ويکيپېډيا pswiki https://ps.wikipedia.org/wiki/%D9%84%D9%88%D9%85%DA%93%DB%8C_%D9%85%D8%AE MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter رسنۍ ځانگړی خبرې اترې کارن د کارن خبرې اترې ويکيپېډيا د ويکيپېډيا خبرې اترې دوتنه د دوتنې خبرې اترې مېډياويکي د مېډياويکي خبرې اترې کينډۍ د کينډۍ خبرې اترې لارښود د لارښود خبرې اترې وېشنيزه د وېشنيزې خبرې اترې تانبه د تانبې خبرې اترې مهال‌ليک د مهال‌ليک خبرې اترې چلنوال د چلنوال خبرې اترې پېښه د پېښې خبرې اترې 0 2167 370112 366929 2026-11-02T00:49:05Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 370112 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:Steam engine.JPG|thumb|300px|د بړاس ماشين یوه بېلگه]] '''د بړاس ماشين''' انگليسي [[جېمز واټ]] په 1815م کال کې وپنځوه. د بخار ماشین هغه حرارتي ماشین دی چې د خپل میخانیکي کار په موخه له بخار څخه د عامل سیال/مایع په توګه ګټنه اخلي. د بخار په ماشین کې د یو سلنډر د ننه د پیسټون د شاته او مخته وړلو لپاره د بخار له فشار ګټنه کېږي. دغه فشار ورکوونکې قوه د یو شاتون او میل په واسطه د کار لپاره په څرخېدونکي ځواک اوړي. د «بخار ماشین» اصطلاح په عموم ډول د یو پیسټوني ماشین د توصیف لپاره کارول کېږي نه د بخاري توربین لپاره. د بخار ماشینونه، خارجي احتراق لرونکي هغه ماشینونه دي چې په کې کاري سیال/مایع د احتراق له محصولاتو جلا کېږي. د دغه بهیر د تحلیل لپاره ایډیال ترموډینامیکي څرخ د رانکین څرخ په نوم یادېږي. په عمومي توګه د بخار ماشین اصطلاح په بشپړه توګه بخار لرونکو کارخونو (د بخار خانو په ګډون) لکه د بخار ریل ګاډو او نورو لېږدونکو ماشینونو ته اشاره کوي، یا هم کېدای شي پیسټوني ماشینونو او یا په یوازې توګه توربین ته اشاره وکړي.<ref name="miffin">{{cite book|title=American Heritage Dictionary of the English Language|url=https://archive.org/details/americanheritage0000unse_a1o7|url-access=registration|edition=4th|year=2000|publisher=Houghton Mifflin Company}}</ref> په داسې حال کې چې د بخار چلیدونکي ماشینونه له میلاد څخه په وروسته لومړۍ پېړۍ کې په آیولیپایل وسیلې او په شپاړلسمه پېړۍ کې د یو شمېر نورو ثبت شوو مواردو له مخې وپېژندل شول، خو په ۱۶۰۶ زکال کې جرونیمو د آیانز وای بومونټ د کانونو د تخلیې په موخه د بخار د لومړي واټرپمپ اختراع ثبت کړه. توماس ساوري د لومړي ځل لپاره په سوداګریز ډګر کې د بخار د ماشین د کارونې مخترع ګڼل کېږي، ده داسې بخاري پمپ جوړ کړ چې په مستقیم ډول یې د بخار له فشار څخه د اوبو په ویستلو کې ګټنه کوله. لومړنی بریالی سوداګریز ماشین چې کولای یې شو په پرله پسې ډول انرژي ماشین ته انتقال کړي په ۱۷۱۲ زکال کې د توماس نیوکامن له خوا جوړ شو. جیمز واټ په ۱۷۶۴ زکال کې د تراکم په موخه یو جلا مخزن ته د مصرف شوي بخار په انتقال سره پام وړ پرمختګ رامنځته کړ او د هر سوزېدونکي واحد په بدل کې یې د ترلاسه کېدوني موثریت کچه لوړه کړه. په ۱۹ مه پېړۍ کې د بخار ثابت ماشینونو د صنعتي انقلاب د کارخونو لپاره کاري انرژي رامنځته کړه. د بخار ماشینونو د بېړیو د بادبانونو ځای ونیو او په بېړیو کې د بخار پر بنسټ پاروګان وکارول شو، همدارنګه د بخار ماشینونو څخه په ریل ګاډو کې کار واخیستل شو. <ref>{{Cite web |date=19 March 2014 |title=Who Invented the Steam Engine? |url=https://www.livescience.com/44186-who-invented-the-steam-engine.html |website=[[Live Science]]}}</ref> پیسټوني د بخار ماشینونو د شلمې پېړۍ تر لومړیو پورې هغه مهال چې د سوداګریزو چارو په موخه الکتریکي موتورونو او داخلي احتراقي ماشینونو د بخار پر بنسټ د ګرځېدونو ماشینونو ځای ونیو؛ د انرژۍ د تولید اصلي سرچینه برابروله. د بخار توربینونه د برېښنا د تولید په برخه کې د پیسټوني ماشینونو ځای ونیو ځکه لږ لګښت یې درلود، عملیاتي چټکتیا یې زیاته او زیات موثریت یې رامنځته کوه. <ref name="Wiser">{{cite book|title=Energy resources: occurrence, production, conversion, use|last=Wiser|first=Wendell H.|year=2000|publisher=Birkhäuser|isbn=978-0-387-98744-6|page=190|url=https://books.google.com/books?id=UmMx9ixu90kC&dq=steam&pg=PA190}}</ref> == تاریخچه == === لومړني تجارب === د بخار په انرژۍ سره لومړنی ثبت شوی ماشین آیولیپایل و چې په رومي مصر کې د لومړۍ میلادي پېړۍ پر مهال د یوناني ریاضي پوه هرون اسکندراني له خوا توضیح شو. په راتلونکو پېړیو کې د آیولیپایل په څېر په ډېر کم شمېر د بخار په فشار چلېدونکي ماشینونه وپېژندل شول، چې اساسا هغه ازمایښتي دستګاوې وې چې د مخترعینو له خوا د بخار د خواصو د تشریح په موخه کارول کېدلې. د بخار د توربین یوه ابتدايي دستګاه په ۱۵۵۱ زکال کې د تقي الدین له خوا په عثماني مصر کې او په ۱۶۲۹ په ایټالیا کې د جیووانی برانکا له خوا توضیح شوې. هسپانوي مخترع جرونیمو د آیانز وای بومونټ په ۱۶۶۰ زکال کې د بخار انرژۍ په برخو کې د ۵۰ اختراعاتو د ثبت حق ترلاسه کړ چې د ژورو کانونو د وچولو په موخه په کې د اوبو پمپ هم شامل و. <ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/eb/article-45691|title=turbine|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online|date=18 July 2007}}</ref><ref name="Vitruvius">''"De Architectura"'': Chapter VI (paragraph 2) from "Ten Books on Architecture" by [[Vitruvius]] (1st century BC), published 17, June, 08 [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Vitruvius/1*.html] accessed 2009-07-07</ref><ref name="Hassan">[[Ahmad Y Hassan]] (1976). ''Taqi al-Din and Arabic Mechanical Engineering'', pp. 34–35. Institute for the History of Arabic Science, [[University of Aleppo]].</ref><ref name="Giovanni">{{cite web |title=University of Rochester, NY, ''The growth of the steam engine'' online history resource, chapter one |url=http://himedo.net/TheHopkinThomasProject/TimeLine/Wales/Steam/URochesterCollection/Thurston/index.html<!-- http://www.history.rochester.edu/steam/thurston/1878/Chapter1.html --> |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724003544/http://himedo.net/TheHopkinThomasProject/TimeLine/Wales/Steam/URochesterCollection/Thurston/index.html |archive-date=24 July 2011 |access-date=2010-02-03 |publisher=History.rochester.edu}}</ref><ref>{{cite book|last=Garcia|first=Nicholas|title=Mas alla de la Leyenda Negra|year=2007|publisher=Universidad de Valencia|location=Valencia|isbn=978-84-370-6791-9|pages=443–54}}</ref>{{sfn|Hills|1989|pp=15, 16, 33}}{{sfn|Nag|2002|p=432–}} === د پمپ کولو ماشینونه === د بخار په انرژي باندې چلېدونکې لومړنۍ سوداګریزه وسیله واټرپمپ و چې په ۱۶۹۸ زکال کې د توماس ساوري له خوا وده ورکړل شوه. په دغه وسیله کې له متراکم بخار څخه د خلا جوړولو په موخه ګټنه کېدله چې اوبه یې له لاندې څخه پورته کولې او بیا د بخار فشار د هغو د لا زیات پورته وړو په موخه کارول کېده. هغو په ډېره لږ کچه پورته وړونکې اندازه لرله او د بایلر د چاودلو لامل هم ګرځېد. د ساوري له خوا له جوړ شوي ماشین څخه په کانونو، پمپ سټیشنونو او همدارنګه د نساجي د ماشین آلاتو څرخونو ته د انرژي ورکولو په موخه کار اخیستل کېده. د ساوري ماشین کم لګښته و. Bento de Moura Portugal د ساوري په جوړښت کې نوی پرمختګ ترسره کړ چې «هغه په خپله سره د کار کولو وړتیا ترلاسه کړه» هماغه ډول چې د جان سمیټون له خوا په ۱۷۵۱ زکال کې د هغو د فلسفي معاملاتو په مقالاتو کې توضیح شوی. د دغه ماشین جوړولو تر ۱۸ مې پېړۍ دوام وکړ. آن په ۱۸۲۰ زکال کې یو له دغو ماشینونو څخه په کاري ډګر کې فعال و.<ref name="Lira">{{cite web |last=Lira |first=Carl T. |date=21 May 2013 |title=The Savery Pump |url=http://www.egr.msu.edu/~lira/supp/steam/savery.htm |access-date=11 April 2014 |work=Introductory Chemical Engineering Thermodynamics |publisher=Michigan State University |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180224014233/http://www.egr.msu.edu/~lira/supp/steam/savery.htm |archivedate=24 February 2018 |url-status=dead}}</ref><ref name="Hills16-20">{{Harvnb|Hills|1989|pp=16–20}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1098/rstl.1751.0073|title=LXXII. An engine for raising water by fire; being on improvement of saver'y construction, to render it capable of working itself, invented by Mr. De Moura of Portugal, F. R. S. Described by Mr. J. Smeaton|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London|volume=47|pages=436–438|year=1752|s2cid=186208904}}</ref><ref>{{cite book|title=Links in the History of Engineering and Technology from Tudor Times|url=https://archive.org/details/linksinhistoryof0000jenk|last=Jenkins|first=Ryhs|year=1971|orig-year=First published 1936|publisher=The Newcomen Society at the Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-8369-2167-0}}. Collected Papers of Rhys Jenkins, Former Senior Examiner in the British Patent Office.</ref>{{sfn|Landes|1969|p=}} === پیسټوني د بخار ماشینونه === لومړنی بریالی سوداګریز ماشین چې کولای یې شو په دوامداره توګه انرژي تولید کړي هغه اتومسفیري ماشین و چې شاوخوا په ۱۷۱۲ زکال کې د توماس نیوکامن له خوا اختراع شو. دغه ماشین د ساوري د بخار په پمپ کې له یو پیسټون څخه په ګټنې چې د پاپین له خوا یې ورته وړاندیز شوی و وده وکړه. دغه ماشین په یو سلنډ کې له پیسټون لاندې د بخار په متراکم کولو سره کار کوه. په ۱۷۸۰ زکال کې جیمز پیکار، د لنګر له څرخ او همدارنګه له کږې میلې څخه په ګټنې د نیوکامن په پرمختللي ماشین کې د څرخي حرکت په رامنځته کولو سره هغو ته وده ورکړه. <ref>{{cite document|last1=Nuvolari|first1=A|last2=Verspagen|first2=Bart|last3=Tunzelmann|first3=Nicholas|date=2003|title=The Diffusion of the Steam Engine in Eighteenth-Century Britain. Applied Evolutionary Economics and the Knowledge-based Economy|publisher=Eindhoven Centre for Innovation Studies (ECIS)|location=Eindhoven, The Netherlands|page=3}} (Paper to be presented at 50th Annual North American Meetings of the Regional Science Association International 20–22 November 2003)</ref>{{sfn|Hunter|1985|p=}}{{sfn|Nuvolari|Verspagen|Tunzelmann|2003|p=4}} په ۱۷۲۰ زکال کې ژاکوب لئوپولډ دوه سلنډر لرونکی د بخار ماشین تشریح کړ. دغه اختراع د هغه په مهم اثر « Theatri Machinarum Hydraulicarum» کې خپره شوه. د دغې اختراع له مخې ماشین له دوه درنو پیسټونونو څخه د واټرپمپ د حرکت په موخه ګټنه کوله. هر پیسټون به د بخار په فشار پورته راتله او بېرته به د جاذبې قوې له امله خپل لومړني موقعیت ته ګرځېد. <ref>{{cite book|last=Galloway|first=Elajah|title=History of the Steam Engine|publisher=B. Steill, Paternoster-Row|year=1828|location=London|pages=23–24}}</ref><ref>{{cite book|last=Leupold|first=Jacob|title=Theatri Machinarum Hydraulicarum|publisher=Christoph Zunkel|year=1725|location=Leipzig}}</ref> بل مهم ګام هغه مهال واخیستل شو چې جیمز واټ (۱۷۶۳-۱۷۷۵ زکال) د یو جلا کندنسر څخه په ګټنې د نیوکامن د ماشین نوې پرمختللې نسخه راوویسته. د بولټون او واټ لومړنیو ماشینونو د جان سمیټون له خوا د نیوکامن د ماشین د پرمختللې بڼې په نیمايي اندازه د ډبرو سکاره مصرفول. د نیوکامن او واټ لومړني ماشینونه اتومسفیری و. <ref name="HB">{{Harvnb|Hunter|Bryant|1991}} Duty comparison was based on a carefully conducted trial in 1778.</ref>{{sfn|Hunter|1985|p=}}<ref name="Rosen">{{cite book|title=The Most Powerful Idea in the World: A Story of Steam, Industry and Invention|url=https://archive.org/details/mostpowerfulidea0000will|last1=Rosen|first1=William|year=2012|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-72634-2|page=[https://archive.org/details/mostpowerfulidea0000will/page/185 185]}}</ref> == سرچينې == [[وېشنيزه:د بړاس ماشين]] reettoqreu7d4ln8bqct5jc4ga3t6uv 0 2751 370100 348243 2026-11-01T21:23:21Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 370100 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = د بوټان پادشاهي | native_name = {{resize|150%|འབྲུག་རྒྱལ་ཁབ་}} | common_name = بوټان | image_flag = Flag of Bhutan.svg | image_coat = Emblem of Bhutan.svg | symbol_type = شعار | image_map = Bhutan (orthographic projection).svg | alt_map = | map_caption = | capital = [[تيمفو]] | latd = 27 | latm = 28.0 | latNS = N | longd = 89 | longm = 38.5 | longEW = E | largest_city = capital | official_languages = [[ژونخا ژبه]] | religion = بودهېزم | demonym = بوټانيان | government_type = پارلماني آئيني پادشاهي | leader_title1 = پادشاه | leader_name1 = جگمی خسار | leader_title2 = لومړی وزير | leader_name2 = تشيرنگ ټوبگی | legislature = پارليمان | upper_house = نيشنل کونسل | lower_house = قومي اسمبلي | sovereignty_type = جوړښت | sovereignty_note = Early 17th century | established_event1 = ونګچک کورنۍ پادشاهت | established_date1 = 17 دسمبر 1907 | established_event2 = هند سره معاهده | established_date2 = 8 اګست 1949 | established_event3 = آئيني پادشاهت | established_date3 = 2007 | area_rank = 136م | area_magnitude = 1 E10 | area_km2 = 38,394 | area_sq_mi = 14,824 <!--38,394 km2--> | area_footnote = | percent_water = 1.1 | population_estimate = 742,737<ref name=clock>{{cite web |url = http://countrymeters.info/en/Bhutan |title = Bhutan Population clock |year = 2012 |publisher = Countrymeters.info |accessdate = 22 October 2012 }}</ref> | population_estimate_rank = 165th | population_estimate_year = 2012 | population_census = 634,982<ref name=census>{{cite web |url = http://unstats.un.org/unsd/demographic/meetings/wshops/Thailand_15Oct07/docs/Countries_presentations/Bhutan_Results.ppt |title = Population and Housing Census of Bhutan — 2005 |format = PPT |publisher = [[UN]] |year = 2005 |accessdate = 5 January 2010 }}</ref> | population_census_year = 2005^a | population_density_km2 = 18.0 <!--691141 / 38394--> | population_density_sq_mi = 46.6 <!--691141 / 14824--><!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 196th | cctld = [[.bt]] | calling_code = [[+975]] | footnote_a = http://www.unhchr.ch/tbs/doc.nsf/0/073f330f9a61c6b0c1256aca004f2ea8?OpenDocument | title = Treaty Bodies Database – Document – Summary Record – Bhutan | publisher = [[Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights]] (UNHCHR) | date = 5 June 2001 | accessdate = 23 April 2009 }}'''بوتان''' چې په رسمي توگه '''د بوتان پادشاهي''' ده په سویلي آسیا کې پروت یو هیواد دی چې پلازمېنه یې د [[تیمفو]] ښار دی.دا هېواد د [[چين]] او [[هند]] ترمنځ دی. د هېواد اوسېدونکي دي ته درك یووايي، د کوم مانا چې 'د ډرېگون هېود‘ ده. د هېواد ټول په غرونو باندې پروت دی خو لږه سوېلي برخه يې صرف په هواره ځمکه ده. بوتان په رسمي ډول د بوتان سلطنت په نوم پیژندل کیږي. بوتان په ختیځه همالیا کې په وچه کې پروت هېواد دی، چې د چین او هند ترمنځ موقعیت لري. بوتان د "ډراک یول" یا "د خامار د غرش ځمکه" په نوم پیژندل کیږي. همدارنګه نیپال او بنګله دیش بوتان ته نږدې موقعیت لري، مګر ګډه ځمکنۍ پوله نه لري. دغه هېواد له ۷۵۴۰۰۰ څخه زیات نفوس لري. او مساحت یې ۳۸۳۹۴ مربع کیلومتره (۱۴۸۲۴ مربع میل) دی، چې د ځمکې د مساحت له مخې ۱۳۳م او د نفوس له مخې ۱۶۰م مقام لري. بوتان يوه مشروطه پاچاهۍ ده، چې د واجریانا بودیزم مذهب يې د دولتي مذهب په توګه دی.<ref name="Driem478">{{cite book|last1=Driem|first1=George van|title=Dzongkha {{=}} Rdoṅ-kha|date=1998|publisher=Research School, CNWS|location=Leiden|isbn=978-90-5789-002-4|page=478}}</ref><ref>{{Cite web|title=World Population Prospects - Population Division - United Nations|url=https://population.un.org/wpp/|access-date=2021-01-02|website=population.un.org}}</ref> په شمال کې د سبالپین همالیا غرونه د هېواد په سویل کې د شنو فرعي استوایي میدانونو څخه راپورته کیږي. په بوتاني همالیا کې، د سمندر له سطحې څخه د ۷،۰۰۰ مترو(۲۳،۰۰۰ فوټ) څخه لوړې څوکې شتون لري. ګنګخار پوینسم په بوتان او په نړۍ کې تر ټولو لوړه د غره څوکه ده. د بوتان د ځنګلي ژوند ، او د همالیا تکین په شمول د خپل تنوع لپاره د پام وړ دی. پلازمینه او لوی ښار یې تیمفو دی.<ref name="Bhutan">{{cite web|title=Bhutan|url=https://www.britannica.com/place/Bhutan|access-date=October 15, 2020|newspaper=Encyclopedia Britannica}}</ref><ref>{{Cite web|title=Flora and Fauna of Bhutan - Rich Biodiversity of the Himalayan Kingdom|url=https://www.holidify.com/pages/flora-and-fauna-of-bhutan-1234.html|access-date=2021-05-18|website=www.holidify.com}}</ref> بوتان او ګاونډۍ تبت سیمې يې د بودیزم د مذهب خپریدل تجربه کړل، چې د هند‌ په نیمه وچه کې د ګوتم بودا د ژوند په جریان کې رامنځ ته شوی دی. په لومړۍ زریزې کې، د بودیزم واجریانا ښوونځی د بنګال د سویلي پالا امپراتورۍ څخه بوتان ته خپور شو. د مهايانا نښې نښانې په تبت، بوتان، سیکیم او د نیپال ځینې برخې چې په هند کې دي د بودیزم د سقوط په ترڅ کې بدلې شوې دي. بوتان هم د تبتی امپراتورۍ تر قدرت لاندې راغی. نګاوانګ نامګيال د شپاړسمې پیړۍ په جریان کې، د بوتان دره په یو واحد دولت کې سره متحده کړه. نمګیال د تبت درې یرغلونه مات کړل، سیالي مذهبي ښوونځي یې مات کړل، د تسا یګ حقوقي سیسټم یې تثبیت کړ، او د دیوکراټیک او مدني مدیرانو حکومت یې تاسیس کړ. نمګیال لومړۍ ژابدرنګ رنپوچي شو. او په تبت کې د هغه ځای ناستو د دالای لاما په څیر د بوتان د روحاني مشرانو په توګه کار وکړ. د اوولسمې پیړۍ په جریان کې، بوتان د هند شمال ختیځ، سککیم او نیپال لویې برخې اداره کړې؛ د دی تر څنګ بوتان په کوچ بهار ایالت کې هم د پام وړ قدرت درلود. بوتان په نولسمه پیړۍ کې د بنګال دوارس بریتانوي هند ته د بوتان د جګړې په جريان کې وسپارل. د وانګچک کورنۍ د پاچاهۍ په توګه راڅرګنده شوه. او په کوچنۍ بريتانيا کې یې له انګلیسانو سره نږدې اړیکې تعقیب کړې. په ۱۹۱۰ ز کال کې، یو تړون د بوتان د داخلي خپلواکۍ په بدل کې د بهرني سیاست په برخه کې د بريتانوي مشورې تضمین کړ. دغه ترتیب په ۱۹۴۹ ز کال کې له هند سره د یوه نوي تړون له مخې دوام وکړ، چې له مخې یې دواړو هېوادونو د یو بل حاکمیت په رسمیت وپېژنده. بوتان په ۱۹۷۱ ز کال کې د ملګرو ملتونو غړی شو. له هغه وروسته یې د بنګله دیش، اسراییل، کویټ، برازیل، جاپان، تایلینډ،  او ترکیې په ګډون له 55 هیوادونو سره اړیکې پراخې کړې. همدارنګه د اروپا له اتحادیه سره یې هم اړيکې پراخې کړې. بوتان په داسې حال کې چې د هند پر پوځ تکیه کوي، خپل پوځي واحدونه ساتي.<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/analysis/column-the-brief-supremacy-of-a-mountain-kingdom-2549548|title=The brief supremacy of a mountain kingdom|first=Ananth|last=Karthikeyan|date=1 October 2017|website=DNA India}}</ref><ref>{{Cite web|date=2014-12-09|title=Bhutan was first to recognise Bangladesh|url=https://www.thedailystar.net/bhutan-was-first-to-recognise-bangladesh-54336|access-date=2021-01-02|website=The Daily Star|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|title=Israel establishes diplomatic relations with Bhutan|url=https://www.haaretz.com/israel-news/.premium-israel-establishes-diplomatic-relations-with-bhutan-1.9367355|access-date=2021-01-02|newspaper=Haaretz|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title="Bhutan and Kuwait have gained the trust and respect of the entire world" – Kuensel Online|url=https://kuenselonline.com/bhutan-and-kuwait-have-gained-the-trust-and-respect-of-the-entire-world/|access-date=2021-01-02|website=kuenselonline.com|archive-date=2018-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20180303225806/https://kuenselonline.com/bhutan-and-kuwait-have-gained-the-trust-and-respect-of-the-entire-world/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.mfa.gov.bt/?p=244#:~:text=Brazil%20is%20the%20only%20country,Bhutan%20has%20established%20diplomatic%20relations.&text=In%20total%2C%20Bhutan%20now%20has,on%20areas%20of%20mutual%20cooperation|title=Bhutan establishes diplomatic relations with Brazil|publisher=Ministry of Foreign Affairs Royal Government of Bhutan|date=23 September 2009|access-date=23 August 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210418013432/https://www.mfa.gov.bt/?p=244#:~:text=Brazil%20is%20the%20only%20country,Bhutan%20has%20established%20diplomatic%20relations.&text=In%20total%2C%20Bhutan%20now%20has,on%20areas%20of%20mutual%20cooperation|archivedate=18 April 2021|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|last=NEWS|first=KYODO|title=Abe hails Japan's close ties with Bhutan, other royal families|url=https://english.kyodonews.net/news/2019/10/a679fbe651bb-abe-stresses-close-bonds-in-meetings-with-belgian-malaysian-kings.html|access-date=2021-01-02|website=Kyodo News+}}</ref><ref>{{Cite news|last=Limited|first=Bangkok Post Public Company|title=King, Queen of Bhutan arrive|work=Bangkok Post|url=https://www.bangkokpost.com/thailand/general/1348902/king-queen-of-bhutan-arrive|access-date=2021-01-02}}</ref><ref>{{Cite web|title=From Rep. of Turkey Ministry of Foreign Affairs|url=http://www.mfa.gov.tr/turkey-bhutan-relations.en.mfa#:~:text=Turkey%20recognized%20Bhutan%20long%20ago,Bhutan%20in%20New%20York%20in|access-date=2021-01-02|website=Republic of Turkey Ministry of Foreign Affairs}}</ref> د ۲۰۰۸ ز کال اساسي قانون یو پارلماني حکومت جوړوي، ټاکل شوې ده چې ملي مجلس او ملي شورا به ولري. بوتان د جنوبي آسيا د سيمه ييزو همکاريو ټولنې (سارک) بنسټ ايښودونکی غړی دی. په ۲۰۲۰ ز کال کې، بوتان د بشري پراختیا په برخه کې له سریلانکا او مالدیف وروسته په سویلي آسیا کې دریم ځای لري. بوتان د اقلیم د زیان منونکي ټولنې، د ناپييلي غورځنګ، بيمستک، د پيسو نړيوال صندوق، نړيوال بانک، يونسکو او د‌ روغتيا نړيوال سازمان غړيتوب لري. بوتان په ۲۰۱۶ ز کال کې، د اقتصادي آزادۍ، د سوداګرۍ د آسانتیا، سولې او د فساد د نشتوالي په برخه کې په سارک کې لومړی ځای لري. بوتان په نړۍ کې د اوبو د بریښنا لپاره د اوبو ترټولو لوی زیرمې لري. په بوتان کې د اقلیم د بدلون له امله د ګلیشیرونو خړوبیدلو انديښنه مخ په زياتيدو ده.<ref>{{Cite web|title=Bhutan|website=UNDP Climate Change Adaptation|url=https://www.adaptation-undp.org/explore/bhutan|access-date=2021-04-13|language=en|تاريخ الأرشيف=2022-05-21|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220521065712/https://www.adaptation-undp.org/explore/bhutan|url-status=dead|خونديځ نېټه=2022-05-21|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20220521065712/https://www.adaptation-undp.org/explore/bhutan|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20220521065712/https://www.adaptation-undp.org/explore/bhutan|archive-url=https://web.archive.org/web/20220521065712/https://www.adaptation-undp.org/explore/bhutan}}</ref><ref>{{Cite web|title=Bhutan|url=https://www.hydropower.org/country-profiles/bhutan|url-access=subscription|access-date=2021-01-02|website=International Hydropower Association|language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.un.org/esa/sustdev/sdissues/energy/op/hydro_tsheringbhutan.pdf|title=Hydropower - Key to sustainable, socio-economic development of Bhutan|last1=Tshering|first1=Sonam|last2=Tamang|first2=Bharat|publisher=United Nations|access-date=23 August 2021}}</ref><ref>{{Cite web|date=2020-12-21|title=Human Development Index: Bangladesh moves 2 notches up, remains 5th in South Asia.|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/development/2020/12/21/human-development-index-bangladesh-moves-2-notches-up-remains-5th-in-south-asia|access-date=2021-01-02|website=Dhaka Tribune}}</ref> == ترانسپورت == === هوا === د پارو هوایی ډګر په بوتان کې یوازینی نړیوال هوایی ډګر دی. په تراشیګنګ کې د یونګفولا هوایی ډګر یو کوچنی داخلي هوایی ډګر دی، چې د ۲۰۱۰ ز کال په اوږدو کې ښه والی یی وموند. ټاکل شوې وه چې د یونګفولا داخلي هوايي ډګر د ۲۰۱۰ ز کال په جنورۍ کې بشپړ شي، خو د ۲۰۱۵ ز کال د جنورۍ تر میاشتې پورې، هوايي ډګر د ځغاستې د روان ترمیم له امله بند پاتې دی. د درک هوايي شرکت د پارو هوايي ډګر، جاکار (بومتانګ دژونګخاګ) او ګیلیفو (سرپنګ ژونګخاګ) ترمنځ په اونۍ کې الوتنې ترسره کوي.