنالیست شارون بیګلي « د انکار ماشین» په اړه راپور ورکړ، چې یوه جمله یې وروسته د اکاډمیکانو له خوا کارول کېږي.<ref name="O'Neill Boykoff 20103">{{cite journal|last=O'Neill|issn=0027-8424|pmc=2947866|bibcode=2010PNAS..107E.151O|quote=Using the language of denialism brings a moralistic tone into the climate change debate that we would do well to avoid. Further, labeling views as denialist has the potential to inappropriately link such views with Holocaust denial&nbsp;... However, skepticism forms an integral part of the scientific method and thus the term is frequently misapplied in such phrases as "climate change skeptic".|doi=10.1073/pnas.1010507107|pages=E151|pmid=20807754|date=28 September 2010|first=Saffron J.|issue=39|volume=107|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|title=Climate denier, skeptic, or contrarian?|first3=Max|last3=Boykoff|author2=sjoneill@unimelb.edu.au|doi-access=free}}</ref><ref name="Anderegg Prall E152">{{cite journal|last=Anderegg|issue=39|bibcode=2010PNAS..107E.152A|doi=10.1073/pnas.1010824107|pages=E152|pmc=2947900|issn=0027-8424|date=19 July 2010|volume=107|first=William R. L.|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|title=Reply to O'Neill and Boykoff: Objective classification of climate experts|first4=Jacob|last4=Harold|first3=James W.|last3=Prall|author2=anderegg@stanford.edu|doi-access=free}}</ref><ref name="VerbalWarming">{{cite news|last=Gillis|first=Justin|title=Verbal Warming: Labels in the Climate Debate|newspaper=[[The New York Times]]|date=12 February 2015|url=https://www.nytimes.com/2015/02/17/science/earth/in-climate-change-whats-in-a-name.html|access-date=30 June 2015|archive-date=30 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030013627/https://www.nytimes.com/2015/02/17/science/earth/in-climate-change-whats-in-a-name.html|url-status=live}}</ref><ref name="Timmer HIV">{{harvnb|Timmer|2014}}: "some of the people who deserve that label are offended by it, thinking it somehow lumps them in with Holocaust deniers. But that in its own way is a form of denial; the word came into use before the Holocaust, and&nbsp;... denialism has been used as a label for people who refuse to accept the evidence for all sorts of things: HIV causing AIDS, vaccines being safe, etc."</ref><ref name="CSI open letter">{{harvnb|Boslough|2014}}</ref><ref name="MMfA 20150622">{{cite web|title=NY Times Public Editor: We're 'Moving In A Good Direction' On Properly Describing Climate Deniers|publisher=[[Media Matters for America]]|date=22 June 2015|url=http://mediamatters.org/blog/2015/06/22/ny-times-public-editor-were-moving-in-a-good-di/204089|access-date=2 July 2015|archive-date=23 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190423123917/https://www.mediamatters.org/blog/2015/06/22/ny-times-public-editor-were-moving-in-a-good-di/204089|url-status=live}}</ref><ref name="Petition">{{cite web|title=AP: Deniers Are Not Skeptics!|website=Oil Change U.S.|location=[[Washington, D.C.]]|url=https://act.forecastthefacts.org/sign/ap_deniers_skeptics/|access-date=22 May 2019|archive-date=5 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505144011/https://act.forecastthefacts.org/sign/ap_deniers_skeptics/|url-status=live}}</ref><ref name="APStyleBook">{{cite web|last=Colford|first=Paul|title=An addition to AP Stylebook entry on global warming|date=22 September 2015|access-date=7 October 2019|website=[[Associated Press]]|url=https://blog.ap.org/announcements/an-addition-to-ap-stylebook-entry-on-global-warming}}</ref><ref name="RealSkeptics">{{cite news|last=Schlanger|first=Zoë|title=The real skeptics behind the AP decision to put an end to the term 'climate skeptics'|magazine=[[Newsweek]]|date=24 September 2015|url=https://www.newsweek.com/associated-press-climate-skeptic-climate-denier-stylebook-center-skeptical-376197|access-date=22 May 2019|archive-date=1 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210601185733/https://www.newsweek.com/associated-press-climate-skeptic-climate-denier-stylebook-center-skeptical-376197|url-status=live}}</ref><ref name="GuardianDenier">{{cite news|last=Carrington|first=Damian|title=Why The Guardian is changing the language it uses about the environment|newspaper=The Guardian|date=17 May 2019|url=https://www.theguardian.com/environment/2019/may/17/why-the-guardian-is-changing-the-language-it-uses-about-the-environment|access-date=22 May 2019|archive-date=6 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191006183640/https://www.theguardian.com/environment/2019/may/17/why-the-guardian-is-changing-the-language-it-uses-about-the-environment|url-status=live}}</ref> == د انکار شبکه == === متحده ایالات === د اقلیم د بدلون انکار صنعت په متحده ایالاتو کې خورا پیاوړی دي. په ۲۰۱۶ ز کال کې د متحده ایالاتو په ټاکنو کې د جمهوري ریاست هر نوماند  د اقلیم بدلون پوښتنه رد کړه او د متحده ایالاتو مخالفت یې وکړ. د اقلیم بدلون ته د رسېدو لپاره د حکومت ګامونه، لکه څنګه چې په متحده ایالاتو کې د سنا جمهوري غوښتونکي مشریې لري.<ref name="conwayoreskes170">{{harvnb|Conway|Oreskes|2010|p=170}}: "The doubts and confusion of the American people are particularly peculiar when put into historical perspective"</ref><ref name="powell36">{{harvnb|Powell|2012|pp=36–39}}</ref><ref>{{harvnb|Weart|2015a}}: "From the late 1940s into the 1960s, many of the papers cited in these essays carried a thought-provoking footnote: "This work was supported by the '[[Office of Naval Research]].'&nbsp;"</ref><ref>{{harvnb|Weart|2007}}</ref><ref>{{harvnb|Weart|2015a}}: quote p. viii in the Foreword by Climate Research Board chair [[Verner E. Suomi]]</ref><ref>{{cite book|title=Carbon Dioxide and Climate: A Scientific Assessment, Report of an Ad Hoc Study Group on Carbon Dioxide and Climate|publisher=[[National Research Council (United States)|National Research Council]]|location=[[Woods Hole, Massachusetts]]|author-link=Jule Gregory Charney|first=Jule Gregory|last=Charney|date=23 July 1979|url=https://www.nap.edu/catalog/12181/carbon-dioxide-and-climate-a-scientific-assessment|access-date=22 September 2017|doi=10.17226/12181|isbn=978-0-309-11910-8|archive-date=22 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200222003138/https://www.nap.edu/catalog/12181/carbon-dioxide-and-climate-a-scientific-assessment|url-status=live}}</ref> د پنټاګون راپور په ګوته کړې ده چې څنګه د اقلیم بدلون انکار ملي امنیت ګواښي. په ۲۰۱۵ ز کال کې یوې مطالعې ۴۵۵۶ کسان په ګوته کړل چې له ۱۶۴ سازمانونو سره د شبکې اړیکې لري، چې په متحده ایالاتو کې د اقلیم د بدلون ګواښ کمولو لپاره د ډېرو هڅو مسؤلیت لري.<ref>{{cite web|url=https://theconversation.com/us-firms-knew-about-global-warming-in-1968-what-about-australia-57878|work=The Conversation|year=2016|title=US firms knew about global warming in 1968 – what about Australia?|access-date=19 August 2018|archive-date=10 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211110011534/https://theconversation.com/us-firms-knew-about-global-warming-in-1968-what-about-australia-57878|url-status=live}}</ref><ref name="HuffPost Coal Knew Too">{{cite news|url=https://www.huffpost.com/entry/coal-industry-climate-change_n_5dd6bbebe4b0e29d7280984f|title=Coal Knew, Too, A Newly Unearthed Journal from 1966 Shows the Coal Industry, Like the Oil Industry, Was Long Aware of the Threat of Climate Change|last=Young|first=Élan|work=Huffington Post|date=22 November 2019|access-date=24 November 2019|archive-date=22 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200222082535/https://www.huffpost.com/entry/coal-industry-climate-change_n_5dd6bbebe4b0e29d7280984f|url-status=live}}</ref><ref>{{harvnb|Weart|2015a}}: [https://www.aip.org/history/climate/Govt.htm#S7 Global Warming Becomes a Political Issue (1980–1983)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160629213628/https://www.aip.org/history/climate/Govt.htm#S7|date=29 June 2016}}; "In 1981, Ronald Reagan took the presidency with an administration that openly scorned their concerns. He brought with him a backlash that had been building against the environmental movement. Many conservatives denied nearly every environmental worry, global warming included. They lumped all such concerns together as the rants of business-hating liberals, a Trojan Horse for government regulation." For details, see [https://www.aip.org/history/climate/Kfunds.htm#M_29_ Money for Keeling: Monitoring CO2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160629213628/https://www.aip.org/history/climate/Govt.htm#M_29_|date=29 June 2016}}</ref><ref>{{cite book|title=The Discovery of Global Warming|url=https://books.google.com/books?id=qX8yCpETS-IC&pg=PA141|publisher=Harvard University Press|date=30 June 2009|isbn=978-0-674-04497-5|first=Spencer R.|last=Weart|access-date=16 March 2016|archive-date=1 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210601211616/https://books.google.com/books?id=qX8yCpETS-IC&pg=PA141|url-status=live}}</ref><ref>{{harvnb|Weart|2015}}: [https://www.aip.org/history/climate/public2.htm#L_0400 Breaking into Politics (1980–1988)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160629155458/https://www.aip.org/history/climate/public2.htm#L_0400|date=29 June 2016}}, "Sherwood Idso, who published arguments that greenhouse gas emissions would not warm the Earth or bring any other harm to the climate. Better still, by fertilizing crops, the increase of CO2 would bring tremendous benefits."</ref><ref name="Hansen testimony">{{cite web|last=Hansen|first=James|title=Statement of Dr. James Hansen, director, NASA Goddard Institute for space studies|date=1988|url=http://climatechange.procon.org/sourcefiles/1988_Hansen_Senate_Testimony.pdf|website=Climate Change ProCon.org|access-date=30 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20110822055700/http://climatechange.procon.org/sourcefiles/1988_Hansen_Senate_Testimony.pdf|archive-date=22 August 2011|url-status=dead}}</ref><ref name="earlyconsensus">{{harvnb|Weart|2015}} [https://www.aip.org/history/climate/public2.htm#S1988 The Summer of 1988] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160629155458/https://www.aip.org/history/climate/public2.htm#S1988|date=29 June 2016}}: "A new breed of interdisciplinary studies was showing that even a few degrees of warming might have harsh consequences, both for fragile natural ecosystems and for certain agricultural systems and other human endeavours&nbsp;... The timing was right, and the media leaped on the story. Hansen's statements, especially that severe warming was likely within the next 50 years, got on the front pages of newspapers and were featured in television news and radio talk shows&nbsp;... The story grew as the summer of 1988 wore on. Reporters descended unexpectedly upon an international conference of scientists held in Toronto at the end of June. Their stories prominently reported how the world's leading climate scientists declared that atmospheric changes were already causing harm, and might cause much more; the scientists called for vigorous government action to restrict greenhouse gases."