<ref>{{cite web|url=http://www.kuenselonline.com/drukair-to-launch-scheduled-operations-to-gelephu/|title=Drukair to launch scheduled operations to Gelephu|first=Gyalsten K|last=Dorji|publisher=[[Kuensel]] online|date=2 December 2015|access-date=11 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160216150035/http://www.kuenselonline.com/drukair-to-launch-scheduled-operations-to-gelephu/|archive-date=16 February 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.kuenselonline.com/modules.php?name=News&file=article&sid=16565|title=DYT Approves Quarry Without Community Clearance|first=Tshering|last=Palden|publisher=[[Kuensel]] online|date=30 August 2010|access-date=10 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120305053831/http://www.kuenselonline.com/modules.php?name=News&file=article&sid=16565|archive-date=5 March 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.kuenselonline.com/modules.php?name=News&file=article&sid=13325|title=Domestic Air Service to Take Wing Soon|first=Tshering|last=Palden|publisher=[[Kuensel]] online|date=1 September 2009|access-date=10 August 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120305053444/http://www.kuenselonline.com/modules.php?name=News&file=article&sid=13325|archive-date=5 March 2012}}</ref> === سړک === د لیترل سړک د بوتان لومړنۍ ختیځ - لویدیز دهلیز دی، چې په سویل لویدیز کې د فوینتشولینګ ښارونه په ختیځ کې له تراشیګنګ سره نښلوي. وانګدو فودرنګ او ترونګسا د پام وړ ښارګوټي دي، چې د سړک پر غاړې په مستقیم ډول تیریږي. لیترل سړک هم د پلازمینې تیمفو او نورو نفوسو مرکزونو لکه پارو او پوناکا سره نښلوي. د لترل سړک  لکه په بوتان کې د نورو سړکونو په څیر، لیترل د سړکونو د شرایطو، د سختو څاڅکو، د سړک د ستنو بدلیدل، هوا، او د ځمکې ښویدنې له امله د خوندیتوب جدي اندیښنې وړاندې کوي.<ref>{{cite book|title=Beyond the Sky and the Earth: A Journey into Bhutan|first=Jamie|last=Zeppa|publisher=[[Penguin Books|Penguin]]|year=2000|isbn=978-1-57322-815-2|url=https://books.google.com/books?id=383rWqWgga8C|access-date=18 October 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.kuenselonline.com/modules.php?name=News&file=article&sid=4775|title=Icy Roads Claim Lives|publisher=[[Kuensel]] online|date=4 December 2004|access-date=10 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120319025945/http://www.kuenselonline.com/modules.php?name=News&file=article&sid=4775|archive-date=19 March 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.kuenselonline.com/modules.php?name=News&file=article&sid=16502|title=Landslide at Dzong Viewpoint|first=Samten|last=Yeshi|publisher=[[Kuensel]] online|date=24 August 2010|access-date=25 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120319025950/http://www.kuenselonline.com/modules.php?name=News&file=article&sid=16502|archive-date=19 March 2012|url-status=dead}}</ref> له ۲۰۱۴ ز کال راهیسې، د سړک پراخول په ټول بوتان کې، په ځانګړې توګه د شمال ختیځ - لویدیز لویې لارې لپاره له تراشیګنګ څخه تر دوچولا پورې لومړيتوب لري. داسی انګيرل کيږي چې د پراخولو پروژه به د ۲۰۱۷ ز کال په پای کې بشپړه شي. او په ټول هیواد کې به د سړکونو تګ راتګ خورا چټک او ډیر اغیزمن کړي. سربيره پر دې، اټکل کیږي، چې د سړکونو ښه والي شرایط به د بوتان په ختیځ سیمه کې نور سیاحت وهڅوي. اوس مهال، د سړک حالت داسې ښکاري چې سیلانیان د بوتان لیدلو څخه منع کوي لکه لاندې حالتونه: د سړکونو د بندیدل، د ځمکې ښویدنه، او د دوړو خنډونه چې د پروژې د پراخيدو له امله رامنځ ته شوي دي^{.<ref>{{cite web|title=North-East-West highway widening progressing under pre-financing|url=http://www.kuenselonline.com/north-east-highway-widening-progressing-under-pre-financing/|website=KuenselOnline|access-date=30 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170510235526/http://www.kuenselonline.com/north-east-highway-widening-progressing-under-pre-financing/|archive-date=10 May 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Welcome to Embassy of India Thimphu, Bhutan|url=https://www.indianembassythimphu.bt/pages.php?id=111|website=indianembassythimphu.bt|access-date=30 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170510110800/https://www.indianembassythimphu.bt/pages.php?id=111|archive-date=10 May 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=East-West highway widening on track|url=http://www.kuenselonline.com/east-west-highway-widening-on-track/|website=KuenselOnline|access-date=30 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170510235519/http://www.kuenselonline.com/east-west-highway-widening-on-track/|archive-date=10 May 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=International tourists bemoan bad road conditions in Bhutan|work=Asia News Network|url=http://www.asianews.network/content/international-tourists-bemoan-bad-road-conditions-bhutan-18438|access-date=30 June 2017|date=31 May 2016|url-status=bot: unknown|archive-url=https://web.archive.org/web/20160708150611/http://www.asianews.network/content/international-tourists-bemoan-bad-road-conditions-bhutan-18438|archive-date=8 July 2016}}</ref>} === ریل === که څه هم بوتان اوس مهال د رېل پټلۍ نه لري، خو له هند سره یې هوکړه کړې چې د هند له پراخې شبکې سره جنوبي بوتان د ۱۸ کیلومترو په اوږدوالي (۱۱ میل)، ۵ فټ ۶ ان (۱،۶۷۶ ملي متر) ، په لويديځ بنګال کې  هاشممارا او په بوتان کې توربياري د براډ ګیج ریل پټلۍ په جوړولو سره وصل کړي. د هند د ریل پټلۍ لخوا د ستالي، بهارنا باري او دالسینګپارا له لارې د ریل پټلۍ جوړول به د هند لخوا تمویل شي. هاسيمار د بوتان نږدې ریل سټیشن دی.<ref name="times2009">{{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article6970997.ece|work=The Times|date=30 December 2009|title=Isolated Buddhist kingdom of Bhutan to get its first railway link|first=Jeremy|last=Page|access-date=10 June 2011}}{{Dead link|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==جغرافیه== ==کلتور== ==تاریخ== == سرچينې == [[وېشنيزه:بوټان]] [[وېشنيزه:په وچې پورې تړلې هیوادونه]] azuawxsfx88nh2vuofwybs0f8afi2h5 0 4090 370157 368443 2026-11-02T08:42:37Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 370157 wikitext text/x-wiki '''لنډه [[کيسه|کیسه]]''' ''([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: Short story)'' يو نوی ادبي نثري [[ځېل]] دی، چې د پېژند آر نښه يې لنډوالی دی. د کيسې دغه لنډوالی کېدای شي چې يوازې ليکوال هغه وخت لاسته راوړي چې د کيسې منځپانگه سره داسې ونيښسېزي چې يوازې اړينې برخې يې وليکي. ډېر پوهان بیا په دې اند دي چې لنډه کیسه له آره له هغو نکلونو څخه راپيلېږي چې په تېرو وختونو کې به د خلکو په منح په شفاهي ډول یو بل ته کيدلې، په ځانگړي ډول ماشومانو ته. لنډه کیسه یو داسې فن دی چې ځان ته ښکلایز اصول او فني غوښتنې لري لکه کوټلی تاثیر، رمزیت (سمبولیکوالی) او د موادو فنکارانه اوډنه، هره کیسه باید تلوسه، پیل ، منځ او پای سره د یوې انتباهي او هیجاني پایلې وي. کیسه باید له پیل څخه منطقي وي پلاټ او بیان یې منطقي ، کافي منسجم او له ولولو ډک وي. د کیسې پلاټ (جوړښت) د احساساتو، فطري درک او ایډیاوو څخه جوړېږي . د لنډې کيسې ليکلې بڼه د ډېرو پوهانو په اند د لمړي ځل لپاره په انگریزي ادبیاتو کې پیدا شوه چې د امریکا ځینې لیکوالان لکه (Edgar Allan Poe; Sherwood Anderson; F. Scott Fitzgerald; Ernest Hemingway, William Faulkner; Sinclair Lewis; Henry Slesar ) د يادونې وړ دي. په [[افغانستان]] کې نکلونه چې د لنډې کیسې سره ډېر اړخ لگوي، له پخوا زمانو څخه دود دي. په اوسني وخت کې ډېر لیکوالان هڅه کوي چې لنډې کیسي ولیکي. افغان لیکوالان په دې ډگر کې بریاوې هم لري. په اوسنیو لیکوالو کې ایمل پسرلی، [[عبدالوکيل سوله مل شينواری]]، [[اکبر بری]]، [[محمود نظري]]، [[محمد صديق پسرلی]]، زرین انځور، غوث خیبري، [[سعدالدين شپون|سعدالدین شپون]]، اجمل اټک او ډېر داسې نور نومولی شو. == سرچينې == <references/> == دا هم وگورئ== * [[د پښتو لنډو کيسو تاريخ]] * [[نابللي مېلمانه]] == باندنۍ تړنې == * [http://www.learner.org/exhibits/literature/ What makes a good short story] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060926232724/http://www.learner.org/exhibits/literature/ |date=2006-09-26 }}. A resource for teachers and students. * [http://www.world-english.org/stories.htm Great short stories from around the world.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070202233054/http://www.world-english.org/stories.htm |date=2007-02-02 }} * [http://www.americanliterature.com/SS/SSINDX.HTML Twenty great American short stories.] * [http://www.storysouth.com/millionwriters.html Million Writers Award], for best online short story of the year. * [http://www.freestoriescenter.com Free Stories Center.] Site dedicated to free short stories. * [http://titan.iwu.edu/~jplath/sschron.html Chronology of American short stories] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080208094347/http://titan.iwu.edu/~jplath/sschron.html |date=2008-02-08 }} * [http://www.gutenberg.org/catalog/world/results?title=short+stories Short Story eTexts] and [http://www.gutenberg.org/catalog/world/results?subject=short+stories More Short Story eTexts] at [[Project Gutenberg]] * [https://web.archive.org/web/20070127152720/http://www.ghostsandstories.com/short-ghost-stories.html Ghostsandstories.com] A collection of short ghost stories, new and old. * {{dmoz|Arts/Literature/Short_Stories/|Short Stories}} [[وېشنيزه:پښتو ادبیات]] [[وېشنيزه:لنډې کیسې| ]] 5xjyb8ixbyupa3y8ov69q37wqmvnb7h 0 10464 370113 325439 2026-11-02T01:10:51Z Atcovi 9409 mujawwad --> murattal 370113 wikitext text/x-wiki {{د سورة مالوماتبکس |د سورة نوم=فاطر |عربي نوم=فاطر |Screenshot_of_Surah= Sura41.pdf |Caption= |ډلبندي=[[مکي سورة]] |د نوم مانا= [[]] |نور نومونه= |د وحيې وخت= |د سورة شمېر= 16 |د آيتونو شمېر= 128 |د جُز شمېر=14 |د حزب شمېر=27 تر 28 |د رکوع شمېر=0 |د سجدو شمېر=1 (50 آيت) |د وييونو شمېر= |د تورو شمېر= |Harf-e-Mukatta'at= |Subjectwise_ayat= |تر دې دمخه سورة=[[سورة غافر|غافر]] |تر دې راوروسته سورة=[[سورة الشورى|الشورى]] |تلاوت =Chapter 41, Fussilat (Murattal) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3 |د تلاوت سرليک = سورة فصلت }} {{سورت|41|[[سورة غافر|غافر]]|[[سورة الشورى|الشورى]]}} [[وېشنيزه:قران]] [[وېشنيزه:قراني سورتونه]] 0nhu921hbx580cvuz0xv7ksol3no8tv 0 11843 370151 369263 2026-11-02T07:40:11Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 370151 wikitext text/x-wiki '''عبدالهادي ارغنديوال''' (1952) د [[افغانستان]] د اقتصاد وزير او د افغانستان د حزب اسلامي ګوند مشر دی.<ref>{{cite news|last=Starkey|first=Jerome|title=Man with the money Charlie Wilson unleashed a monster|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/us_and_americas/article7024135.ece|accessdate=1 July 2010|newspaper=Times Online|date=12 February 2010}}{{Dead link|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> يو وخت هغه د گلبدين حکمتيار د اسلامي گوند غړی وو خو په ۲۰۰۸ ز. کال کې هغه د حکمتيار د اسلامي حزب د گوند نه بېل شو او ځانته يې د افغانستان د حزب اسلامي په نامه نوی گوند جوړ کړ چې تر اوسه يې مشري کوي.<ref>{{cite news |title=FACTBOX-Who are Karzai's new cabinet picks? |url=http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/SGE60801N.htm |publisher=[[Reuters]] |date=09 Jan 2010 |accessdate=2010-09-22 }} {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{Infobox officeholder | name = عبدالهادی ارغندیوال | image = File:Abdul Hadi Arghandiwal Cropped.jpg | caption = عبدالهادی ارغندیوال | birth_date = ۱۳۳۱ | birth_place = ‌[[کابل]] | nationality = [[افغانستان]] | office = د [[اقتصاد وزارت|افغانستان د اقتصاد وزیر]] | president = [[حامد کرزی]] | predecessor = [[محمدجلیل شمس]] | succeeded = [[عبدالستار مراد]] | termstart = ۲۰۱۰ | termend = ۲۰۱۴ }} == زده کړې == عبدالهادي ارغنديوال په اقتصاد کې د لېسانس تر کچې زده کړې کړي. کله چې د افغانستان کورنۍ جگړه پيل شوه نوموړی پاکستان ته مهاجر شو.<ref>{{cite web |url=http://www.afghanembassyjp.com/en/government/?pn=60 |title=Cabinet Biographies |accessdate=2010-09-22 |year=2010 |publisher=Embassy of Afghanistan in Tokyo}}</ref> نوموړي په ۱۹۹۶ ز. کال کې د سوداگرۍ د وزير په توگه دنده ترسره کړې. هغه د قبايلي چارو په برخه کې د حامد کرزي د سلاکار په توگه هم پاتې شوی. په ۱۶ د جنوري، ۲۰۱۰ ز. کال کې وروسته له دې چې په ولسي جرگه کې يې د اعتماد رايه خپله کړه بيا له هماغې نېټې نه راپدېخوا د حامد کرزي په کابينه کې د اقتصاد د وزير په توگه دنده سر ته رسوي.<ref>{{cite web|title=Karzai studying peace offer from militant group|url=http://www.businessweek.com/ap/financialnews/D9EK5LE04.htm|work=Businessweek|accessdate=1 July 2010|author=Riechmann, Deb|coauthors=Faiez, Rahim|archive-date=24 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121024060016/http://www.businessweek.com/ap/financialnews/D9EK5LE04.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|last=O'Donnell|first=Lynne|title=Afghan parliament set to vote on second cabinet list|url=http://news.smh.com.au/breaking-news-world/afghan-parliament-set-to-vote-on-second-cabinet-list-20100116-mdam.html|accessdate=1 July 2010|newspaper=Sydney Morning Herald|date=16 January 2010}}</ref> ==سرچينې == {{Reflist}} * {{cite web|url=http://www.aan-afghanistan.org/index.asp?id=572|title=The Cabinet vote: Fourteen in, eleven to go|date=January 16, 2010|access-date=March 25, 2011|تاريخ الأرشيف=July 21, 2011|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20110721130614/http://www.aan-afghanistan.org/index.asp?id=572|url-status=dead|خونديځ نېټه=July 21, 2011|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20110721130614/http://www.aan-afghanistan.org/index.asp?id=572|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20110721130614/http://www.aan-afghanistan.org/index.asp?id=572|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721130614/http://www.aan-afghanistan.org/index.asp?id=572}} [[وېشنيزه:افغان وزيران]] kdbudbd1ysei0a4kna3e4ibixtst6hd 0 22032 370149 368210 2026-11-02T06:49:49Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 370149 wikitext text/x-wiki {{هراړخيز مالوماتبکس}}[[دوتنه:Ur mosaic.jpg|بټنوک|300px|د ور مقبرې باندې سمري انځور]] '''سومر''' یا '''سومریان''' ([[انگرېزي ژبه|په انگریزي]]: ''Sumer'') د اوسني [[عراق]] په سوېلي برخه کې د دوه رودونو ([[فرات]] او دجلې) ترمنځ اوسېدونکی توکم و. دوی د [[بابل]] په لرغوني ښار کې اوسېدل چې یو غني کولتور بنسټگر بلل کېدل. د سومر مهم ښارونه عبارد دي له اور، اوروک، ارخ، نیب پور، لارسیا. د یهودو په سپېڅلي کتاب، د پیداېښت سفر کې دا ځای د شنعار په نامه نومول شوی دی. ددې توکم د واکمنۍ موده ۳۰۰۰ مخزېږد وه او تر ۲۱۱۵ مخزېږد پورې یې دوام وکړ. د سومري واکمنۍ له ړنگېدا وروسته ددې واکمنۍ سیمې [[د آشور واکمني|د آشوري]] او [[د بابل واکمني|بابلي واکمنیو]] برخه وگرځېده.<ref name=autogenerated1>د دهخدا سیند (ډکشنري</ref> سومري توکم داسې قوم و چې د نننۍ نړۍ له هېڅ قوم سره ورته والی نه درلود. د هغوي ژبه هم ځانته ژبه وه.<ref> Prof. Piotr Michalowski University of Michigan Ann Arbor</ref><ref> Prof. Steve Tinney, Middle Eastern Languages, Sumerian specialist </ref><ref> Prof. Larry Tras COGS University of Sussex Brighton BN1 9QH UK </ref><ref>Steven Schaufele, Ph.D., Asst. Prof. of Linguistics, English Department Soochow University, Waishuanghsi Campus, Taipei 11102, Taiwan</ref><ref>Streck, Michael P. "[http://www.brillonline.nl/subscriber/entry?entry=dnp_e1125960 Sumerisch]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}." Der Neue Pauly. Herausgegeben von: Hubert Cancik und Helmuth Schneider (Antike), Manfred Landfester (Rezeptions- und Wissenschaftsgeschichte) . Brill, 2008. Brill Online. UNIVERSITEITSBIBLIOTHEEK LEIDEN. 03 November 2008.</ref> سومر د يو پخواني او لرغوني تمدن نوم دی. دوې همدغه تمدن خلکو ځان ته ونسانگيگا ويل چې مطلب يې "تور سرکي خلک" و. سومر، د سويلي بين النهرين (سويل- مرکزي عراق) په تاريخي سيمه کې تر ټولو لومړی پېژندل شوی تمدن دی چې د «کالکوليتيک» او لومړيو ژېړو پړاوونو پر مهال د شپږمې او پنځمې مخزېږديزې زريزې تر منځ موده کې منځ ته راغلی. دا د نړۍ يو له لومړيو مدنيتونو څخه دی، تر څنګ يې د لرغوني مصر، ايلام، د کارل سوپ مدنيت، د سيند درې مدنيت، د مينون مدنیت او لرغوني چين مدنيتونه دي. سومري کروندګرو چې د دجلې او فرات سيندونو په څنډو کې يې ژوند کاوه، په زياته اندازه غلې دانې او نور فصلونه کرل ،چې د همدې په زياتو ګټو سره دوی وکولای شول، ډېر ښاري مېشت ځايونه جوړ کړي. د دوی د ليکنو تاريخ له ۳۰۰۰ مخزيږديز څخه مخکې مودې ته رسېږي. تر ټولو لرغوني متنونه يې د «اروک» او «جمدة نصر» څخه په لاس راغلي چې تاريخ يې د ۳۵۰۰ او ۳۰۰۰ مخزېږديزو کلونو ترمنځ مودې ته رسېږي. == نوم == د «سمر» ټکی، هغه نوم دی چې د سومريانو له خوا ويل کېدونکې ژبې ته ورکول شوی، څوک چې د دې ژبې د سويلي بين النهرين تر ټولو لرغوني غیر سامي ويونکي وو، دا نوم د سومريانو ځایناستو له خوا ورکول شوی و چې ختيځ، په سامي ژبه خبرې کوونکي او اکاديان دي. سوموريان خپله د دوی سيمې ته د «کينګر» نوم ورکوي يعنې د «شريفو مشرانو هېواد»، لکه چې د دوی په ډبرليکونو کې موندل شوي دي.<ref>{{cite web|title=emeĝir [SUMERIAN]|url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html|website=The Pennsylvania Sumerian Dictionary|publisher=University of Pennsylvania Museum of Anthropology and Archaeology|access-date=14 July 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250211213814/http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html|archivedate=11 February 2025|url-status=dead}}</ref><ref name="ANE29">"The area in question (the extreme south of Mesopotamia) may now be called Sumer, and its inhabitants Sumerians, although these names are only English approximations of the Akkadian designations; the Sumerians themselves called their land Kengir, their language Emegir, and themselves Sag-giga, "black-headed ones." in {{cite book|title=The Ancient Near East|url=https://archive.org/details/ancientneareasth0000hall_u0w6|author1=W. Hallo|author2=W. Simpson|publisher=New York: Harcourt, Brace, Jovanovich|year=1971|page=[https://archive.org/details/ancientneareasth0000hall_u0w6/page/29 29]}}</ref><ref>{{cite book|last1=Black|first1=Jeremy A.|last2=George|first2=A. R.|last3=Postgate|first3=J. N.|last4=Breckwoldt|first4=Tina|title=A Concise Dictionary of Akkadian|date=2000|publisher=Otto Harrassowitz Verlag|isbn=978-3-447-04264-2|page=384|url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384|language=en}}</ref><ref>{{cite book|last1=Miller|first1=Douglas B.|last2=Shipp|first2=R. Mark|title=An Akkadian Handbook: Paradigms, Helps, Glossary, Logograms, and Sign List|date=1996|publisher=Eisenbrauns|isbn=978-0-931464-86-7|page=68|url=https://books.google.com/books?id=27m3y6MNRzYC&pg=PA68|language=en}}</ref><ref>{{cite book|last1=Toorn|first1=Karel van der|last2=Becking|first2=Bob|last3=Horst|first3=Pieter Willem van der|title=Dictionary of Deities and Demons in the Bible|date=1999|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|isbn=978-0-8028-2491-2|page=32|url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32|language=en}}</ref><ref>{{cite book|last1=Edzard|first1=Dietz Otto|title=Sumerian Grammar|date=2003|publisher=Brill|isbn=978-90-474-0340-1|page=1|url=https://books.google.com/books?id=HOx5DwAAQBAJ&pg=PA1|language=en}}</ref> د سموريانو اصليت نه دی معلوم، خو سموريان خپلو ځانونو ته د «تور سرو» يا «د تور سر لرونکي خلک» نوم اخلي، د بېلګې په ډول: «شولګي» خپل ځان «د څلورو خواوو پاچا، د تور سر لرونکو خلکو پالونکی» بللی دی. اکاديانو هم په سامي اکدي ژبه کې سموريانو ته د تور سر لرونکي خلک يا « ''ṣalmat-qaqqadi''» ويل. <ref>"The origin of the Sumerians is unknown; they described themselves as the 'black-headed people'" {{cite book|last1=Haywood|first1=John|title=The Penguin Historical Atlas of Ancient Civilizations|date=2005|publisher=Penguin|isbn=978-0-14-101448-7|page=28|url=https://books.google.com/books?id=xtjtAAAAMAAJ|language=en}}</ref><ref>{{cite book|last1=Diakonoff|first1=I. M.|title=Early Antiquity|date=2013|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-14467-2|page=72|url=https://books.google.com/books?id=JU8pegs94uoC&pg=PA72|language=en}}</ref><ref>{{cite book|last1=Finer|first1=Samuel Edward|last2=Finer|first2=S. E.|title=The History of Government from the Earliest Times: Ancient monarchies and empires|date=1997|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-820664-4|page=99|url=https://books.google.com/books?id=aEziNfjinnMC&pg=PA99|language=en}}</ref><ref name="DAF">{{cite book|last1=Foxvog|first1=Daniel A.|title=Elementary Sumerian Glossary|date=2016|publisher=University of California at Berkeley|page=52|url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlp/cdlp0003_20160104.pdf}}</ref><ref name="IMD">{{cite book|last1=Diakonoff|first1=I. M.|last2=D'I︠A︡konov|first2=Igor' Mik︠h︡aílovich|title=Early Antiquity|date=1991|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-14465-8|page=72|url=https://books.google.com/books?id=JSRAUIYENZoC&pg=PA72|language=en}}</ref><ref name="GF">{{cite book|last1=Feuerstein|first1=Georg|last2=Kak|first2=Subhash|last3=Frawley|first3=David|date=2005|title=The Search of the Cradle of Civilization: New Light on Ancient India|edition=Second Revised|publisher=Motilal Banarsidass Publishers|isbn=978-81-208-2037-1|page=117|url=https://books.google.com/books?id=wNlsRZh3rwgC&pg=PA117|language=en}}</ref><ref>"I am the king of the four quarters, I am a shepherd, the pastor of the "black-headed people"" in {{cite book|last1=Liverani|first1=Mario|title=The Ancient Near East: History, Society and Economy|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-75084-9|page=167|url=https://books.google.com/books?id=0d1JAgAAQBAJ&pg=PA167|language=en}}</ref> شونې ده چې « ''Šumer''  » ټکی په لهجه يي توګه د جغرافيايي نوم استازولي کوي، خو د هغې ژبنۍ وده چې اکدي سومري اصطلاح ورڅخه منځ ته راغله معلومه نه ده. د عبري ژبې «Šinʿar»، د مصري ژبې « ''Sngr''» او د هايتي ژبې « ''Šanhar(a)''» ټول سویلي بين النهرين ته اشاره کوي او شونې ده چې د سومر د ټکي لويديځې بڼې و.<ref name="Nimrod">{{cite journal|author=K. van der Toorn, P.W. van der Horst|date=January 1990|title=Nimrod before and after the Bible|url=https://archive.org/details/harvard-theological-review_1990-01_83_1/page/1|journal=The Harvard Theological Review|volume=83|issue=1|pages=1–29|doi=10.1017/S0017816000005502}}</ref> == اصليت == ډيری تاريخپوهان په دې اند دي چې په سومر کې په لومړي ځل د ۵۵۰۰ او ۴۰۰۰ مخزېږديز تر منځ موده کې لويديځ اسيايي خلک مېشت شول، چا چې په سوموري ژبه خبرې کولې (سترو ښارونو، سيندونو، اصلي دندو او داسې نورو ته د شواهدو په توګه اشاره کوي)، چې دا ژبه يوه جلا غېر سامي او غیر اندو-اروپايي ټولنيزه ژبه وه. د خپلو سامي ګاونډيانو په خلاف دا يوه بدله شوې ژبه نه وه.