</ref><ref>{{harvnb|Weart|2015}}: "Environmentalist organizations continued&nbsp;... lobbying and advertising efforts to argue for restrictions on emissions. The environmentalists were opposed and greatly outspent, by industries that produced or relied on fossil fuels. Industry groups not only mounted a sustained and professional public relations effort but also channeled considerable sums of money to individual scientists and small conservative organizations and publications that denied any need to act against global warming."</ref><ref name="tobacco-approach">{{harvnb|Begley|2007}}: "Through advertisements, op-eds, lobbying and media attention, greenhouse doubters (they hate being called deniers) argued first that the world is not warming&nbsp;... Then they claimed that any warming is natural&nbsp;... Now they contend that the looming warming will be minuscule and harmless. 'They patterned what they did after the tobacco industry,' says former senator Tim Wirth&nbsp;... 'Both figured, sow enough doubt, call the science uncertain and in dispute. That's had a huge impact on both the public and Congress.'"</ref><ref name="marshall">{{harvnb|Weart|2015}}: "The technical criticism most widely noted in the press came in several brief 'reports'—not scientific papers in the usual sense—published between 1989 and 1992 by the conservative George C. Marshall Institute. The anonymously authored pamphlets&nbsp;... [claimed] that proposed government regulation would be 'extraordinarily costly to the U.S. economy,' they insisted it would be unwise to act on the basis of the existing global warming theories&nbsp;... In 1989 some of the biggest corporations in the petroleum, automotive, and other industries created a Global Climate Coalition, whose mission was to disparage every call for action against global warming."</ref><ref name="tobacco-docs">{{harvnb|Conway|Oreskes|2010}}: "Millions of pages of documents released during tobacco litigation&nbsp;... show the crucial role that scientists played in sowing doubt about the links between smoking and health risks. These documents&nbsp;... also show that the same strategy was applied not only to global warming, but to a laundry list of environmental and health concerns, including asbestos, secondhand smoke, acid rain, and the ozone hole."</ref><ref>{{harvnb|Weart|2015}}: "Scientists noticed something that the public largely overlooked: the most outspoken scientific critiques of global warming predictions did not appear in the standard peer-reviewed scientific publications. The critiques tended to appear in venues funded by industrial groups, or in conservative media like the Wall Street Journal."</ref><ref name="merchants of doubt">{{harvnb|Conway|Oreskes|2010}}</ref><ref name="Weart p46">{{harvnb|Weart|2011|p=46}}: "Scientists continually test their beliefs, seeking out all possible contrary arguments and evidence, and finally publish their findings in peer-reviewed journals, where further attempts at refutation are encouraged. But the small group of scientists who opposed the consensus on warming proceeded in the manner of lawyers, considering nothing that would not bolster their case, and publishing mostly in pamphlets, books, and newspapers supported by conservative interests. At some point they were no longer skeptics—people who would try to see every side of a case—but deniers, that is, people whose only interest was in casting doubt upon what other scientists agreed was true."</ref><ref>{{harvnb|Weart|2011|pp=47}}: "As the deniers found ever less scientific ground to stand on, they turned to political arguments. Some of these policy arguments were straightforward, raising serious questions about the efficacy and expense of proposed carbon taxes and emission-regulation schemes. But leading deniers also resorted to ad hominem tactics&nbsp;... On each side, some people were coming to believe that they faced a dishonest conspiracy, driven by ideological bias and naked self-interest".</ref> === نړیوال === د کلیکسیټ (Clexit) ایتلاف ادعا کوي: « د یو نوي نړیوال سازمان، کوم چې د پاریس د نړیوالې تودوخې د قیمتي او خطرناک تړون د تصویب مخه نیسي».<ref>{{cite web|url=http://clexit.net/wp-content/uploads/2016/07/clexit.pdf|title=After Brexit, Clexit|date=1 August 2016|website=Clexit|access-date=5 September 2018|archive-date=4 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160804173707/http://clexit.net/wp-content/uploads/2016/07/clexit.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://clexit.net/wp-content/uploads/2016/07/clexit-members.pdf|title=Clexit now comprises 190 members from 26 countries|year=2016|website=Clexit|access-date=5 September 2018|archive-date=4 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160804173934/http://clexit.net/wp-content/uploads/2016/07/clexit-members.pdf|url-status=live}}</ref> دا په ۲۶ هېوادونو کې غړي لري. د Guardian ورځپاڼې په وینا: « د کلیکسیټ مشران په پراخه کچه د تنباکو او فوسیل تېلو تمویل شوي سازمانونو کې ښکیل دي».<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/climate-consensus-97-per-cent/2016/aug/08/rejection-of-experts-spreads-from-brexit-to-climate-change-with-clexit|title=Rejection of experts spreads from Brexit to climate change with 'Clexit' - Dana Nuccitelli|first=Dana|last=Nuccitelli|date=8 August 2016|newspaper=The Guardian|access-date=15 April 2018|archive-date=13 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210813013944/https://www.theguardian.com/environment/climate-consensus-97-per-cent/2016/aug/08/rejection-of-experts-spreads-from-brexit-to-climate-change-with-clexit|url-status=live}}</ref> === خپرونکي، ویب پاڼې === د ۲۰۲۱ ز کال په نومبر کې، له ډیجیټل کرکې سره د مبارزې مرکز(Center for Countering Digital Hate) له خوا یوې مطالعې « لس حاشیوي خپروونکو» په ګوته کړل چې په ګډه د شاوخوا ۷۰ سلنه فیسبوک کاروونکو له منځپانګې سره د اقلیم بدلون ردولو لپاره مسؤل وو.<ref name="Porterfield_11/2/2021">{{cite web|last=Porterfield|first=Carlie|date=November 2, 2021|title=Breitbart Leads Climate Change Misinformation On Facebook, Study Says|url=https://www.forbes.com/sites/carlieporterfield/2021/11/02/breitbart-leads-climate-change-misinformation-on-facebook-study-says/|access-date=November 3, 2021|website=[[Forbes]]}}</ref><ref name="Toxic_Ten_11/2/2021">{{cite web|date=November 2, 2021|title=The Toxic Ten: How ten fringe publishers fuel 69% of digital climate change denial|publisher=[[Center for Countering Digital Hate]]|url=https://www.counterhate.com/toxicten|access-date=November 3, 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211109133630/https://www.counterhate.com/toxicten|archivedate=November 9, 2021|url-status=dead}}</ref> فیسبوک ویلي  دي چې: سلنه یې لوړه شوې او مطالعه یې بې لارې کوونکې(ګمراه کوونکې) وبلله. د زهرجن لس (toxic ten) خپرونکي: بریټبارټ نیوز، ویستم ژورنال، نیوزمیکس، ټاون هال، د رسنیو څېړنیز مرکز، واشنګتن ټایمز، فدرالیسټ ، ډیلي وار، RT تلویزیون شبکه او پیټریټ پوسټ. == د نړیوالې تودوخې په اړه دلیلونه او درېځونه == د اقلیم د بدلون ځینې انکار کوونکي ډلې وایي چې: Co2 یوازې په اتموسفیر کې ټریس ګاز دی (تقریباٌ ۴۰۰ppm، یا ۰۰۴٪، په هرو ۱۰۰۰۰ برخوکې۴ )، نو دا په اقلیم باندې لږ اغېز لري. ساینس پوهان له یوې پېړۍ راهیسې پوهېږي چې، ان دا کوچنۍکچه د تودوخې د پام وړ اغېزې لري او د تناسب دوه چنده کول د تودوخې د لوی زیاتوالي لامل کېږي. <ref name="trace">{{harvnb|Rennie|2009}}: "Claim 1: Anthropogenic CO2 can't be changing climate, because CO2 is only a trace gas in the atmosphere and the amount produced by humans is dwarfed by the amount from volcanoes and other natural sources. Water vapor is by far the most important greenhouse gas, so changes in CO2 are irrelevant."</ref> ساینسي اجماع، لکه څنګه چې د IPCC څلورم ارزونې راپور، د متحده ایالاتو جیولوژیکي سروې او نورو راپورونو له خوا لنډیز شوی، دا دی چې د انسان فعالیت د اقلیم د بدلون لوی لامل دی.<ref>{{harvnb|Rennie|2009}}: " According to the U.S. Geological Survey, anthropogenic CO2 amounts to about 30 billion tons annually—more than 130 times as much as volcanoes produce."</ref> د فوسیل سون توکو سوځول، هر کال شاوخوا ۳۰ ملیارده ټنه Co2 جوړوي، چې ۱۳۰ ځله دا مقدار د ولکانونو په واسطه تولیدېږي. ځینې ډلې ادعا کوي چې د اوبو تبخیر د شنو خونو ډېر مهم ګاز دی او د ډېرو اقلیمي ماډلونو څخه پاتې دی.<ref>{{cite web|url=http://www.realclimate.org/index.php/archives/2005/04/water-vapour-feedback-or-forcing/|title=Water vapour: feedback or forcing?|date=6 April 2005|website=RealClimate|first=David|last=Archer|access-date=5 September 2018|archive-date=1 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200601181505/http://www.realclimate.org/index.php/archives/2005/04/water-vapour-feedback-or-forcing/|url-status=live}}</ref> په داسې حال کې چې د اوبو بخار د شنو خونو ګاز دی، د Co2 په پرتله د اوبو بخار اتموسفیر ژوند شاوخوا ۱۰ ورځې دی؛ په دې معنا چې Co2 د تودوخې د زیاتوالي اصلي عامل دی. د اوبو بخار د غبرګون په توګه کار کوي، نه د جبري میکانیزم په حیث. د اوبو بخارونه د ۱۸۰۰ ز کال په وروستیو کې د اقلیم په ماډلونو کې شامل شوي دي.<ref>{{harvnb|Rennie|2009}}: "from Arrhenius on, climatologists have incorporated water vapor into their models. In fact, water vapor is why rising CO2 has such a big effect on climate&nbsp;... Nevertheless, within this dynamic, the CO2 remains the main driver&nbsp;... of the greenhouse effect."</ref> د اقلیم انکار ډلې ممکن دا استدلال هم وکړي، چې د نړۍ تودوخې په دې وروستیو کې بندې شوي، د نړیوالې تودوخې ځنډ(وقفه) یا دا چې د نړۍ تودوخه په حقیقت کې کمېږي، چې د نړیوال سړښت سبب ګرځي. دا دلیلونه د لنډ مهاله بدلونونو پر بنسټ ولاړ دي او د تودوخې اوږد مهاله بڼه له پامه غورځوي.<ref>{{harvnb|Rennie|2009}}: "Claim 3: Global warming stopped a decade ago; Earth has been cooling since then."</ref> دا ګروپونه ډېری وختونه طبیعي تغییراتو ته اشاره کوي، لکه: د لمر ځایونه، کازمیکې وړانګې او د تودوخې ککړتیا تشرېح کولو لپاره. د دې ډلو په وینا: طبیعي بدلونونه شتون لري چې د وخت په تیریدو سره به کم شي او دا په انسان باندې لږه اغېزه لري. دا فکتورنه د مخه په پام کې نیول شوي دي. کله چې د اقلیم ماډلونه رامنځته شول او ساینسي اجماع دا ده، چې دوی نه شي کولی، د تودوخې لیدل شوې ککړتیا تشېح کړي.<ref>{{harvnb|Rennie|2009}}: "Claim 4: The sun or cosmic rays are much more likely to be the real causes of global warming. After all, Mars is warming up, too."</ref><ref>{{harvnb|Rennie|2009}}: "But in defiance of the naysayers who want to chalk the recent warming up to natural cycles, there is insufficient evidence that enough extra solar energy is reaching our planet to account for the observed rise in global temperatures."</ref> په ۲۰۱۸ ز کال د مې په میاشت کې، د ساینس، فضا او ټیکنالوژۍ په اړه د متحده ایالاتو د کور کمېټې په غونډه کې، د الاباما استازي مو بروکس ادعا وکړه چې:  د سمندر د سطحې لوړولی د ګلیشیرونو د خړوبولو له امله نه، بلکې د ساحلي تخریب او خټو له امله رامنځته کېږي چې له سیندونو نه سمندر ته تېریږي.<ref>{{cite news|last=Waldman|first=Scott|title=Republican lawmaker: Rocks tumbling into ocean causing sea level rise|url=http://www.sciencemag.org/news/2018/05/republican-lawmaker-rocks-tumbling-ocean-causing-sea-level-rise|access-date=17 May 2018|publisher=Science|date=17 May 2018|archive-date=17 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180517165517/http://www.sciencemag.org/news/2018/05/republican-lawmaker-rocks-tumbling-ocean-causing-sea-level-rise|url-status=live}}</ref> زیاتره ادبیات د اقلیم بدلون ردوي او دا وړاندیز کوي چې، موږ باید د اقلیم بدلون ته له رسیدو نه مخکې غوره ټیکنالوژیو ته انتظار وباسو، ځکه چې دا به ډېره ارزانه او اغېزمنه وي.