<ref name="SNK">{{cite book|last1=Kramer|first1=Samuel Noah|title=In the World of Sumer: An Autobiography|date=1988|publisher=Wayne State University Press|isbn=978-0-8143-2121-8|page=44|url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html|title=Ancient Mesopotamia. Teaching materials|publisher=Oriental Institute in collaboration with Chicago Web Docent and eCUIP, The Digital Library|access-date=5 March 2015|تاريخ الأرشيف=5 November 2013|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20131105200811/http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=5 November 2013|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20131105200811/http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20131105200811/http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105200811/http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html}}</ref><ref>[http://www.metmuseum.org/toah/hd/ubai/hd_ubai.htm "The Ubaid Period (5500–4000 B.C.)" In Heilbrunn Timeline of Art History. Department of Ancient Near Eastern Art. The Metropolitan Museum of Art, New York (October 2003)]</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.britishmuseum.org/explore/highlights/articles/u/ubaid_culture.aspx|title="Ubaid Culture", The British Museum}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf|title="Beyond the Ubaid", (Carter, Rober A. and Graham, Philip, eds.), University of Durham, April 2006|access-date=2022-03-18|تاريخ الأرشيف=2014-03-21|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20140321143949/http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf|url-status=dead|خونديځ نېټه=2014-03-21|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20140321143949/http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20140321143949/http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20140321143949/http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf}}</ref> نور وړانديز کوي چې سموريان د شمالي افريقا خلک و چې له شنې سهارا څخه يې منځني ختيځ ته کوچ کړی و او همدوی په منځني ختيځ کې بزګري خپره کړې ده. خو شواهد په کلکه سره د دې ښودنه کوي چې لومړي کروندګر له ښېرازه مياشتې (ښېرازه مياشت يوه جغرافيه سیمه ده) څخه راغلي، خو دا وړانديز ډېر ځله رد شوی دی. خو که څه هم په مشخص ډول سموريان تر بحث لاندې نه نيسي، «Lazaridis et al».۲۰۱۶ د منځني ختځ له سامي څخه مخکې ځينو کلتورونو په اړوند، په ځانګړي ډول د «ناټوفيايي» او «پري پوټري نيولتيک» کلتورونو لرونکو د جينومونو له څېړنې وروسته يې وړانديز کړی چې دوی تر يو بريده د شمالي افريقا له توکم څخه و. له بلې خوا د لرغوني بين النهرين د څلورو سکيلټونو (د بدن دهانچې) د ډي اين ای د نمونو وروستۍ (2013) جنيتيکي څېړنې د سند درې له مدنيت سره د سموريانو د تړون ښودنه کړې چې شونې ده لامل يې د لرغوني سند-بين النهرين اړيکې وي. د ځينو معلوماتو پر بنسټ، سموريان له «هوريانو» او «اراتوريانو» سره اړيکې لري او قفقاز د دوی اصلي استوګنځای دی.<ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=Sumerians had connections with the Caucasus|url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=|website=|publisher=scientificrussia}}</ref><ref>{{Cite web|last=|first=|year=2014|title=Lexical Matches between Sumerian and Hurro-Urartian: Possible Historical Scenarios|url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=|website=|publisher=Cuneiform Digital Library Journal}}</ref><ref>{{Cite book|last=|first=|title=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present|url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=|website=|year=2009|publisher=UNESCO|page=14|isbn=978-5-904549-01-5}}</ref><ref name="EBA">{{cite journal|last1=Płoszaj|date=11 September 2013|bibcode=2013PLoSO...873682W|pmc=3770703|issn=1932-6203|language=en|pmid=24040024|doi=10.1371/journal.pone.0073682|pages=e73682|issue=9|volume=8|journal=PLOS ONE|first1=Tomasz|title=mtDNA from the Early Bronze Age to the Roman Period Suggests a Genetic Link between the Indian Subcontinent and Mesopotamian Cradle of Civilization|first5=Henryk W.|last5=Witas|first4=Jacek|last4=Tomczyk|first3=Krystyna|last3=Jędrychowska-Dańska|first2=Gyaneshwer|last2=Chaubey|doi-access=free}}</ref><ref name="Genomic insights into the origin of">{{cite journal|last1=Lazaridis|volume=536|pmc=5003663|url=|pmid=27459054|doi=10.1038/nature19310|pages=419–424|issue=7617|date=2016|first1=I.|journal=Nature|title=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East|first3=G.|last3=Rollefson|first2=D.|last2=Nadel|bibcode=2016Natur.536..419L}}</ref><ref>"Craniometric analyses have suggested an affinity between the Natufians and populations of north or sub-Saharan Africa, a result that finds some support from Y chromosome analysis which shows that the Natufians and successor Levantine Neolithic populations carried haplogroup E, of likely ultimate African origin, which has not been detected in other ancient males from West Eurasia. However, no affinity of Natufians to sub-Saharan Africans is evident in our genome-wide analysis, as present-day sub-Saharan Africans do not share more alleles with Natufians than with other ancient Eurasians" in {{Cite journal|last1=Reich|first8=Anke|issn=1476-4687|pmc=5003663|pmid=27459054|doi=10.1038/nature19310|pages=419–424|issue=7617|volume=536|journal=Nature|title=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East|date=August 2016|first9=Michael|last9=Stumvoll|last8=Tönjes|first1=David|first7=Antonio|last7=Torroni|first6=James F.|last6=Wilson|first5=Loic|last5=Yengo|first4=Nelli A.|last4=Hovhannisyan|first3=Nick|last3=Patterson|first2=Ron|last2=Pinhasi|bibcode=2016Natur.536..419L}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22|title=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16–17, 1998, in Madrid, Spain]|last1=Arnaiz-Villena|first1=Antonio|last2=Martínez-Laso|first2=Jorge|last3=Gómez-Casado|first3=Eduardo|date=2000|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-0-306-46364-8|pages=22}}</ref> له تاريخ څخه مخکې خلک، څوک چې له سومريانو مخکې په دې سيمه کې اوسېدلي دي د «پروټوفراتيانو» يا «عبوديانو» نوم ورکړل شوی دی او دا اند وړاندې شوی چې دوی د شمالي بين النهرين «سامارا» کلتور څخه تکامل ته رسېدلي دي. خو سموريانو خپله کله هم د عبوديانو يادونه نه ده کړې، د چا په اړه چې اوسني پوهان ګومان کوي چې په سومر کې لومړی مدني شوی ځواک و. دوی د کرنې لپاره جبې وچې وکړې، سوداګرۍ ته يې وده ورکړه او کارخانې يې جوړې کړې چې په هغې کې اوبدل، د څرمنې کار، فلزکاري، ډبرې توږل او کولالي شامل وو.<ref name="britannica">{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/573176/Sumer|title=Sumer (ancient region, Iraq)|publisher=Britannica.com|encyclopedia=Britannica Online Encyclopedia|access-date=2012-03-29}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51|title=Cities, Change, and Conflict: A Political Economy of Urban Life|isbn=978-0-495-81222-7|last1=Kleniewski|first1=Nancy|last2=Thomas|first2=Alexander R|date=2010-03-26}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139|title=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization"|isbn=978-0-415-04742-5|last1=Maisels|first1=Charles Keith|year=1993}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147|title=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China|isbn=978-0-415-10976-5|last1=Maisels|first1=Charles Keith|year=2001}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505|title=A dictionary of archaeology|isbn=978-0-631-23583-5|last1=Shaw|first1=Ian|last2=Jameson|first2=Robert|year=2002}}</ref> ځينې پوهان د پروټو-فراتي ژبې يا د فرعي ژبې له اند سره مخافت څرګندوي، د دوی په فکر سموري ژبه په اصل کې د ښکاريانو او کب نيوونکو خلکو څخه منځ ته راغلې، څوک چې په جبو او ختيځې عربي ساحلي سيمو کې اوسېدل او د دوه اړخيز عربي کلتور برخه وو. باوري تاریخي اسناد ډېر وروسته راڅرګند شول، په سومر کې د هېڅ ډول هېڅوک داسې نه شته چې تاريخ يې له « Enmebaragesi» (لومړۍ کورنۍ I) څخه مخکې وخت رسېدلی وي. «يورس زارينس» باور لري چې سموريان د ختيځ عرب د ساحل په څنډو کې اوسېدلي دي چې اوس د پارس خليج سيمه ده، مخکې له دې چې د کنګل پړاو په وروستيو کې يې سيلاب يوسي.<ref>Margarethe Uepermann (2007), "Structuring the Late Stone Age of Southeastern Arabia" (''Arabian Archaeology and Epigraphy Arabian Archaeology and Epigraphy'' Volume 3, Issue 2, pp. 65–109)</ref><ref>{{cite journal|last=Hamblin|first=Dora Jane|date=May 1987|title=Has the Garden of Eden been located at last?|url=http://www.theeffect.org/resources/articles/pdfsetc/Eden.pdf|journal=Smithsonian Magazine|volume=18|issue=2|access-date=8 January 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140109135715/http://www.theeffect.org/resources/articles/pdfsetc/Eden.pdf|archive-date=9 January 2014|archivedate=9 January 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140109135715/http://www.theeffect.org/resources/articles/pdfsetc/Eden.pdf}}</ref> سموري مدنيت په «اوروک» پړاو کې منځ ته راغلو (په څلورمه مخزېږديزه زريزه کې)، تر جمدت نصر او لومړۍ واکمنې سلسلې پورې يې دوام وموند. سموريانو په پرله پسې ډول د شمال لويديځو سامي دولتونو په وړاندې واک وبايلو. ۲۲۷۰ مخزېږديز په شا او خوا کې په سامي ژبه خبرې کوونکو د اکادي سترواکۍ پاچايانو سومر ونيو (لنډ تاريخ)، خو سموري ژبه بیا هم د يوې سپېڅلې ژبې په توګه پاتې شوه. د ۲۱۰۰-۲۰۰۰ مخ زېږديز په شا او خوا کې د «اور» په درېیمه واکمنه کورنۍ کې د نږدې يوې پېړۍ لپاره اصلي سومري واکمني يو ځل بيا راپورته شوه، خو اکدي ژبه هم د يو څه وخت لپاره کارېده.<ref name="Leick, Gwendolyn 2003">Leick, Gwendolyn (2003), "Mesopotamia, the Invention of the City" (Penguin)</ref> ګومان کېږي چې د «اريدو» په نوم سموري ښار چې د فارس خليج په څنډه پروت و، يو له زړو ښارونو څخه دی، چېرې چې درې جلا جلا کلتورونه يو له بل سره ګډ شوي دي: د عبيدي بزګرانو د کروندګرۍ کلتور، څوک چې د خټينو خښتو په کورونو کې اوسېدل او د اوبه خور چارې يې پر مخ وړلې، دويم يې شپانه کوچيان چې له يوه ځايه بل ته لېږدېدل او په تورو خيمو کې اوسېدل، د بزو او پسونو د رمو شاته به روان وو او درېیم يې د کبانو د ښکاريانو دی چې په جبو کې د لرګيو په خونو کې اوسېدل او شونې ده چې همدوی د سموريانو نيکونه وو.<ref name="Leick, Gwendolyn 2003" /> == په بين النهرين کې ښاري دولتونه == د څلورمې مخزېږديزې زريزې په وروسيتو کې، سومر په ډېرو خپلواکو ښاري دولتونو ووېشل شو، کوم چې د ويالو او ډبرينو پولو په مټ سره وېشل شوی وو. د هر دولت مرکز په يو عبادتځای راګرځېدو چې دا عبادتځای د ښار د يو ځانګړي ډول خدای يا ښځينه ربې لپاره ځانګړی شوی و او د يو پادري ډوله والي (ensi) يا د يو پاچا (lugal) له خوا به اداره کېدو، څوک به چې سره د ښار د مذهبي چارو سره په کلکه اړيکه کې و. پنځه لومړي ښارونه چې ويل کېږي له سيلاب څخه مخکې يې له واکمنۍ مخکې پاچهي کړې: # اريدو (تل ابو شاهرين). # باد تبيرا (کېدای شي تل الامداين وي). # لارکا ۱. # سيپار (تل ابو حبة). # شروپاک (تل فارا). نور مرکزي ښارونه: # اوروک (ورکا). # کيش (تل اوهايمير او انګارا). # اور (تل المقيار). # نيپور (افاق). # لاګاش (تل الهبة). # ګيرسو (تيلو او تيلوه). # اما (تل جوخا)، # هامزي ۱ # ادب (تل بسماية). # ماري (تل الحريري) ۲. # اکشاک ۱ . # اکاد ۱. # ايسين (ايشان البحريات). # لارسا (تل السنکيره). * (موقعیت يې معلوم نه دی) * (په شمالي بین النهرين کې يو لرې پروت ښا ردی). کوچني ښارونه (له سويل څخه تر شمال پورې). # کورا (تل الحم). # زبالا (تل ابزيخ). # کسره (تل ابو حطب). # ماراد (تل ونات السدوم). # دلبات (تل الدليم). # بورسيپا (بيرس نمرود). # کوثا (تل ابراهيم). # دير (البدرة). # اشنونا (تل اسمار). # ناګار (تل براک) ۲. له «ماري» پرته چې د اګاډا شمال لوېديځ لور ته پوره درې سوه او دېرش کيلو متره (۲۰۵ ميله) لرې پروت دی، خو د پاچهۍ په نوملړ کې يې يادونه شوې ده چې د دويمې واکمنې کورنۍ په لومړي پړاو کې يې پاچهي کړې ده، او «ناګار» چې يو بهرنی استوګنځای و، دا ټول د فرات-دجلي خټينې سيمې ښارونه دي چې د بغداد په سويل کې موقعيت لري، اوسمهال دا سيمې د عراق د بابیل، ديالي، واسط، ذي قار، بصره، مثنی او القدسية په ولسواليو يادېږي. == سرچينې == سومري ښارونه او کلي د فرات او دجلې د سيندونو په مينځ کې اټکل شوی. [[وېشنيزه:پېښليک]] [[وېشنيزه:پخواني هېوادونه]] 30isvfpevj5waag5nbiapuw59a483oq 0 25761 370107 325961 2026-11-01T22:48:20Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 370107 wikitext text/x-wiki {{هراړخيز مالوماتبکس |نوم= |انځور= |انځوراړوند= }} جېمز واټ (د ۱۷۳۶ کال د جنورۍ ۱۹مه - د ۱۸۱۹ ز د اګست ۲۵مه) سکاټلنډی مخترع، میخانیک، انجنیر او کیمیاګر و. ده د «توماس نیوکامن» د ۱۷۱۲ ز کال د «نیوکامن بخار ماشین» په خپل «واټ بخار ماشین» سره لا بشپړ کړ او دغه کار، په هغو بدلونونو کې بنسټیز اغېز درلود، چې صنعتي انقلاب د ده په ټاټوبي لویه برېتانیا او نوره نړۍ کې رامنځته کړل. ده چې کله په ګلاسکو پوهنتون کې د وسایلو د جوړوونکي په توګه کار کاوه، د بخار د ماشینونو له تکنالوژۍ سره یې مینه پیدا شوه. ده ولیدل چې، د ماشین شته ډولونه، د سلنډر په بیا بیا سړولو او ګرمولو سره ډېره انرژي لګوي. ده یوه پرمختللې طراحي، چې جلا کانډنسر و وړاندې کړه، دغه کار د انرژۍ د بې ځایه لګښت مخنیوی وکړ او د بخار د ماشینونو له ځواک، اغېزناک‌توب او لګښت کمېدو سره یې ډېره مرسته وکړه. په پای کې، ده خپل جوړ کړی ماشین، داسې برابر کړ چې، چورلېدونکی حرکت وکړای شي او د اوبو تر پمپولو ور هاخوا، په نورو برخو کې هم وکارول شي. واټ هڅه وکړه، چې خپله اختراع سوداګریزه(تجارتي) کړي، خو تر څو چې په ۱۷۷۵ ز کال کې له متیو بولټون سره شریکېده، له ډېرو مالي ستونزو سره مخامخ شو. د بولټون او واټ نوی شرکت، ډېر بریالی و او واټ یې پر شتمن کس بدل کړ. واټ د تقاعد په دوره کې هم، د نوو اختراعاتو پراختیا ته دوام ورکړ، که څه هم هېڅ یو کار یې هم ‎د بخار د ماشین په څېر مهم نه و. ده د هارس‌پاور (horsepower) مفهوم پراخ کړ او د واحدونو په نړیوال سیستم (SI) کې د قدرت واحد «واټ» د ده په نامه ونومول شو.<ref>{{cite web|url=http://www.egr.msu.edu/~lira/supp/steam/wattbio.html|title=Biography of James Watt|last=Lira|first=Carl|year=2001|publisher=egr.msu.edu|access-date=5 July 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180224014738/http://www.egr.msu.edu/~lira/supp/steam/wattbio.html|archivedate=24 February 2018|url-status=dead}}</ref> == د ژوند لومړي وختونه او زده‌کړې == جېمز واټ د ۱۷۳۶ ز کال د جنورۍ په ۱۹مه، د «رنفروشایر» په «ګرینوک» سیمه کې زېږېدلی. مور یې اګنس مویرهډ (۱۷۰۳-۱۷۵۵ز) او پلار یې جېمز واټ (۱۶۹۸-۱۷۸۲ ز) و، چې دی یې د پنځو بچیانو مشر زوی و. مور یې له یوې اشرافي کورنۍ څخه وه او لوړې زده‌کړې یې کړې وې. ویل کېږي چې، پیاوړې ښځه وه. پلار یې بېړۍ جوړوونکی، د بېړۍ مالک او قراردادي و، چې په ۱۷۵۱ ز کال کې یې، د «ګرینوک» د سرپرست بیلي په توګه خدمت کاوه. د واټ مور او پلار کلک پرسبېټريان وو [یوه عیسوي فرقه ده]، خو له مذهبي روزنې سره سره واټ یو ډئېسټ [خدای‌پال] شو. د واټ نیکه توماس واټ (۱۶۴۲-۱۷۳۴ز) په ریاضي، سروې او بېړۍ چلولو کې استاد و او د «کارڅبورن» د والي یا واکمن استازی هم و. <ref name=":0">{{cite ODNB|id=28880|title=Watt, James (1736–1819)|orig-year=2004|year=2013|last=Tann|first=Jennifer}}</ref><ref name="muuirhead-life-james-watt">{{cite book|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.24829|title=The life of James Watt: with selections from his correspondence|last=Muirhead|first=James Patrick|publisher=John Murray|year=1859|edition=2|page=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.24829/page/n35 10]}}</ref><ref name="klooster-icons">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=WKuG-VIwID8C|title=Icons of invention: the makers of the modern world from Gutenberg to Gates|last=Klooster|first=John W.|publisher=ABC-CLIO|year=2009|isbn=978-0-313-34743-6|series=Icons of invention|volume=1|page=30}}</ref><ref name="Clarendon press">{{cite book|title=James Watt and the steam engine: the memorial volume prepared for the Committee of the Watt centenary commemoration at Birmingham 1919|last1=Dickinson|first1=Henry Winram|last2=Jenkins|first2=Rhys|last3=Committee of the Watt Centenary Commemoration|publisher=Clarendon press|year=1927|page=78|quote=It is difficult to say anything as to Watt's religious belief, further than that he was a Deist.}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.infidels.org/library/historical/joseph_mccabe/dictionary.html|title=A Biographical Dictionary of Ancient, Medieval, and Modern Freethinkers|last=McCabe|first=Joseph|year=1945|publisher=Haldeman-Julius Publications|access-date=17 August 2012|quote=He made such improvement in the crude steam-engine that had been invented before his time that he is usually described as the inventor. "His many and most valuable inventions must always place him among the leading benefactors of mankind," says the account of him in the ''Dictionary of National Biography''. He was an accomplished man. He knew Greek, Latin, French, German and Italian and was very friendly with the great freethinking French scientists. Andrew Carnegie has written a life of him and describes him as a deist who never went to church.}}</ref><ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.24829|title=The life of James Watt: with selections from his correspondence|last=Muirhead|first=James Patrick|publisher=John Murray|year=1859|edition=2|page=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.24829/page/n29 4], 7}}</ref> واټ په لومړیو کې په کور کې له خپلې مورڅخه زده‌کړې وکړې، وروسته بیا «ګرینوک ګرامر ښوونځي» ته ولاړ. هلته يې ریاضياتو ته ډېره لېوالتیا وښوده، خو لاتیني او یوناني ژبو یې علاقه ور جلب نه‌کړای شوه. ویل کېږي چې، دی په کوچنیوالي کې په یوه اوږده ناروغۍ اخته و او وروسته بیا ټول عمر له پرله‌پسې سر دردۍ څخه ځورېده.<ref name=":02">{{cite ODNB|id=28880|title=Watt, James (1736–1819)|orig-year=2004|year=2013|last=Tann|first=Jennifer}}</ref><ref>{{cite book|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.173811/2015.173811.Lives-Of-The-Engineers#page/n21/mode/2up|title=Lives of the Engineers|last1=Smiles|first1=Samuel|date=1904|publisher=John Murray|edition=Popular|location=London|page=12|access-date=9 December 2017}}</ref> واټ د ښوونځي تر پرېښودو وروسته، د خپل پلارپه سوداګریزو کارځایونو کې کار وکړ او د انجنیرۍ د موډلونو په جوړولو کې یې د پام وړ پوهه او مهارت وښودل. دا چې پلار یې د ځینو ناکامو سوداګریزو پانګونو له امله خپه و، واټ له ګرینوک څخه ولاړ او په ګلاسکو کې د ریاضي د وسایلو جوړوونکي په توګه د کار په لټه کې شو. <ref name=":02" /> == ژوندلیک == کله چې هغه  ۱۸ کلن و، مور یې مړه شوه او د پلار روغتیا یې مخ پر خرابېدو شوه. واټ لندن ته ولاړ او د یوه کال په موده کې یې د وسایلو جوړوولو د روزنې یوه دوره بشپړه کړای شوه، بیا بېرته سکاټلنډ ته راوګرځېد، په لوی سوداګریز ښار ګلاسکو کې مېشت شو او غوښتل یې، د ‎وسایلو د جوړوولو خپل کاروبار پيل کړي. تر دې دمه، هغه ډېر ځوان و او پوره مسلکي زده‌کړې یې نه لرلې، له کوم پخواني استاد سره یې هم داسې معمولي اړیکې نه وې، چې د هغه له لارې ځان یو ماهر وسایل جوړوونکی ثابت کړي. واټ له دغه سرخوږي څخه هغه وخت خلاص شو، چې له جامایکا څخه نجومي وسایل را ورسېدل. دا وسایل الکساندر مک فارلن «ګلاسکو پوهنتون» ته ځانګړي کړي وو او اړتیا وه چې، یو متخصص یې څارنه وکړي. واټ دغه وسایل د کارکولو حالت ته واړول او خپله حق‌الزحمه یې ترلاسه کړه. دغه وسایل بیا په مک فارلن رصد خانه کې نصب شول. وروسته بیا درېیو استادانو ده ته موکه(موقع) ورکړه چې ،په پوهنتون کې یو کوچنی ورکشاپ جوړ کړي. دغه ورکشاپ په ۱۷۵۷ ز کال کې پیل شو او دوه کسه استادان فزیک‌پوه او کیمیاپوه جوزف بلک او مشهور اقتصادپوه اډم سمیت د واټ ملګري شول.<ref>Marshall (1925) Chapter 3</ref><ref>{{cite book|title=Partners in Science: Letters of James Watt and Joseph Black|year=1970|url=https://archive.org/details/partnersinscienc0000robi|url-access=registration|last1=Robinson|first1=Eric|last2=McKie|first2=Doublas|location=Cambridge, Massachusetts}}</ref> ده په لومړيو کې د پوهنتون د علمي وسایلو په ساتلو او ترمیم کې کار وکړ، په نندارو کې یې مرسته وکړه او د ستورو د واټن معلوموونکو وسایلو د تولید پر پراخوالي یې کار وکړ. ده د ژیړو [یو ډول فلز دی ،چې په ترکیب کې یې مس او جست دي) منعکسوونکې آلې (د ستورو د واټن معلومولو آلې)، موازي خط‌کشونه، تلې، د تېلېسکوپونو برخې، فشار معلوموونکی او نور شیان جوړ او ترمیم کړل. واټ په ۱۷۵۹ ز کال کې له سوداګر او معمار «جان کریګ» سره د موسیقۍ او لوبو د وسایلو په څېر د ځینو محصولاتو په تولید او پلورلو کې شریک شو. دغه شراکت شپږ کاله دوام وکړ او شپاړسو کارکوونکو کار ورسره کاوه. کریګ په ۱۷۶۵ ز کال کې مړ شو. په پای کې، د هغوی یوه کارکوونکي «الېکس ګارډنر» دغه کاروبار خپل کړ، چې تر شلمې پېړۍ پورې یې دوام وکړ.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/historyofhammerm00lums|title=History of the Hammermen of Glasgow; a study typical of Scottish craft life and organisation|last=Lumsden|first=Harry|publisher=A. Gardner|year=1912|location=Paisley|pages=[https://archive.org/details/historyofhammerm00lums/page/394 394]–404}}</ref><ref>Hills, vol. 1, pp. 103–15</ref> واټ په ۱۷۶۴ ز کال کې، د خپل تره له لور مارګارټ (پګي) مېلر سره واده وکړ، دوی پنځه بچیان لرل، چې «جېمز جونیور (۱۷۶۹-۱۸۴۸ز) او «مارګارټ (۱۷۶۷-۱۷۹۶ ز) یې تر پاخه عمر پورې ژوندي پاتې شول. مېرمن یې په ۱۷۷۲ ز کال کې د زېږون پر مهال مړه شوه. ده دویم ځل، په ۱۷۷۷ ز کال کې د ګلاسکو د یوه رنګ‌جوړوونکي له لور «ان مک ګریګور» سره واده وکړ، چې دوه بچیان یې ترې وشول: ګریګوري (۱۷۷۷-۱۸۰۴ز) ځمک‌پوه او کان پوه شو او جانټ (۱۷۷۹-۱۷۹۴ ز). د واټ دغه مېرمن هم، په ۱۸۳۲ ز کال کې مړه شوه. ده د ۱۷۷۷ ز او ۱۷۹۰ ز کلونو تر منځ د بیرمنګم په ریجنټ پلېس کې ژوند کاوه. <ref>{{Cite book|last1=Torrens|first1=H. S.|chapter=The geological work of Gregory Watt, his travels with William Maclure in Italy (1801–1802), and Watt's "proto-geological" map of Italy (1804)|doi=10.1130/2006.2411(11)|title=The Origins of Geology in Italy|series=Geological Society of America|volume=411|pages=179–197|year=2006|isbn=0-8137-2411-2}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kZcsXTQntrkC&pg=PA1045|title=The Lunar Men: The Inventors of the Modern World 1730–1810|last=Uglow|first=Jenny|date=2011|publisher=Faber & Faber|isbn=978-0-571-26667-8|language=en}}</ref> == واټ او جای‌جوش == یوه مشهوره کیسه شته چې وايي:  واټ د یوې ایشېدونکې چای‌جوشې په لیدو سره د بخار د ماشین اختراع کولو نه الهام واخیست، له همدې امله د بخار قدرت په واټ سره وښودل شو. دغه کیسه په بېلابېلو ډولونو بیان شوې ده؛ په ځینو کې یې واټ ځوان ښودل شوی، په ځینو کې مشر، په ځینو کې یې دا چای‌جوش د مور ښودل شوی او په ځینو کې یې د ترور. لکه څرنګه چې له کیسې ښکاري، په واقعیت کې واټ، د بخار ماشین نه دی اختراع کړی، خو د یوه جلا کانډنسر په زیاتولو سره یې د نیوکامن د شته ماشین اغېزمنتوب په پام وړډول ډېر کړ. هغو کسانو ته د دې موضوع تشرېح ستونزمنه ده چې، د ګرمۍ او حرارت د ماغېزمنتوب له مفهومونو سره بلد نه دي. داسې ښکاري چې، دا کیسه د واټ زوی جېمز واټ جونیور جوړه کړې، ځکه چې ماشومان اسانه پرې پوهېدای شي او حافظې ته یې سپارلی شي، ځکه نو دا هم د اسحاق نیوټن او د مڼې د را لوېدلو کیسې ته ورته ګڼلی شو، چې په مرسته یې د جاذبې قوه کشف شوه.<ref>{{cite journal|title=True Myths: James Watt's Kettle, His Condenser, and His Chemistry|last=Miller|first=D. P.|journal=[[History of Science (journal)|History of Science]]|year=2004|volume=42|issue=3|pages=333–360 [p. 334]|doi=10.1177/007327530404200304|bibcode=2004HisSc..42..333M|s2cid=161722497}}</ref> که څه هم دغه کیسه ترډېره د یوې افسانې په توګه ردېږي، خو د واټ او چای‌جوش کیسه، په واقعیت کې هم رېښې لري. جېمز واټ، د ګرمۍ او بخار د ترموډینامیک د درک لپاره په هڅو کې ډېر لابراتواري ازمېښتونه وکړل او د خپلو یادښتونو په کتاب کې یې ثبت شول، چې د دغو ازمېښتونو په کولو کې یې یو چای‌جوش د بخار دیګ په توګه، د بخار د تولید لپاره وکاروله.