<ref>{{harvnb|Rennie|2009}}: "Claim 7: [[Technological fix|Technological fixes]], such as inventing energy sources that don't produce CO2 or geoengineering the climate, would be more affordable, prudent ways to address climate change than reducing our carbon footprint."</ref> == سرچينه == cx96r9oqb2iamx40yqt7m45so350a1u د اندونیزیا تاریخ 0 59799 370021 367557 2026-10-26T21:48:16Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 370021 wikitext text/x-wiki د اندونیزیا تاریخ د جغرافیايي موقعیت، طبعي سرچینو، د یو لړ انساني مهاجرتونو او اړیکو، جګړې او فتوحاتو او د سوداګرۍ، اقتصاد او سیاست له مخې جوړ شوی دی. اندونیزیا له ۱۷۰۰۰ نه تر ۱۸۰۰۰ ټاپوګانو (۸۸۴۴ نومول شوې او ۹۲۲ تل مېشتې) جوړ هېواد دی چې د استوا د کرښې په اوږدو په سویل ختيځه اسیا کې پروت دی. په سمندري لار کې د دغې هېواد ستراتیژیک موقعیت د ټاپوګانو تر منځ او نړیواله سوداګري پیاوړې کړې ده. سوداګري د اندونیزیا د بنسټيز جوړښت راهیسې د اندونیزیا د تاریخ برخه جوړوي. د اندونیزیا سیمه د بېلابېلو خلکو د مهاجرتونو له امله ګڼ نفوس لري چې د قومونو، ژبو او کلتورونو تر منځ تنوع رامنځته کوي. د ټاپو وزمې د ځمکې بڼې او اقلیم پر کرنه، سوداګرۍ او د دولتونو پر جوړښت د پام وړ اغېز وکړ. د اندونیزیا ایالت سرحدونه د ختیځ هالنډ  د شلمې پېړۍ له سرحدونو سره سمون لري. د نېغو انسانانو او د هغو د پاتې شونو توکو فوسیلونه چې د "جاوا من" په نوم یادیږي، ښیي چې د اندونیزیا ټاپو وزمه لږ تر لږه ۱,۵ میلیونه کاله وړاندې رامنځته شوې ده. استرونیزیايان چې د مدرن نفوس ډېره برخه جوړوي، ګمان کېږي چې په اصل کې د ټایوان اوسېدونکي وو او له میلاد نه شاوخوا ۲۰۰۰ کاله مخکې اندونیزیا ته راغلي دي. له میلاد نه وروسته په اوومه پېړۍ کې د سرېوېجایا (Srivijaya) ځواکمنې سمندري پاچهۍ د بوداییزم او هندوییزم نفوذ له ځان سره راوړ. د بودايي سایلېنډرا/ Sailendra (په اندونیزیا کې د وخت د واکمنې پاچهۍ نوم) او د هندویي متارام/ Mataram (په جاوا کې د وخت د واکمنې پاچهۍ نوم) کرنیزې لړۍ په پرله پسې ډول په جاوا کې وسپړېدې او زوال یې وکړ. د غیر مسلمانانو وروستۍ پاچهي د هندو ماجاپاهېټ (Majapahit ) په نوم د ۱۳مې پېړۍ په وروستیو کې وسپړېده چې نفوذ يې په ټوله اندونیزیا کې پراختیا ومونده. په اندونیزیا کې د اسلامي نفوس لومړني شواهد د سوماترا په شمال کې ۱۳مې پېړۍ ته ورګرځي، د اندونیزیا ګڼو نورو برخو په ورو ورو اسلام ومانه او په ۱۶مه پېړۍ کې په جاوا او سوماترا کې په غالب دین بدل شو. اسلام په ډېرو برخو کې له شته کلتوري او مذهبي اغېزو سره پوښل شوی او یوځای شوی.   اروپایان، لکه پرتګالیان له ۱۶مې پېړۍ نه اندونیزیا ته رسېدلي چې د مالوکو (Maluku) په ټاپو کې د لونګو، مکعبي مرچکو او جوزو د ارزښتمنو سرچینو د انحصار په لټه کې وو. په ۱۶۰۲ ز کال کې هالنډیانو د هالنډ د ختیځ هند (VOC) شرکت پرانیسته او تر ۱۶۱۰ ز کال پورې د اروپا په برلاسي ځواک بدل شو. VOC په ۱۸۰۰ ز کال کې تر افلاس وروسته په رسمي ډول منحل شو او د هالنډ حکومت د هالنډ د ختيځ هند د واکمنۍ تر کنترول لاندې رامنځته شو. د شلمې پېړۍ په لومړیو کې د هالنډ واکمني تر اوسنیو سرحدونو پورې وغځول شوه. د ۱۹۴۲- ۱۹۴۵ ز کلونو تر منځ د دویمې نړیوالې جګړې په بهیر کې د جاپانیانو یرغل او ورپسې اشغال د هالنډ واکمنۍ ته د پای ټکی کېښود او د اندونیزیا د خپلواکۍ ځپل شوی غورځنګ یې وهڅاوه. د ز ۱۹۵۴ کال په اګست کې د جاپان له تسلیمېدو دوه ورځې وروسته، ملت‌پال مشر سوکارنو (Sukarno) خپلواکي اعلان کړه او ولسمشر شو. هالنډ د خپلې واکمنۍ د بیارغولو هڅه وکړه، خو تر یوې ترخې وسلوالې او ديپلوماتیکې مبارزې وروسته په ۱۹۴۹ز کال کې، کله چې هالنډیان له نړیوالو فشارونو سره مخامخ شول، د اندونیزیا خپلواکي يې په رسمي ډول ومنله.   په ۱۹۶۵ زکال کې د کودتا لپاره هڅه د پوځ په مشرۍ د کمونیستۍ ضد پاکولو لامل شوه ،چې له تاوتریخوالي سره مل وه او له نیم میلیون نه زیات کسان په کې ووژل شول. په ۱۹۶۸ز کال کې جنرال سهارټو له سیاسي پلوه پر ولسمشر سوکارنو غلبه وکړه او ولسمشر شو. د هغه نوې منظمه اداره د لويديځ د خوښې وړ وه، چې پانګه اچونه يې په اندونیزیا کې د راتلونکو درېیو لسیزو د پام وړ اقتصادي ودې اصلي لامل وه. اندونیزیا له دې سره د ۱۹۹۰ ز لسیزې په وروستیو کې د ختیځې اسیا له مالي کړکېچ نه تر ټولو ډېر زیان ولید، چې د خلکو له پراخو لاریونو سره مخامخ  شو او د ۱۹۹۸ ز کال د مې میاشتې په ۲۱مه د سوهارټو د استعفا لامل شو. د سوهارټو تر استعفا وروسته د سمومونو دوره د دیموکراتیکو پروسو د پياوړتیا لامل شوه چې له ډلې یې د سیمه‌ييزو صلاحیتونو پروګرام، د ختیځ تیمور بېلوالي او په ۲۰۰۴ ز کال کې لومړنۍ ولسمشریزې ټاکنې یادولی شو. اقتصادي او سیاسي بې ثباتۍ، ټولنیزې ناکرارۍ، فساد، طبعي پېښو او تروریزم پرمختګ ورو کړی دی.  که څه هم د بېلابېلو قومي او مذهبي ډلو تر منځ اړیکې تر ډېره همغږې دي، خو په ځینو سیمو کې لاهم  سختې فرقه‌يي نارضایتۍ او د تاوتریخوالي ستونزې شته.   == له تاریخ نه مخکې == په ۲۰۰۷ ز کال کې په سنګیران سیمه کې د غوا د دوه موندل شویو هډوکو پر مخ د پرې شویو نښو/کرښو تجزیې او تحلیل وښوده چې هغوی ۱.۵ تر ۱.۶ میلیونه کاله مخکې د ګوجي/صدفي سامان الاتو په واسطه جوړ شوي، چې دا په اندونیزیا کې د لومړیو انسانانو د حضور تر ټولو پخوانی شاهد دی. په اندونیزیا کې د لومړنیو انسانانو د حضور شواهد د هومواېرېکتوس/ نېغو انسانانو د پاتې شونو فوسیلونه دي، چې په عمومي توګه د جاوا من په نامه  یادیږي، د لومړي ځل لپاره په ۱۸۹۱ ز کال کې د هالنډي اناتومي پوه ایوجین ډوبوس (Eugène Dubois) له خوا په ترېنیل (Trinil ) کې کشف شول او لږ تر لږه ۷۰۰۰۰۰ کاله لرغونتیا لري. د نېغو انسانانو نور فوسیلونه چې ورته عمر لري، په ۱۹۳۰ ز لسیزه کې د انسان پېژندونکي ګوستاو هاینرېچ رالف فون کونېګزوالډ (Gustav Heinrich Ralph von Koenigswald) له خوا په سانیګران (Sangiran) کې کشف شول، په ورته وخت کې يې له پرمختللو سامان الاتو سره په نګاندونګ (Ngandong ) کې کشف کړل چې په ۲۰۱۱ز کې يې نېټه بیاځلي وټاکل شوه چې له مخې یې ۵۵۰۰۰۰ او ۱۴۳۰۰۰ کاله عمر لري. په ۱۹۹۷ ز کال کې د نېغو انسانانو یوه بله کوپړۍ په سمبنګمېکن (Sambungmacan) کې کشف شوه. په ۲۰۱۰ ز کال کې په فلورېس (Flores) کې ډبریز ابزار کشف شول چې یو میلیون کاله لرغونتیا لري او دا دا د انسانانو د سمندري سفر د تکنالوژۍ لومړي پاتې شوني ښيي. د هنري فعالیتونو لومړني شواهد چې تر اوسه پیدا شوي، د رېونده حکاکۍ په بڼه جوړ شوي، چې د شارک له غاښونو نه په کې کار اخیستل شوی، په ۲۰۱۴ ز کال کې د ګوجي(صدف) ۵۰۰۰۰۰ کلن فوسیل موندل شوي چې په ۱۸۹۰ز لسیزه کې په جاوا کې کشف شوي، چې د هومو اېرېکتوس سره تړاو لري.  <ref>{{cite web|url=http://www.terradaily.com/reports/Finding_showing_human_ancestor_older_than_previously_thought_offers_new_insights_into_evolution_999.html|title=Finding showing human ancestor older than previously thought offers new insights into evolution|publisher=Terradaily.com|access-date=28 April 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171127124833/http://www.terradaily.com/reports/Finding_showing_human_ancestor_older_than_previously_thought_offers_new_insights_into_evolution_999.html|archivedate=27 November 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|last=Pope|first=G.&nbsp;G.|year=1988|title=Recent advances in far eastern paleoanthropology|journal=Annual Review of Anthropology|volume=17|issue=1|pages=43–77|doi=10.1146/annurev.an.17.100188.000355}} cited in {{harvp|Whitten|Soeriaatmadja|Suraya|1996|pp=309–312}}</ref><ref>{{cite journal|last=Pope|first=G|title=Evidence on the Age of the Asian Hominidae|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=80|issue=16|pages=4988–4992|date=15 August 1983|doi=10.1073/pnas.80.16.4988|pmid=6410399|pmc=384173|bibcode=1983PNAS...80.4988P|doi-access=free}} cited in {{harvp|Whitten|Soeriaatmadja|Suraya|1996|p=309}}</ref><ref>{{cite journal|last=de Vos|first=J.P.|author2=P.Y. Sondaar|title=Dating hominid sites in Indonesia|journal=Science Magazine|volume=266|issue=16|pages=4988–4992|date=9 December 1994|url=http://www.sciencemag.org/cgi/reprint/266/5191/1726.pdf|doi=10.1126/science.7992059|bibcode=1994Sci...266.1726D|doi-access=free}} cited in {{harvp|Whitten|Soeriaatmadja|Suraya|1996|p=}}</ref><ref>http://pages.nycep.org/nmg/pdf/Delson_et_al_%20sm3.pdf</ref><ref>{{cite web|date=18 March 2010|title=Flores Man Could Be 1 Million Years Old – Science News|url=http://www.redorbit.com/news/science/1838192/flores_man_could_be_1_million_years_old/|access-date=28 April 2013|publisher=redOrbit}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.newscientist.com/article/mg22429983.200-shell-art-made-300000-years-before-humans-evolved.html#.VISuEibfWnM|title=Shell 'art' made 300,000 years before humans evolved}}</ref> په ۲۰۰۳ ز کال کې د فلورېس په ټاپو کې د ۱.۱ متر (له ۳ فوټ څخه تر ۷ اېنچ) لوړوالی سره انساني فوسیلونه کشف شول او علمي ټولنه يې حیرانه کړه، چې ۷۴۰۰۰ او ۱۳۰۰۰ کلونو تر منځ لرغونتوب لري. دغه تازه کشف شوی انسان، «د فلورس سړی» یا فلورسي انسان (''Homo floresiensis'') ونومول شو. په ۲۰۱۷ ز کال کې خپرې شوې فلیوجنتیک تجزیې او تحلیل وښوده چې فلورسي انسان د ماهر انسان هوموهابیلېس د ورته اجدادو نه دی. په دې اساس فلورسي انسان له افریقا نه بهر یو ډېر لومړنی او ناپېژانده مهاجرت ښيي. د فلورسي انسان د اسکلېټ لرغونتیا د ۶۰۰۰۰ تر ۱۰۰۰۰۰ کلونو تر منځ مخکې ده. د اسکلېټ له پاتې شونو سره ترلاسه شوي ډبریز ابزار له لرغونو افقونو نه دي چې له ۵۰۰۰۰ نه تر ۱۹۰۰۰۰ کاله مخکیني دي.   <ref>{{cite journal|author=P. Brown|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|bibcode=2004Natur.431.1055B|issue=7012|pmid=15514638|pages=1055–1061|doi=10.1038/nature02999|volume=431|title=A new small-bodied hominin from the Late Pleistocene of Flores, Indonesia.|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-10-28_431_7012/page/1055|author2=T. Sutikna|date=27 October 2004|author7=Rokus Awe Due|author6=E. Wayhu Saptomo|author5=Jatmiko|author4=R. P. Soejono|author3=M. J. Morwood|s2cid=26441}}</ref><ref>{{cite journal|author=Morwood, M. J.|author14=Fifield, L. K.|s2cid=4358548|bibcode=2004Natur.431.1087M|issue=7012|pmid=15510146|doi=10.1038/nature02956|pages=1087–1091|volume=431|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|title=Archaeology and age of a new hominin from Flores in eastern Indonesia.|date=27 October 2004|author13=Bird, M. I.|author2=Soejono, R. P.|author12=Moore, M. W.|author11=Hobbs, D. R.|author10=Rokus Awe Due|author9=van den Bergh, G. D.|author8=Zhao, J.-X.|author7=Rink, W. J.|author6=Westaway, K. E.|author5=Turney, C. S. M.|author4=Sutikna, T.|author3=Roberts, R. G.|url=https://espace.library.uq.edu.au/view/UQ:73804/HCA10UQ73804.pdf}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Argue|first=Debbie|last2=Groves|first2=Colin P.|last3=Lee|first3=Michael S.Y.|last4=Jungers|first4=William L.|date=2017|title=The affinities of Homo floresiensis based on phylogenetic analyses of cranial, dental, and postcranial characters.|url=http://dx.doi.org/10.1016/j.jhevol.2017.02.006|journal=Journal of Human Evolution|volume=107|pages=107–133|doi=10.1016/j.jhevol.2017.02.006|issn=0047-2484}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Sutikna|first9=Maxime|doi=10.1038/nature17179|pages=366–369|issue=7599|volume=532|journal=Nature|url=http://dx.doi.org/10.1038/nature17179|title=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia|date=2016-03-30|first11=Jian-xin|last11=Zhao|first10=Bo|last10=Li|last9=Aubert|first=Thomas|first8=Kira E.|last8=Westaway|first7=Sri|last7=Wasisto|first6=Rokus Due|last6=Awe|last5=Jatmiko|first4=E. Wahyu|last4=Saptomo|first3=Michael J.|last3=Morwood|first2=Matthew W.|last2=Tocheri|issn=0028-0836}}</ref> د اندونیزیا ټاپو وزمه د وېلي کېدلو په بهیر کې تر وروستي اعظمي کنګل وروسته رامنځته شوې. لومړنيو انسانانو د سمندر له لارې سفر کړی او د اسیا له اصلي ټاټوبي نه د ختيځ پر لور نوې ګېنې (New Guinea) او استرالیا ته خواره شوي. انسان یادې سیمې ته د لومړي ځل لپاره ۴۵۰۰۰ کاله مخکې رسېدلی. په ۲۰۱۱ ز کال کې د ختيځ تیمور په ګاونډيتوب کې موندل شوې شواهد ښيي چې، دغو لومړنيو مهاجرانو د لوړې کچې سمندري مهارتونه او په ترڅ کې یې استرالیا او نورو ټاپوګانو ته د رسېدو لپاره له سمندرونو نه د تېرېدلو لازمه تکنالوژي لرله، ځکه چې هغوی ګڼ شمېر لوی سمندري کبان، لکه: تونا ښکارول او مصرفول.  <ref>{{cite web|url=http://www.pasthorizonspr.com/index.php/archives/11/2011/evidence-of-42000-year-old-deep-sea-fishing-revealed|title=Evidence of 42,000 year old deep sea fishing revealed : Archaeology News from Past Horizons|publisher=Pasthorizonspr.com|access-date=28 April 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130515133750/http://www.pasthorizonspr.com/index.php/archives/11/2011/evidence-of-42000-year-old-deep-sea-fishing-revealed|archive-date=15 May 2013}}</ref><ref>{{cite journal|author=Smithsonian|url=http://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/human-migration.html|title=The Great Human Migration|date=July 2008|page=2}}</ref> == سرچینې == rx2c5vhnulc0wszpgndhnm9kk8xwi0x کار (کړنه يا دنده تر سره کول) 0 61275 370025 367633 2026-10-27T02:28:54Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 370025 wikitext text/x-wiki په تکاملي بيالوژي کې، کار د طبيعي انتخاب له لارې په بشپړ شوي نظام کې د يوه شي يا يوې عمليې د منځ ته راتلو لامل دی. لامل يې عموماً دا دی چې دا کار ځينې پايلې تر لاسه کوي، لکه دا چې «کلوروفيل» (د نباتاتو شنه ماده) په «فوټوسينتيسسز» (د رڼا په مرسته د موادو جوړښت) کې د لمر د وړانګو د انرژۍ په رانيولو کې مرسته کوي. له همدې امله په هغه ژوندي موجود کې چې دا عمليه تر سره کېږي د هغه د ژوندي پاتې کېدو او بيا توليد شونتيا زیاتوي، په نورو ټکو کار (عمل/دنده تر سره کول/کړنه) د ژونديو موجوداتو وړتيا زیاتوی. هغه خاصيت چې له تکامل سره مرسته کوي موافقت بلل کېږي، شونې ده چې نور خصوصيات له نورو څخه منځ ته راغلي غیر عملي وي، دا بيا په خپل وار سره شونې ده چې د تکامل په مټ د نويو کارونو سره د مرستې لپاره وټاکل شي. په بيالوژي کې کار په ډېرو لارو تعريف شوی دی. د غړو د دندو په علم کې (فزيالوژي) په ساده ډول دا معنا لري چې يو غړی، نسج، حجره يا مالیکول څه کوي. د بيالوژي په فلسفه کې، د کار خبرې خامخا ځينې موخه ييز اهداف وړاندې کوي، خو بيا هم طبيعي انتخاب د راتلونکي لپاره بې له کومې موخې څخه کار کوي. په دې ډول، بيالوژي ډېر ځله د موخې پېژندنې ژبه د کار د لنډيز په توګه کاروي. د بيالوژي په اوسنۍ فلسفه کې، په بيالوژيکي نړۍ کې د کار درې ستر روايتونه شته: د لامل پر بنسټ د دندو نظریات، غوره شوی اغېز او د موخې ونډه. == له تکاملي بيالوژۍ مخکې == په فلسفه کې، یو کار يو فعالیت يا يوه پروسه ده چې په يو ژوندي موجود کې د يو نظام په مټ پر مخ وړل شوی وي، لکه په يو ژوي کې احساس او خوځښت. د بڼې په خلاف د کار دې تصور (په ترتيب سره د ارستو ارګون او مورفه) په کلاسليک لرغوني پړاو کې د بيالوژيکي تشرېحاتو لپاره مرکزي دنده پر مخ وړه. په ډېرو وروستيو وختونو کې دا په ۱۸۳۰ز کال کې د کوير-جيفوري بحث یوه برخه وګرځېده، کوير استدلال وړاندې کړی چې د یوه ژوي جوړښت د هغه له کاري اړتياوو څخه اخستل شوی، په داسې حال کې چې جيفوري وړانديز کړی چې د هر ژوي جوړښت له يوې شريکې طرحې څخه جوړ شوی.<ref>{{cite book|author-link=E. S. Russell|author=Russell, Edward Stewart|date=1916|title=Form and Function: A Contribution to the History of Animal Morphology|publisher=John Murray|url=https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/3747#/summary}}</ref><ref>{{cite book|author=Asma, S. T.|date=1996|title=Following form and function'': A philosophical archaeology of life science|publisher=Northwestern University Press|url=https://books.google.com/books?id=deLaAAAAMAAJ|isbn=9780810113978}}</ref><ref>{{cite book|author-link=Agnes Arber|author=Arber, Agnes|date=1950|title=The Natural Philosophy of Plant Form|publisher=Cambridge University Press|url=https://books.google.com/books?id=Dvc8AAAAIAAJ}}</ref><ref>{{cite book|author=Tipton, Jason A.|date=2014|title=Philosophical Biology in Aristotle's ''Parts of Animals''|publisher=Springer|page=33|url=https://books.google.com/books?id=zrG8BAAAQBAJ&pg=PA33|isbn=978-3-319-01421-0}} citing ''[[The Parts of Animals]]'' 640–641.</ref><ref name="Fletcher">{{cite book|author=Fletcher, John|date=1837|title=On the functions of organized beings, and their arrangement|work=Rudiments of physiology, Part 2. On life, as manifested in irritation|publisher=John Carfrae & Son|pages=[https://archive.org/details/b21301608/page/n206 1]–15|url=https://archive.org/details/b21301608}}</ref> == په تکاملي بيالوژي کې == کار په ډول ډول لارو تعريفيدای شي، د موافقت په توګه چې د تکاملي روغوالي سره مرسته کوونکی وي، د ژويو په چلندونو کې او لکه چې لاندې تر بحث لاندې نیول شوی، همدا راز د بيالوژي په فلسفه کې د تصادفي (سببي) دندې يا موخې د يوه ډول په توګه.<ref>{{cite book|author=Toepfer, G.|year=2011|title=Funktion|work=Historisches Wörterbuch der Biologie. Geschichte und Theorie der biologischen Grundbegriffe|language=de|publisher=Metzler|volume=1|page=644|url=http://www.zfl-berlin.org/tl_files/zfl/downloads/personen/toepfer/Histor_WoeBuch_Biologie/Band1.pdf}}</ref><ref>{{cite web|author=Toepfer, G.|title=Function|work=BioConcepts: The Origin and Definition of Biological Concepts|publisher=Das Zentrum für Literatur- und Kulturforschung Berlin|url=http://www.biological-concepts.com/views/search.php?term=559&listed=y|access-date=4 May 2018|تاريخ الأرشيف=12 June 2023|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20230612153312/http://www.biological-concepts.com/views/search.php?term=559&listed=y|url-status=dead|خونديځ نېټه=12 June 2023|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20230612153312/http://www.biological-concepts.com/views/search.php?term=559&listed=y|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20230612153312/http://www.biological-concepts.com/views/search.php?term=559&listed=y|archive-url=https://web.archive.org/web/20230612153312/http://www.biological-concepts.com/views/search.php?term=559&listed=y}}</ref><ref name="Berkeley">{{cite web|title=Understanding Evolution: Qualifying as an adaptation|url=http://evolution.berkeley.edu/evolibrary/article/side_0_0/qualifying_01|publisher=University of California at Berkeley|access-date=29 July 2016}}</ref><ref name="Zimmer">{{cite book|last1=Zimmer|first1=Carl|author-link1=Carl Zimmer|last2=Emlen|first2=Douglas J.|author-link2=Douglas Emlen|year=2013|title=Evolution: Making Sense of Life|url=https://archive.org/details/evolutionmakings0000zimm|edition=1st|publisher=Roberts and Company Publishers|isbn=978-1-936221-17-2}}</ref><ref name="Hladky">{{cite journal|author1=Hladký, V.|author2=Havlíček, J.|date=2013|url=http://ishe.org/wp-content/uploads/2015/04/HEB_2013_28_4_3-11.pdf|title=Was Tinbergen an Aristotelian? Comparison of Tinbergen's Four Whys and Aristotle's Four Causes|journal=Human Ethology Bulletin|volume=28|issue=4|pages=3–11}}</ref><ref name="Stanford">{{cite web|title=Teleological Notions in Biology|url=http://plato.stanford.edu/entries/teleology-biology/|website=Stanford Encyclopedia of Philosophy|access-date=28 July 2016|date=18 May 2003}}</ref> === موافقت === يوه فعاله ځانګړتيا په تکاملي بيالوژي کې د موافقت په توګه پېژندل کېږي او د دې څېړنو لپاره تحقيقي تګلاره بلل کېږي چې ايا يو خاصيت د موافقت وړ دی، چې همدا چاره د موافقت (اډاپټيشنيزم) په نوم پېژندل کېږي. که څه هم دا فرض کول چې يو خصوصيت فعال دی، شونې ده چې په څېړنو کې مرستندوی وي، د ژونديو موجوداتو ځينې ځانګړتياوې غیر عملي دي، د تصادفي «سپانډرل» په ډول منځ ته راغلي دي، یا د ګاونډيو عملي نظامونو جانبي عوارض وي.<ref name="Berkeley2">{{cite web|title=Understanding Evolution: Qualifying as an adaptation|url=http://evolution.berkeley.edu/evolibrary/article/side_0_0/qualifying_01|publisher=University of California at Berkeley|access-date=29 July 2016}}</ref> === طبيعي انتخاب === د طبيعي انتخاب له نقطه نظره، بيالوژيکي فعالیتونه د دې لپاره دي چې په روغوالي کې مرسته وکړي، دا موکه زياتوي چې يو ژوندی موجود به د دې لپاره پاتې شي چې بيا توليد شي. د بېلګې په ډول: په يوه سياره کې د «کلوروفيل» کار دا دی چې د «فوټوسينتيسز» لپاره د لمر وړانګې راونيسي، کوم څه چې په تکاملي بریا کې مرسته کوي.<ref name="Shih2015">{{cite journal|last1=Shih|first1=Patrick M.|title=Photosynthesis and early Earth|journal=Current Biology|volume=25|issue=19|year=2015|pages=R855–R859|doi=10.1016/j.cub.2015.04.046|pmid=26439346|quote=Photosynthesis has been instrumental in the success of life on Earth|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite web|url=http://biology.clc.uc.edu/courses/bio104/photosyn.htm|title=Photosynthesis|author=Carter, J. Stein|publisher=[[University of Cincinnati]]|year=1996|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130629204107/http://biology.clc.uc.edu/courses/bio104/photosyn.htm|archive-date=2013-06-29}}</ref><ref name="Zimmer2">{{cite book|last1=Zimmer|first1=Carl|author-link1=Carl Zimmer|last2=Emlen|first2=Douglas J.|author-link2=Douglas Emlen|year=2013|title=Evolution: Making Sense of Life|url=https://archive.org/details/evolutionmakings0000zimm|edition=1st|publisher=Roberts and Company Publishers|isbn=978-1-936221-17-2}}</ref><ref>{{cite book|title=Strickberger's Evolution|edition=4th|author1=Hall, Brian K.|author2=Hallgrímsson, Benedikt|publisher=Jones and Bartlett|date=2008|pages=4–6|url=https://books.google.com/books?id=jrDD3cyA09kC&pg=PA4|isbn=9781449647223}}</ref> == په اخلاقياتو کې == اخلاقياتپوه «نيکو ټنبرجن» د ارستو د څلورو لاملونو پر بنسټ څلور پوښتنې وړاندې کړي دي، کومې چې بايد يو بيالوژي پوه وپوښتي، څو د چلند په تشرېح کې ورسره مرسته وکړي، که څه هم دا پوښتنې په پراخه دايره کې عامې کړای شوي دي. ۱) تګلاره: کومه تګلاره د دې لامل شوې چې ژوي هغه شان رويه وکړي، کومه چې دوی اوس کوي؟ ۲) جنيني وده: د ژوي په جنيني وده کې کومې وده کوونکې تګلارې (او د هغې ځواني، که چېرې اړوند وي) داسې جوړښتونه منځ ته راوړي چې د دې چلند لامل ګرځي؟ ۳) کار/موافقت: د چلند تکاملي کار څه دی؟ ۴) تکامل: د دې چلند فيلوجيني څه ده، يا په نورو ټکو، د ژويو په تکاملي تاریخ کې دا په لومړي ځل کله راڅرګند شوي؟ دا پوښتنې يو تر بل پورې تړلي دي، په همدې بنسټ د بېلګې په ډول، د موافقت کار د جنيني ودې پورې تړلی دی.<ref name="Hladky2">{{cite journal|author1=Hladký, V.|author2=Havlíček, J.|date=2013|url=http://ishe.org/wp-content/uploads/2015/04/HEB_2013_28_4_3-11.pdf|title=Was Tinbergen an Aristotelian? Comparison of Tinbergen's Four Whys and Aristotle's Four Causes|journal=Human Ethology Bulletin|volume=28|issue=4|pages=3–11}}</ref><ref>{{cite web|title=Sociobiology|url=https://plato.stanford.edu/entries/sociobiology/|publisher=Stanford Encyclopedia of Philosophy|access-date=4 April 2017|date=11 November 2013}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Tinbergen|first1=N.|author-link=Nikolaas Tinbergen|title=On aims and methods of Ethology|doi=10.1111/j.1439-0310.1963.tb01161.x|journal=Zeitschrift für Tierpsychologie|volume=20|issue=4|pages=410–433|year=1963}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www-personal.umich.edu/~nesse/Nesse-Tinbergen4Q.PDF|title=The Four Areas of Biology|access-date=2 September 2018|تاريخ الأرشيف=18 January 2012|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20120118055035/http://www-personal.umich.edu/~nesse/Nesse-Tinbergen4Q.pdf|url-status=dead|خونديځ نېټه=18 January 2012|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20120118055035/http://www-personal.umich.edu/~nesse/Nesse-Tinbergen4Q.pdf|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20120118055035/http://www-personal.umich.edu/~nesse/Nesse-Tinbergen4Q.