<ref>{{cite book|title=Science and Technology in the Industrial Revolution|first1=A. E.|last1=Musson|first2=Eric|last2=Robinson|publisher=Manchester University Press|year=1969|page=80}}</ref> == سرچينې او ياداښتونه == 9fe5oizoom7b850o6u6i80il2kivpo3 4 40295 370130 363755 2026-11-02T04:31:07Z شاه زمان پټان 26102 370130 wikitext text/x-wiki {{ويکيپېډيا:د مياشتې غوره ليکنه/{{CURRENTYEAR}}/{{CURRENTMONTH}}}} <noinclude> =د ليکنو لړليک= ==۲۰۱۸== #[[ويکيپېډيا:د مياشتي غوره ليکنه/ ۲۰۱۸/۰۵|مې ۲۰۱۸]] #[[ويکيپېډيا:د مياشتي غوره ليکنه/ ۲۰۱۸/۰۶|جون ۲۰۱۸]] #[[ويکيپېډيا:د مياشتي غوره ليکنه/ ۲۰۱۸/۰۷|جولای ۲۰۱۸]] ==۲۰۱۹== #[[ويکيپېډيا:د مياشتي غوره ليکنه/۲۰۱۹/۰۱|جنوری ۲۰۱۹]] #[[ويکيپېډيا:د مياشتي غوره ليکنه/۲۰۱۹/۰۲|فیبروری ۲۰۱۹]] #[[ويکيپېډيا:د مياشتي غوره ليکنه/۲۰۱۹/۰۳|مارچ ۲۰۱۹]] #[[ويکيپېډيا:د مياشتي غوره ليکنه/۲۰۱۹/۰۴|اپریل ۲۰۱۹]] #[[ويکيپېډيا:د مياشتي غوره ليکنه/۲۰۱۹/۰۵|می ۲۰۱۹]] #[[ويکيپېډيا:د مياشتي غوره ليکنه/۲۰۱۹/۰۶|جون ۲۰۱۹]] #[[ويکيپېډيا:د مياشتي غوره ليکنه/۲۰۱۹/۰۷|جولای ۲۰۱۹]] ==۲۰۲۶== #[[ويکيپېډيا:د مياشتي غوره ليکنه/۲۰۲۶/۰۱|جنوری ۲۰۲۶]] #[[ويکيپېډيا:د مياشتي غوره ليکنه/۲۰۲۶/۰۲|فېبروری ۲۰۲۶]] #[[ويکيپېډيا:د مياشتي غوره ليکنه/۲۰۲۶/۰۳|مارچ ۲۰۲۶]] #[[ويکيپېډيا:د مياشتي غوره ليکنه/۲۰۲۶/۰۴|اپریل ۲۰۲۶]] #[[ويکيپېډيا:د مياشتي غوره ليکنه/۲۰۲۶/۰۵|می ۲۰۲۶]] #[[ويکيپېډيا:د مياشتي غوره ليکنه/۲۰۲۶/۰۶|جون ۲۰۲۶]] #[[ويکيپېډيا:د مياشتي غوره ليکنه/۲۰۲۶/۰۷|جولای ۲۰۲۶]] #[[ويکيپېډيا:د مياشتي غوره ليکنه/۲۰۲۶/۰۸|اگست ۲۰۲۶]] #[[ويکيپېډيا:د مياشتي غوره ليکنه/۲۰۲۶/۰۹|سېپتمبر ۲۰۲۶]] #[[ويکيپېډيا:د مياشتي غوره ليکنه/۲۰۲۶/۱۰|اکتوبر ۲۰۲۶]] #[[ويکيپېډيا:د مياشتي غوره ليکنه/۲۰۲۶/۱۱|نومبر ۲۰۲۶]] #[[ويکيپېډيا:د مياشتي غوره ليکنه/۲۰۲۶/۱۲|ډېسمبر ۲۰۲۶]] tqooz6e7801ielh9w7qfvjpeqvinx4h 370132 370130 2026-11-02T04:35:26Z شاه زمان پټان 26102 /* ۲۰۲۶ */ 370132 wikitext text/x-wiki {{ويکيپېډيا:د مياشتې غوره ليکنه/{{CURRENTYEAR}}/{{CURRENTMONTH}}}} <noinclude> =د ليکنو لړليک= ==۲۰۱۸== #[[ويکيپېډيا:د مياشتي غوره ليکنه/ ۲۰۱۸/۰۵|مې ۲۰۱۸]] #[[ويکيپېډيا:د مياشتي غوره ليکنه/ ۲۰۱۸/۰۶|جون ۲۰۱۸]] #[[ويکيپېډيا:د مياشتي غوره ليکنه/ ۲۰۱۸/۰۷|جولای ۲۰۱۸]] ==۲۰۱۹== #[[ويکيپېډيا:د مياشتي غوره ليکنه/۲۰۱۹/۰۱|جنوری ۲۰۱۹]] #[[ويکيپېډيا:د مياشتي غوره ليکنه/۲۰۱۹/۰۲|فیبروری ۲۰۱۹]] #[[ويکيپېډيا:د مياشتي غوره ليکنه/۲۰۱۹/۰۳|مارچ ۲۰۱۹]] #[[ويکيپېډيا:د مياشتي غوره ليکنه/۲۰۱۹/۰۴|اپریل ۲۰۱۹]] #[[ويکيپېډيا:د مياشتي غوره ليکنه/۲۰۱۹/۰۵|می ۲۰۱۹]] #[[ويکيپېډيا:د مياشتي غوره ليکنه/۲۰۱۹/۰۶|جون ۲۰۱۹]] #[[ويکيپېډيا:د مياشتي غوره ليکنه/۲۰۱۹/۰۷|جولای ۲۰۱۹]] ==۲۰۲۶== #[[ويکيپېډيا:د مياشتې غوره ليکنه/۲۰۲۶/۰۱|جنوری ۲۰۲۶]] #[[ويکيپېډيا:د مياشتې غوره ليکنه/۲۰۲۶/۰۲|فېبروری ۲۰۲۶]] #[[ويکيپېډيا: مياشتې غوره ليکنه/۲۰۲۶/۰۳|مارچ ۲۰۲۶]] #[[ويکيپېډيا: مياشتې غوره ليکنه/۲۰۲۶/۰۴|اپریل ۲۰۲۶]] #[[ويکيپېډيا: مياشتې غوره ليکنه/۲۰۲۶/۰۵|می ۲۰۲۶]] #[[ويکيپېډيا: مياشتې غوره ليکنه/۲۰۲۶/۰۶|جون ۲۰۲۶]] #[[ويکيپېډيا: مياشتې غوره ليکنه/۲۰۲۶/۰۷|جولای ۲۰۲۶]] #[[ويکيپېډيا: مياشتې غوره ليکنه/۲۰۲۶/۰۸|اگست ۲۰۲۶]] #[[ويکيپېډيا: مياشتې غوره ليکنه/۲۰۲۶/۰۹|سېپتمبر ۲۰۲۶]] #[[ويکيپېډيا: مياشتې غوره ليکنه/۲۰۲۶/۱۰|اکتوبر ۲۰۲۶]] #[[ويکيپېډيا: مياشتې غوره ليکنه/۲۰۲۶/۱۱|نومبر ۲۰۲۶]] #[[ويکيپېډيا: مياشتې غوره ليکنه/۲۰۲۶/۱۲|ډېسمبر ۲۰۲۶]] toidago2cg80r5b9zholxgog93mevis 370133 370132 2026-11-02T04:36:28Z شاه زمان پټان 26102 /* ۲۰۲۶ */ 370133 wikitext text/x-wiki {{ويکيپېډيا:د مياشتې غوره ليکنه/{{CURRENTYEAR}}/{{CURRENTMONTH}}}} <noinclude> =د ليکنو لړليک= ==۲۰۱۸== #[[ويکيپېډيا:د مياشتي غوره ليکنه/ ۲۰۱۸/۰۵|مې ۲۰۱۸]] #[[ويکيپېډيا:د مياشتي غوره ليکنه/ ۲۰۱۸/۰۶|جون ۲۰۱۸]] #[[ويکيپېډيا:د مياشتي غوره ليکنه/ ۲۰۱۸/۰۷|جولای ۲۰۱۸]] ==۲۰۱۹== #[[ويکيپېډيا:د مياشتي غوره ليکنه/۲۰۱۹/۰۱|جنوری ۲۰۱۹]] #[[ويکيپېډيا:د مياشتي غوره ليکنه/۲۰۱۹/۰۲|فیبروری ۲۰۱۹]] #[[ويکيپېډيا:د مياشتي غوره ليکنه/۲۰۱۹/۰۳|مارچ ۲۰۱۹]] #[[ويکيپېډيا:د مياشتي غوره ليکنه/۲۰۱۹/۰۴|اپریل ۲۰۱۹]] #[[ويکيپېډيا:د مياشتي غوره ليکنه/۲۰۱۹/۰۵|می ۲۰۱۹]] #[[ويکيپېډيا:د مياشتي غوره ليکنه/۲۰۱۹/۰۶|جون ۲۰۱۹]] #[[ويکيپېډيا:د مياشتي غوره ليکنه/۲۰۱۹/۰۷|جولای ۲۰۱۹]] ==۲۰۲۶== #[[ويکيپېډيا:د مياشتي غوره ليکنه/۲۰۲۶/۰۱|جنوری ۲۰۲۶]] #[[ويکيپېډيا:د مياشتي غوره ليکنه/۲۰۲۶/۰۲|فېبروری ۲۰۲۶]] #[[ويکيپېډيا: مياشتې غوره ليکنه/۲۰۲۶/۰۳|مارچ ۲۰۲۶]] #[[ويکيپېډيا: مياشتې غوره ليکنه/۲۰۲۶/۰۴|اپریل ۲۰۲۶]] #[[ويکيپېډيا: مياشتې غوره ليکنه/۲۰۲۶/۰۵|می ۲۰۲۶]] #[[ويکيپېډيا: مياشتې غوره ليکنه/۲۰۲۶/۰۶|جون ۲۰۲۶]] #[[ويکيپېډيا: مياشتې غوره ليکنه/۲۰۲۶/۰۷|جولای ۲۰۲۶]] #[[ويکيپېډيا: مياشتې غوره ليکنه/۲۰۲۶/۰۸|اگست ۲۰۲۶]] #[[ويکيپېډيا: مياشتې غوره ليکنه/۲۰۲۶/۰۹|سېپتمبر ۲۰۲۶]] #[[ويکيپېډيا: مياشتې غوره ليکنه/۲۰۲۶/۱۰|اکتوبر ۲۰۲۶]] #[[ويکيپېډيا: مياشتې غوره ليکنه/۲۰۲۶/۱۱|نومبر ۲۰۲۶]] #[[ويکيپېډيا: مياشتې غوره ليکنه/۲۰۲۶/۱۲|ډېسمبر ۲۰۲۶]] ioeco0hbkymd68zep7tnys9yuy4t3p0 370140 370133 2026-11-02T04:40:21Z شاه زمان پټان 26102 /* ۲۰۲۶ */ 370140 wikitext text/x-wiki {{ويکيپېډيا:د مياشتې غوره ليکنه/{{CURRENTYEAR}}/{{CURRENTMONTH}}}} <noinclude> =د ليکنو لړليک= ==۲۰۱۸== #[[ويکيپېډيا:د مياشتي غوره ليکنه/ ۲۰۱۸/۰۵|مې ۲۰۱۸]] #[[ويکيپېډيا:د مياشتي غوره ليکنه/ ۲۰۱۸/۰۶|جون ۲۰۱۸]] #[[ويکيپېډيا:د مياشتي غوره ليکنه/ ۲۰۱۸/۰۷|جولای ۲۰۱۸]] ==۲۰۱۹== #[[ويکيپېډيا:د مياشتي غوره ليکنه/۲۰۱۹/۰۱|جنوری ۲۰۱۹]] #[[ويکيپېډيا:د مياشتي غوره ليکنه/۲۰۱۹/۰۲|فیبروری ۲۰۱۹]] #[[ويکيپېډيا:د مياشتي غوره ليکنه/۲۰۱۹/۰۳|مارچ ۲۰۱۹]] #[[ويکيپېډيا:د مياشتي غوره ليکنه/۲۰۱۹/۰۴|اپریل ۲۰۱۹]] #[[ويکيپېډيا:د مياشتي غوره ليکنه/۲۰۱۹/۰۵|می ۲۰۱۹]] #[[ويکيپېډيا:د مياشتي غوره ليکنه/۲۰۱۹/۰۶|جون ۲۰۱۹]] #[[ويکيپېډيا:د مياشتي غوره ليکنه/۲۰۱۹/۰۷|جولای ۲۰۱۹]] ==۲۰۲۶== #[[ويکيپېډيا:د مياشتې غوره ليکنه/۲۰۲۶/۰۱|جنوری ۲۰۲۶]] #[[ويکيپېډيا:د مياشتې غوره ليکنه/۲۰۲۶/۰۲|فېبروری ۲۰۲۶]] #[[ويکيپېډيا:د مياشتې غوره ليکنه/۲۰۲۶/۰۳|مارچ ۲۰۲۶]] #[[ويکيپېډيا:د مياشتې غوره ليکنه/۲۰۲۶/۰۴|اپریل ۲۰۲۶]] #[[ويکيپېډيا:د مياشتې غوره ليکنه/۲۰۲۶/۰۵|می ۲۰۲۶]] #[[ويکيپېډيا:د مياشتې غوره ليکنه/۲۰۲۶/۰۶|جون ۲۰۲۶]] #[[ويکيپېډيا:د مياشتې غوره ليکنه/۲۰۲۶/۰۷|جولای ۲۰۲۶]] #[[ويکيپېډيا:د مياشتې غوره ليکنه/۲۰۲۶/۰۸|اگست ۲۰۲۶]] #[[ويکيپېډيا:د مياشتې غوره ليکنه/۲۰۲۶/۰۹|سېپتمبر ۲۰۲۶]] #[[ويکيپېډيا:د مياشتې غوره ليکنه/۲۰۲۶/۱۰|اکتوبر ۲۰۲۶]] #[[ويکيپېډيا:د مياشتې غوره ليکنه/۲۰۲۶/۱۱|نومبر ۲۰۲۶]] #[[ويکيپېډيا:د مياشتې غوره ليکنه/۲۰۲۶/۱۲|ډېسمبر ۲۰۲۶]] qzm5kpw1sp2skphb67587n5n79attvk 0 45043 370097 366106 2026-11-01T19:18:08Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 370097 wikitext text/x-wiki {{Infobox country |conventional_long_name = د ازبکستان جمهوریت |native_name = Oʻzbekiston Respublikasi Ўзбекистон Респубикаси |common_name = Uzbekistan |image_flag = Flag of Uzbekistan.svg |image_coat = Coat of Arms of Uzbekistan.svg |symbol_type = [[Emblem of Uzbekistan|State Emblem]] <ref>{{cite web |url=http://www.ksu.uz/en/page/index/id/7 |title=Constitution of the Republic of Uzbekistan |publisher=ksu.uz |accessdate=1 January 2015 |تاريخ الأرشيف=27 June 2016 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160627070709/http://www.ksu.uz/en/page/index/id/7 |url-status=dead |خونديځ نېټه=27 June 2016 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20160627070709/http://www.ksu.uz/en/page/index/id/7 |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20160627070709/http://www.ksu.uz/en/page/index/id/7 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160627070709/http://www.ksu.uz/en/page/index/id/7 }}</ref> |image_map = Uzbekistan on the globe (Eurasia centered).svg |map_caption = {{map caption |location_color= red |region=the region [[Central Asia]] |region_color=light yellow}} |national_anthem = <br/>[[State Anthem of Uzbekistan|Oʻzbekiston Respublikasining Davlat Madhiyasi]]<br />State Anthem of the Republic of Uzbekistan<br /><center>[[File:Anthem-of-uzbekistan-1992.ogg]]</center> |official_languages = [[Uzbek language|ازبکی ]] |regional_languages = [[Karakalpak language|کراکالپاک]] |languages_type = Inter-ethnic<br />languages |capital = [[تاشکنت]] |latd=41 |latm=16 |latNS=N |longd=69 |longm=13 |longEW=E |largest_city = تاشکنت |ethnic_groups = {{unbulleted list | ۸۳.۸٪ [[ازبک]] | ۲.۳٪ [[روسان|روس]] | ۴.۸٪ [[تاجیک]] | ۲.۵٪ [[قزاق]] | ۲.۲٪ [[کراکالپاک]] | ۱.۵٪ [[تاتار]] | ۴.۵٪ نوري ژبي<ref name=cia1>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uz.html |title=CIA&nbsp;– The World Factbook |publisher=Cia.gov |accessdate=28 January 2011 |تاريخ الأرشيف=5 January 2019 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190105201620/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uz.html |url-status=dead |خونديځ نېټه=5 January 2019 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20190105201620/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uz.html |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20190105201620/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uz.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20190105201620/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uz.html }}</ref> }} |ethnic_groups_year = ۲۰۱۷ |demonym = ازبیک |government_type = [[جمهوری ریاست]] |leader_title1 = [[President of Uzbekistan|President]] |leader_name1 = [[شوکت میر ضیایف]] |leader_title2 = [[Prime Minister of Uzbekistan|Prime Minister]] |leader_name2 = [[عبدالله اریپوف]] |legislature = [[Supreme Assembly (Uzbekistan)|عالی شورا]] |upper_house = [[Senate of Uzbekistan| سنا]] |lower_house = [[Legislative Chamber of Uzbekistan|مقننه خونه]] |sovereignty_type = [[History of Uzbekistan|Independence]] {{nobold|from the [[اتحاد شوروی ]]}} |established_event2 = [[Uzbek SSR]] |established_date2 = 27 October 1924 |established_event3 = Declared |established_date3 = 31 August 1991 (Independence Day on 1 September) |established_event4 = Recognized |established_date4 = 8 December 1991 |established_event5 = Completed |established_date5 = 25 December 1991 |area_rank = 56th |area_magnitude = 1 E11 |area_km2 = 448 978 |area_sq_mi = 172,742 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |percent_water = 4.9 |population_estimate = 31,025,500<ref name="Stat2015">{{cite web|url=http://www.gazeta.uz/2015/03/16/statistics/|title=Official population 1 January 2015|publisher=Stat.uz|language= Russian|accessdate=|date=16 March 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.uzreport.uz/news_4_r_108608.html|script-title=ru:Численность населения Узбекистана превысила 30 млн. человек|publisher=Uzreport.com|language= Russian|accessdate=6 September 2013|date=5 September 2013}}</ref> |population_estimate_rank = 41st |population_estimate_year = 2013 |population_census = |population_census_year = |population_density_km2 = 61.4 |population_density_sq_mi = 159.1 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 136th |GDP_PPP = $123.577 billion<ref name="IMF"/> |GDP_PPP_rank =69th |GDP_PPP_year = 2014 |GDP_PPP_per_capita = $4,038<ref name="IMF"/> |GDP_PPP_per_capita_rank = 135th |GDP_nominal = $61.720 billion<ref name="IMF">[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=55&pr.y=16&sy=2013&ey=2019&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=927&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= Uzbekistan reports]. International Monetary Fund</ref> |GDP_nominal_rank = 73rd |GDP_nominal_year = 2014 |GDP_nominal_per_capita = $2,017<ref name="IMF"/> |GDP_nominal_per_capita_rank = 136th |Gini_year = 2003 |Gini_change = increase <!--increase/decrease/steady--> |Gini = 36.8 <!--number only--> |Gini_ref = |Gini_rank = 95th |HDI_year = 2013<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> |HDI_change = steady<!--increase/decrease/steady--> |HDI = 0.661 <!--number only--> |HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |title=2014 Human Development Report Summary |year=2014 |accessdate=27 July 2014 |publisher=United Nations Development Programme | pages=21–25}}</ref> |HDI_rank = 116th |FSI = {{nowrap|93.5 {{decrease}} 0.9}} |FSI_year = 2007 |FSI_rank = 22nd |FSI_category = <span style="color:#f00;white-space:nowrap;">Alert</span> |Gene = {{nowrap|10.2 {{increase}} 0.02}} |Gene_year = 2004 |Gene_rank = 101st |currency = [[Uzbekistan som|Uzbekistan som {{small|(''Oʻzbekiston soʻmi'')}}]] |currency_code = UZS |country_code = UZB |time_zone = [[Uzbekistan Time|UZT]] |utc_offset = +5 |time_zone_DST = not observed |utc_offset_DST = +5 |drives_on = right |calling_code = [[Telephone numbers in Uzbekistan|+998]] |cctld = [[.uz]] |footnote_a = Official Uzbek statistics.{{citation needed|date=October 2012}} |footnote_b = As the [[Emirate of Bukhara]], [[Khanate of Kokand|Kokand Khanate]], and [[Khwarezm]]. }} اوزبیکستان چې رسمي نوم يې د اوزبیکستان جمهوریت دی، په مرکزي اسيا کې په غبرګ ډول (ګاونډي هېوادونه يې هم په وچه کې ايسار دي) په وچه کې ايسار هېواد دی. دا هېواد له پنځو داسې هېوادونو سره پوله لري چې په وچه کې ايسار دي، هغه هېوادونه دا دي: قزاقستان يې شمال ته، قرغزستان يې شمال ختيځ ته، تاجیکستان يې سويل ختيځ ته، افغانستان يې سويل ته او ترکمنستان يې سويل لويديځ ته پراته دي. پلازمېنه او ستر ښار يې تاشکند دی. اوزبیکستان د ترکي ژبو د نړۍ غړی دی، د ترکي شورا غړيتوب هم لري. په اوزبیکستان کې غوڅ اکثريت خلک په اوزبیکي ژبه خبرې کوي، روسي ژبه د خلکو دويمه ژبه ده. اسلام په ا اوزبیکستان کې واکمن دی، اکثريت اوزبیکستانیان سني مسلمانان دي.<ref>{{cite book|last=Wells|first=John C.|year=2008|title=Longman Pronunciation Dictionary|url=https://archive.org/details/longmanpronuncia0000unse|edition=3rd|publisher=Longman|isbn=978-1-4058-8118-0}}. This source gives the British pronunciation as {{IPAc-en|ˌ|13=,_|22=æ|21=t|20=s|19=ˈ|18=-|17=,_|16=-|15=z|14=ʌ|12=n|ʊ|11=ɑː|10=t|9=s|8=ˈ|7=ɪ|6=k|5=ɛ|4=b|z|23=n}}, rather than {{IPAc-en|ʊ|z|ˌ|b|ɛ|k|-|}} found in CEPD. It also does not list the {{IPAc-en|ʊ|z|ˈ|b|ɛ|k|ɪ|s|t|ɑː|n}} variant in American English.</ref><ref>{{cite book|last=Roach|first=Peter|year=2011|title=Cambridge English Pronouncing Dictionary|edition=18th|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-15253-2}}. This source does not list the {{IPAc-en|-|ˈ|s|t|æ|n}} pronunciation in British English.</ref><ref>"Chapter 1: Religious Affiliation". The World's Muslims: Unity and Diversity. Pew Research Center's Religion & Public Life Project. 9 August 2012. Retrieved 4 September 2013.</ref> په اوسني اوزبیکستان کې لومړي ثبت شوي انسانان ختيځ ايراني کوچيان دي چې د «ساکيانو» په نوم هم پېژندل کېږي، کومو چې په خوارزم کې (له زېږد مخکې اتمه او شپږمه پېړۍ)، باختري کې (له زېږد مخکې اتمه او شپږمه پېړۍ)، سغد (له زېږد مخکې اتمه او شپږمه پېړۍ)، فرغانه (له زېږد مخکې درېيمه پېړۍ، له زېږد وروسته شپږمه پېړۍ) او مارګيانا (له زېږد مخکې درېيمه پېړۍ، له زېږد وروسته شپږمه پېړۍ) کې پاچهۍ جوړې کړې دي. دا سيمه د ايراني هخامنشي سترواکۍ سره يو ځای کړای شوه او د مقدونيايانو له واکمنۍ يو پړاو وروسته په دې سيمه ايراني اشکاني سترواکۍ حکومت وکړ، له هغوی وروسته تر ساساني سترواکۍ لاندې وه، تر دې چې په اوومه پېړۍ کې لومړيو مسلمانانو فارس ونيو. د مسلمانانو له فتوحاتو او ورپسې د ساماني سترواکۍ په پايله کې، د سيمه یيزې واکمنې طبقې په ګډون ډېری خلکو اسلام ته غاړه کېښوده. په دې پړاو کې، د سمرقند، خيوې او بخارا په څېر ښارونه د ورېښمو لارې له امله شتمن شول، په همدې موده کې د محمد البخاري، الترمذي، الخوارزمي، البيروني، ابو سينا او عمر خيام په ګډون د اسلام د زرين پير مخکښې څېرې راڅرګندې شوې. د خوارزميانو سيمه یيزه واکمني او ټوله مرکزي اسيا په ديارلسمه پېړۍ کې د مغولو د بريد له امله له منځه ولاړه او له دې وروسته، دا سیمه د ترکانو تر واک لاندې راغله. د شهرسبز ښار د ترکي- مغولي فاتح تيمور (ګوډ تيمور) د زېږېدو ځای دی، چا چې په څوارلسمه پېړۍ کې تيموري سترواکي جوړه کړه او په خپله پلازمېنه سمرقند کې د توران د ستر امير په توګه معرفي شو، همدا ښار د الغ بيګ د واکمنۍ پر مهال د علومو مرکز وګرځېد او تيموري رنسانس له همدې ځايه پیل شو. په شپاړسمه پېړۍ کې د تيموری واکمنۍ سيمې د اوزبیک شيبانيانو له خوا ونيول شوې او د ځواک مرکز يې بخارا ته ولېږداوه. دا سيمه په درې ايالتونو ووېشل شوه: د خيوې خانات، د خوقند خانات اود بخارا امارت. د ختيځ پر لور د سترواک بابر فتحې د مغولو د سترواکۍ تر عنوان لاندې پر هند د نويو بريدونو بنسټ کېښود. د نولسمې پېړۍ په اوږدو کې ټوله مرکزي اسيا، کرار کرار د روسي سترواکۍ برخه شوه او تاشکند د روسي ترکستان سياسي پلازمېنه شوه. په ۱۹۲۴ز کال کې، د شوروي اتحاد په دننه کې د ملي پولو په ټاکلو سره اوزبیکستان د يوه اوزبیک شوروي سويال جمهوريت په ډول خپلواک جمهوريت شو. د شوروي اتحاد تر منحل کېدو وروسته، د ۱۹۹۱ز کال د اګست په  يو دېرشمه نېټه يې د اوزبیکستان جمهوريت په نوم خپلواکي اعلان کړه. <ref>[https://www.languagesoftheworld.info/language-families/uzbek-the-penguin-of-turkic-languages.html Uzbek, “the penguin of Turkic languages”].</ref> اوزبیکستان يو سيکولر هېواد دی، دولتي نظام يې پر اساسي قانون ولاړ جمهوري رياستي دی. اوزبیکستان له دولسو ولايتونو، تاشکند ښار او د کاراکلپکستان په نوم د يوې خپلواکې سيمې نه جوړ دی. په داسې حال کې چې د بشري حوقوقو نادولتي سازمانونو اوزبیکستان د «مستبد محدودو بشري حقوقو» لرونکي هېواد په توګه معرفي کړی دی. د ديکتاتور اسلام کريموف له مړينې وروسته، د اوزبیکستان د دويم ولسمشر د ادارې له خوا د پام وړ سمونونه رامنځ ته شوي دي. د دې اصلاحاتو په پلي کولو سره، د قرغزستان، تاجیکستان او اوزبیکستان په څېر ګاونډيو هېوادونو سره په اړيکو کې د پام وړ پرمختګ شوی دی. د ۲۰۲۰ز کال د ملګرو ملتونو د راپورله مخې: اوزبیکستان د ملګرو ملتونو د دايمي پرمختیایي موخو د تر لاسه کولو په برخه کې زيات پرمختګ شوی دی.<ref name="US State Dept - human rights">US Department of State, [https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2008/sca/119143.htm 2008 Country Report on Human Rights Practices in Uzbekistan], Bureau of Democracy, Human Rights, and Labour, 25 February 2009</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ksu.uz/en/page/index/id/7|title=Constitution of the Republic of Uzbekistan|publisher=ksu.uz|access-date=24 December 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160627070709/http://www.ksu.uz/en/page/index/id/7|archive-date=27 June 2016}}</ref><ref>{{cite magazine|title=Eurasia's Latest Economic Reboot Can Be Found In Uzbekistan|url=https://www.forbes.com/sites/kenrapoza/2017/09/14/eurasias-new-perestroika-uzbekistan-silk-road-china/#670f09196f25|access-date=18 September 2017|magazine=[[Forbes]]|date=14 September 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914201819/https://www.forbes.com/sites/kenrapoza/2017/09/14/eurasias-new-perestroika-uzbekistan-silk-road-china/#670f09196f25|archive-date=14 September 2017}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2017/oct/03/are-decades-of-political-repression-making-way-for-an-uzbek-spring|title=Are decades of political repression making way for an 'Uzbek spring'?|last=Lillis|first=Joanna|date=3 October 2017|work=The Guardian|access-date=19 November 2017|issn=0261-3077|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201080937/https://www.theguardian.com/world/2017/oct/03/are-decades-of-political-repression-making-way-for-an-uzbek-spring|archive-date=1 December 2017}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.eurasiareview.com/08122017-uzbekistan-a-quiet-revolution-taking-place-analysis/|title=Uzbekistan: A Quiet Revolution Taking Place – Analysis|date=8 December 2017|work=Eurasia Review|access-date=8 December 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171208175149/https://www.eurasiareview.com/08122017-uzbekistan-a-quiet-revolution-taking-place-analysis/|archive-date=8 December 2017}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://csrskabul.com/en/blog/growing-ties-afghanistan-uzbekistan/|title=The growing ties between Afghanistan and Uzbekistan – CSRS En|date=28 January 2017|work=CSRS En|access-date=25 December 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222053100/http://csrskabul.com/en/blog/growing-ties-afghanistan-uzbekistan/|archive-date=22 December 2017}}</ref><ref>{{Cite web|title=Uzbekistan {{!}} Department of Economic and Social Affairs|url=https://sdgs.un.org/basic-page/uzbekistan-24786|access-date=2021-07-08|website=sdgs.un.org}}</ref> د اوزبیکستان اقتصاد د بازار په تدريجي لېږد ولاړ او بهرنۍ سوداګريزه تګلاره يې د وارداتو پر ځای نيولو ده. د ۲۰۱۷ز  کال د سپتمبر په مياشت کې، د دې هېواد دودپيسه په بشپړ ډول د بازار په نرخ د بدلېدو وړ وګرځېده. اوزبیکستان د پنبې ستر توليدونکی او صادرونکی دی. په داسې حال کې چې د شوروي له وخته د برېښنا د توليد ستر تاسيسات او زيات طبيعي ګاز وړاندې کوي، اوزبیکستان په مرکزي اسيا کې د برېښنا توليد تر ټولو ستر توليدونکی هېواد دی. له ۲۰۱۸ز کال نه تر ۲۰۲۱ز کال پورې، دې جمهوريت هم په معياري او په کمزوري او هم په فيچ کې د BB درجه خپله کړې ده. د بروکينګز ادارې له خوا د پياوړتيا په ښودل شويو نقطو کې اوزبیکستان تر ټولو زياتې مايعې شتمنۍ، لوړه اقتصادي وده او تر ټولو کم عام پور لري. په ورته وخت کې هغه ستونزې چې هېواد يې شاته پرېښی، د سړي سر ناخالص کورنی عايد دی. اوزبیکستان د خپلواکو ټولګټو هېوادونو، د اروپا امنيت او همکارۍ سازمان، ملګرو ملتونو او شانګهای سازمان غړی هېواد دی.<ref>{{Cite web|url=https://www.globallegalinsights.com/practice-areas/energy-laws-and-regulations/uzbekistan|title=Uzbekistan {{!}} Energy 2018 – Global Legal Insights|website=GLI – Global Legal InsightsUzbekistan {{!}} Energy 2018|access-date=2 December 2017|تاريخ الأرشيف=3 December 2017|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20171203153910/https://www.globallegalinsights.com/practice-areas/energy-laws-and-regulations/uzbekistan|url-status=dead|خونديځ نېټه=3 December 2017|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20171203153910/https://www.globallegalinsights.com/practice-areas/energy-laws-and-regulations/uzbekistan|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20171203153910/https://www.globallegalinsights.com/practice-areas/energy-laws-and-regulations/uzbekistan|archive-url=https://web.archive.org/web/20171203153910/https://www.globallegalinsights.com/practice-areas/energy-laws-and-regulations/uzbekistan}}</ref><ref>{{Cite web|title=Uzbekistan Sovereign credit ratings - data, chart|url=https://www.theglobaleconomy.com/Uzbekistan/credit_rating/|access-date=2021-07-08|website=TheGlobalEconomy.com|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210709184814/https://www.theglobaleconomy.com/Uzbekistan/credit_rating/|archivedate=2021-07-09|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.brookings.edu/blog/future-development/2019/01/23/uzbekistans-star-appears-in-the-credit-rating-universe|title=Uzbekistan's star appears in the credit rating universe|author=Daniel Pajank|date=23 January 2019|access-date=30 December 2019|website=brookings.edu}}</ref> == رېښه == د «اوزبیکستان» نوم، د شپاړسمې پېړۍ په تاریخ رشيدي کې راڅرګند شوی دی.