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118055035/http://www-personal.umich.edu/~nesse/Nesse-Tinbergen4Q.pdf}}</ref><ref>{{cite web|url=http://homepage.uibk.ac.at/~c720126/humanethologie/ws/medicus/block1/inhalt.html|title=The Four Areas of Biology|access-date=2 September 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170514163716/http://homepage.uibk.ac.at/~c720126/humanethologie/ws/medicus/block1/inhalt.html|archivedate=14 May 2017|url-status=dead}}</ref> == د بيالوژي په فلسفه کې == د موخې پېژندنې له اړخه، کار او موخه يوشان نه دي، يعنې په پوهې سره يوې موخې ته د رسېدو قصد کول. د بيالوژي په فلسفه کې، تکامل يوه ړنده پروسه ده، چې د راتلونکي لپاره هېڅ راز موخه نه لري، د بېلګې په ډول: يوه ونه د کومې موخې لپاره ګلان نيسي، بلکې په ساده ډول ځکه دا کار کوي چې همداسې يې تکامل موندلی دی. دا ويل چې «يوه ونه د دې لپاره ګلان نيسي چې د ګردې لېږدونکو (القاح) توجه جلب کړي» دا به ناسمه وي چې «د دې لپاره» څخه مطلب موخه وي. يو کار هغه څه تشریح کوي چې يو شی څه کوي، نه هغه څه چې موخه يې له دې کار څخه څه ده. خو بيا هم، اکثراً بيالوژي پوهان د موخې پېژندنې ژبه د کار د تشريح کولو د لنډې لارې په توګه کاروي، سره له دې د دې اصل عملي کېدل اختلافي دي. <ref name="Stanford2">{{cite web|title=Teleological Notions in Biology|url=http://plato.stanford.edu/entries/teleology-biology/|website=Stanford Encyclopedia of Philosophy|access-date=28 July 2016|date=18 May 2003}}</ref> د بيالوژي په اوسنۍ فلسفه کې، په بيالوژيکي نړۍ کې د کار درې ستر روايتونه شته: د لامل پر بنسټ دندې نظریات، غوره شوی اغېز او د موخې ونډه.<ref name="Boorse1977">{{cite journal|last=Boorse|first=Christopher|date=1977|title=Health as a Theoretical Concept|url=https://archive.org/details/sim_philosophy-of-science_1977-12_44_4/page/542|journal=Philosophy of Science|volume=44|issue=4|pages=542–573|jstor=186939|doi=10.1086/288768|citeseerx=10.1.1.486.2236|s2cid=146325798}}</ref><ref name="Millikan1989">{{cite journal|last=Millikan|first=Ruth|date=1989|title=In Defense of Proper Functions|url=https://archive.org/details/sim_philosophy-of-science_1989-06_56_2/page/288|journal=Philosophy of Science|volume=56|issue=2|pages=288–302|jstor=187875|doi=10.1086/289488|s2cid=120910145}}</ref><ref name="Cummins1975">{{cite journal|last=Cummins|first=Robert|date=1975|title=Functional Analysis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-philosophy_1975-11-20_72_20/page/741|journal=The Journal of Philosophy|volume=72|issue=20|pages=741–765|jstor=2024640|doi=10.2307/2024640}}</ref> === سببي ونډه === د بيالوژيکي کارونو د سببي ونډې اندونو اصليت په ۱۹۷۵ز کال کې د «رابرټ کامينز» مقالې ته ورګرځي. «کامينز» د نظام د يو جز د يو فعال کار تعريف په دې ډول کوي چې: دا يو سببي (تصادفي) اغیز دی، کوم اغیز چې همدا جز په ستر لرونکي نظام لري. د بېلګې په ډول: زړه واقعي سببي دنده لري چې په جرياني نظام کې وينه پمپ کړي، په همدې بنسټ، د زړه کار دا دی چې وینه پمپ کړي. په دې روايت باندې په دې بنسټونو نيوکه شوې چې دا د کار ډېر سست تصور دی. د بېلګې په ډول: زړه همدا راز تصادفي دنده لري چې اواز توليد کړي، خو موږ د اواز توليد د زړه کار نه شو بللای.<ref>{{cite journal|last1=Amundson|first1=Ron|last2=Lauder|first2=George|date=1994|title=Function Without Purpose|url=https://archive.org/details/sim_biology-philosophy_1994-10_9_4/page/443|journal=Biology and Philosophy|volume=9|issue=4|pages=443–469|doi=10.1007/BF00850375|s2cid=4997676}}</ref><ref>{{cite journal|last=Craver|first=Carl F.|date=2001|title=Role Functions, Mechanisms, and Hierarchy|url=https://archive.org/details/sim_philosophy-of-science_2001-03_68_1/page/53|journal=Philosophy of Science|volume=68|issue=1|pages=53–74|jstor=3081024|doi=10.1086/392866|s2cid=35230404}}</ref><ref name="Cummins19752">{{cite journal|last=Cummins|first=Robert|date=1975|title=Functional Analysis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-philosophy_1975-11-20_72_20/page/n2|journal=The Journal of Philosophy|volume=72|issue=20|pages=741–765|jstor=2024640|doi=10.2307/2024640}}</ref> === غوره شوی اغېز === د بيالوژيکي کارونو انتخابي اندونه وايي چې: د بيالوژيکي خصوصيت کار هغه کار دی چې دا خصوصيت ورته ټاکل شوی دی، لکه چې «روت ميليکان» په دې اند دی. د بېلګې په ډول: د زړه کار دا دی چې وينه پمپ کړي، په همدې سبب هغه کار دی چې د تکامل په مټ زړه د همدې لپاره غوره شوی و. په نورو ټکو، د وینې پمپ کول هغه لامل دی چې زړه د هغې لپاره تکامل موندلی دی. په دې روايت ځکه نیوکه شوې چې دا د کار تصور ډېر زيات محدودوي. دا د تل لپاره روښانه وي چې کوم چلند د خصلت په انتخاب کې ونډه لرلې ده، ځکه بيالوژيکي خصوصيات کارونه درلودلای شي، ان که دا د هغې کار لپاره غوره شوی هم نه وي. ګټور بدلونونه په لومړي سر کې د دې لپاره نه غوره کېږي، خو بيا هم دوی کارونه لري.<ref>{{Cite journal|last=Neander|first=Karen|date=1991|title=Functions as Selected Effects: The Conceptual Analyst's Defense|url=https://archive.org/details/sim_philosophy-of-science_1991-06_58_2/page/168|journal=Philosophy of Science|volume=58|issue=2|pages=168–184|jstor=187457|doi=10.1086/289610|s2cid=122866072}}</ref> === د موخې ونډه === د موخې ونډې نظريات د دې هڅه کوي چې د تصادفي دندې او غوره شوي اغېز د اندونو تر منځ منځنۍ لاره وباسي، لکه چې «بورسي» په دې اند دی. بورسي د بيالوژيکي خاصيت د کار تعريف په دې ډول کړی چې په محاسباتي ډول عموماً د خصلت لپاره تصادفي ونډه لري، څو وپايږي او بيا توليد وکړي. په همدې بنسټ د بېلګې په ډول، کله ناکله داسې فکر کېده چې د زرافې ليکې ليکې پوستکې د ښکاريانو د تېر ايستلو لپاره کار کوي. د زرافي د ليکې ليکې پوستکي دا ونډه به د زرافې د پايدلو او بيا توليد سره مرسته وکړي او په همدې بنسټ د ښکاريانو تېرايستل به د زرافې د پوستکي ليکې ليکې حالت کار وبلل شي. د دې محاسبې تر مخې، د يو خاصيت يو ځانګړی سببي عمل د دې کار دی يا نه دی، په دې پورې اړه لري چې ايا دا تصادفي دنده د دې ژوندي موجود په پايدلو يا بيا توليد کې مرسته کوي که نه. <ref name="Boorse19772">{{cite journal|last=Boorse|first=Christopher|date=1977|title=Health as a Theoretical Concept|url=https://archive.org/details/sim_philosophy-of-science_1977-12_44_4/page/542|journal=Philosophy of Science|volume=44|issue=4|pages=542–573|jstor=186939|doi=10.1086/288768|citeseerx=10.1.1.486.2236|s2cid=146325798}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Bigelow|first1=John|last2=Pargetter|first2=Robert|date=1987|title=Functions|journal=The Journal of Philosophy|volume=84|issue=4|pages=181–196|doi=10.2307/2027157|jstor=2027157}}</ref> == سرچينې == jn9bqzi00har81o9emr1a5poubxfs41 د سریلانکا اقتصاد 0 62820 370023 368781 2026-10-26T22:26:23Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 370023 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:Colombo sunset skyline Jul 2016.jpg|بټنوک|369x369px]] په ۲۰۱۹ز کال کې د سریلانکا د ازاد بازار اقتصاد د ناخالص کورني تولید (جي ډي پي) له نظره ۸۴ میلیارده ډالره او د پیرودلو ځواک برابرۍ (پی پی پي) له نظره ۲۹۶.۹۵۹ میلیارده امریکايي ډالر ارزښت درلود. د ۲۰۰۳ څخه تر ۲۰۱۲ز کال پورې دې هیواد ۶.۴ سلنه کلنۍ وده تجربه کړې وه، چې له خپلو سیمه يیزو سيالانو څخه ډیر ښه و. دا وده د ناسوداګریزو سکتورونو د ودې له امله وه، د کوم په اړه چې نړیوال بانک خبرداری ورکړی چې دواړه بې ثباته او د برابرۍ وړ نه دي. په ۲۰۱۹ز کال کې د ۱۳۶۲۰ پی پي پي ډالرو یا ۳۸۵۲ (۲۰۱۹) اسمي امریکایی ډالرو د سړي سر عاید په لرلو سره، د نړیوال بانک له خوا سریلانکا له پخواني حالت څخه چې د منځني عايد حالت څخه پورته و، له منځني حالت څخه کم عايد هېواد حالت په توګه ډلبندي شو.<ref>{{cite web |title=Annual Report 2019 |url=https://www.cbsl.gov.lk/en/publications/economic-and-financial-reports/annual-reports/annual-report-2019 |access-date=28 November 2020 |website=cbsl.gov.lk |publisher=[[Central Bank of Sri Lanka]]}}</ref><ref>{{cite web |title=GDP PPP (current international $) - Sri Lanka |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=LK |access-date=4 December 2020 |website=worldbank.org |publisher=[[World Bank]]}}</ref><ref>{{cite web |title=GDP perc apita PPP (current international $) - Sri Lanka |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=LK |access-date=4 December 2020 |website=worldbank.org |publisher=[[World Bank]]}}</ref><ref>{{cite web |title=World Bank and Sri Lanka -2019 |url=https://www.worldbank.org/en/country/srilanka/overview |access-date=28 November 2020 |website=worldbank.org |publisher=[[World Bank]]}}</ref><ref>{{cite web |title=Enhancing competitiveness in Sri Lanka June 2016 |url=https://openknowledge.worldbank.org/bitstream/handle/10986/24927/Enhancing0Competitiveness0in0Sri0Lanka.pdf?sequence=1&isAllowed=y |access-date=9 March 2021 |publisher=[[World Bank]]}}</ref><ref>{{cite news|url=https://economynext.com/sri-lanka-downgraded-to-world-bank-lower-middle-income-country-as-per-capita-income-falls-71644/|title=Sri Lanka downgraded to World Bank lower middle income country as per capita income falls|newspaper=[[EconomyNext]]|access-date=28 November 2020|archive-date=3 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201103221116/https://economynext.com/sri-lanka-downgraded-to-world-bank-lower-middle-income-country-as-per-capita-income-falls-71644/|url-status=dead}}</ref> سریلانکا د زریزې پرمختیایي هدف (MDG) پوره کړ چې موخه یې د زیاتې بې وزلۍ مخه نیول دي او د نورو (MDG) د پوره کولو پر لاره روان هېواد دی چې د نورو سويلي اسیایي هیوادونو په پرتله یې ښه فعالیت کړی. تر ۲۰۱۶ز کال پورې د سریلانکا د بې وزلۍ د سرشمیرنې شاخص ۴.۱٪ و. د سریلانکا د درې لسیزو اوږدې کورنۍ جګړې را پدېخوا، سریلانکا د اوږد مهاله ستراتیژیکي او ابادونې پرمختګ پر ننګونو تمرکز پيل کړی. دا هیواد د لوړ منځني عاید هیواد ته د بدلون هڅه کوي. سریلانکا د ټولنیز مداخلت، حکومتدارۍ او پایښت ننګونو سره هم مخ هېواد دی.<ref>{{Cite web |title=Sri Lanka: A Systematic Country Diagnostic |url=http://www.worldbank.org/en/news/feature/2016/02/15/sri-lanka-a-systematic-country-diagnostic |access-date=25 April 2016 |publisher=The World Bank |archive-date=16 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416085130/http://www.worldbank.org/en/news/feature/2016/02/15/sri-lanka-a-systematic-country-diagnostic |url-status=dead }}</ref> په ۲۰۱۹ز کال کې چوپړياوو د سریکا په صنعت کې ۵۸.۲٪ ونډه درلوده چې دا شمېره په ۲۰۱۰ز کال کې ۵۴.۶٪ وه، د صنعت ونډه ۲۷.۴٪ وه په داسې حال کې چې يوه لسيزه مخکې دا سلنه ۲۶.۴٪ وه او د کرنې ونډه ۷.۴٪ وه. که څه هم رقابتي کرنيز سکتور شته، خوندي کورني سکتور ته د داخلېدو لپاره ټیکنالوژیکي وړاندې تګ کرار شوی. سریلانکا په نړۍ کې تر ټولو لوی د غښتلي او صنعتي ټایرونو د تولید مرکز دی او د پوښاک (لباس/جامې) یو سکتور لري چې د ارزښت لړۍ مخ لوړوي. خو د تیرې لسیزې په اوږدو کې له سوداګرۍ څخه زياتېدونکی ملاتړ د داخلي تګلارو بیا راژوندي کیدو په اړه د اندیښنو لامل ګرځېلی.<ref name="GDPshare">{{cite web |title=Sri Lanka annual GDP at current prices and GDP shares |url=http://www.statistics.gov.lk/NationalAccounts/StaticalInformation/Reports/ts_annual_current |access-date=8 February 2021 |website=www.census.gov.lk |publisher=Department of Census and Statistics}}</ref><ref>{{cite web |title=Box Story - Adoption of Modern Technologies in Agriculture - Box Story 04, Central Bank Annual Report 2019 |url=https://www.cbsl.gov.lk/sites/default/files/cbslweb_documents/publications/annual_report/2019/en/13_Box_04.pdf |access-date=8 February 2021 |website=www.cbsl.gov.lk |publisher=Central Bank of Sri Lanka}}</ref><ref>{{cite web |title=Solid Tyres from Sri Lanka |url=https://www.srilankabusiness.com/rubber/solid-tyres.html |access-date=8 February 2021 |website=www.srilankabusiness.com |publisher=Sri Lanka Export Development Board}}</ref><ref>{{cite web |last1=Athukorale |first1=Prema-chandra |title=Sri Lanka's Trade Policy: Reverting to Dirigisme? |url=https://acde.crawford.anu.edu.au/sites/default/files/publication/acde_crawford_anu_edu_au/2016-10/wp_econ_2012_14_athukorala.