<ref>{{cite book|title=The Qazaq Khanate as Documented in Ming Dynasty Sources|author=Kenzheakhmet Nurlan|page=140|year=2013}}</ref> د «اوزبیک» ټکي د اصليت په اړه اختلاف شته دی. د «ستان» د يو ځای کېدو له امله د ستاینوم(صفت) په اړه درې نظريات شته دي: (د ايراني ژبو کورنيو کې يې معنا ده «ځمکه»): # «آزاد»، «خپلواک»، يا «خپله مالک» د «از» برخه (ترکي «خپله») بايد په کې مدغمه شي، بک («مالک» يا «مشر»). # د اغوزخاقان نوم ته منسوب دی چې په اغوز بيګ هم مشهور دی<ref name="H. Keane, A. Hingston Quiggin p.312">A. H. Keane, A. Hingston Quiggin, A. C. Haddon, Man: Past and Present, p.312, Cambridge University Press, 2011, Google Books, quoted: "Who take their name from a mythical Uz-beg, Prince Uz (beg in Turki=a chief, or hereditary ruler)."</ref> # د اغوز لنډيز دی چې اغوز يوه قبيله ده، بيک ورسره يو ځای شوی، چې معنا يې ده «اغوز مشر».<ref>{{cite book|last=MacLeod|first=Calum|title=Uzbekistan: Golden Road to Samarkand|page=31|author2=Bradley Mayhew}}</ref> دا سيمه په سيريليکي ليک کې، په “Ўзбекистон” ډول لیکل کېده او په همدې ډول، د شوروي اتحاد  حکومت پر مهال کارېده. == تاریخچه == د مرکزي اسيا لومړي اوسېدنکي ساکيان وو چې له زېږد مخکې د لومړۍ زرېزې په يوه پير کې د اوسني اوزبیکستان له شمالي ښېرازه سيمو نه راغلي وو، کله چې دا کوچيان په دې سيمه کې مېشت شول، دوی د سيندونو په غاړو کې د اوبه خور پراخه نظام جوړ کړ. هغه مهال د بخورو (بخارا) او سمرقند په څېر ښارونه د حکومتونو او لوړو کلتورونو د مرکزونو په توګه راڅرګند شول. له زېږد مخکې په پنځمه پېړۍ کې د باختري، سغدي او توخاري دولتونو په دې سيمه واکمني کوله. <ref name="Lubin-earlyhistory">''This section incorporates text from the following source, which is in the [[public domain]]'': Lubin, Nancy (1997). "Uzbekistan", chapter 5 in: Glenn E. Curtis (Ed.), [[iarchive:kazakstankyrgyzs00curt_0|''Kazakhstan, Kyrgyzstan, Tajikistan, Turkmenistan, and Uzbekistan: Country Studies'']]. Washington, DC: Federal Research Division, Library of Congress. {{ISBN|0844409383}}. pp.&nbsp;375–468: Early History, pp.&nbsp;385–386.</ref> کله چې د ختيځې اسيا هېوادونو د لويديځ پر لور د ورېښمو لارې پر پراختيا پيل وکړ، پارسي ښارونو د دې سوداګرۍ نه ګټه پورته کړه او د سوداګرۍ مرکزونه وګرځېدل. د ماوراء النهر ولايت پراخو ښاري شبکو او کليوالو هستوګنځايونو او په لرې ختيځ کې کومه سيمه چې اوس د چين سينګيانګ يوغور خپلواکه سيمه ده، په کارولو سره سغديان د دې سوداګرۍ د منځګړو په توګه د دې ايراني سوداګرو تر ټولو شتمن خلک شول. د دې سوداګرۍ په پايله کې، چې د ورېښمو لارې په نوم پېژندل کېږي، بخارا او سمرقند ډېر زيات شتمن ښارونه شول او په يوه وخت کې ماوراء النهر، د لرغونې زمانې  تر ټولو اغېزناک او پياوړی ايراني ولايت و.<ref name="Lubin-earlyhistory" /> له زېږد مخکې په ۳۲۷  مقدونيايي واکمن ستر سکندر د فارسي سترواکۍ سغد او باختري ولايتونه ونيول، په کومو کې چې د اوسني اوزبیکستان سيمې هم شاملې وې. په ښکاره ډول دې نېواک، له سکندر نه کومه ځانګړې مرسته ونه کړه، ځکه چې د خلکو مقاومت ډېر سخت و او د دې لامل وګرځېد، چې د سکندر پوځ په هغه سيمه کې ډوب شي، کومه چې د يوناني-باختري پاچهيۍ مقدونيايي شمالي برخه شوه. له زېږد مخکې په لومړۍ پېړۍ کې د دې پاچهۍ ځای د يوئژي(Yuezhi) ترواکمنۍ لاندې کوشاني سترواکۍ ونيو. د ډېرو پېړيو لپاره د اوزبیکستان سيمه، د فارسي سترواکيو تر واک لاندې وه چې په هغوی کې اشکاني او ساساني هم شاملې دي. نورو سترواکيو هم پرې حکومت وکړ، د بېلګې په ډول: کومې چې د ترکي- فارسي قوم هفتالي او ترکي ګوکترک خلکو له خوا جوړې شوې وې.<ref>{{Cite web|title=Center of Islamic Civilization in Uzbekistan under the Cabinet of Ministers of the Republic of Uzbekistan|url=http://www.cisc.uz/habar-ISLAMIC-STUDIES-IN-MODERN-UZBEKISTAN-246|access-date=2021-07-07|website=www.cisc.uz}}{{Dead link|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="UNESCO">{{Cite book|last=Davidovich|first=E. A.|contribution=The Karakhanids; Chapter 6 The Karakhanids|year=1998|title=History of Civilisations of Central Asia|editor=C.E. Bosworth|volume=4 part I|pages=119–144|publisher=UNESCO Publishing|isbn=92-3-103467-7}}</ref> ==تاریخ== لومړنی پیژندل شوی خلک چی په منڅني آسیا کې ژوند کړی دي ساکاها یا هم سکیت ها وه چی په اوسنۍ ازبکستان کې ژوند کاوه،دغه کوچی خلک کابو یومیلیون کال م.م په همدغه ساحه کې څای پر ځای شول او د سیندونو څیرمه یوه پراخه اوبه کولو سیسټم جوړ کړ چی په همدغه وخت کې بخارا او سمرقند ښارونه د سیاست او فرهنګ مرکز ته بدل شول. په پنڅم م.م(مخکي له میلاد) پیړۍ کې باختری،سغدی او تخاری حکومتونه اوسني ازبکستان کې حکومت کول. کله چی د شرق او عرب ترمنڅ تجارتی اړیکی پیل شو سغدی چارواکو ډېر مالدار شول او د دغه سوداګري نتیجه د وریښم لاره جوړیدو وه. په ۳۲۷م.م کال کې اسکندر مقدونی سغدیانه او باختر سیمی چی اوسنۍ ازبکستان هم پکی راڅی فتح کړ.وروسته له هغه یونان باختری سلسله کابو دو پیړۍ اوسني ازبکستان کې حکومت وکړ هغه سلسله چی په لومړنۍ م.م پیړۍ کې د کوشانی امپراطورۍ له لوری پای ته ورسید. اسلام نه مخکی په اوسنۍ ازبکستان کې پارت،ساسانی،ګوکتُرک او یفتلی امپراطوریو حکومت وکړ.په اتم میلادی پیړۍ کې اسلام ماوراءالنهر سیمو ته ورسید. اسلام راتلو سره د بخارا او سمرقند علم او هنر ډېر پرمختګ وکړ. په ۹ او۱۰ میلادی پیړۍ کې ماوراءالنهر د سامانی کورنۍ حکومت کول. څه موده وړاندی ترکی حکومتونه لکه سلجوقی،کارا خانان او کارا خیتان موراءالنهر کې حکومت وکړ. په ۱۳ میلادی پیړۍ کې چنګیز خان دغه سیمه فتح کړ او د مغول خانونو حکومت څخه وروسته تیمور ګورکانی په ۱۳۸۸م کې خپل فتوحات له ماراءالنهر څخه پیل کړ او نوزو څایو ته ورسید،سمرقند د تیمور امپراطورۍ پلازمینه وه او د د په وخت کې علمی او طبی پرمختګ ترسره شوه خو تیمور په خپل بی رحمانه جګړو او عام قتلونو باندي مشهور ده. د تیمور لمسۍ الغ بیګ یوه مشهور ستورپیژندونکی وه.تیمور مړني څخه وروسته د هغه پادشاهۍ ډېر ژر تقسیم او پکی کورنۍ اړودوړ پیل شو دغه راز ازبیک قبایل چی د اورال سیند شمال کې اوسیده له موقع څخه استفاده وکړ او په ۱۵۰۱م کې ټول اوسنی ازبکستان قتح کړ. د روسانو راتلل نه مخکی اوسنی ازبکستان د بخارا امارت او د خیوه او قوقند خانات ترمنڅ ویشل شوی وه. په ۱۹ میلادی پیړۍ کې روسیه امپراطوری منڅنی آسیا ته وغزید او بیا په ۱۹۲۰م کې پوره منڅنی آسیا د شوروی اتحاد تر اداره لاندی لاغلل، او په ۱۹۲۴م کال کې د شوروی اتحادیه ازبک جمهوریت رامنڅته شو او بیا په ۱۹۹۱م کال په اګست۳۱ کې خپل خپلواکۍ اعلان کړ او د سمپتمبر ۱ د دغه هیواد د خپلواکۍ ورڅ ګڼل کیړی . ==کلتور== ==اقتصاد== ==جغرافیه== {{د منځنۍ آسيا هیوادونه}} [[وېشنيزه:د آسيا هېوادونه]] [[وېشنيزه:اوزبکستان| ]] [[وېشنيزه:هېوادونه]] dcpcd7yrtw0m3cys676zxs92jkuobyu 0 57727 370166 339958 2026-11-02T11:12:12Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 370166 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:Niels_Bohr.jpg|کيڼ|بټنوک|352x352px|نيلز بوهر]] '''نيلز هينريک ډايويډ بور'''(۷ اکتوبر ۱۸۸۵ – ۱۸ نومبر ۱۹۶۲) يو ډنمارکی فيزيک پوه و چې د اتومي جوړښت او اندازې د نظريې د پېژندنې په برخه کې يې بنسټيزه مرسته کړې، د کومو هڅو لپاره چې هغه په ۱۹۲۲ ز کال کې د فيزيک د نوبل جايزه تر لاسه کړه. بور همدا راز، يو فیلسوف او علمي څېړنې ته وده ورکوونکی ؤ. بور د اتوم بور ماډل رامنځ ته کړ، په کومه  ماډل کې چې هغه څرګنده کړه د اليکترونونو«د برېښنا منفي ځواک» د ځواک کچې جلا دي او دا چې اليکترونونه د اتومي هستې په شا او خوا په يو ثابت خط کې راڅرخي؛ خو کولای شي چې د ځواک له يوې کچې (يا خطر) څخه بلې ته ټوپ ووهي. که څه هم نورو ماډلونو د بور د ماډل ځای نيولی دی بيا هم د هغه اساسي اصول اعتباري پاتې دي. هغه د بشپړتيا پر اصل پوهېدلی و او هغه دا چې ممکنه ده څيزونه په جلا جلا توګه د متناقضو ځانګړتياوو په نظر کې نېولو سره تجزيه کړای شي، لکه د څپو يا د زرو د جريان په توګه چلند کول. په فلسفه او ساينس دواړو کې د بشپړتيا مفهوم د بور په افکارو غلبه کړې وه. بور د کوپنهاګين په پوهنتون کې د نظري فيزيک انستيتيتوت جوړ کړ، چې اوس د نيلز بور انستيتيتوت په نوم پېژندل کيږي، چې په ۱۹۲۰ ز کال کې پرانيستل شوی. بور له فيزيک پوهانو سره ګډ کار او روزنه ترلاسه کړه چې په دې پوهانو کې هانس کريمرز، اوسکر کلاين، جورج ډي هويسي او وارنر هايزنبرګ شامل دي. هغه د زيرکونيم «يو ډول فلزي عنصر» په څېر د يو نوي عنصر دشتوالي وړاندوېنه کړې وه، همدغه عنصر په کوپينهاګين کې کشف شو،او د همدې ښار لاتيني نوم ته په کتنې سره پرې د هافنيم نوم کېښودل شو. وروسته بيا د بوريوم عنصر نوم بور ته منسوب شو. د ۱۹۳۰ ز کال په اوږدو کې، بور له نازيانو څخه له تښتېدلو کډوالو سره مرسته وکړه. کله چې المانيانو [[ډنمارک]] ونيو، هغه له هايزنبرګ سره مهم ملاقات درلود، څوک چې د المان د هستوي وسلو پروژې رئيس شو. د ۱۹۴۳ ز کال په سپتمبر مياشت کې بور ته خبر ورسېد چې المانيان به يې ونيسي او هغه [[سویډن|سويډن]] ته وتښتېد. له دې ځايه د هوا له لارې بریټانیا ته ولاړ، چېرې چې هغه د بریټانیا د ټيوب الايز هستوي وسلو له پروژې سره يو ځای شو او منهاتين پروژې ته د بریټانیا د پلاوي غړی ؤ. له جګړې وروسته، بور د اټومي انرژۍ په برخه کې د نړيوالې همکارۍ غوښتونکی شو. هغه د اټومي څېړنې لپاره د اروپايي سازمان او د ډنمارک د اتومي انرژۍ د څېړنيز مرکزRisø  په جوړولو کې برخه درلوده او په ۱۹۵۷ زکال کې د نظري فزيک لپاره د نورډيک انستيتيتوت لومړی رئيس وټاکل شو. == د ژوند لومړي کلونه == بور د ۱۸۸۵ زېږديز کال د اکتوبر په اومه نېټه د ډنمارک په کوپينهاګن ښار کې زېږېدلی و، د کريسټن بوردرېیم اولاد دی، پلار يې د کوپينهاګين په پوهنتون کې د روانپېژندنې پروفيسر و، مور يې ايلين بور (née Adler)  نومېده چې د ډنمارک د شتمنې يهودي بانکدارې کورنۍ د غړي ډايويډ بي. اډلر لور وه. هغه د جیني په نوم يوه مشره خور درلوده او د هرالډ په نوم يو کشر ورور. جيني ښوونکې شوه او هرالډ رياضي پوه او د فوټبال لوبغاړی شو چې په ۱۹۰۸ زکال کې په لندن کې کېدونکو اولمپيک لوبو کې د ډنمارک په ملي لوبډله کې ولوبېد. نيلز هم دفوټبال شوقي لوبغاړی و او دواړو وروڼو په کوپينهاګين کې د اکاډميک فوټبالکلپ لپاره ډېرې لوبې وکړې،په داسې حال کې چې نيلز به ګول ساتونکی و. <ref name="cphpolice3308989">{{cite book|author=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|title=Politiets Registerblade|trans-title=Register cards of the Police|location=Copenhagen|publisher=Københavns Stadsarkiv|url=http://www.politietsregisterblade.dk/en/component/sfup/?controller=politregisterblade&task=viewRegisterblad&id=3308989|at=Station Dødeblade (indeholder afdøde i perioden). Filmrulle 0002. Registerblad 3341|date=7 June 1892|id=ID 3308989|language=da|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129033630/http://www.politietsregisterblade.dk/en/component/sfup/?controller=politregisterblade&task=viewRegisterblad&id=3308989|archive-date=29 November 2014}}</ref>{{sfn|Pais|1991|pp=35–39}}{{sfn|Pais|1991|pp=44–45, 538–539}} بور په ګاميلهولم لاتين ښوونځي کې په اووه کلنۍ کې زده کړې وکړې. په ۱۹۰۳ کې بور په کوپينهاګن پوهنتون کې د پوهنځي زده کړې پيل کړې. د هغه ځانګړې څانګه فزيک  وه چې د پوهنتون د هغه مهال د فزيک د يوازيني پروفيسر کريسټين کريسټيانسين تر څارنې لاندې يې ولوسته. هغه همدا راز د پروفيسر توروالډ تايلي تر څارنې لاندې ستورپېژندنه او ریاضي ولوستل او فلسفه يې د خپل پلار د ملګري پروفيسر هارالډ هوفډينګ سره ولوستله.<ref name="university">{{cite web|url=http://www.nbi.ku.dk/english/www/niels/bohr/universitetet/|title=Life as a Student|publisher=Niels Bohr Institute|access-date=14 February 2013|date=16 July 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004220131/http://www.nbi.ku.dk/english/www/niels/bohr/universitetet/|archivedate=4 October 2013|url-status=dead}}</ref> په ۱۹۰۵ ز کال کې د ډنمارک د علم او ادبياتو شاهي اکاډمۍ د سرو زرو نښان يوه سيالي تمويل کړه څو د مايعاتو د کچې کشش د اندازه کولو د طريقې څېړنه وکړي چې په ۱۸۷۹ ز کال  کې د لارډ ريلي له خوا وړاندې شوې وه. په دې کې د اوبو د يو ماشين د حرکت د فريکوينسۍ اندازه هم شامله وه. بور په پوهنتون کې د خپل پلار د لابراتور په کارولو یو لړ تجربې وکړې، ياد پوهنتون د فزيک لابراتور نه درلود. د دې لپاره چې تجربې وکړي هغه خپل ښيښي لوښي جوړ کړل، همدا راز، د ازموينې لپاره يې بيضوي ډوله نلونه جوړ کړل. هغه له خپلې موخې مخکې ولاړ او د Rayleigh په نظريه او د هغه په طريقه کې يې نور پرمختګونه وکړل. د اوبو ټينګوالی يې هم تجربه کړ. په دې ډول چې يوازې ډېرو کوچنيو پر ځای يې د محدود اهتزازي حرکت پر پرخوالی هم کار وکړ. د هغه وروسته مقاله چې چې په وروستۍ دقيقه کې يې کړه جایزه یې وګټله. هغه وروسته د همدې هڅې يوه پرمختللې نسخه په لندن کې د «شاهي ټولنه کې د فلسفي تبادلاتو» په نوم يوې مجلې ته د خپرېدو لپاره واستوله. {{sfn|Aaserud|Heilbron|2013|p=155}}{{sfn|Pais|1991|pp=101–102}}{{sfn|Rhodes|1986|pp=62–63}} هرالډ له دواړو وروڼو څخه لومړی هغه و چې د ماسترۍ سند يې تر لاسه کړ، دغه سند يې د ۱۹۰۹ زېږديز کال په اپريل کې په ریاضي کې تر لاسه کړ. نيلز نهه مياشتې نور وخت هم واخيست چې د ماسترۍ سند د فلزاتو د اليکترون نظريې په اړه تر لاسه کړي دا هغه موضوع وه چې د هغه څارونکي کريسټاينسين ورکړې وه. بور د خپلې ماسترۍ رساله د فلسفې دوکتورا  په رساله کې زياته واضحه کړه. هغه د دې موضوع د اړوندو ادبياتو پلټنه وکړه او په هغه ماډل یې تمرکز وکړ چې پل ډروډ يې اټکل کړی و او د هنډريډ لورينټز له خوا واضحه شوې وه، په کومه کې چې ګڼل شوې وه چې په يو فلز کې اليکترونونه د ګاز په څېر چلند کوي. بور د لورنتز ماډل هم پراخ کړ، خو بيا هم د هال د اغېز په څېر پدېدې په وضاحت نه وو توانېدلی او دې پايلې ته ورسېد چې د اليکترون نظريه په بشپړ ډول د فلزاتو مقناطيسي ځانګړتياوې نه دي تشريح کړې. دغه رساله د ۱۹۱۱ ز کال په اپريل میاشت کې ومنل شوه او بور ورڅخه د مۍ په ديارلسمه نېټه دفاع وکړه. هرالډ تېر کال خپله دوکتورا ترلاسه کړې وه. د بور مقاله د پام وړ وه خو له سکنډنويا بهر يې لږه مینه وال جلب کړل ځکه چې په ډنمارکي ژبه لیکل شوې وه، د کوپنهاګن پوهنتون د هغه وخت اړتیا وه. په ۱۹۲۱ ز کال کې يو هالنډي فزيک پوه هيندريکا يوهانا ون ليوون په خپلواک ډول د بور په رساله کې يوه نظریه ترلاسه کړه چې نن د بور- ون ليوون د نظریې په نوم یادېږي. پېژندل کيږي.{{sfn|Kragh|2012|pp=43–45}}{{sfn|Pais|1991|pp=107–109}} په ۱۹۱۰ زېږديز کال کې بور د رياضي پوه نيلز ايريک نورلونډ له خور مارګريټ نورلونډ سره وليدل. بور د ۱۹۱۲ زکال د اپريل په مياشت کې د ډنمارک په کليسا کې د خپل غړيتوب استعفاء ورکړه او د اګست په لومړۍ نېټه بور او مارګريت د سليلز ښار په یوه ښاري تالار کې د عامو مراسمو په ترڅ کې واده وکړ. کلونه وروسته د هغه ورور هرالډ هم له واده مخکې په همدې ډول  کليسا خوشې کړه. بور او مارګريت شپږ زامن درلودل. مشر يې کريسټاين د بېړۍ په يوه پېښه کې په ۱۹۳۴ زکال کې مړ شو بل زوی يې هرالډ په ماشومتوب کې د مازغو د ناروغۍ له امله مړ شو.  بور يو بريالی فزيک پوه و او په ۱۹۷۵ زکال کې د پلار په څېر په فزيک کې د نوبل جايزه ورکړل شوه. هانس فزيک پوه شو، ايريک د کيميا انجینیر او ايرنيست وکيل شو. د خپل اکا په څېر ايرنيست بور د اولمپيک لوبغاړی شو او په ۱۹۴۸ زکال کې يې په لندن کې د دوبي د اولمپيک پر مهال د ډنمارک له خوا هاکي لوبه ولوبوله.  {{sfn|Stuewer|1985|p=204}}{{sfn|Pais|1991|pp=226, 249}}{{sfn|Pais|1991|p=112}}{{sfn|Pais|1991|pp=133–134}} == سرچينې او ياداښتونه == gx6svnhm5bpu5ykly7hp2c6xm42p4ri 0 57735 370152 369268 2026-11-02T08:15:25Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 370152 wikitext text/x-wiki فیمینیزم د امریکا په متحده ایالاتو کې هغو خوښتونو او نظرونو ته رسیږي، چې د امریکا په متحده ایالاتو کې يې ښځو ته د حقوقي، اقتصادي، کلتوري او ټولنیز مساوات لرونکي ایالت د تعریف کولو، رامنځته کولو او ورڅخه د دفاع کولو په موخه ده.<ref>{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/feminism|title=Feminism – Definition and More from the Free Merriam-Webster Dictionary|publisher=merriam-webster.com|access-date=12 June 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://dictionary.cambridge.org/dictionary/british/feminism|title=Definition of feminism noun from Cambridge Dictionary Online: Free English Dictionary and Thesaurus|publisher=dictionary.cambridge.org|access-date=12 June 2011}}</ref><ref name=":0">{{cite web|url=http://womenshistory.answers.com/feminism/what-are-the-three-waves-of-feminism|title=What Are the Three Waves of Feminism?|access-date=June 30, 2014|website=Answers|last=Engel|first=Kerilynn|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714235238/http://womenshistory.answers.com/feminism/what-are-the-three-waves-of-feminism|archive-date=July 14, 2014}}</ref><ref name="4thWave-Guardian20131210">{{cite news|last=Cochrane|first=Kira|author-link=Kira Cochrane|title=The Fourth Wave of Feminism: Meet the Rebel Women|url=https://www.theguardian.com/world/2013/dec/10/fourth-wave-feminism-rebel-women|newspaper=The Guardian|date=10 December 2013}}</ref> فیمینیزم د امریکا په سیاست کې ژور اغېز لرلی دی. په سياسي او ټولنيزو حقونو کې د ښځينه او نارينه وو مساوات  (Feminism) د امریکا په متحده ایالاتو کې د زماني ترتيب له مخې په لومړۍ، دويمې او درېيمې څپې وېشل شوې دي. په ۲۰۱۷ کال د نړۍ والې اقتصادي جرګې د جنسيت تر منځ د بېلوالي په نوملړ کې امریکا د جنسيت د مساوات له مخې ۴۹ هېواد دی.<ref>{{cite web|last=Johnson|first=David|url=http://time.com/5028384/gender-gap-united-states-world-economic-forum/|title=48 Countries Are Ahead of the U.S. in Closing the Gender Gap|magazine=Time|date=2017-11-17|access-date=2018-05-31|archive-date=2021-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121155005/https://time.com/5028384/gender-gap-united-states-world-economic-forum/|url-status=dead}}</ref> == د فیمینیزم لومړۍ څپه == په امریکا کې د فیمینیزم لومړۍ څپه د سينيکا فالس( Seneca Falls) په غونډه پيل شوه. د ښځو د حقونو لومړنۍ جرګه د ۱۸۴۸ کال د نوامبر په ۱۹ او ۲۰ د نیویارک د Seneca Falls په (Wesleyan Chapel) کې جوړه شوه.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=EoJrHDirVQUC&pg=PA12|title=Encyclopedia of women and religion&nbsp; ... – Google Books|access-date=June 29, 2011|isbn=9780253346865|year=2006|last1=Keller|first1=Rosemary Skinner|last2=Ruether|first2=Rosemary Radford|last3=Cantlon|first3=Marie}}</ref> دغې جرګې ۱۸۴۰ کال له پېښې څخه الهام اخیست.هغه وخت چې ايلېزابت کېډي سټانټون  ( Elizabeth Cady Stanton) په لندن کې د غلامۍ ضد په یو نړۍ واله غونډه کې له لوکريشيا موټ ( Lucretia Mott) سره وکتل. کنفرانس موټ ( Mott) او نورو امریکايي ښځو ته د ګډون حق ورنه کړ. البته د هغوی د جنسیت له امله، سټانټون(Stanton ) چې د غلامۍ ضد ماموره ځوانه ناوې وه او اغلې موټ (Mott) چې یوه قوي مبلغه او د اصلاحاتو تجربه کاره ښځه وه؛ په ګډه چې د داسې یو مجلس د جوړولو په اړه یې خبرې وکړې، چې د ښځو حالت منعکس کوي یا په نښه کوي. د لوکريشيا موټ (Lucretia Mott) او فريدريک دولاس (Frederick Douglass) په ګډون شاوخوا درې سوه تنو په غونډه کې ګډون وکړ. د غونډې په پای کې ۶۸ ښځو او ۳۲ نارینه وو، هغه پرېکړه لیک لاسلیک کړ، چې ايلېزابت کېډي سټاټون (Elisabeth Cady Stanton) او د ام کلينټوک (M’clintock) کورنۍ لیکلې و.<ref name="npg.si.edu">{{cite web|url=http://www.npg.si.edu/col/seneca/senfalls1.htm|title=seneca falls|publisher=Npg.si.edu|access-date=June 29, 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110709072000/http://www.npg.si.edu/col/seneca/senfalls1.htm|archive-date=July 9, 2011}}</ref> د پرېکړه لیک بڼه د خپلواکۍ اعلاميې ته ورته وه. د بېلګې په ډول د پرېکړه لیک اعلامیه کې راځي : ((موږ دا حقیقتونه د ځان لپاره روښانه کوو، چې ټول نارینه او ښځينه مساوي پيدا شوي او د خپل خالق په واسطه ورته ځانګړي غیر انتقالي حقونه برابر شوي دي)). همدارنګه اعلامیه کاږي چې: (( د بشریت تاریخ د نارینه وو په برخه کې د ښځو پر وړاندې د تکرار شویو، تکلیفونو او په زور اخیستنې تاریخ دی)).<ref name="rochester.edu">{{cite web|url=http://www.rochester.edu/SBA/suffrage_sba_ecs.html|title=The Susan B. Anthony Center for Women's Leadership :: Susan B. Anthony and Elizabeth Cady Stanton|publisher=Rochester.edu|access-date=June 29, 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110628141406/http://rochester.edu/SBA/suffrage_sba_ecs.html|archive-date=June 28, 2011}}</ref><ref name="npg.si.edu" /> په اعلامیه کې همدارنګه هغه فوانین مشخص شوي دي، چې له امله يې یوه ښځه نه شي کولای د مزدورۍ، پيسو او جایداد څښتنه شي. یاد ټول حقونه یوازې د دوی مېړونو( خاوندانو) ته ورکول کېدل. هغو قوانینو ته چې په ټوله امریکا کې چې د یادو شويو حقونو غوښتنه یې کوله د پوښښ قوانینو په نوم یادېدل. زده کړو ته د ښځو د لاسرسي مسلکي دندو کموالي او ضعیفه حالت د ا ایجابولو چې ښځې په کلیساګانو کې کار وکړي.همدارنګه اعلامیې بیانول، چې ښځې باید د رايې ورکولو حق ولري.د سينيکا (Seneca) په غونډه کې ځينو ګډونوالو د روچستر ( Rochester) د ښځو د حقونو کنفرانس جوړ کړ. دغه کنفرانس د نیویارک په روچسټر (Rochester ) کې د لومړني کنفرانس څخه دوه اوونۍ وروسته جوړ شو. په اوهایو، پنسلوانیا او نیویارک کې نورو سیمه ییزو کنفوانسیون په ۱۸۵۰ کال کې د ماساچوست( Massachetts) په اورسيسټر ( Worcester) کې جوړ شو. د ښځو د حقونو کنوانسیونونه په ۱۸۵۰ څخه تر کورنۍ جګړې پورې په منظم ډول دایر شول.<ref name="nps.gov">{{cite web|url=http://www.nps.gov/wori/historyculture/womens-rights-movement.htm|title=Women's Rights National Historical Park – Women's Rights Movement (U.S. National Park Service)|publisher=Nps.gov|date=August 17, 2010|access-date=June 29, 2011|archive-date=December 29, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101229055718/http://www.nps.gov/wori/historyculture/womens-rights-movement.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.legacy98.org/move-hist.html|title=Legacy '98: A Short History of the Movement|publisher=Legacy98.org|date=September 19, 2001|access-date=June 29, 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110713081500/http://www.legacy98.org/move-hist.html|archive-date=July 13, 2011}}</ref> د ښځو د رای ورکولو خوځښت په ۱۸۴۸ کال د سينيکا فالس ( Seneca Falls) له غونډې سره سم پيل شو. د غلامۍ د لغوه کولو پلوي خوځښت په ترڅ کې ډېری فعالان په سیاسي ډول پوه شوي دي. خوځښت له کورنۍ جګړې وروسته بیا منظم شو. تجربه لرونکي مبارزین ورسره یو ځای شول، چې اکثرو د مسیحي ښځو د اعتدال ټولنه کې د مخنیوي لپاره کار کړی وو. د نولسمې پېړۍ په پای ته رسېدو سره یوازې ځينو(محدودو) ایالتونو ښځو ته د رايې ورکولو بشپړ حق ورکړ. که څه هم ښځو د شتمنۍ او ماشومانو د ساتنې د حقونو په ترلاسه کولو سره مهمې قانوني بریاوې لرلې.<ref>Rebecca J. Mead, ''How the Vote Was Won: Woman Suffrage in the Western United States, 1868–1914'' (2006)</ref><ref>Glenda Riley, ''Inventing the American Woman: An Inclusive History'' (2001)</ref> په ۱۸۶۶ کال اغلې سټانټون (Stanton) او سوسن بي انتوني (Susan B. Anthony) د مساوي حقونو ټولنه جوړه کړه.د (American Equal Right Association) په نوم دغه سازمان د تور پوستو او سپين پوستو ښځو لپاره و او نارینه وو د ټولو لپاره د رايې ورکولو حق ډالۍ کاوه. د ۱۸۶۸ کال په قانون کې څوارلسم ۱۴ تعدیل ومنل شو. دا لومړنی تعدیل و، چې له مخې يې ښځو د سړیو په شان رایه وکاروله. په ۱۸۶۹ کال کې د ښځو د حقونو خوځښت د څوارلسم او ورپسې پینځلسم تعدیل پر سره د ځينو اختلافاتو له امله په دوه برخو/ګوندونو ووېشل شو، چې تر (۱۸۹۰) ز کال پورې بېرته یو موټي نه شول. ايلېزابت کېډي سټانټون (Elisabeth Cady Stanton) او سوسن بي انتوني (Susan B. Anthony) په نیویارک کې میشت د ښځو د رايې ورکولو ملي ټولنې په نوم یو راډیکال ګوند جوړ کړ، چې لنډيز يې (NWSA) و. بلک ول، لوسي سټون(Lucy stone، Blackwell) او جوليا وارد هووی ( Julia Ward Howe) د امریکايي ښځو د رايې ورکولو ټولنې په نوم محافظه کار ګوند جوړ کړ، چې د نوم لنډيز يې (AWSA) او مقر يې  په بوسټون (‌Boston) کې و. په ۱۸۷۰ کال پینځلسم تعدیل تور پوستو ښځو ته مدني حقونه ورکړل. (NWSA) تعدیل تصویب نه کړ او د شپاړسم تعدیل دعوه يې وکړه، چې (NWSA) په غوښتنه باید ټولو ته د رايې ورکولو زمینه مساعده کړي. فريدريک دوګلاس ( Fredrick Douglass) او د (NWSA) دریځ له امله له سټانټون ( Stanton) او انتوني (Anthony) سره اړیکه پرې کړه.