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180424160354/https://acde.crawford.anu.edu.au/sites/default/files/publication/acde_crawford_anu_edu_au/2016-10/wp_econ_2012_14_athukorala.pdf |archive-date=24 April 2018 |access-date=8 February 2021 |website=acde.crawford.anu.edu.au |publisher=Crawford School of Public Policy ANU College of Asia and the Pacific}}</ref> خدمتونه، بندرونه او هوايي ډګرونه د بار وړلو او هوايي چلند مرکز په توګه د هیواد په نوي منځ ته راغلي حالت کې مرسته کوي. د کولمبو بندر په سويلي اسیا کې د لیږد رالیږد تر ټولو لوی مرکز دی. یو وده کونکی سافټویر او معلوماتي ټیکنالوژي سکتور شته، کوم چې سیال او نړیوالې سیالۍ ته پرانیستی سکتور دی. ګرځندويي یوه چټکه پراخیدونکې برخه ده. په ۲۰۱۹ز کال کې «Lonely Planet» سریلانکا ته د سیل تر ټولو ښه ځای او سفر+ تفریح تر ټولو ښه ټاپو نوم ورکړ. د سریلانکا لوړې صادراتي سيمې متحده ایالات، انګلستان او هندوستان دي. چین، هندوستان او متحده عرب امارات یې د وارداتو عمده ملګري دي.<ref>{{cite web |title=The importance of Air Transport to Sri Lanka - IATA |url=https://www.iata.org/en/iata-repository/publications/economic-reports/sri-lanka--value-of-aviation/. |access-date=8 February 2021 |website=www.iata.org |publisher=International Air Transport Association |تاريخ الأرشيف=14 February 2021 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210214102037/https://www.iata.org/en/iata-repository/publications/economic-reports/sri-lanka--value-of-aviation/ |url-status=dead |archive-date=14 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210214102037/https://www.iata.org/en/iata-repository/publications/economic-reports/sri-lanka--value-of-aviation/ }}</ref><ref>{{cite news|title=Sri Lanka's Colombo port could expand to full maritime hub with policy changes|url=https://economynext.com/sri-lankas-colombo-port-could-expand-to-full-maritime-hub-with-policy-changes-industry-expert-70166/|access-date=8 February 2021|newspaper=[[EconomyNext]]|date=20 May 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=ICT/BPM in Sri Lanka - Asian Development Bank |url=https://www.adb.org/sites/default/files/project-documents/49273/49273-001-tacr-en_1.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022145016/https://www.adb.org/sites/default/files/project-documents/49273/49273-001-tacr-en_1.pdf |archive-date=22 October 2020 |access-date=8 February 2021 |website=www.adb.org |publisher=Asian Development Bank}}</ref><ref name="LonelySL">{{cite news|title=Sri Lanka still Lonely Planet's top destination for 2019|url=https://economynext.com/sri-lanka-still-lonely-planets-top-destination-for-2019-14619/|access-date=8 February 2021|publisher=[[EconomyNext]]|date=2 July 2019}}</ref><ref name="T+LeiSL">{{cite news|title=Travel and Leisure readers vote Sri Lanka best island in the world|url=https://economynext.com/travel-and-leisure-readers-vote-sri-lanka-best-island-in-the-world-14741/|access-date=8 February 2021|publisher=[[EconomyNext]]|date=12 July 2019}}</ref><ref>{{cite web |title=Central Bank of Sri Lanka 2019 - Statistical Appendix |url=https://www.cbsl.gov.lk/sites/default/files/cbslweb_documents/publications/annual_report/2019/en/15_Appendix.pdf |access-date=8 February 2021 |website=cbsl.gov.lk |publisher=Central Bank of Sri Lanka}}</ref> د کویډ-۱۹ وبا په پيل کیدو سره، د سریلانکا پر ورو ودې، د پیسو پر چاپ او دولتي پور دوامداره اندیښنو د خپلواکې درجه بندۍ ښکته کیدو لړۍ پیل شوه. د وارداتو په مديريت او د وارداتو په متبادل کې زياتوالی راغلی، په داسې حال کې چې په پيسو د پورونو د بدلولو په پايله کې منځ ته راغلې مالياتي بې ثباتي هم زياته شوې. سریلانکا د خپل کویډ-۱۹ وبا په اداره کولو کې د نړۍ په لسو لومړيو هیوادونو کې ځای لري. په ۲۰۲۱ز کال کې، د سریلانکا دولت په رسمي توګه په هیواد کې له دري اويا کلونو وروسته تر ټولو بد اقتصادي بحران اعلان کړ. د مالياتو کمولو ملاتړ موخه د دوه کلونو لپاره د پیسو چاپولو وروسته، سریلانکا وویل چې د ډېريو بهرنيو پورونو تاديه کول د اپریل له دولسمې  نېټې څخه وځنډیدل او په دې ډول يې د پور خدماتو بې مخينې زيان پای ته ورساوه.<ref name="FitchCCC">{{cite web |title=Fitch Ratings Commentary |url=https://www.fitchratings.com/research/sovereigns/fitch-downgrades-sri-lanka-to-ccc-27-11-2020 |access-date=28 November 2020 |website=fitchratings.com |publisher=[[Fitch Ratings]]}}</ref><ref name="MoodysCaa1">{{cite news|url=https://economynext.com/sri-lanka-sovereign-rating-downgraded-two-notches-to-caa1-by-moodys-74239/|title=Sri Lanka sovereign rating downgraded two notches to Caa1 by Moody's|newspaper=[[EconomyNext]]|access-date=28 November 2020}}</ref><ref>{{cite news|title=Sri Lanka import substitution should be temporary: economist|url=https://economynext.com/sri-lanka-import-substitution-should-be-temporary-economist-74919/|access-date=8 February 2021|publisher=8 February 2021|date=20 October 2020}}</ref><ref>{{cite news|title=Sri Lanka import controls extended, license regime in import substitution drive|url=https://economynext.com/sri-lanka-import-controls-extended-license-regime-in-import-substitution-drive-70281/|access-date=8 February 2021|publisher=[[EconomyNext]]|date=23 May 2020}}</ref><ref>{{cite news|title=Money printing to repay debt: Worshipping MMT is likely to magnify economic instability|url=http://www.dailymirror.lk/features/Money-printing-to-repay-debt-Worshipping-MMT-is-likely-to-magnify-economic-instability/185-202687|access-date=28 December 2020|publisher=Dally Mirrro Sri Lanka|date=28 December 2021}}</ref><ref>{{cite news|title=A child's guide to modern monetary theory: Keynesianism in an old bottle|url=https://www.colombotelegraph.com/index.php/a-childs-guide-to-modern-monetary-theory-keynesianism-in-an-old-bottle/|access-date=8 February 2021|publisher=Colombo Telegraph|date=21 December 2021|archive-date=14 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210214091822/https://www.colombotelegraph.com/index.php/a-childs-guide-to-modern-monetary-theory-keynesianism-in-an-old-bottle/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Sri Lanka tenth best country in handling the Covid-19 pandemic|url=https://economynext.com/sri-lanka-tenth-best-country-in-handling-covid-pandemic-78313/|access-date=8 February 2021|publisher=EconomyNext.com|date=28 January 2021}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-04-30 |title=Sri Lanka declares worst economic downturn in 73 years |url=https://www.france24.com/en/live-news/20210430-sri-lanka-declares-worst-economic-downturn-in-73-years |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211015180503/https://www.france24.com/en/live-news/20210430-sri-lanka-declares-worst-economic-downturn-in-73-years |archive-date=2021-10-15 |access-date=2021-06-27 |website=France 24 |language=en}}</ref><ref>{{cite news|title=Sri Lanka halts foreign debt repayments in 'pre-emptive negotiated default'|url=https://economynext.com/sri-lanka-halts-foreign-debt-repayments-in-pre-emptive-negotiated-default-92952/|access-date=14 April 2022|publisher=EconomyNext|date=12 April 2022}}</ref> == اقتصادي تاريخ == === دتاريخ لومړي کلونه === د ختیځ-لویدیځ سوداګرۍ په مرکز کې د موقیعت لرلو او په لرې پرتو سیمو کې خړوبې شوې کرڼې په پايله کې سریلانکا د سوداګریز مرکز په توګه یو اوږد تاریخ لري، کوم چې په دې ټاپو کې د خوندي پاتې شوي تاریخي متنونو او د بهرنیو مسافرو له روايتونو څخه پیژندل کیږي. دا ټاپو د زېرمو په نوم د اوبو لګولو زیرمې لري چې د پخوانیو پاچايانو له خوا د هند – اریايي کډوالۍ وروسته پیل شوي، کوم چې ډیری یې تر نن ورځې پورې خوندي پاتې دي. دا د اوبه خور نظام یوه برخه جوړوي او له نورو عصري جوړښتونو سره تړاو لري.<ref>{{cite web |date=8 October 2011 |title=Chapter 10, Consecrating Pandukabhaya |url=https://mahavamsa.org/mahavamsa/original-version/10-consecrating-pandukabhaya/ |access-date=11 December 2020 |website=Mahavamsa.org |publisher=[[Mahavamsa]] |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231204004952/https://mahavamsa.org/mahavamsa/original-version/10-consecrating-pandukabhaya/ |archivedate=4 December 2023 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=Reservoirs - Historical Aspects |url=http://www.fao.org/3/T0028E/T0028E03.htm |access-date=11 December 2020 |website=fao.org |publisher=[[FAO]]}}</ref><ref name="Project Gutenberg">{{cite web |title='A Record of Buddhistic Kingdoms - Chapter 38 |url=https://www.gutenberg.org/files/2124/2124-h/2124-h.htm#link2HCH0039 |access-date=11 December 2020 |website=Gutenberg.org |publisher=[[Project Gutenberg]]}}</ref> فاکسین (همدا راز فا هسین) یو چینایي راهب و چې په شا او خوا  ۴۰۰ مخزېږديز کې یې هندوستان او سریلانکا ته سفر کړی و، د هغه وخت د موجوده افسانو په اړه لیکي چې د نورو هیوادونو سوداګرو په ټاپو کې د هند - آریایي میشت کیدو دمخه د اصلي قبیلوي خلکو سره سوداګري کوله. یو هیواد چې په بنیادي توګه هیڅ انسان پکې میشت نه و، خو د روحونو او ناګاس (د ښامار عبادت کونکي) له خوا اشغال شوی و، له کومو سره چې د مختلفو هیوادونو سوداګرو سوداګري پر مخ وړله، فاکسین دا په (د بودایی سلطنت ثبت تاريخ) کې لیکلي دي. هغه د قیمتي ډبرو او د صدف نيولو (هغه کبان يا ژوندي موجودات چې په اوبو کې ژوند کوي او په منځ کې صدف يا ملغلرې لري) د پاچا له خوا د ۳۰٪ مالیې په هکله هم لیکلي.<ref name="Project Gutenberg" /> دا راهب له هند څخه په یوه لویه سوداګریزه بېړۍ کې روان شو، څو دې ټاپو ته ورسیږي.چين ته د بېرته تګ لپاره، هغه د يو ستر سوداګر وړونکې بېړۍ په مرسته ولاړ، په کومه کې چې له دوه سوه زيات کسان سپاره وو، دا بېړۍ له يو ستر توپان سره مخ شوه، چېرته چې سوداګر اړ شول چې د خپل سامان ځینې برخه وغورځوي او «جاوا-ډويپا» (اندونيزيا) ته ورسېد، دا د دې ښودنه کوي چې له سريلانکا سره فعالې ساحلي او اوږد واټن سمندري سواګريزې اړيکې موجودې وې.<ref>{{cite web |title='A Record of Buddhistic Kingdoms - Chapter 40 |url=https://www.gutenberg.org/files/2124/2124-h/2124-h.htm#link2HCH0039 |access-date=11 December 2020 |website=Gutenberg.org |publisher=[[Project Gutenberg]]}}</ref> «کاسماس انډیکوپلیسټس» (هندي سمندري مسافر) د مصر د سکندر یو سوداګر/راهب و چې د هند نیمه لويه وچه یې په شپږمه پیړۍ کې کتلی وه، هغه د سوداګرۍ د مرکزيت په توګه د سریلانکا په اړه په تفصیل سره لیکلي چې دا ټاپو د «ټاپوربین» او «سایلادیبا» په نومونو يادوي. هغه په عیسوي توپوګرافي کی لیکلي چې دا ټاپو، لکه څنګه چې په مرکزي موقعیت کې دی، د هند له ټولو برخو، فارس او ایتوپیا څخه ورته بيا بيا بېړۍ راځي او په ورته ډول دوی خپلې بېړۍ هلته استوي. «او له لېرې پرتو سیمو څخه زما موخه «زنسټا [چین] او نور سوداګریز ځایونه دي چې وریښم، الوي، لونګ، سینډل لرګي او نور محصولات تر لاسه کوي او دا بیرته د دې غاړې بازار ته استول کیږي، لکه «مال» [مالابر یا سويل لویدیځ هندي ساحل] ... او کالیانا ته ... له دې وروسته همدا «سيليډيبا»، کوم چې کېدای شي يو تن ووايي چې د انډيز په منځ کې اېښودل شوی دی او له هغه ځايه «هياسنت» [نيل] تر لاسه کوي... او به خپل وار سره دا دوی ته صادروي او په همدې بنسټ دا خپله د سوداګرۍ يو ستر مرکز دی».<ref>{{cite web |year=1897 |title=Christian Topography |url=https://archive.org/details/christiantopogr00cosmgoog |access-date=11 December 2020 |website=archive.org |publisher=[[Internet Archive]]}}</ref> === له خپلواکۍ تر ۱۹۷۷ === کله چې سریلانکا په ۱۹۴۸ز کال کې له برتانيط خپلواکي تر لاسه کړه، سریلانکا د زیاتو اسیايي هیوادنو څخه مخکې وه او د جاپان سره د مقایسې وړ اقتصادي او ټولنیزې نښې يې درلودې. د سریلانکا ټولنیز نښه کوونکي په استثنايي توګه لوړ ګڼل کیدل. د نولسمې پیړۍ په وروستيو کې سوداد لا دمخه ۲۱.۷٪ و. د ۱۹۴۶ز کال د ملاریا د له منځه وړلو تګلارې له ۱۹۴۶ز څخه تر ۱۹۴۷ز کال پورې د مرګ کچه په زرو کې له شل څخه څوارلس ته راښکته کړه. په ۱۹۴۸ز کال کې د یو سریلانکایی د زیږون په وخت کې د ژوند اټکل څلور پنځوس کاله و، يعنې له جاپان څخه لږ څه ښکته چې ۵۷.۵ و. په سریلانکا کې په ۱۹۵۰ز کال کې د ماشومانو د مړینې کچه په هرو زرو ژوندیو زیږونونو کې ۸۲، مالیزیا ۹۱ او فلیپین ۱۰۲ وه.<ref name="GrowthEquity">{{cite web |title=Growth and Equity in Developing Countries - Surjit S Bhalla, Paul Glewwe |url=http://documents1.worldbank.org/curated/en/570211468777272881/pdf/multi-page.pdf |access-date=18 December 2020 |website=worldbank.org |publisher=[[World Bank]]}}</ref> په هندي سمندر کې د سريلانکا ستراتژيک موقعيت ته په کتنې سره تمه کېده چې دا هېواد به د نورو اسیایي ګاونډیو په پرتله زیات ښه فرصت ولري، څو یوه چټکه اقتصادي وده ثبت کړي او داسې برېښېده چې یو له زیاتو ژمنو نویو هیوادونو څخه به وي. خو په ۱۹۴۸ز کال کې دغه هيله مندي تر ۱۹۶۰ز کال پورې تته شوه. ملتپالنه هم رامنځ ته راغله، چې قومي تاوتریخوالی یې زیات کړ.<ref name="whatwent">{{cite journal|url=https://www.jstor.org/stable/4409207|title=Development in Independent Sri Lanka: What went wrong?|journal=[[Economic and Political Weekly]]|jstor=4409207|access-date=18 December 2020|last1=Kelegama|first1=Saman|year=2000|volume=35|issue=17|pages=1477–1490}}</ref> == سرچينې == 5sgum5jnucs2le2r75zeq66hrggwh3p د سريلانکا کلتور 0 63577 370022 284386 2026-10-26T22:23:19Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 370022 wikitext text/x-wiki د سریلانکا په کلتور کې عصري عناصر له دودیز اړخ سره مخلوط او د دې هېواد د سیمه يیز تنوع لپاره پیژندل کیږي. د سریلانکا کلتور له اوږدې مودې راهيسې د «تيراواډا» بودايي دين له ميراث څخه اغېزمن شوی چې له هندوستان څخه هلته رسېدلی او د سریلانکا په سويلي او مرکزي سیمو کې مذهبي میراث په خاصه توګه پياوړی دی. د سويلي هنودستان کلتوري اغیزې په ځانګړي توګه د هیواد شمالي برخو ته رسیږي. د استعماري اشغال تاریخ هم د سریلانکا په هویت یو نښه پریښې چې د سریلانکا له کلتوري اړخونو سره پرتګالي، الماني او برتانوي عناصر یو ځای شوي دي. سربېره پر دې، اندونیزیایی کلتور هم د سریلانکایي کلتور ځیني اړخونه اغیزمن کړي دي. د کلتور په توګه، سریلانکا له دواړو هندوستان او سويل ختیځې اسیا سره کلکې اړي لري. <ref name="Source1">{{cite book|last1=Mendis|first1=V.L.B|title=Foreign Relations of Sri Lanka: Earliest Times to 1965|date=1985|pages=113–16|publisher=Tisara Prakasakayo}}</ref> دا هیواد یو بډای هنري دود لري چې په مختلفو تخلیقي بڼو سره موجود دی، کومې چې موسیقي، نڅا او بصري هنرونه په ځان کې رانغاړي. د سریلانکا کلتور په نړیواله توګه له کریکټ، جلا خوړو، د اصلي ټوليزو درملو تمرین، مذهبي نښې لکه بودایی توغ او صادرات لکه چای، دارچیني او قیمتي ډبرې او همدارنګه یو پیاوړي ګرځندوی صنعت سره تړاو لري. سریلانکا د هند نیمه لويې وچې سره اوږدمهاله اړیکې لري، کوم چې د مخکیني تاریخ په اوږدو کې موندل کیدای شي. د سریلانکا نفوس په غالب ډول سینهالیسي دي، تر څنګ د اندازې وړ سریلانکایي تامیل، سریلانکایي مسلمانان، هندي تامیل، سریلانکایي ملایي او د «بورغیر» لږکي هم موجود دي.<ref>{{cite web |title=Archived copy |url=http://www.statistics.gov.lk/abstract2010/chapters/Chap2/AB2-13.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130108161156/http://www.statistics.gov.lk/abstract2010/chapters/chap2/AB2-13.pdf |archive-date=2013-01-08 |access-date=2013-04-12}}</ref> == تاريخ == د سریلانکا لومړني اوسیدونکي «هوموساپینس» وو، څوک چې له هندي سمندر څخه ۱۲۵۰۰۰ کاله پخوا تیر شوي وو. په عمده توګه د پخوانیو تاریخي صحیفو لکه «مهاوامسا» له مخې، سریلانکا د ۲۰۰۰ کاله څخه زیات مستند تاریخ لري او د لومړیو ډبرینو توکو تاريخ يې ۵۰۰۰۰۰ مخزېږديز پورې ترسېږي. په څو پیړیو کې د پرله پسې بهرنۍ اغیزې له امله د سریلانکا کلتور اوسني حالت ته تغيیر کړ. بیا هم، په ګډه د ځینې نورو لږکيو سره، کوم چې د سریلانکا پېژندګلو جوړوي، پخوانۍ میلې او دودونه تر اوسه په دې ټاپو کې لمانځل کیږي. <ref>{{Cite journal|last=Perera|first=H. Nimal|date=2014|title=Prehistoric Sri Lanka|url=https://www.jstor.org/stable/44809403|journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Sri Lanka|volume=59|issue=2|pages=23–41|issn=1391-720X}}</ref><ref>{{cite web |title=The Mahavamsa - Great Chronicle - History of Sri Lanka - Mahawansa |url=http://mahavamsa.org/ |access-date=8 April 2018 |website=mahavamsa.org |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080821101050/http://mahavamsa.org/ |archivedate=21 August 2008 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |last1=Garms-Sotelo |first1=Doria |date=3 August 2013 |title=Growing up White in South Asia |url=https://bookonsrilanka.files.wordpress.com/2013/08/growing-up-white-in-south-asia.pdf |access-date=13 January 2022 |location=Seoul, Korea}}</ref> یو ډیر مهم اړخ چې د سریلانکا د تاریخ توپیر کوي، د ښځو په اړه د هغوی اند دی. د زرګونو کلونو څخه په سریلانکا کې، له واکمنۍ نيولې بیا تر لباس اغوستلو پورې ښځينه او نارینه او نارينه ته په مساوي نظر کتل کېږي کیږي. دواړو ښځوو او نارینه په دې ځمکه د واکمنۍ بخت درلود (کوم چې حتی تر نن ورځې پورې ثابت دی). د نړۍ لومړۍ ښځینه وزیره، سیریماو بندرایکي، له سریلانکا څخه وه. سره له دې چې د نن ورځ لباس خورا لوېدیځ ډوله شوی او ساده لباس د هرچا لپاره معمول ګرځیدلی، لرغوني رسامي او نقاشي لکه د سیګیریا هنر، اسورومونیا مینه وال ښیي چې څنګه د استعمار تر مخه سریلانکايانو جامې اغوستې، کوم چې د نارینه او ښځو لپاره د جامو د اندازې او حالت ښکارندويي کوي. == بصري هنرونه == === معماري === د سریلانکا معماري د معمارۍ د بڼو او ډولونو یو بډای ډول څرګندوي. بودیزم د سریلانکا پر معمارۍ یوه مهمه اغیزه درلوده، چې د دریمې پیړۍ څخه دا دې ټاپو ته معرفي شوی و. په هندوستان، چین او وروسته په اروپا کې رامنځته شوي تخنیکونه او سټایلونه چې د استعمار له لارې لیږدول شوي وو، د سریلانکا په معمارۍ کې هم لويه ونډه درلودلې ده.<ref>{{cite web |date=2008-12-21 |title=LANKALIBRARY FORUM • View topic - Home and family in ancient and medieval Sri Lanka |url=http://www.lankalibrary.com/phpBB/viewtopic.php?t=4545&sid=4cbad2333da654cc007f3bdab0b17947 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120221224018/http://www.lankalibrary.com/phpBB/viewtopic.php?t=4545&sid=4cbad2333da654cc007f3bdab0b17947 |archive-date=21 February 2012 |access-date=2012-06-29 |publisher=Lankalibrary.com}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=u2G63IrFXpgC|title=The Oxford History of the British Empire: Volume V: Historiography|first=Robin|last=Winks|date=21 October 1999|publisher=OUP Oxford|access-date=8 April 2018|via=Google Books|isbn=9780191542411}}</ref> === هنر او لاسي صنايع === د سریلانکا هنر او لاسي صنایع د دې ټاپو د اوږد او دوامداره بودایي کلتور څخه الهام اخلي، کوم چې په پایله کې بې شمیره سیمه ييز او محلي دودونه جذب او خپل کړي دي. په ډیری بېلکو کې سریلانکايي هنر د مذهبي عقیدو څخه راغلی او په مختلفو شکلونو لکه نقاشۍ، مجسمه جوړونې او معمارۍ سره ښودل کیږي. د سریلانکا د هنر یو له خورا د پام وړ اړخونو څخه د غارونو او معبدونو نقاشي ده، لکه په سیګیریا کې موندل شوي فریسکوز، او مذهبي نقاشي په ډمبولا کې په معبدونو کې موندل شوي او په کنډي کې د غاښونو معبد. د هنر نور مشهور ډولونه هم له داخلي او هم له بهرني میشتیدونکو له خوا اغیزمن شوي دي. د بېلګې په ډول، د لرګیو دودیز لاسي صنایع او د خټو لوښي د غرنیو سیمو په شاوخوا کې موندل کیږي، په داسې حال کې چې له پرتګال څخه اغېزمن شوی د ټوکرکار او له اندوزيا څخه اغېزمن شوي «بټیک» هم د پام وړ دي. == د تر سره کولو هنرونه == === نڅا === د کلاسیکي، ولسي او د نڅا ډرامو لکه «کانډیان» نڅا په ګډون سریلانکا د نڅا د بېلا بېلو ډولونو کور دی. سریلانکا د نڅا درې عمده ځایي سبکونه لري. نومونه یې اوډاراټا (کنډي کې)، پهاتراټا (جنوبي سیمو کې) او سباراګامو دي، کوم چې د سباراګاموا ايالیت د کیګالي او راتناپورا په ولسوالیو کې لیدل کیږي. === موسيقي === بوديزم او پرتګالي نېواک د سریلانکا په موسیقۍ دوه سترې اغېزې پرېښي. بودیزم سریلانکا ته د اشوکا سترواک د بچيو د تبلیغ څخه سریلانکا ته راغلی. په داسې حال کې چې پرتګاليان په پنځلسمه پیړۍ کې راغلي چې له ځان سره یې د کانټیګا سندرې، یوکولیل او ګیټارونه راوړل او ورسره افریقایی مريان، چا چې د دې ټاپو د مسیقۍ ریښې نورې هم متنوعې کړې. دا مريان به یې «کافرینها» بلل کېدل او د هغوی د نڅا موسیقۍ ته به یې «بایلا» ویل. د سریلانکا په دودیزه موسیقۍ کې د مصنوعي خوب راوستونکي «کنډیانو» ډولونه شامل دي – ډول وهل په سریلانکا کې د بودا او هندو معبدونو کې د موسیقۍ ډیره برخه وه او ده. د سریلانکا ډيری لوېديځې برخې، لويديځه نڅا او موسیقي تعقيبوي. === سينما === د «کډاونو پورونډوا» (ماته ژمنه) په نوم فلم چې د «چترا کالا موویټون» د «ایس. ایم. نیاګم» له خوا تولید شوی و، په ۱۹۴۷ز کال کې یې د سریلانکایي سینما د راتګ خبر ورکړ. «رانموتو دووا» (د خزانې جزیره، ۱۹۶۲) د سینما له تور او سپین څخه رنګین ته بدلون راوست. په وروستیو کلونو کې، د سریلانکا سینما د کورني احساساتي او رومانوي ډرامه، ټولنیز بدلونونو او د «ال ټی ټی اي» او پوځ تر منځ د جګړو د کلونو په څیر موضوعات نندارې ته وړاندې کړل. د هغوی سینمایي انداز بالیووډ ته ورته دی. په ۱۹۷۹ز کال کې، د ټولو وختونو په پرتله د فلمونو ګډون لوړ شو، خو له هغه وخت راهیسې په تریجي ډول کمښت ليدل کېږي. بې شکه، «لسټر جیمز پیریس» د سریلانکا د سینما د تاریخ تر ټولو تاثیر اچونکی او انقلابی فلم جوړونکی دی، چې د ریکاوا(د تقدیر کرښه، ۱۹۵۶)، ګامپیرالیا (بدلیدونکی کلی، ۱۹۶۴)، نیدانهایا(خزانه، ۱۹۷۰) او ګالو هداواتا (یخ زړه، ۱۹۶۸) په ګډون يې زیات شمیر فلمونو لارښودنه کړې، کومو چې نړیوال شهرت تر لاسه کړی. په ښاري سیمو کې زیاتې سینماوې شته. == د ژوند سريقه == === خواړه === د سریلانکا خواړه په عمده توګه د سويلي هندوستان، اندونیزیا او هالنډ له خوا اغیزمن شوي. وریژې یوه اساسي برخه ده او معمولا هره ورځ مصرف کیږي او په هر ځانګړي فرصت کې موندل کیدای شي، په داسې حال کې چې مساله لرونکي غوړ خواړ د غرمې او ډوډۍ لپاره د خوښې خواړه دي. یو ډیر مشهور الکولي مشروبات «ټاډي» او «اریک» دي چې دواړه د خرما د ونې د نباتي زوښې څخه جوړ شوي دي. وریژي او غوړ خواړه د سریلانکایي خوړو یوې لړۍ سره اړيکه لري. سریلانکایان ملخان یا خیز وهونکي خزندګان (اپا، اپام) هم خوري، کوم چې د سریلانکا په هر ځای کې موندل کیدای شي.په ډېر وروستي وخت کې، کولمبو ته د لويديځ شويو تاميل اشپزانو راستنېدل زيات شوي دي، نوي مشهور «جاناکان ګنانانندن» په دوی کې شامل دي، چا چې خپل لومړني کلونه د سويلي لندن میشیلین سټار رستورانتونو کې په روزنه تیر کړی. دې راتګ د سریلانکا او تامل خوړو نوې بڼې ته وده ورکړه چې دودیزې مسالې له اروپایی چټکو چمتو کېدونکو خوړو سره يوځای کوي، لکه رممیدان چې معنا یې ګرم چپس دي، کوم چې په ځوان نسل کې خورا مشهور ثابت شوی. <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=7KZkAAAAMAAJ|title=Orang Melayu Sri Lanka Dan Bahasanya|first=B. D. K.|last=Saldin|date=8 April 1996|publisher=Sridevi Printers Publication|access-date=8 April 2018|via=Google Books|isbn=9789559419020}}</ref> == سرچينې == 3cf31g235vjbqvasexu5ehc9yldf2gf مړ سمندر 0 65216 370024 287407 2026-10-27T01:31:56Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 370024 wikitext text/x-wiki مړ سمندر (په عربۍ کې البحر الميت) چې په نورو نومونو هم یادیږي، يو مالګين جهيل دی چې په ختیځ کې د اردن او په لوېدیځ کې له اسرایل او لوېدیځې تړانګې سره پویله لري. دا د اردن په «ریفټ» دره کې پروت دی او د دې اصلی سرچینه د اردن سیند دی. د جهیل سطحه ۴۳۰.۵  متره (۱۴۱۲ فوټه) د سمندر له کچې ښکته ده چې خپل ساحلونه یې په ځمکه د ځمکې پر بنسټ تر ټولو کم ښکته ګرځېدلي دي. دا ۳۰۴ متره (۹۹۷ فوټه) ژور دی چې په نړۍ کې تر ټولو ژور «هایپرسالین» جهیل دی. د ۳۴۲ ګرام/کیلوګرام یا ۳۴.۲٪ (په ۲۰۱۱ ز کال کې) مالګینتوب په لرلو سره، دا د نړۍ د اوبو یو له مالګینترینو اوبو څخه لري – چې د بحر ۹.۶ برابره مالګین دی – او د ۱.