<ref name="memory.loc.gov">{{cite web|url=http://memory.loc.gov/ammem/naw/nawstime.html|title=Votes for Women: Timeline|publisher=Memory.loc.gov|date=August 26, 1920|access-date=June 29, 2011}}</ref> په ۱۸۶۹ کال ( Wyoming) لومړنۍ سیمه یا ایالت شو، چې ښځو ته يې د رايې ورکولو حق ورکړ، لوسا انا سوان (Louisa Ann Swan) په امریکا کې لومړنۍ ښځه وه، چې په ۱۸۷۰ کال يې په عمومي ټاکنو کې رایه وکاروله. نوموړې په 6-Sep-1870 نېټه د (Wyoming) په ( Laramie) کې خپله رایه وکاروله.<ref>[http://www.history.com/this-day-in-history/wyoming-grants-women-the-vote Wyoming grants women the vote — History.com This Day in History — 12/10/1869<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>{{cite book|title=Women vote in the West: the Woman Suffrage Movement, 1869&ndash;1896|url=https://archive.org/details/womenvoteinwestw0000beet|first=Beverly|last=Beeton|publisher=[[Garland Science]]|location=New York|year=1986|isbn=978-0-8240-8251-2|page=[https://archive.org/details/womenvoteinwestw0000beet/page/11 11]}}</ref><ref>{{cite book|title=Women and museums: a comprehensive guide|first=Victor J.|last=Danilov|publisher=[[Rowman & Littlefield|AltaMira Press]]|location=Lanham, MD|year=2005|isbn=978-0-7591-0854-7|page=68|url=https://books.google.com/books?id=4AWmyJvZwkwC&pg=PA68}}</ref> له ۱۸۷۰ ز کال څخه تر ۱۸۷۵ ز کال پورې د ویرجنټیا لويس ميرنر، ويکټوريا اووډهل ( Louis Mirnor, Victoria Woodhull) او ميا براډول (Myea Bradwell) په پرلپسې توګه هڅه وکړه، چې په محکمو کې د رايې ورکولو حق د څوارلسم تعدیل څخه په ګټنې محفوظ کړي؛ خوهڅې يې بریالۍ نه وې، په ۱۸۷۲ کال سوسن بي انتوني (Susan B. Anthony) ونېول شوه او د نیویارک په روچسټر (Rochester) کې محاکمې ته راوړل شوه. نوموړې په ولسمشریزو ټاکنو کې د يووسسیس اس ګرانټ ( Ulysses S. Grant) په پلوۍ د رايې ورکولو هڅه کړې وه. نوموړې (۱۰۰) ډالر او د څارنوالۍ د مصارفو په ورکړه، محکومه شوه، خو له اداینې یې ډډه وکړه. په  ۱۸۷۲ زکال کې ويکتوريا ووډهل (Victoria Woodhull) لومړنۍ ښځه شوه، چې د ولسمشرۍ لپاره يې کمپاین کاوه. که څه هم نوموړې یوازې محدودې رايې درلرلې او يووسسیس اس ګرانټ ( Ulysses S. Grant) په مقابل کې يې وبایلله،. نوموړې د مساویانه حقونود ډلې له خوا نوماند شوی وه. د ورځې د اته ساعته کار فارغې عایداتي ماليې ټولنیزو خیریه پروګرام او د موقفونو ترمنځ د ګټو د شراکت دفاع او پلوي يې کوله. په ۱۸۷۴ کال اني ويټټن ماير (Annie Witten Myer) د مسیحي ښځو د اعتدال جوړه جوړه کړه چې فرانسوي ويللارډ (Willard) ورسره په  ۱۸۷۶ زکال  کې د ټولنې د مشر په توګه په کار پيل کړ. د ټولنې عمومي موخه د الکولو بندول وو. یاده ټولنه ښځو ته د رايې ورکولو د حق یوه مهمه قوه شوه. په ۱۸۷۸ ز کال د لومړي ځل لپاره د امریکا په پارلمان (کانګرس) کې د ښځو د رايې ورکولو تعدیل معرفي شو؛ خو و نه منل شو. په ۱۹۲۰ کال نولسم تعدیل تصویب شو، چې سپين پوستو ښځو ته يې د رايې ورکولو حق ورکاوه. د فیمینیزم لومړنۍ څپه په همدې بریا پای ته ورسېده.<ref>{{cite web|first=Doug|last=Linder|url=http://www.law.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/anthony/timeline.html|title=The Susan B. Anthony Trial: A Chronology|publisher=Law.umkc.edu|access-date=June 29, 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20101021125832/http://www.law.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/anthony/timeline.html|archive-date=October 21, 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.archives.gov/exhibits/featured_documents/amendment_19/|title=Featured Document: The 19th Amendment|publisher=Archives.gov|access-date=June 29, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121218110250/http://www.archives.gov/exhibits/featured_documents/amendment_19/|archivedate=December 18, 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://victoria-woodhull.com/whoisvw.htm|title=Who Is Victoria Woodhull?|publisher=Victoria-woodhull.com|access-date=June 29, 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.loc.gov/wiseguide/may06/women.html|title=The LOC.GOV Wise Guide : The First Woman to Run for President&nbsp;.&nbsp;.&nbsp;. 50 Years Ago?|publisher=Loc.gov|access-date=June 29, 2011}}</ref> مارګاريټ هېګين سنجر (Margaret Higgen Sanger) چې د جنسيت په برخه کې زده کړې کړې وې، ليکواله وه او د ولادت د کنترول لپاره يې مبارزه کوله. نوموړې د «ولادت کنترول» اصطلاح مشهوره کړه او د لومړي ځل لپاره يې په ۱۹۱۶ز کال د امريکا په متحده ايالاتو کې د (Birth Control) يو کلينيک خلاص کړ. همدارنګه هغه سازمانونه يې جوړ کړل چې په امريکا کې والدينو پلان شوي فدراسيون (Planned Parenthood Federation of America) ته يې وده ورکوله. == سرچينې او ياداښتونه == f0h671yvs4vqsv2664la0v2d3h49fww 0 57905 370114 368979 2026-11-02T01:15:02Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 370114 wikitext text/x-wiki د جنسيت د اداينې يا تنخوا توپير، د نارينه او ښځينه کارکوونکو د تنخواګانو تر مينځ د منځنۍ کچې توپير دی. ښځو ته په عمومي ډول د نارينه وو په پرتله لږه تنخوا ورکول کېږي. د تنخوا توپير په دوه ډوله دی: د غير تنظيم شوې تنخوا توپير، د تنظيم شوې تنخوا توپير په مقابل کې. وروستنۍ توپير په نمونه يي ډول د کار کولو ساعتونو، غوره شوو مسلکونو، زده کړې او کاري تجربې کې توپيرونه په پام کې نيسي. په متحده ايالاتو کې د بېلګې په توګه: د ښځينه وو غير تنظيم شوې منځنۍ کچې کلنۍ تنخوا، د نارينه منځنۍ کچې تنخوا ٪۷۹ ده، د تنظيم شوې ٪۹۵ منځنۍ کچې په پرتلنې. <ref>{{Cite web|url=http://www.genderequality.ie/en/GE/Pages/GenderPayGap|title=Gender Pay Gap|website=www.genderequality.ie}}</ref><ref>{{Cite web|date=2019-03-27|title=Progress on the Gender Pay Gap: 2019 - Glassdoor|url=https://www.glassdoor.com/research/gender-pay-gap-2019/|access-date=2021-03-09|website=Glassdoor Economic Research|language=en-US|خونديځ نېټه=2021-03-24|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20210324153845/https://www.glassdoor.com/research/gender-pay-gap-2019/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324153845/https://www.glassdoor.com/research/gender-pay-gap-2019/}}</ref><ref>{{cite news|url=https://money.cnn.com/2015/04/13/news/economy/equal-pay-day-2015/|title=78 cents on the dollar: The facts about the gender wage gap|work=CNN Money|date=April 14, 2015|access-date=May 28, 2015|author=O'Brien, Sara Ashley|location=New York|quote=7% wage gap between male and female college grads a year after graduation even controlling for college major, occupation, age, geographical region and hours worked.|archive-date=March 16, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180316233315/http://money.cnn.com/2015/04/13/news/economy/equal-pay-day-2015/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite report|date=Spring 2018|url=https://www.aauw.org/aauw_check/pdf_download/show_pdf.php?file=The-Simple-Truth|title=The Simple Truth About The Gender Wage Gap|location=1310 L St. NW, Suite 1000 Washington, DC 20005|access-date=19 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170224051057/https://www.aauw.org/aauw_check/pdf_download/show_pdf.php?file=The-Simple-Truth|archive-date=February 2017}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.shrm.org/resourcesandtools/hr-topics/behavioral-competencies/global-and-cultural-effectiveness/pages/study-gender-pay-gap-narrows-but-still-exists.aspx|title=Study: Global Gender Pay Gap Has Narrowed but Still Exists|journal=SHRM|date=April 2, 2019|access-date=May 25, 2020|author=Gurchiek, Kathy|quote=Average Cents/Pence Earned by Women Per Dollar/Pound/Euro of Male Earnings: .95|archive-date=August 5, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805082414/https://www.shrm.org/resourcesandtools/hr-topics/behavioral-competencies/global-and-cultural-effectiveness/pages/study-gender-pay-gap-narrows-but-still-exists.aspx|url-status=dead}}</ref> لاملونه يې په حقوقي، ټولنيزو او اقتصادي عواملو پورې تړاو لري او د "مساوي کار لپاره مساوي تنخوا" څخه پراختيا مومي.<ref name=":0">https://ec.europa.eu/eurostat/documents/2995521/7896990/3-06032017-AP-EN.pdf</ref> د جنسيت د تنخوا توپير د عامه تګلارې له اړخه يوه ستونزه کېدای شي، ځکه چې دا اقتصادي محصول کموي او دا معنا ورکوي چې ، مېرمنې (په ځانګړې توګه په زاړه عمر کې) ډېر احتمال لري چې، د خير ښېګڼې په تادياتو پورې اړه ولري.<ref name="Bandara">{{cite journal|first1=Amarakoon|last1=Bandara|title=The Economic Cost of Gender Gaps in Effective Labor: Africa's Missing Growth Reserve|url=https://doi.org/10.1080/13545701.2014.986153|journal=Feminist Economics|date=3 April 2015|issn=1354-5701|pages=162–186|volume=21|issue=2|doi=10.1080/13545701.2014.986153|s2cid=154698810}}</ref><ref name="Klasen">{{cite journal|first1=Stephan|last1=Klasen|title=The Impact of Gender Inequality on Economic Performance in Developing Countries|url=https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev-resource-100517-023429|journal=Annual Review of Resource Economics|date=5 October 2018|issn=1941-1340|pages=279–298|volume=10|issue=1|doi=10.1146/annurev-resource-100517-023429}}</ref><ref name="Mandel">{{cite journal|first1=Hadas|last1=Mandel|first2=Michael|last2=Shalev|title=How Welfare States Shape the Gender Pay Gap: A Theoretical and Comparative Analysis|url=https://doi.org/10.1353/sof.0.0187|journal=Social Forces|date=1 June 2009|issn=0037-7732|pages=1873–1911|volume=87|issue=4|doi=10.1353/sof.0.0187|s2cid=20802566}}</ref> == تاريخي ليد == د جنسيت تنخوا د تاريخي مطالعې له مخې د ۲۰۲۱ ز د تاريخي جنسيت د تنخوا تناسب، د يوې مطالعې پر اساس په سويلي اروپا کې مېرمنو د ۱۳۰۰ز او ۱۸۰۰ زکلونو تر منځ د غير مسلکي نارينه وو په پرتله شاوخوا نيمايي عايد تر لاسه کړ. په شمالي او لويديځه اروپا کې دا تناسب ډېر لوړ و، مګر د ۱۵۰۰ - ۱۸۰۰ ز کلونو په موده کې لږ شو.<ref>{{Cite journal|last1=Pleijt|first1=Alexandra de|last2=Zanden|first2=Jan Luiten van|title=Two worlds of female labour: gender wage inequality in western Europe, 1300–1800†|journal=The Economic History Review|year=2021|volume=74|issue=3|pages=611–638|language=en|doi=10.1111/ehr.13045|issn=1468-0289|doi-access=free}}</ref> د ډوريس ويچسلباومر (Doris Weichselbaumer) او روډولف وينټر-ايبمر (Rudolf Winter-Ebmer) له خوا، له ۶۰ څخه د زياتو هېوادونو له ۲۶۰ څخه ډېر د تنخواګانو د توپير مطالعاتو، د ۲۰۰۵ز خپاره شوي مېټا ارزونې وموندل، چې له ۱۹۶۰ ز کلونو څخه تر ۱۹۹۰ ز کلونو پورې په ټوله نړۍ کې د اومه (په مستعار نوم غير تنظيم شوې) تنخوا توپيرونه، د پام وړ يعنې له ٪۶۵ څخه تر ٪۳۰ پورې لږ شوي دي. د دې کمښت لويه برخه د ښځو لپاره د کار بازار دشتوالي له امله وه. (د بېلګې په توګه: ښه زده کړه، روزنه او د کار ضميمه).<ref>{{cite journal|last1=Weichselbaumer|first1=Doris|last2=Winter-Ebmer|first2=Rudolf|year=2005|title=A Meta-Analysis on the International Gender Wage Gap|url=http://www.econ.jku.at/papers/2003/wp0311.pdf|journal=Journal of Economic Surveys|volume=19|issue=3|pages=479–511|doi=10.1111/j.0950-0804.2005.00256.x|citeseerx=10.1.1.318.9241|s2cid=88508221|access-date=2021-11-09|archive-date=2017-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809143528/http://www.econ.jku.at/papers/2003/wp0311.pdf|url-status=dead}}</ref> په ۱۹۹۸ز کې د تنخواګانو د توپير په اړه، د ۴۱ ازماېښتي مطالعاتو بل مېټا تحليل د اټکل شوې تنخوا په تشو کې د ورته وخت ميلان يا حرکت يعنې په کال کې نږدې ٪۱ کمښت وموند.<ref>{{cite journal|last1=Stanley|first1=T. D.|last2=Jarrell|first2=Stephen B.|date=1998|title=Gender Wage Discrimination Bias? A Meta-Regression Analysis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-human-resources_fall-1998_33_4/page/947|journal=The Journal of Human Resources|volume=33|issue=4|pages=947–973|doi=10.2307/146404|jstor=146404}}</ref> د بریتانيا د CMI له خوا د ۲۰۱۱ ز مطالعې په پایله کې: که چېرې د ښځينه اجرائيوي رئيسانو لپاره د تنخواګانو وده، په اوسنيو بیو کې دوام وکړي؛ د ښځينه او نارينه اجرائيوي عوایدو تر مينځ واټن به تر ۲۱۰۹ ز پورې ناڅرګند نه وي.<ref name="guardian equal pay cmi report">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/society/2011/aug/31/cmi-equal-pay-report|title=Women executives could wait 98 years for equal pay, says report|author=Goodley, Simon|date=2011-08-31|work=[[The Guardian]]|access-date=August 31, 2011|location=London|quote=While the salaries of female executives are increasing faster than those of their male counterparts, it will take until 2109 to close the gap if pay grows at current rates, the Chartered Management Institute reveals.}}</ref> == محاسبه == د جنسيت د تنخوا غير تنظيم شوې توپير يا د جنسيت د تنخوا توپير، په نمونه يي ډول په ټاکل شوې نمونه کې د ټولو نارينه او ښځينه کارکوونکو لپاره د تنخواګانو تر منځ منځنی يا مطلوب توپير دی. دا په عمومي ډول، "د نارينه او ښځينه کارکوونکو د منځني ناخالص ساعتوار [يا کلني] عايد تر مينځ توپير د نارينه ناخالص عايد٪ " د فيصدي يا تناسب په توګه ښودل کېږي.<ref name="ec.europa.eu2">{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php/Gender_pay_gap_statistics|title=Gender pay gap statistics - Statistics Explained|website=ec.europa.eu}}</ref> ځيني ​​هېوادونه د ملي جنسيت د تشو د محاسبې لپاره يوازې د بشپړ وخت کاري نفوس کاروي. نور هېوادونه د هېواد له ټول کاري نفوس څخه د نمونې پر بنسټ دي (د نيم وخت کارکوونکو په ګډون). په دې حالت کې د بشپړ وخت معادل (FTE) د کار شوو ساعتونو تنخوا، د مساوي اندازې لپاره د تنخوا تر لاسه کولو لپاره کارول کېږي.<ref name="auto4">{{Cite web|title=How Pew Research measured the gender pay gap|url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2013/12/11/how-pew-research-measured-the-gender-pay-gap/}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|date=20 February 2020|title=Australia's Gender Pay Gap Statistics|url=https://www.wgea.gov.au/data/fact-sheets/australias-gender-pay-gap-statistics|website=Australian Government Workplace Gender Equality Statistics|access-date=9 November 2021|تاريخ الأرشيف=24 October 2018|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20181024073827/https://www.wgea.gov.au/sites/default/files/gender-pay-gap-statistic.pdf|url-status=dead|خونديځ نېټه=24 October 2018|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20181024073827/https://www.wgea.gov.au/sites/default/files/gender-pay-gap-statistic.pdf|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20181024073827/https://www.wgea.gov.au/sites/default/files/gender-pay-gap-statistic.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20181024073827/https://www.wgea.gov.au/sites/default/files/gender-pay-gap-statistic.pdf}}</ref><ref name="ec.europa.eu">{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php/Gender_pay_gap_statistics|title=Gender pay gap statistics - Statistics Explained|website=ec.europa.eu}}</ref><ref>{{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20151031163903/https://www.wgea.gov.au/addressing-pay-equity/what-gender-pay-gap|url=https://www.wgea.gov.au/addressing-pay-equity/what-gender-pay-gap|title=What is the gender pay gap? - The Workplace Gender Equality Agency|date=31 October 2015|work=web.archive.org|archive-date=2015-10-31|access-date=7 February 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://gender-pay-gap.service.gov.uk/public/assets/pdf/gender-pay-gap-explained.pdf|title=The Gender Pay Gap Explained|access-date=7 February 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.dol.gov/wb/media/gender_wage_gap.pdf|title=Breaking down the gender wage gap|work=dol.gov|access-date=7 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180728035654/https://www.dol.gov/wb/media/gender_wage_gap.pdf|archive-date=28 July 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/library/publications/2017/demo/p60-259.html|title=Income and Poverty in the United States: 2016|first=US Census|last=Bureau|website=www.census.gov}}</ref><ref>{{cite web|url=https://africacheck.org/reports/south-african-women-earn-27-less-men/|title=Do South African women earn 27% less than men?|website=Africa Check}}</ref><ref name=":22">{{Cite web|date=20 February 2020|title=Australia's Gender Pay Gap Statistics|url=https://www.wgea.gov.au/data/fact-sheets/australias-gender-pay-gap-statistics|website=Australian Government Workplace Gender Equality Statistics|access-date=9 November 2021|تاريخ الأرشيف=24 October 2018|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20181024073827/https://www.wgea.gov.au/sites/default/files/gender-pay-gap-statistic.pdf|url-status=dead|خونديځ نېټه=24 October 2018|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20181024073827/https://www.wgea.gov.au/sites/default/files/gender-pay-gap-statistic.pdf|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20181024073827/https://www.wgea.gov.au/sites/default/files/gender-pay-gap-statistic.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20181024073827/https://www.wgea.gov.au/sites/default/files/gender-pay-gap-statistic.pdf}}</ref> د  نا دولتي سازمانونو محاسبه، په بېلابېلو نمونو کې کاروي. ځيني سازمانونه شريکوي چې محاسبه څنګه او په کوم ډول معلوماتو باندې تر سره شوې وه. د جنسيت د تنخوا توپير، د بېلګې په توګه: د توکم، ښار او دندې له مخې يا په يوه اداره کې اندازه کېدی شي.<ref name="auto42">{{Cite web|title=How Pew Research measured the gender pay gap|url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2013/12/11/how-pew-research-measured-the-gender-pay-gap/}}</ref><ref>{{cite web|url=https://iwpr.org/publications/gender-wage-gap-2017-race-ethnicity/|title=The Gender Wage Gap: 2017 Earnings Differences by Race and Ethnicity|website=Institute for Women's Policy Research|access-date=2021-11-09|تاريخ الأرشيف=2018-08-05|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180805071229/https://iwpr.org/publications/gender-wage-gap-2017-race-ethnicity/|url-status=dead|خونديځ نېټه=2019-08-31|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20180805071229/https://iwpr.org/publications/gender-wage-gap-2017-race-ethnicity/|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20180805071229/https://iwpr.org/publications/gender-wage-gap-2017-race-ethnicity/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190831194009/https://iwpr.org/publications/gender-wage-gap-2017-race-ethnicity/}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/gender-wage-pay-gap-charts-2017-3|title=7 charts that show the glaring gap between men and women's salaries in the US|first=Sonam Sheth, Shayanne Gal, Andy|last=Kiersz|website=Business Insider}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://informationisbeautiful.net/visualizations/gender-pay-gap|title=Gender Pay Gap|first=Information is|last=Beautiful|website=Information is Beautiful}}</ref><ref>{{cite news|date=2018-03-29|title=New Numbers Show the Gender Pay Gap Is Real|url=https://www.bloomberg.com/news/features/2018-03-29/the-gender-pay-gap-is-real-say-new-numbers-from-the-u-k|access-date=2020-09-26|website=Bloomberg.com}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/technology/2018/03/26/google-reveals-uk-gender-pay-gap-17pc/|title=Google reveals UK gender pay gap of 17pc|first=James|last=Titcomb|date=26 March 2018|via=www.telegraph.co.uk|newspaper=The Telegraph}}</ref><ref>{{cite web|url=https://news.microsoft.com/en-gb/2018/03/29/microsoft-publishes-gender-pay-data-for-uk/|title=Microsoft publishes gender pay data for UK|date=29 March 2018|website=Microsoft News Centre UK}}</ref> === د بېلابېلو لاملونو لپاره تنظيمول === د تنخواګانو پرتله کو،ل د معلوماتو سيټونو "په دننه کې، نه په اوږدو کې" د نورو فکتورونو يا عواملو کنټرولولو سره په يو ځانګړي فکتور تمرکز کولو کې مرسته کوي. د بېلګې په ډول: د دې لپاره چې د جنسيت د تنخوا په توپير کې د افقي او عمودي توپير رول له منځه يوسو، تنخوا په يوه ځانګړي وظيفوي فعاليت کې د جنسيت په واسطه سره پرتله کېدی شي. د دې لپاره چې د کار په بازار کې له ملي ورهاخوا توپيرونه له مينځه يوسو؛ اندازه کوونه کولی شي، پر ځای يې په يوې جغرافيايي سيمې تمرکز وکړي.<ref>{{cite web|url=https://informationisbeautiful.net/visualizations/gender-pay-gap/|title=Gender Pay Gap|first=Information is|last=Beautiful|website=Information is Beautiful}}</ref> == دلاېل == د جنسيت د تنخواګانو غير تنظيم شوې توپير، په خپله د تبعيض اندازه نه ده. دا د ښځو او نارينه وو په منځنۍ تنخوا کې توپيرونه، يو ځای کوي، چې د پرتله کولو د باروميټر (د اتموسفير د معلومولو اله يا هوا سنج) په توګه خدمت وکړي. د تنخواګانو توپيرد حرفوي بېلوالي (په لوړو تنخوا لرونکو صنعتونو کې ډېر نارينه او په ټيټو تنخوا لرونکو صنعتونو کې مېرمنې)، عمودي بېلوالي (په لوړ پوړو کې لږې مېرمنې او له همدې امله ښه تنخوا ورکول) د مساوي تنخواګانو غير ګټور قانون، د مېرمنو په ټوله کې د اداينې کاري ساعتونه او د کار بازار ته د ننوتلو پر وړاندې خنډونه، لکه: د زده کړې کچه او د واحد مور او پلار کچې له امله دی.<ref name="auto3">https://ec.europa.eu/eurostat/documents/3888793/8979317/KS-TC-18-003-EN-N.pdf</ref> ځيني ​​ بدلونونه چې د غير تنظيم شوي جنسيت تنخوا توپير په تشرېح کولو کې مرسته کوي؛هغه اقتصادي فعاليت، کاري وخت او د دندې موده راښیي. د جنسيت مشخص عوامل په وړتيا او تبعيض کې د جنډر د توپير، د تنخوا ټوليز جوړښت او د صنعت په سکتورونو کې د تنخواګانو د توپير په ګډون، ټول د جنسيت د تنخوا په توپير اغېزه کوي.<ref>{{cite journal|last1=Blau|first1=Francine D.|last2=Kahn|first2=Lawrence M.|s2cid=55685704|date=November 2000|title=Gender Differences in Pay|journal=Journal of Economic Perspectives|volume=14|issue=4|pages=75–100|doi=10.1257/jep.14.4.75|url=http://www.aeaweb.org/articles.php?doi=10.1257/jep.14.4.75}}</ref> === د صنعت برخه === حرفوي يا افقې توپير، په تنخوا کې نابرابرۍ ته اشاره کوي، چې له حرفوي عايداتو سره تړاو لري.<ref>{{Cite web|url=http://sru.soc.surrey.ac.uk/SRU16/SRU16.html|title=Social Research Update 16: Occupational Gender Segregation|website=sru.soc.surrey.ac.uk|access-date=2019-01-16|archive-date=2024-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20241129131355/https://sru.soc.surrey.ac.uk/SRU16/SRU16.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.eurofound.europa.eu/observatories/eurwork/industrial-relations-dictionary/segregation|title=Segregation {{!}} Eurofound|website=www.eurofound.europa.eu|access-date=2019-01-16|archive-date=2023-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20230330213411/https://www.eurofound.europa.eu/observatories/eurwork/industrial-relations-dictionary/segregation|url-status=dead}}</ref> په جاکوبس (۱۹۹۵ ز) کې بويډ (Boyd) او همکارانو يې، د کار افقي وېش ته، چې له مخې يې د نارينه وو لپاره په "لوړې تکنالوژۍ" او ښځينه وو لپاره "High-touch" (شخصي پاملرنې او خدمت کې ښکېلتيا) ته په داسې حال کې ورګرځي، چې له لوړې ټيکنالوژۍ سره په مالي ډول د ډېرو مکافاتو نسبت ورکول کېږي. نارينه ډير احتمال لري چې په یو څه لوړه تنخوا، خطرناکو صنعتونو، لکه: کان کيندنه، ساختمان يا توليد برخې وي او ان د اتحاديې له خوا يې ملاتړ وشي. برعکس ښځې ډېر احتمال لري، چې د منشيتوب يا کتابت اړوند دندو کې وي او په خدماتي صنعت کې کار وکړي.<ref>{{Cite book|title=Gender inequality at work|date=1995|publisher=Sage Publications|others=Jacobs, Jerry A., 1955-|isbn=978-0803956964|location=Thousand Oaks, California|oclc=31013096|url=https://archive.org/details/genderinequality0000unse}}</ref><ref name="Blau">{{cite journal|author1=Blau, Francine D.