۲۴ کیلوګرام/لیتره کثافت لري چې لامبو وهل پکې د اوبو پر سر پاتې کیدو ته ورته ګرځوي. دا مالګینتوب یو سخت چاپیریال رامنځته کوي، په کوم کې چې ژوي او بوټي وده نه شی کولای، له همدې امله یی دا نوم ورکړل شوی دی. د مړ سمندر عمده، شمالی حوزه ۵۰ کیلومتره (۳۱ میله) اوږده او په خپله پراخه نقطه کې ۱۵ کیلومتره (۹ میله) پراخه دی. <ref name="Hshah">{{cite web |date=2015-02-27 |title=Israel and Jordan Sign 'Historic' $900 Million Deal to Save the Dead Sea |url=http://www.newsweek.com/israel-and-jordan-sign-historic-900-million-deal-save-dead-sea-310084 |work=Newsweek}}</ref><ref>{{cite book|title=Encyclopedia of world geography|year=2005|publisher=Facts on File|url=https://books.google.com/books?id=DJgnebGbAB8C&q=Dead+sea+has+a+density++++swimming&pg=PA237|editor=R W McColl|page=237|isbn=9780816072293}}</ref><ref>{{cite web |title=Dead Sea - Composition of Dead Sea Water |url=http://www.dspimport.com/about_the_dead_sea.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104055037/http://www.dspimport.com/about_the_dead_sea.html |archive-date=2013-11-04}}</ref><ref>{{cite encyclopedia|title=Dead Sea|editor=Goetz, P. W.|encyclopedia=The New Encyclopædia Britannica|edition=15th|volume=3|page=937|place=Chicago|year=1986}}</ref> مړ سمندر د مدیترانی د حوزې له شا او خوا څخه د زرګونو کلونو په موده کې لیدونکي راجلب کړي دي. دا د نړۍ تر ټولو لومړی روغتیایی ځای (د ستر هیورډ  لپاره) و او ې د مصري موميا کولو لپاره له اسفات څخه نيولې بيا د سرې لپاره د پوټاش پورې بېلا بېل ډوله توليدات وړاندې کوي. اوسمهال، سیلانیان د دې د اسرائیلی، اردني او لوئدیځې تړانګې ساحلونو څخه لیدنه کوي. د فلسطین د ګرځندوی صنعت د لوېدیځې غاړې په سواحلو کې د پرمختګ له خنډونو سره مخ شوی. مړ سمندر په چټکۍ سره راټیټیږي؛ د دې د سطحې ساحه اوسمهال ۶۰۵ کیلومترمربع (۲۳۴ میله مربع) ده، چې په ۱۹۳۰کې ۱۰۵۰ کیلومترمربع (۴۱۰ میله مربع) وه.  د مړ بحر بحران ستونزې رامنځ ته کړي او د سورسمندر-مړ سمندر اوبو رسولو لغوه شوې پروژې په څېر، دکانالونو او نل ليکو وړانديزونو، د دې سقوط کم کړی دی. <ref name="JT">{{cite web |date=27 November 2016 |title=5 alliances shortlisted to execute Red-Dead's phase I |url=http://www.jordantimes.com/news/local/5-alliances-shortlisted-execute-red-dead%E2%80%99s-phase-i |access-date=3 December 2016 |work=The Jordan Times |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161129214035/http://jordantimes.com/news/local/5-alliances-shortlisted-execute-red-dead%E2%80%99s-phase-i |archivedate=29 November 2016 |url-status=dead}}</ref> == نومونه == د انګلیسی نوم مړ سمندر یی د عربی د البحر المیت څخه اخیستل شوی چې په خپله د پخوانی یونان له (نیکرا تلاسا) او د لاتین نومونو (ماری مورټم) د اوبه ييز ژوند کمښت ته په اشارې سره چې د جهيل د خورا مالګینتوب له امله رامینځته کیږي، څخه اخیستل شوی دی. دا نوم په عبراني ادبیاتو کې هم کله نا کله د (یم هماویټ) په توګه راڅرګند شوی دی.<ref name="ReferenceA">The first article ''al-'' is unnecessary and usually not used.</ref><ref>{{cite book|author1=David Bridger|author2=Samuel Wolk|title=The New Jewish Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=hZqpCrG3qw0C&pg=PA109|access-date=July 25, 2011|date=September 1976|publisher=Behrman House, Inc|isbn=978-0-87441-120-1|page=109|quote=It was named the "Dead Sea" because of the fact that no living thing can exist there, since the water is extremely salty and bitter.}}</ref> د دې جهیل عام بايبلي او نوی عبري نوم د مالګې سمندر جهيل دی. په بايبل کې د دې ياد شوي عبري نومونه هم د «ارابا سيند» او ختيځ سيند دي. په عربي کې دا د لوط د سيند (بحر لوط) په نوم هم یادیږي چې د ابراهیم وراره و، ویل کیږي چې میرمن یی د سدوم او عومورا په تباهۍ کې د مالګې په ستنه بدله شوې وه. ډېر کم وخت،  دا په عربي کې له یوه پخواني مهم ښار څخه د هغې په څنډو کې د ضعورا د سیند په نوم هم یاد شوی. <ref>{{bibleref|Gen|14|3|KJV}}</ref><ref name="Sharon">{{cite book|author=[[Moshe Sharon]]|title=Bani Na'im: Maqam an-Nabi Lut|work=[[Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae]] (CIAP)|volume=Two: B-C|page=15 (of pp.12–21)|publisher=Brill|location=Leiden-Boston-Köln|year=1999|isbn=978-90-04-11083-0|url=https://books.google.com/books?id=EPFDU8POrXIC&q=Brekke|access-date=30 December 2019}}</ref><ref name="LOC">{{cite book|title=Dead Sea: Israel and Jordan|work=Library of Congress: Subject Headings|edition=14th|volume=1: A-E|page=1163|publisher=Cataloging Distribution Service, Library of Congress|location=Washington, D.C.|year=1991|issn=1048-9711|url=https://books.google.com/books?id=eCzC6pfXfJIC&pg=PA1163|access-date=30 December 2019}}</ref><ref name="sodom">{{bibleref|Gen|19|KJV}}</ref> تاریخی انګلیسي نومونو کې يې مالګین سمندر، د بايبلي روايت څخه د دې د تباهۍ څخه د سدوم جهیل او د یونان او لاتین څخه د «اسفالټیټیس» جهیل نومونه شامل دي. په دې جهيل کې به طبيعي ډول موندل کېدونکي بټامين (قير) له امله د زياتې سوداګرۍ پر بنسټ، په لرغوني يوناني اورومي جغرافيه کې د دې جهيل نمونه د «اسالفت جهيل»، يا سمندر په څېر وو. <ref name="natgeo">{{citation|page=[https://books.google.cn/books?id=fHI9AAAAYAAJ&pg=PA458 458]|last=Morse|first=Jedidiah|title=The American Universal Geography...|volume=2|edition=7th|location=Boston|publisher=Lincoln & Edmands|date=1819}}</ref> == جغرافيه == مړ سمندر یو «انډورهیک» جهیل دی چې د اردن په «ریفټ» دره کې موقعيت لري، کومه چې د مړ سمندر د بدلون (DST) په پايله کې منځ ته راغلې يوه جغرافيايي ځانګړتيا ده. دا کيڼ لور ته چلېدونکي بدلون د درز افريقايي تختې او عربي تختې په منځ کې د ټيکټونيک تختې له پولې سره موقعيت لري.  په ترکيه کې د ختيځې اناتوليا زيان سيمې او د سينا په سويلي وروستۍ برخه د سور سمندر د ساحل په شمالي وروستۍ برې په منځ کې بهېږي. په همدې ځای کې د لوړ اردن سیند/د ګالیلي بحر/لاندې اردن سیند د اوبو سیستم پای ته رسیږي. د اردن سیند یواځینۍ لویه سرچینه ده چې مړ سمندر کې تویږي، که څه هم د مړ سمندر لاندې او شا او خوا کې کوچنۍ څو کلنې چینې شته چې د غاړو سره حوضونه او د چټک سیند کندې جوړوي. د اوبو وتلو هېڅ جريانونه نه شته.<ref>{{cite web |title=Springs and quicksand at the Dead Sea |url=http://www.tommyimages.com/Stock_Photos/Middle_East/Israel/Dead_Sea/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081122023153/http://www.tommyimages.com/Stock_Photos/Middle_East/Israel/Dead_Sea/index.html |archive-date=November 22, 2008 |access-date=August 27, 2008}}</ref> له اردن پرته د موجب سیند، بايبلي ارنون د مړسمندر یو له لویو د اوبو د سرچینو څخه دي. د وادی مجب دره، ۴۳۰ متره د سمندر د کچې څخه لاندې د اردن د درې په سويلي برخه کې، د بایوسفیر زیرمه ده چې ۲۱۲ کیلومترمربع (۸۲ میله) مساحت لري. نورې مهمې سرچینې یی وادي دراجه (عربي)/ نهال ډراګوت (عبرانی) او نهال ارګوت دي چې په «عين جدي» پای ته رسیږي. وادي هاسا (بايبلي زیرد) یوه بله دره ده چې مړ بحر ته بهیږي.<ref name="RSDSC">{{Cite web |title=Red Sea – Dead Sea Water Conveyance Study (RSDSC) Program: Dead Sea Study, July 2010, p. 64 |url=http://www.gsi.gov.il/_uploads/ftp/GsiReport/2010/Tahal-GSI-19-2010.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161224200944/http://www.gsi.gov.il/_uploads/ftp/GsiReport/2010/Tahal-GSI-19-2010.pdf |archive-date=2016-12-24 |access-date=2016-10-14}}</ref><ref>{{cite web |title=Mujib |url=http://www.unesco.org/new/en/natural-sciences/environment/ecological-sciences/biosphere-reserves/arab-states/jordan/mujib/ |access-date=7 May 2016 |publisher=UNESCO}}</ref> باران د مړ سمندر په شمالي برخه کې په کال کې لږ تر لږه ۱۰۰ ملي میتره (۴ انچه) او په سويلي برخه کې په لږه اندازه ۵۰ ملي میتره (۲ انچه) دی. د مړ سمندر زون وچوالی د یهودي غرونو د باران د سیوري د اغیزې له امله دی. د مړ سمندر په ختیځ کې لوړې ځمکې د مړ سمندر په پرتله ډیر باران لري.<ref>{{cite web |title=Dead Sea |url=http://exact-me.org/overview/p4144.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130120074227/http://exact-me.org/overview/p4144.htm |archive-date=January 20, 2013 |access-date=January 21, 2013 |publisher=Exact Me.org}}</ref> د مړ سمندر لویدیځ ته، د یهودو غرونه لږ لوړ دی او ختیځ ته د غرونو په پرتله خورا ټیټ دي. د جهيل په سويل لوېديځه څنډه کې د ۲۱۰ متره (۷۰۰ فوټه) لوړ د «هاليټ» معدني جوړښت دی چې ماونټ سدوم نوميږي. == ځمکپېژندنه == === د جوړېدو تيوريانې === د مړ سمندر د ښکته پرمختګ د اصل په اړه دوه متضاد اټکلونه شته. پخوانی اټکل  دا دی چې مړ سمندر په ریښتیني درز سيمه کې پروت دی، کوم چې د سره بحر د درز پراخوالی دی، یا ان د ختیځې افریقا د لوی درز درې پراخوالی دی. یو بل وروستی اټکل دا دی چې د مړ سمندر ډنډ د مړ سمندر د بدلون سره د يو ګام څخه زياتې وقفې پايله ده، د کوم په پايله کې چې د کمېدو تر څنګ د قشر پراختيا منځ ته راځي.   === سيدوم ليګون === د پلیوسین-پخوانی پلیسټوسین په وروستیو کې، شا او خوا ۳.۷ ميلیونه کاله وړاندې، د اردن سیند، مړ بحر او شمالي وادي عربه دره ده چې په مکرر ډول د مدیترانې سمندر څخه اوبو ډوب کړي دي. اوبه په یو تنګ او کره خلیج کې رامینځته شوي چې د ځمکپېژندونکو له خوا د سیدوم ليګون په نوم یادیږي، کوم چې د بحر سره د هغه څه له لارې وصل شوي چې اوس د جیزریل دره بلل کېږي. په دره کې سیلابونه راغلل او لاړل چې د ټیکټونک او اقلیم شرایطو کې د اوږدې کچې بدلونونو پورې اړه لري. <ref name="Stein">{{cite web |author=Mordechai Stein |title=The limnological history of late Pleistocene – Holocene water bodies in the Dead Sea basin |url=http://www.gsi.gov.il/_Uploads/4739SteinF.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513022228/http://www.gsi.gov.il/_Uploads/4739SteinF.pdf |archive-date=2013-05-13}}{{self-published inline|date=February 2021}}</ref> == سرچينې == mgfe9fo434ths7k8dkw37vwjytchx29 د پښتو ژبې تاریخ 0 87824 370018 2026-10-26T18:22:58Z Shahzebktk 41052 د "### د پښتو ژبې تاریخ ### پېژندنه پښتو د پښتنو مورنۍ ژبه ده چې په افغانستان او پاکستان کې ویل کېږي. دا د هندوـاروپايي ژبو د کورنۍ د ایراني ژبو له ختیځې څانګې سره تړاو لري او لرغونی تاریخ لري. پښتو په افغانستان کې یوه رسمي ژبه ده او په پاکستان کې هم په پراخه کچه وی..." تورو مخ جوړ شو 370018 wikitext text/x-wiki ### د پښتو ژبې تاریخ ### پېژندنه پښتو د پښتنو مورنۍ ژبه ده چې په افغانستان او پاکستان کې ویل کېږي. دا د هندوـاروپايي ژبو د کورنۍ د ایراني ژبو له ختیځې څانګې سره تړاو لري او لرغونی تاریخ لري. پښتو په افغانستان کې یوه رسمي ژبه ده او په پاکستان کې هم په پراخه کچه ویل کېږي. ### لرغونتیا د پښتو ژبې د لرغونتیا او د هغې د راټوکېدو د وخت په اړه د پوهانو بېلابېل نظرونه شته. پښتو د لرغونو ایراني ژبو له ډلې څخه ده او د پېړیو په اوږدو کې یې په غږیز جوړښت، وییونو او ګرامر کې بدلونونه راغلي دي. دې ژبې له نورو ژبو سره د اړیکو له لارې ځینې نوي ویيونه هم خپل کړي دي. ### لیکدود پښتو په عربي لیکدود ولاړ خپل ځانګړی لیکدود لري. په دې لیکدود کې داسې توري هم شته چې د پښتو ځانګړي غږونه څرګندوي، لکه: ټ، ډ، ړ، ږ، ښ، څ، ځ، ڼ او ګ. دا لیکدود په کتابونو، ورځپاڼو، ښوونیزو توکو او برېښنايي خپرونو کې کارول کېږي. ### ادب او پرمختګ د پښتو ادب په اوولسمه پېړۍ کې د پام وړ پرمختګ وکړ. خوشحال خان خټک او رحمان بابا د دې پېر له نوموتو شاعرانو څخه وو چې د پښتو شاعرۍ په غوړېدو کې یې مهمه ونډه لرله. په ورپسې پېړیو کې پښتو نثر، کیسه‌لیکنه، ناول، ډرامه او ژباړه هم وده وکړه. په شلمه پېړۍ کې راډیو، ورځپاڼو او ښوونیزو بنسټونو د پښتو ژبې په خپرولو او پرمختګ کې مهم رول ولوباوه. ### اوسنۍ دوره نن ورځ پښتو په ښوونځیو، پوهنتونونو، راډیو، ټلوېزیون او انټرنېټ کې کارول کېږي. د پښتو ویکيپېډیا، برېښنايي کتابتونونو او نورو برېښنايي پروژو له لارې د دې ژبې لیکلي توکي ورځ تر بلې ډېرېږي. د پښتو د ژبني بنسټ، کره لیکدود، وییپانګو او مصنوعي ځیرکتیا د وړتیاوو پیاوړتیا هم د دې ژبې د راتلونکي پرمختګ لپاره ارزښت لري. gxqk4qzbu64jphgvpoe37iw4299jiq5 د کارن خبرې اترې:MujahidHaqyar336 3 87825 370026 2026-10-27T04:40:33Z ښه راغلاست پیغام ورکوونکی 11444 د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي 370026 wikitext text/x-wiki {{ښه راغلئ|name=MujahidHaqyar336}} -- <span style="font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;"> '''[[کارن:Af420|<font color="black">'''Af420''']]''' </span> <sup><font face="MCS Quds SU normal" size="3">'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|<font color="#69 69 69">'''اړیکه''']] '''</font></sup> ۲۷ اکتوبر ۲۰۲۶، گړۍ ۰۴:۴۰ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) k1ksesnkunjp3bv89i258mwh4ocpc4m