|author2=Kahn, Lawrence M.|date=2007|title=The Gender Pay Gap: Have Women Gone as Far as They Can?|url=https://web.stanford.edu/group/scspi/_media/pdf/key_issues/gender_research.pdf|journal=Academy of Management Perspectives|volume=21|issue=1|pages=7–23|doi=10.5465/AMP.2007.24286161|s2cid=152531847}}</ref> په ۱۹۹۰ ز کلونو کې د متحده ايالاتو د کار ځواک يوې مطالعې وړانديز وکړ، چې په کسب، صنعت او د اتحاديې حالت کې د جنسيت توپيرونه، د تنخوا د توپير يو اټکل شوې ٪۵۳ تشرېح کوي. د امريکا په اقتصادي ژورنال ((لوی اقتصاد)) کې د ۲۰۱۷ ز کال يوې څېړنې وموندله، چې د خدماتو د برخې مخ په زياتېدونکي اهميت، په تنخوا او ساعتونو کې د جنسيت توپير په کمولو کې رول لوبولی دی. په ۱۹۹۸ ز کې په انساني پانګه او صنعت کې د دواړو توپيرونو لپاره تنظيمول، دنده او د اتحاديو د جوړول اصولو، د امريکايي مېرمنو د منځنیوعايداتو اندازه، د امريکايي نارينه وو له ٪۸۰ څخه ٪۹۱ ته زياتوي.<ref>{{Cite journal|last1=Rachel|first1=Ngai, L.|last2=Barbara|first2=Petrongolo|date=2017|title=Gender Gaps and the Rise of the Service Economy|journal=American Economic Journal: Macroeconomics|volume=9|issue=4|pages=1–44|doi=10.1257/mac.20150253|s2cid=13478654|issn=1945-7707|url=http://cep.lse.ac.uk/pubs/download/dp1204.pdf|doi-access=free|access-date=2021-11-09|archive-date=2024-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20241206161615/https://cep.lse.ac.uk/pubs/download/dp1204.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite encyclopedia|year=2015|chapter=Gender, Economics of|encyclopedia=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences (Second Edition)|publisher=Elsevier|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.71051-8|last=Blau|first=Francine|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|pages=757–763|isbn=9780080970875}}</ref> د متحده ايالاتو د ملي ساينس يا پوهې بنسټ (National Science Foundation) کلنۍ سرشمېرنې، د ۲۰۱۷ ز مطالعې د ساينس په بېلابېلو برخو کې د تنخوا توپير په ګوته کړی. د لوړې تنخوا ورکولو په برخو کې د نارينه وو خورا لوی تناسب شتون لري. لکه: رياضي او کمپيوټر ساينس دوه تر ټولو د لوړې تنخوا ورکونکي ساينسي ساحې دي. نارينه په هغو برخو کې د دوکتورا د درجې شاوخوا ٪۷۵ لپاره مسوول دي، (هغه تناسب چې له ۲۰۰۷ راهيسې په سختۍ سره بدل شوی) او تمه ده چې نارينه ۱۱۳۰۰۰$ تنخوا د ښځو لپاره د ۹۹۰۰۰$ تنخوا په پرتله ترلاسه کړي. په ټولنيزو علومو کې د دوکتورا په پام کې نيولو سره د نارينه او ښځينه تر منځ توپير د نارينه وو ۶۶۰۰۰ ډالر د ښځو د ۶۲۰۰۰ ډالرو تنخوا په پرتله د پام وړ کم و. په هرحالت، په ځينو برخو کې ښځې ډېره مزدوري يا تنخوا تر لاسه کوي: په کيميا کې مېرمنې ۸۵۰۰۰ ډالر تنخوا تر لاسه کوي، چې دا معاش د هغوي د نارينه همکارانو په پرتله نږدې ۵۰۰۰ ډالر زيات دی.<ref>{{Cite journal|last=Woolston|first=Chris|date=2019-01-22|title=Scientists' salary data highlight US$18,000 gender pay gap|journal=Nature|volume=565|issue=7740|pages=527|doi=10.1038/d41586-019-00220-y|pmid=30670866|doi-access=free}}</ref> د لوړ پوړو اجرائيوي تنخوامعلوماتو په اړه د مارنينګ سټار (Morningstar) ارزونې څرګنده کړه، چې لوړ پوړو اجرائيوي مېرمنو په ۲۰۱۹ ز کې د نارينه اجرائيوي رئيسانو له خوا ترلاسه شوي د هر ډالر لپاره ۸۴،۶ پيسې ترلاسه کړې. ګڼې ښځې په C-Suite (په يوه اداره کې په اجرائيوي سطحه مديريتي بستونه) کې، له ۷ څخه تر ۱ پورې پاتې شوې دي.<ref>{{Cite web|last=Cook|first=Jackie|date=February 22, 2021|title=What Will it Take to Close the Gender Pay Gap for Good?|url=https://www.morningstar.com/articles/1025601/what-will-it-take-to-close-the-gender-pay-gap-for-good|url-status=dead|access-date=2021-02-24|website=Morningstar.com|language=en|خونديځ نېټه=2021-02-23|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20210223224017/https://www.morningstar.com/articles/1025601/what-will-it-take-to-close-the-gender-pay-gap-for-good|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20210223224017/https://www.morningstar.com/articles/1025601/what-will-it-take-to-close-the-gender-pay-gap-for-good|archive-url=https://web.archive.org/web/20210223224017/https://www.morningstar.com/articles/1025601/what-will-it-take-to-close-the-gender-pay-gap-for-good}}</ref><ref name=":4">{{Cite web|last=Thorbecke|first=Catherine|date=February 17, 2021|title=Gender pay gap persists even at executive level, new study finds|url=https://abcnews.go.com/Business/gender-pay-gap-persists-executive-level-study-finds/story?id=75945000|url-status=live|access-date=2021-02-23|website=ABC News|language=en}}</ref> == سرچينې او ياداښتونه == ifo4djvj8zeyn66sc1lkv9ziccer51y 0 58518 370163 367918 2026-11-02T10:32:10Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 370163 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} مورای جرستن هابر (د ۱۹۲۷ ز کال د جون په ۵مه زیږیدلی) یو امریکايي ریاضي پوه او د پنسیلوانیا په پوهنتون کې د ریاضي ښوونکی دی. نوموړی د جرستن هابر د الحبر د اختراع له امله او له نظري فزیک سره د مرستې له امله معروف دی. نوموړی همداشان یو مدافع وکیل او د پنسیلوانیا پوهنتون د حقوقو په پوهنځي کې د حقوقو ښوونکی دی. == د ماشومتوب دوره او زده کړې == جرستن هابر د نیویارک په بروکلین کې نړۍ ته سترګې غړولې دي، مور یې پاولین (پلرنی تخلص یې روزنزویګ؛ په رومانیا کې پیدا شوې او په ۱۹۷۸ ز کال کې وفات شوې) او پلار یې جوزیف جرستن هابر (په ۱۸۹۲ ز کال کې په رومانیا کې پیدا شوی او په ۱۹۷۵ ز کې وفات شوی) او په خپله یهودي دی. پلار یې د جواهراتو په جوړولو کې روزنه کړې وه، «خو دا چې و یې نشو کړای چې په هغه برخه کې کار ومومي، نو په یوه فابریکه کې د الوتکو د ظریفو وسایلو پر جوړولو بوخت شو». د خپلې مور په اړه جرستن هابر په ۲۰۱۵ ز کال کې داسې ولیکل: <ref name="autogenerated4">{{cite journal|author1=Wigtil, C.J.|author2=White, W.L.|title=Children Above 180 IQ Stanford-Binet: A Seventy-Five Year Follow-Up|journal=Journal of Genius and Eminence|volume=2|issue=1|pages=77‒91|doi=10.18536/jge.2017.04.02.01.08|url=http://www.icscpress.com//index.php?cID=194|accessdate=August 31, 2017|language=English|issn=2334-1149|year=2017|archive-date=September 1, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170901022447/http://www.icscpress.com//index.php?cID=194|url-status=dead}}</ref><blockquote>«د یوه داسې کس په توګه چې په یوه کډواله او بېوزلې کورنۍ کې پیدا شوی یم، زه په رښتیا هم چې ډېر نېکمرغه وم. هغه ستونزې چې نن ورځ ورسره استعداد لرونکي خو بېوزله ماشومان مخامخ دي، زیاتره همدا ماشومان چې کولای شي په علومو، هنر او په ټوله کې د علم په برخه کې یې تر سره کړي، هغوی له خپل دې وړتیا څخه را ګرځوي. هغوی زیاتره زما په څېر مور هم نه لري، هغه مور چې د زامنو د زده کړې لپاره یې د یوې لار د موندلو لپاره مبارزه وکړه. موږ باید هغوی وپلټو او ویې مومو، هغوی باید له ګوښه توب څخه وباسو او فرصت ورته ورکړو، که څه هم موږ د هغوی د موندلو لپاره په پوره توګه کار نه کوو، خو زه ډېر نېکمرغه یم چې له خپل ژوند څخه مې خوند یووړ».<ref name="autogenerated4" /></blockquote>نوموړی یو نابغه ماشوم و او د لیتا هالنګورت په کتاب کې ''له ۱۸۰ څخه پورته د هوش د ضریب لرونکي ماشومان'' (۱۹۴۲ ز کال) کې یې له هغه څخه یادونه کړې ده. په دغه کتاب کې له جرستن هابر څخه د «L ماشوم» په توګه نوم اخیستل شوی دی او د هغه د نبوع وړتیاووې او شخصیتي ځانګړنې په بشپړ جزئیاتو سره توصیف شوي دي. کله چې هغه ۹ کاله او ۵ میاشتنی و، د سټنفورډ بینه ازمېښت (د هوش مقیاس) وښودله چې هغه د یوه ۱۷ تر ۱۸ کلن سړي هوش لري او د هغه د هوش ضریب له ۱۹۵ تر ۱۹۸ پورې ده. د سټنفورډ بینه ازمېښت چې یو کال وروسته پر هغه باندې تر سره شوه و یې ښودل چې هغه د یوه ۱۹ کلن او ۱۱ میاشتني سړي هوش لري او د هغه د هوش ضریب له ۱۹۹ څخه زیات و. <ref name="autogenerated4" /><ref>{{cite book|last1=Hollingworth|first1=Leta S.|title=Children Above 180 IQ (Stanford-Binet)|url=https://archive.org/details/childrenabove18000holl|date=1942|publisher=World Book Company|location=Yonkers-on-Hudson|isbn=978-0-405-06467-8}}</ref> نوموړی د سپیر ښوونځي ته ولاړ کوم چې اوس تړل شوی دی، دا ښوونځی په نیویارک ښار کې د چټکو زده کوونکو لپاره و. له سپیر ښوونځي څخه له فراغت وروسته، جرستن هابر په ۱۹۴۰ز کال کې د برونکس د علومو عالي لېسه کې شامل شو. له ۱۹۴۵ تر ۱۹۴۷ ز کال پورې یې د متحده ایالاتو په پوځ کې د پرکمشر په توګه دنده تر سره کړه او بیا د المان په پوځي اداره کې وګومارل شو.<ref>[https://books.google.com/books?id=-J4VAQAAIAAJ&q=%22murray+gerstenhaber%22+%22bronx+high+school%22&dq=%22murray+gerstenhaber%22+%22bronx+high+school%22&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi-jLn98PzhAhVyT98KHTxiBTQQ6AEIMjAC "The Cyclotron, by Murray Gerstenhaber, 16,"<!-- Bot generated title -->] ''Science Talent Research'' (1944) - Google Books.</ref><ref name="autogenerated2">[https://images.shulcloud.com/967/uploads/Administrative/VeteransProgram-2017.pdf "Our Honored Temple Beth Hillel–Beth El Veterans,"] ''Veterans Day Program'', November 11, 2017.</ref> جرستن هابر خپل لیسانس د ریاضي په رشته کې په ۱۹۴۸ ز کال کې د ییل په پوهنتون کې تر لاسه کړ. هغه کله چې د ییل په پوهنتون کې وه د ریاضي د ویلیام لاول پټنام په لوبه کې یې ګډون وکړ او د هغه ټیم غړی و چې (له ماري ګل-من او هینري او. پولاک) سره یو ځای یې د ییل پوهنتون نه په دې لوبو کې استازولې کوله او په ۱۹۴۷ ز کال کې د دویم مقام ګټونکی شو؛ د هغوی هر یوه د ۳۰ ډالرو (د اوسني ارزښت له مخې ۳۵۰ ډالر) جایزه وګتله. نوموړي یو ځل بیا په ۱۹۴۸ ز کال کې په دغو لوبو کې ګډون وکړ او په ۱۰ غوره کسانو کې راغی. <ref name="autogenerated3">{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191015094415/https://www.math.upenn.edu/~mgersten/cv.html |archivedate=2019-10-15 |title="C.V."<!-- Bot generated title --> |url=https://www.math.upenn.edu/~mgersten/cv.html |access-date=2021-12-13 |url-status=dead}}</ref><ref>G. W. Mackey (August–September 1947). [https://www.jstor.org/stable/2304390?seq=1#page_scan_tab_contents "the William Lowell Putnam Mathematical Competition,"] ''The American Mathematical Monthly'', Vol. 54, No. 7, Part 1, pp. 400-403.</ref> نوموړي د ریاضي په رشته کې خپله ماسټري او ډکتورا (۱۹۵۱ ز کال) د شیکاګو پوهنتون د ابراهام ادریان البرت تر لارښوونې لاندې تر لاسه کړل. د جرستن هابر د ډکتورا  د تیزس نوم «د مشتقاتو کړۍ» و.<ref name="gene2">{{MathGenealogy|id=6411}}</ref> جرستن هابر همداشان د حقوقو په برخه کې خپل د جي ډي (د لیسانس معادل) سند د پنسیلوانیا پوهنتون د حقونو له پوهنځي څخه په ۱۹۷۳ ز کال کې تر لاسه کړ او په ۱۹۷۴ ز کال کې د پنسیلوانیا په مدافع وکیلانو کې شامل شو. == مسلک == جرستن هابر له ۱۹۵۳ تر ۱۹۵۸ ز کال پورې د پنسیلوانیا پوهنتون د ریاضي په پوهنځي کې د مرستیال ښوونکي په توګه دنده تر سره کړ، وروسته یې بیا (۱۹۵۸ تر ۱۹۶۱ ز کال) د پروفیسور درجې ته ارتقا وکړه او بیا د پوهنتون د ښوونکي/پروفیسور (۱۹۶۱ تر نن پورې) او په هغه پوهنتون کې یې د ریاضي د پوهنځي د مشر په توګه ارتقا وکړه. د هغه د خوښې وړ څېړنیزې حوزې دا دي: د الجبري شکل د بدلون نظریه، نړیوال الجبر، د کوانټوم ډلې او د حقوقو اما پېژندنه. هغه کارونه چې د ده د شهرت لامل شول هغه په نظري فزیک کې د نوموړي څېړنې او د جرستن هابر د الجبر اختراع و. <ref>[https://www.nsf.gov/pubs/1971/annualreports/ar_1971_appendix_a.pdf "National Science Board, NSF Staff, Advisory Committees and Panels; Advisory Panel for Mathematical Sciences,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220320024226/http://www.nsf.gov/pubs/1971/annualreports/ar_1971_appendix_a.pdf |date=2022-03-20 }} ''NSF 1971 Annual Report''.</ref><ref name="autogenerated32">{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191015094415/https://www.math.upenn.edu/~mgersten/cv.html |archivedate=2019-10-15 |title="C.V."<!-- Bot generated title --> |url=https://www.math.upenn.edu/~mgersten/cv.html |access-date=2021-12-13 |url-status=dead}}</ref> د هغه له تر ټولو غوره کارونه دا دي: «الجبري کوهمولوژي  او د شکل د بدلون نظریه» له ایس ډي شاک سره، ''د الجبرونو د شکل د بدلون نظریه او جوړښتونه او تطبیقات''، ۱۱-۲۶۴ (۱۹۸۸)، «د کړیو او الجبرونو د شکل د بدلون په اړه»، ''د ریاضیاتو کالیزه،'' دویمه لړۍ، ۷۹ ټوک، ۱ شمېره (۱۹۶۴ جنوري)، ۵۹-۱۰۳ مخ او «د یوې اشتراک منوونکې کړۍ کوهمولوژي جوړښت»، '' د ریاضیاتو کالیزه،'' دویمه لړۍ، ۷۸ ټوک، ۲۶۷-۲۸۸. نوموړی د خپلو همدې دوو وروستیو مقالو له امله په ۲۰۲۱ ز کال کې له څېړنې سره د ریښه اې مرستې په خاطر د لروي سټیل جایزې ګټونکی اعلان شو. جرستن هابر په ۱۹۹۰ کال کې وویل: «زه باور لرم چې د نه تسلیم کېدو وړتیا له علمي مولدیت سره تړلی دی. او په ریاضي کې... نه تسلیمېدل یوه فردي لاسته راوړنه ده». <ref>[https://www.ams.org/news?news_id=6474 Leroy P. Steele Prize 2021] for Seminal Contribution to Research</ref><ref>[https://scholar.google.com/citations?user=-Tv3m0kAAAAJ&hl=en "Murray Gerstenhaber,"<!-- Bot generated title -->] Google Scholar Citations.</ref><ref>[https://www.jstor.org/stable/1970484?seq=1/analyze "On the Deformation of Rings and Algebras,"] ''Annals of Mathematics'', Second Series, Vol. 79, No. 1 (January 1964), pp. 59–103, DOI: 10.2307/1970484.</ref> جرستن هابر له ۱۹۸۲ تر ۱۹۸۳ ز کال پورې د پنسیلوانیا پوهنتون د ښوونکو د پلاوي مشر و. نوموړي همداشان د پنسیلوانیا پوهنتون د حقوقو په پوهنځي کې د ښوونکې په توګه دنده تر سره کړې او د حقوقو لپاره د امار پېژندنې په اړه یو سیمینار هم تدریس کوي.<ref>{{cite journal|author1=White, W. L.|title=Interviews with Child I, Child J, and Child L|url=https://archive.org/details/sim_roeper-review_1990-03_12_3/page/1990%2F222|journal=Roeper Review|volume=12|issue=3|pages=222‒227|doi=10.1080/02783199009553276|year=1990}}</ref><ref name="autogenerated33">{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191015094415/https://www.math.upenn.edu/~mgersten/cv.html |archivedate=2019-10-15 |title="C.V."<!-- Bot generated title --> |url=https://www.math.upenn.edu/~mgersten/cv.html |access-date=2021-12-13 |url-status=dead}}</ref> نوموړی په ۲۰۱۲ ز کال کې د امریکا د ریاضي د ټولنې غړی شو او د همدې شورا غړی هم و. جرستن هابر همداشان د ا مریکا د ریاضي د ټولنې د بولټن ایډیټور هم و. جرستن هابر همداشان د امریکا د علومو د پر مخ وړلو د ټولنې غړی دی. <ref>[https://www.ams.org/profession/fellows-list "List of Fellows of the American Mathematical Society"], retrieved January 19, 2013.</ref> == شخصي ژوند == جرستن هابر د ۱۹۵۶ کال د جون په درېیمه له ډاکترې روټ پریسیلا زاګر سره د نیویارک ښار د هسپانیايي او پرتګالي کنیسه (د یهودو عبادت ځای) کې واده وکړ. هغوی دواړو د پنسیلوانیا په مریون سټیشن او هاورفورډ کې ژوند کړی او دری زامن لري: جیریمي ایم. جرستن هابر، ډیویډ ازرا جرستن هابر (اوس په ارګوناټ منجمنت کې د بهادارو ونډو بنسټ اېښودونکی، مشر او مدیر) او ریچل ربیکیا سټرن (اوس په فکټ سټ شرکت کې حقوقي مدیر او د ستراتیژيکو سرچینو مشر). د هغه زوی، ډیویډ چې د تامیني صندوقونو مدیر او د ټایګر منجمنټ فارغ التحصیل دی د مالي چارو له کارپوه سټیوین پوسنر له لور، کیلي سره یې واده کړی دی. <ref>[https://books.google.com/books?id=ILvrCAAAQBAJ&pg=PA1015&lpg=PA1015&dq=gerstenhaber+murray+%22merion+station%22&source=bl&ots=UHU-VRPiES&sig=ACfU3U2g6Fvymf_IKKvFQawQLUh7CCHeNA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiCiYbxiIDiAhVwhuAKHSUlAYYQ6AEwDnoECCYQAQ#v=onepage&q=gerstenhaber%20murray%20%22merion%20station%22&f=false Deformation Theory of Algebras and Structures and Applications - Google Books<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>[https://www.nytimes.com/1994/06/26/style/weddings-rachel-gerstenhaber-alexander-stern.html "Weddings; Rachel Gerstenhaber, Alexander Stern,"<!-- Bot generated title -->] ''The New York Times'', June 26, 1994.</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bloomberg.com/research/stocks/people/person.asp?personId=25068313&privcapId=347669|title=Stocks}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bloomberg.com/research/stocks/private/person.asp?personId=36660389&privcapId=4583454&previousCapId=4583454&previousTitle=Argonaut%20Management,%20L.P.|title=Stocks}}</ref><ref>Melanie Grayce West (June 11, 2012). [https://www.wsj.com/articles/SB10001424052702303901504577460711575300528 "Guiding Gifted Students,"] ''The Wall Street Journal''.</ref><ref>[https://www.nytimes.com/1956/04/29/archives/dr-ruth-p-zager-becomes-fiancee-texas-physician-engaged-to-dr.html "Dr. Ruth P. Zager becomes Fiancee; Texas Physician Engaged to Dr. Murray Gerstenhaber, Professor at U. of P.",<!-- Bot generated title -->] ''The New York Times'', April 29, 1956.</ref><ref>[https://www.nytimes.com/1956/06/04/archives/dr-ruth-zager-wed-to-u-of-p-teacher-tulchinmalmud.html "Dr. Ruth Zager Wed to U. of P. Teacher,"<!-- Bot generated title -->] ''The New York Times'', June 4, 1956.</ref> == سرچينې == 0aamy4nhg8x5v5bwegq5r4h55vrl55w 0 58676 370145 369055 2026-11-02T05:30:58Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 370145 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} دریوس کوارلِسمتشبث/ کار ګومارونکی، د بشري حقونو ټولنیز فعال، سندر غاړی او لیکوال دی. هغه په ۱۹۹۰ ز کال کې د شیکاګو په سویل کې وزېږېد او د بریاکس کپیټال (BREAUX Capital) شرکت یو بنسټ اېښودونکی او د میلیون ډالري عالم(Million Dollar Scholar) کتاب لیکوال او دغه راز د ډي. کیو شرکت شرکت لوړ پوړی مدیر او د (DQ Partners) شرکت شریک دی.  <ref>February 24, 2021 [https://www.prnewswire.com/news-releases/the-2021-global-good-fund-social-entrepreneur-fellows-are-changing-the-world-301234665.html "The 2021 Global Good Fund Social Entrepreneur Fellows are Changing the World"]. The Global Good Fund. Cision PR Newswire.</ref><ref>"Our 2021 Fellows". Roddenberry Foundation. https://roddenberryfoundation.org/blog/fellow_category/2021-fellows/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211208150504/https://roddenberryfoundation.org/blog/fellow_category/2021-fellows/ |date=2021-12-08 }}</ref><ref>Carpenter, John (July 28, 2014). [http://www.chicagotribune.com/bluesky/originals/chi-derrius-quarles-million-dollar-scholar-bsi-ngux-story.html "Chicago native makes scholarships his business"]. ''Chicago Tribune''.</ref><ref>[[Chelsea Clinton|Clinton, Chelsea]] (April 12, 2013). [https://ideas.time.com/2013/04/12/four-myths-about-millennials/ "Four Myths About Millennials"]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ''[[Time (magazine)|Time]]''.</ref><ref>Wisniewski, Mary (June 25, 2018) ''American Banker''. [https://www.americanbanker.com/news/are-black-millennials-a-blind-spot-for-fintech-firms "Are black millennials a blind spot for fintech firms?"].</ref><ref>Carpenter, John (July 28, 2014) ''Chicago Tribune''. [http://www.chicagotribune.com/bluesky/originals/chi-derrius-quarles-million-dollar-scholar-bsi-ngux-story.html "Chicago native makes scholarship his business"].</ref><ref name="auto">Krueger, Alyson (January 26, 2020) ''The New York Times''. [https://www.nytimes.com/2020/01/16/business/derrius-quarles-work-diary.html "The Work Diary of Derrius Quarles, Million-Dollar Multitasker"].</ref> هغه د ''میلیون'' ''ډالري عالم: د سکالرشیپ د سیالۍ ګټونکي'' کتاب لیکوال دی. دغه کتاب د کالج د لګښتونو او مرستې لپاره د محصلینو لارښود دی. د ''سکالرشیپ د سیالۍ ګټونکی'' کتاب په ټوله نړۍ کې له ۴۰ زره زیاتو محصلینو سره مرسته کړې چې په امریکا کې لوړې زده کړې د لاس لاسي وړ کړي. دغه راز توانېدلی چې د مشورې په کتګورۍ کې د امازون د زیات پلورونکو کتابونو په لړ کې راشي. دریوس او د سکالرشیپ د سیالۍ ګټونکی کتاب په اړه د هغه لید لوری د زده کړو د استطاعت په برخه کې په ځینو خبري شبکو لکه سي ان ان، ان بي سي نیوز او ام ټي وي کې خپورشوی دی. د «له سپین پوستو خلکو ډک دفتر کې تور پوستی» په نوم د لومړني لیکوال په توګه د دریوس لومړنی آپ خپور شو، چې له ۱۰۰ زره ځله زیات لوستل شوی دی او له دې امله په کاري چاپېریال کې د توکم او فرهنګ په اړه د لینکدن (LinkedIn) په ډېرو لوستو مقالو کې راغلې ده. <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=wihPAwAAQBAJ&q=%22Derrius+Quarles%22&pg=PR3|title=MillionDollar$cholar: Winning the Scholarship Race: Winning the Scholarship Race|isbn=9781257647347|last1=Quarles|first1=Derrius|date=September 2011}}</ref><ref>CNN (June 7, 2012). https://www.youtube.com/watch?v=LRncdCpc0Cc</ref><ref>{{Cite book|isbn=978-1257647347|title=MillionDollar$cholar: Winning the Scholarship Race: Winning the Scholarship Race|url=https://archive.org/details/milliondollarcho0000derr|last1=Quarles|first1=Derrius|date=September 2011}}</ref><ref>Derrius Quarles on Scholarships. CNN. https://www.youtube.com/watch?v=LRncdCpc0Cc</ref><ref>Derrius Quarles Journey to One-Million In Scholarships. NBC News. https://www.nbcnews.com/video/how-a-high-school-student-won-more-than-1-million-in-college-scholarships-588258883658</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.linkedin.com/pulse/young-black-man-working-office-full-white-people-derrius-l-quarles|title=To Be A Young Black Man Working In An Office Full of White People|publisher=[[LinkedIn]]}}</ref> دریوس په ۲۰۱۳ ز کال کې سپینې ماڼۍ ته ور وبلل شو او د «میلیون ډالري عالم» کتاب له لارې یې چې کوم روزنیز تعلیمي فعالیتونو پیل کړي وو، د ولسمشر باراک اوباما له خوا ورته Points of Light جایزه ورکړل شوه. <ref>Tinuoye, Kunbi (July 16, 2013). ''The Grio''. [http://thegrio.com/2013/07/16/morehouse-graduate-recognized-by-the-white-house-for-service-to-community/ "Morehouse College graduate recognized by the White House for service to the community"].</ref><ref>Favole, Jared (July 15, 2013). "Obama, Bush Families Honor Volunteers".The Wall Street Journal. Retrieved 18 July 2013.</ref> نوموړی په ۲۰۱۷ ز کال کې د ''تور پوستو شرکت'' په ۱۰۰ مدرنه نارینه وو کې راغی او د تډ TED پروګرام له لارې د سکونت په برخه کې د متشبث په توګه معرفي شو. هغه د کار ګومارنې د یوې برخې په توګه د «څرنګه  بانکونه افریقايي ـ امریکايي ته ماتې ورکوي» یو مطلب ولیکه او هغه یې په تد کې خپور کړ. د دې سربېره، په ۲۰۱۸ ز کال کې دریوس کوارلس او د بریا کپیال شرکت یې Inc. په مجله کې له ۳۰ کلونو ښکته د ۳۰ بریالیو شرکتونو په نوملړ کې راغی.<ref>Townsend, Tyrus (July 26, 2017) [https://www.blackenterprise.com/millennial-derrius-quarles/ "BE Modern Man: Meet 'Mr. Millennial' Derrius Quarles"].</ref><ref>[https://blog.ted.com/meet-the-fall-2017-class-of-ted-residents/ "Meet the Fall 2017 class of TED Residents"]. TED Blog.</ref><ref>TED Talk (Youtube) - Derrius Quarles. [https://www.youtube.com/watch?v=DsgxD7nn2Y8 "How banks are failing African-Americans"].</ref><ref>TED Talk (TED.com) - Derrius Quarles. [https://www.ted.com/talks/derrius_quarles_how_banks_are_failing_african_americans "How banks are failing African-Americans"].</ref><ref>Henry, Zoë. [https://www.inc.com/zoe-henry/30-under-30-2018-breaux-capital.html "This Startup Wants to Help Black Millennials Invest in Themselves, With a Unique Spin on Banking"].</ref> دریوس له ۲۵ زیاتو ایالتونو کې وینا وکړه، په ګردي میز کې یې برخه واخیسته او د ورکشاپونو جوړول یې اسانه کړل. هغه څو هېوادونو ته سفرونه وکړل او د بېلابېلو موضوعاتو په اړه لکه: توکم او د تورپوستو فرهنګ، د کالج تمویل او لوړې زده کړې، د ځوانانو د رهبرۍ پراختیا، ټولنیز عدالت او سوداګریزه تقاطع، مالي ګټه او د ماشومانو له هوساینې د ملاتړ په اړه یې خبرې وکړې. نوموړي په ډېرو نړیوالو سازمانونو او جوړېدونکو ځایونو لکه: هاروارډ پوهنتون، ملګروملتونو او د امریکا مالي خدمتونو کالج کې ویناوې کړې دي. اسوشتید پریس، هاف پست، ټایم، بیت او نورو ورځپاڼو او خبري آژانسونو د دریوس نوښتي فعالیتونه او څېړنې خپرې کړې. <ref>The American College of Financial Services [https://www.globenewswire.com/news-release/2020/07/24/2067424/0/en/The-American-College-of-Financial-Services-Annual-National-Conference-of-African-American-Financial-Professionals-Goes-Virtual.html "The American College of Financial Services Annual National Conference of African American Financial Professionals Goes Virtual"]. Global Newswire.</ref><ref>Libby, Oliver. [https://nypost.com/2018/05/12/entrepreneurs-hoodie-clad-billionaires/ "Too Many Aspiring Entrepreneurs Want to Be Hoodie-clad Billionaires"]. ''New York Post''.</ref><ref>Thrival Festival. [https://thrivalfestival.com/2016/07/14/thrival-festival-2016-innovation/ "Thrival Innovation 2016 – September 20-22"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211208154429/https://thrivalfestival.com/2016/07/14/thrival-festival-2016-innovation/ |date=2021-12-08 }}.</ref><ref>Good Black News. [https://goodblacknews.org/2013/07/16/former-foster-child-and-morehouse-graduate-derrius-quarles-recognized-by-white-house-for-service-to-community/ "Former Foster Child and Morehouse Graduate Derrius Quarles Recognized by White House for Service to Community"].</ref> == میلیون ډالري عالم == وروسته له هغې چې کوارلس د میلینیوم ګېټس پروګرام د عالم په توګه معرفي شو او رقابتي پروګرام یې په ۲۰۰۹ ز کال کې د کنود عالي اکاډمۍ نه له فارغېدو مخکې دڅه باندې ۱.۱ میلیون ډالرو جایزې یې لګښت پوره کړ، نو میلیون ډالري عالم یې جوړ کړ. نوموړی د شیکاګو ورځپاڼې د روزنیز خبریال استیفن بانچیرو له خوا «میلیون ډالري عالم» ونومول شو. د کالج د لومړني نسل محصل په توګه، د مورهاوز کالج کې شامل شو او له هغه نه په بریالیتوب سره فارغ شو. دریوس په مورهاوز کې د شاملېدو پرمهال د ټولنپيژندنې او روغتیا په برخه کې موضوع ګانې مطالعه کړې او خپل تیزس/ مونوګراف یې د «د درزونو له لارې ماتې» تر عنوان لاندې ولیکه چې د امریکا متحده ایالاتو د ماشومانو د هوساینې سیستم او د بې سرپرستو تور پوستو پر وړاندې نا برابرۍ یې په کې وڅېړلې.  هغه او یو له بنسټ اېښودونکو راس اسان اولوګینګا په ټوله امریکا کې د میلیون ډالري عالم ډېری کلنۍ پانګې د معتبره او رقابتي کارګومارنې د ځینو سیالیو د ترسره کولو، د سوداګریزې روزنې (Education Business Plan) سیالۍ د طرحه کولو شمول د یل مدیریتي ښوونځي، د ټولنیز نوښت چلنج (Social Innovation Challenge) د تویس سمایلي او راتلونکې سیالۍ له لارې ترلاسه کړې چې د (Tap the Future ) د میلر لټ له خوا یې مالي ملاتړ وشو.  میلیون ډالري عالم پروګرام تراوسه توانېدلی چې د انلاین پروګرام له لارې د ۵،۵۰۰،۰۰۰ ډالرو ترلاسه کولو په برخه کې، د بورسیو او د منځنۍ دورې تحصیل د دوام لپاره مرسته وکړي چې په امریکا کې یې د ۵۵ زره لږ عوایدو لرونکو محصلینو اغېز کړی دی. <ref>[https://www.milliondollarscholar.com Million Dollar Scholar Website]</ref><ref>Banchero, Stephanie (October 4, 2009). [http://articles.chicagotribune.com/2009-10-04/news/0910030175_1_gates-millennium-scholarship-million-dollar-horatio-alger/2 "Former foster child in Chicago now a million dollar scholar"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180909221920/http://articles.chicagotribune.com/2009-10-04/news/0910030175_1_gates-millennium-scholarship-million-dollar-horatio-alger/2 |date=2018-09-09 }}. ''Chicago Tribune''.</ref><ref>Quarles, Derrius (May 1, 2012). [https://www.academia.edu/44275323/Falling_Through_the_Cracks_A_Synopsis_of_the_United_States_Child_Welfare_System_and_the_Contemporary_Inequities_that_Exist_Within_Foster_Care "Falling Through the Cracks: A Synopsis of the United States' Child Welfare System and the Contemporary Inequities that Exist Within Foster Care"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211209201513/https://www.academia.edu/44275323/Falling_Through_the_Cracks_A_Synopsis_of_the_United_States_Child_Welfare_System_and_the_Contemporary_Inequities_that_Exist_Within_Foster_Care |date=2021-12-09 }}. Morehouse College.</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.huffpost.com/entry/a-culture-of-innovative-i_b_5087430|title=A Culture of Innovative Ideas: My Conversation with the Winners of the $75,000 Social Innovation Challenge|first1=Tavis|last1=Smiley|first2=ContributorPBS talk show|last2=host|first3=PRI radio|last3=host|first4=NYT bestselling|last4=author|date=April 3, 2014|website=HuffPost}}</ref> == بریاکس کپیټال == دریوس تور پوستو ته د مالي خدمتونو او ټکنالوژۍ په برخه کې د بریا کس کپیټال شرکت له بنسټ اېښودونکو او اجرايي مدیرانو نه دی. دغه شرکت «د مالي صحت زمینه برابروي، چې غړي یې کولای شي خپلې پانګې په کې زېرمه کړي، په ډله ییزه توګه په کې پانګونه وکړي او د همتا مالي شرکت له لارې خپله مالي پوهه زیاته کړي»، د بریا کس کپیتال شرکت د مالي روغتیا په برخه کې، ۷۰ سلنه تورپوستو ( تورپوستو سره پيلېږي) سره مرسته کوي چې تور پوستي د هغه سافټ ویر له لارې چې د بسپنې فعالیت، د همتا او فرهنګ راټولول په اتومات ثبت کړي، دغه شرکت ته راپور ورکوي چې په ښه وضعیت کې نه دي. د بریاکس کپیټال شرکت د هغو څېړنو له مخې جوړ شوی چې د پنسیلوانیا پوهنتون روزنیز ښوونځي کې د کارګومارنې په برخه کې د تحصیل په ترڅ کې جوړ شوی دی. <ref>Malone, Hasani (December 14, 2017). [https://atlantablackstar.com/2017/12/14/morehouse-grads-create-financial-service-start-black-millennial-men-mind/ "Morehouse Grads Create Financial Service Start-Up with Black Millennial Men in Mind"].</ref><ref>Bates, Erica (September 18, 2018). [https://theqgentleman.com/2018/09/breaux-capital-financial-wellness/ "BREAUX Capital Is Leading Black Men To Financial Wellness"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190423033314/https://theqgentleman.com/2018/09/breaux-capital-financial-wellness/ |date=2019-04-23 }}.</ref><ref>Kurshan, Barbara (January 21, 2016). [https://www.forbes.com/sites/barbarakurshan/2016/01/21/degree-programs-for-emerging-entrepreneurs-in-the-education-innovation-ecosystem/#7cca9c323290 "Degree Programs for Emerging Entrepreneurs in the Education Innovation Ecosystem"]. ''[[Forbes]]''.</ref><ref>Penn Center For Innovation. https://www.pci.upenn.edu/icorps-cohort/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210513223536/https://pci.upenn.edu/icorps-cohort/ |date=2021-05-13 }}</ref><ref>[https://www.inc.com/profile/breaux-capital "Inc. Company Profile: BREAUX Capital"]. ''[[Inc. (magazine)|Inc.]]'' April, 2018.</ref><ref>Bates, Ericka (September 13, 2018). [https://web.archive.org/web/20190423033314/https://theqgentleman.com/2018/09/breaux-capital-financial-wellness/ "BREAUX Capital is Leading Black Men to Financial Wellness"]. ''Quintessential Gentlemen''. Archived from [https://theqgentleman.com/2018/09/breaux-capital-financial-wellness/ the original] on April 23, 2019.</ref> د بریاکس کپیټال شرکت د ۲۰۱۶ ز کال په مې میاشت کې، د علومو د ملي بنسټ د ای- کورپس پروګرام له لارې یوه مرسته ترلاسه کړه څو د بازار مطالعه تر سره او د زریزې تور پوستو (Black Millennials) د نسل مالي بشپړې روغتیا په اړه یې معلومات او هغه عوامل چې د تورپوستو په مالي وړتیاوو اغېز کوي، راټول کړل. د ۲۰۱۸ ز کال په اپریل میاشت کې د Inc. مجلې دریوس او د بریاکس کپیتال شرکت یوه بنسټ اېښودونکي راس اسان، له ۳۰ کلنۍ ښکته د ۳۰ کارګومارونکو په نوملړکې راغی او د زریزه تورپوستو نارینه نسل د ښکېل کولو سوداګریز نوښتي موډل یې د اوږد مهاله پانګې د زېرمه کولو د بسپنې لپاره خپور کړ. == د تشبث نور فعالیتونه == د دې سربېره دریوس د میلیون ډالري عالم او د بریاکس کپیټال یو له اصلي بنسټګرو دی. په تشبثي فعالیتونو کې د DQ and Partners شرکت د بنسټګر په توګه کار کول دي چې د بازار موندنې یوه ډیجیټلي اداره ده چې له رنګه نوښتونو سره، هغه شرکتونه چې په لومړني پړاو کې دي ( لږ عواید لري) همکاري لري او له غیرانتفاعي موسساتو سره د ویبپاڼې جوړولو او برانډ پراختیا کې د سوداګرۍ او ډیجیټلي بازارموندندې د تبلیغاتي ستراتیژۍ سره ګډ کار کوي. <ref>[https://www.dqandpartners.com DQ and Partners Website]</ref> دریوس دغه راز، د تک ګروف (TechGroove) محصلینو ته د فرهنګي او ټکنالوژۍ فیستیوال له یوه جوړونکو نه دی. د تک ګروف کلنی فیستیوال  د ۲۰۱۷ ز کال د اپرېل په میاشت کې د اتلانتا په مرکز کې جوړ شو چې د اتلانتا له ټولو بنسټونو له ۱۰۰ زیاتو محصلینو په کې د تیندر، لینکدین او موزیلا له لارې چې د دغه پروګرام له اصلي تمویلوونکو وو، ګډون کړی وو. <ref>[http://artsculture.blog.ajc.com/2017/04/19/heres-how-auc-students-and-alumni-are-hoping-to-improve-diversity-in-tech/ "Black Atlanta students trying to improve diversity problem in tech, here's how"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171209203959/http://artsculture.blog.ajc.com/2017/04/19/heres-how-auc-students-and-alumni-are-hoping-to-improve-diversity-in-tech/ |date=2017-12-09 }}. AJC Arts and Culture Blog.</ref><ref>Perez, Miranda (March 22, 2019). [https://www.hercampus.com/school/cau/tech-meets-turn-creatives-and-techies-hbcu-introducing-techgroove-fest "Tech Meets Turn Up For Creatives And Techies At HBCU: Introducing TechGroove Fest"]. ''[[Her Campus]]''.</ref> == سرچينې == 08hpyym2lsl53v182msrtpk4r4h6zdl 3 58756 370095 296358 2026-11-01T17:53:03Z S.Marchenko 40407 S.Marchenko د [[د کارن خبرې اترې:Martin Jalali]] مخ [[د کارن خبرې اترې:Ihsannuri]] ته ولېږداوه: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Martin Jalali|Martin Jalali]]" to "[[Special:CentralAuth/Ihsannuri|Ihsannuri]]" 275169 wikitext text/x-wiki {{ښه راغلئ|realName=|name=Martin Sultanov}} -- <span style="font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;"> '''[[کارن:Af420|<font color="black">'''Af420''']]''' </span> ^{<font face="MCS Quds SU normal" size="3">'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|<font color="#69 69 69">'''اړیکه''']] '''</font>} ۰۶:۲۰, ۲۴ ډيسمبر ۲۰۲۱ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړیوال ‌وخت''']]) 5rrtp2h3r43f122hd5eo2nnfoiicm9s 0 58958 370098 369127 2026-11-01T19:39:21Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 370098 wikitext text/x-wiki لاندنۍ پېښې په افغانستان کې په ۲۰۱۰ ز کال کې د میاشتو په ترتیب رامنځته شوې دي. == د دولت چارواکي == * ولسمشر: حامد کرزی * د ولسمشر لومړی مرستیال: محمد فهیم * د ولسمشر دویم مرستیال: کریم خلیلي * قاضي‌القضات: عبدالسلام عظیمي === جنوري === * '''د ۲۰۱۰ ز کال د جنوري په ۲۸مه،''' د افغانستان په اړه د لندن په لانکسټر هاوس کې نړیوال کنفرانس تر سره شو، چې په کې د نړیوالې ټولنې غړو له ۲۰۰۱ز کال راهیسې د طالبانو د پرځولو نه وروسته په افغانستان کې د پټرزبورګ د هوکړه لیک د لا زیاتو پرمختګونو او د افغانستان د دیموکراتیزه کولو په اړه بحث وشو. دغه یو ورځنی کنفرانس چې د بریتانیا، ملګرو ملتونو او افغان دولت په مېلمه توب جوړ شوی و د څه باندې ۷۰ هېوادونو د بهرنیو چارو وزیرانو او لوړپوړو استازو او نړیوالو سازمانونو په کې ګډون کړی و.<ref>[http://www.e-ariana.com/ariana/eariana.nsf/allDocs/36A56CC1685A5808872576BA0053F199?OpenDocument "Ghani Pledges to Back Karzai in Rebuilding Effort "] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120229163902/http://www.e-ariana.com/ariana/eariana.nsf/allDocs/36A56CC1685A5808872576BA0053F199?OpenDocument|date=2012-02-29}}</ref> * '''همداشان د ۲۰۱۰ ز کال د جنوري په په وروستیو کې،''' د فرانسې د بهرنیو چارو وزیر، برنارډ کوشنر وویل چې فرانسه به نور افغانستان ته اضافي سرتیري و نه لیږي. نوموړې په خپلې دې خبرې سره د امریکا تر مشرۍ لاندې د خپل هېواد مخالفت څرګند کړ. <ref>{{cite news|author=Tom Evans, CNN|url=http://www.cnn.com/2010/WORLD/asiapcf/01/28/afghanistan.france.pakistan|title=French minister: No more combat troops to Afghanistan|publisher=CNN.com|date=29 January 2010|access-date=2010-02-09}}</ref> === فبروري === * په خطابه کلي کې د فبروري په ۱۲مه د امریکايي ځانګړو ځواکونو له خوا پر یوه کور برید وشو چې په ترڅ کې یې د دوو امېندوارو ښځو او یوې پیغلې په ګډون ۵ ملکي وګړي ووژل شول. * په روزګان ولایت د چورلکې په برید کې د ۴ ښځو او یوه ماشوم په ګډون بې شمېره ملکي وګړي ووژل شول. دغه برید د ۲۰۱۰ کال د فبروري په ۲۱مه د روزګان او ډایکنډي ولایتونو په منځ کې هغه مهال وشوه چې د ځانګړو ځواکونو چورلکې پر دریو میني بوس موټرو باندې برید وکړ.<ref>{{cite news|last=Nordland|first=Rod|url=https://www.nytimes.com/2010/02/04/world/asia/04taliban.html?hp|title=Military Officials Say Afghan Fight Is Coming|location=Afghanistan|work=The New York Times|date=3 February 2010|access-date=9 February 2010}}</ref><ref name="heavylifting">{{cite news|first=C. J.|last=Chivers|url=https://www.nytimes.com/2010/02/21/world/asia/21afghan.html?hp|title=Military Analysis&nbsp;– Marines Do Heavy Lifting as Afghan Army Lags in Battle|location=Marja (Afghanistan)|newspaper=The New York Times|date=20 February 2010|access-date=6 April 2010}}</ref><ref>{{cite news|first1=Ben|last1=Anderson|first2=Jerome|last2=Starkey|first3=Tim|last3=Reid|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/afghanistan/article7028205.ece|title=Hidden enemy delays advance in Marjah|newspaper=The Times|date=16 February 2010|access-date=6 April 2010|location=London}}{{Dead link|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === مارچ === * د ۲۰۱۰ ز کال د مارچ په ۱۲مه، د بریتانیا د پوځ له خوا د هلمند په ولایت کې جوړه شوې یوه لویه لاره په رسمي توګه د ترافیک پر مخ خلاصه شوه.<ref>{{cite news|first1=Ben|last1=Anderson|first2=Jerome|last2=Starkey|first3=Tim|last3=Reid|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/afghanistan/article7028205.ece|title=Hidden enemy delays advance in Marjah|newspaper=The Times|date=16 February 2010|access-date=6 April 2010|location=London}}{{Dead link|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === اپریل === * ولسمشر حامد کرزي ژمنه وکړه چې له کندهار نه چې د افغانستان په سویل کې د طالبانو معنوي کور ګڼل کېږي د هغوی د شړلو نه وړاندې به له قومي مشرانو سره مشوره وشي.<ref>{{cite news|url=http://www.canada.com/news/Tribal+leaders+consulted+before+Kandahar+push+Karzai/2762290/story.html|title=Tribal leaders to be consulted before Kandahar push: Karzai|newspaper=[[Agence France-Presse|AFP]] via [[Canada.com]]|last=Ahmad|first=Sardar|date=2010-04-04|access-date=2010-11-21}}{{Dead link|date=November 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> * د پنټاګون د تازه رپوټ له مخې، طالب جګړه مارو په افغانستان کې فکر کاوه چې تېر کال، له ۲۰۰۲ ز کال را وروسته د دوی لپاره د عملیاتو له اړخه تر ټولو بریالی کال و، خو امریکايي چارواکو بیا د زیات شمېر سرتیرو د لېږد له امله دا ډاډ درلود چې په دې اړه به د طالبانو لیدلوری ډېر ژر بدلون ومومي. <ref>{{cite news|url=http://www.csmonitor.com/USA/Military/2010/0428/Afghanistan-war-surge-on-cusp-of-bringing-real-change|title=Afghanistan war: surge on cusp of bringing 'real change'|newspaper=[[The Christian Science Monitor]]|last=Lubold|first=Gordon|date=2010-04-28|access-date=2010-11-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20101201010818/http://www.csmonitor.com/USA/Military/2010/0428/Afghanistan-war-surge-on-cusp-of-bringing-real-change|archive-date=1 December 2010|url-status=live}}</ref> * د چارواکو په وینا، د ریښتر په کچه ۵.۳ درجې زلزلې د افغانستان د پلازمېنې په شمال د هندوکش په غرونو کې وشوه، چې له امله یې څه نا څه اوه کسه مړه او ۳۰ نور ټپیان شول. <ref>{{cite news|url=http://www.newsday.com/news/world/7-killed-30-injured-in-northern-afghanistan-quake-1.1869053|title=7 killed, 30 injured in northern Afghanistan quake|newspaper=[[Associated Press]] via [[newsday.com]]|date=2010-04-19|access-date=2010-11-21|archive-date=2010-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20100427221818/http://www.newsday.com/news/world/7-killed-30-injured-in-northern-afghanistan-quake-1.1869053|url-status=dead}}</ref> === مې === طالبانو د پسرلي په موسم کې د خپلو بریدونو د ډېروالي خبر ورکړ او د ایساف او افغان دولتي ځواکونو پر وړاندې یې ګڼ بریدونه تر سره  کړل؛ له هغې جملې په کابل کې د ناټو د ځواکونو تر څنګ د موټر بم چاودنه چې له امله یې د ناټو د ۶ سرتیرو په ګډون ۱۸ کسان ووژل شول. دې ته ورته په افغانستان کې د ایساف پر دو سترو اډو یعنې بګرام هوايي ډګر او کندهار کې هم بریدونه وشول.<ref>{{cite news|title=Afghan insurgents attack key Nato base in Kandahar|work=BBC News|date=22 May 2010|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/world/south_asia/10135441.stm|access-date=22 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100524031809/http://news.bbc.co.uk/2/hi/world/south_asia/10135441.stm|archive-date=24 May 2010|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Vogt|first=Heidi|title=Insurgents attack NATO's Afghan base: It's the third major assault on military hubs in six days|publisher=Associated Press|date=22 May 2010|url=http://www.nbcnews.com/id/37292016|access-date=22 May 2010}}</ref> === جون === * '''د جون ۶-''' د افغانستان د ملي امنیت د عمومي ریاست مشر، امرالله صالح (له ۲۰۰۴ کال راهیسې) استعفا ورکړه. هغه د ترهګرۍ پر وړاندې جدي مبارزې ته ژمن کس و. * '''جنرال سټنلي مک کریسټل''' د رولینګ سټون په مجله کې د یوې جنجالې مقالې له خپریدو وروسته تر فشار لاندې راغی تر څو استفعا ورکړي. د هغه پر ځای ډیویډ پیټروس وټاکل شو. * '''د جون ۱۰ –''' د کندهار ولایت د ارغنداب په ولسوالۍ کې د واده په مراسمو کې د یوه موټر بم د چاودیدو له امله لږ تر لږه ۴۰ ملکي وګړي ووژل شول. افغان چارواکو د دې پېښې پړه پر طالبانو واچوله، خو هغوی په دغه پېښه کې خپل لاس لرل رد کړ. === جولای === * '''د جولای ۱ –''' د هلمند ولایت د حاجي وکیل په کلي کې د طالبانو پر وړاندې د عملیاتو په درشل کې د ځانګړو سمندري ځواکونو پرکمشر، سیټ سټفنز د شدیدې جګړې په مهال ووژل شو. په دغو عملیاتو د کې د هغه د خدماتو او کړنو له امله نوموړي ته د «ګالانټري ستر صلیب» مېډال ورکړل شو. <ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-dorset-13520529|title=Marine Cpl Seth Stephens shot in the head by Afghanistan insurgent|work=BBC news|date=24 May 2011}}</ref> === اګسټ === * یوې خیریه مسیحي موسسې وویل چې د دوی د ۱۰روغتیايي کارکوونکو په وژل کېدو برسېره، نه غواړي چې له افغانستان څخه ووځي او دا یې وویل چې دا موسسه مسیحیت ته د مسلمانانو د اړولو نیت نه لري. د دغې موسسې دا ۱۰ کارکوونکي چې ۶ یې امریکايان، ۲ یې افغانان، ۱ یې بریتانوی او ۱ یې المان و، هغه مهال تر برید لاندې راغلل او ووژل شول کله چې د نورستان ولایت یوې لرې پرتې او بېوزلې سیمې ته د روغتیايي خدماتو د دوه اونیز ماموریت په موخه تللي و. طالبانو د دغه برید پړه پر غاړه واخیسته او ادعا یې وکړه چې دا ډله جاسوسان و او هڅه یې کوله تر څو مسلمانان له خپل دین څخه وګرځوي. <ref>{{cite news|url=http://www.cbsnews.com/stories/2010/08/09/eveningnews/main6756091.shtml|title=Slayings Won't Deter Afghan Mission, Group Says|newspaper=[[CBS News]]|date=2010-08-09|access-date=2010-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20101107004846/http://www.cbsnews.com/stories/2010/08/09/eveningnews/main6756091.shtml|archive-date=7 November 2010|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/IRIN/4f33e6bce55627051db97d0e2ec124a6.htm|title=Analysis: Doubts over new Afghan security strategy|newspaper=[[The New Humanitarian|IRIN]] via [[Reuters]] AlertNet|date=2010-08-23|access-date=2010-11-15}} {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite news|url=http://topics.nytimes.com/top/reference/timestopics/people/s/mohammed_zia_salehi/index.html|title=Mohammed Zia Salehi|newspaper=[[The New York Times]]|date=2010-08-26|access-date=2010-11-15|first=Rod|last=Nordland}}</ref> === سپټمبر === * د ۲۰۱۰ کال د سپټمبر په ۱۸مه د افغانستان د ولسي جرګې د غړو د ټاکنو په موخه د افغانستان پارلماني ټولټاکنې تر سره شوې. د دې ټاکنو وروستۍ پایلې لا د اکټوبر تر میاشتې پورې اعلان نه شوي. د افغانستان د ټاکنو خپلواک کمېسیون، چې د افغانستان د اساسي قانون د ۱۵۶ مادې له مخې په هېواد کې د ټولو ټاکنو د تر سره کولو او څارنې لپاره جوړ شوی وی، د دې ټاکنو د رای اچولو ورځ یې د مې له ۲۲مې څخه د سپټمبر ۱۸ ته وځنډاوه. <ref>{{cite web|url=http://www.rferl.org/content/Afghan_Election_Commission_Postpones_Parliamentary_Vote/1938035.html|title=Afghan Election Commission Postpones Parliamentary Vote|work=RadioFreeEurope/RadioLiberty|access-date=23 November 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://english.aljazeera.net/news/asia/2010/01/201012482936215831.html|title=Afghan parliamentary vote postponed|work=Al Jazeera English|access-date=23 November 2014}}</ref><ref>[https://www.nytimes.com/2009/12/30/world/asia/30afghan.html "Afghans Announce Spring Election"]</ref><ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2010/jan/03/afghan-mps-snub-karzai-cabinet|title=Afghan MPs snub Karzai's new cabinet - President dealt political body blow ahead of key international conference in London later this month|author=Ben Quinn|work=the Guardian|access-date=23 November 2014}}</ref><ref>[https://www.nytimes.com/2010/01/25/world/asia/25afghan.html "Afghanistan Postpones Parliamentary Election by 4 Months"]</ref><ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/07/09/AR2010070904166.html|title=Why Afghanistan's September elections ought to be postponed|newspaper=[[The Washington Post]]|access-date=23 November 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/idUSTRE66A0P120100711|title=NATO denies Taliban ascendant as Afghan toll mounts|work=Reuters|access-date=23 November 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.rawa.org/temp/runews/rawanews.php?id=1863|title=Afghanistan Air Strikes Up 172 Percent|access-date=23 November 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.rawa.org/temp/runews/rawanews.php?id=1862|title=ICRC: Kandahar casualties reflect worsening security|access-date=23 November 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2010/oct/13/afghanistan-taliban|location=London|work=The Guardian|first=Peter|last=Beaumont|title=Afghan civilian war injuries double in Kandahar conflict|date=2010-10-13|access-date=13 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101017103109/http://www.guardian.co.uk/world/2010/oct/13/afghanistan-taliban|archive-date=17 October 2010|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.rawa.org/temp/runews/rawanews.php?id=1867|title=Civilian casualties doubled in north: UN|access-date=23 November 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.rawa.org/temp/runews/rawanews.php?id=1866|title=Afghans say Nato "as bad as the Taliban"|access-date=23 November 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.minnpost.com/globalpost/2010/08/25/20845/major_kandahar_offensive_delayed_as_counterinsurgency_strategy_pushes_forward|title=Major Kandahar offensive delayed as counterinsurgency strategy pushes forward|publisher=MinnPost|date=25 August 2010|access-date=2 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110111213827/http://www.minnpost.com/globalpost/2010/08/25/20845/major_kandahar_offensive_delayed_as_counterinsurgency_strategy_pushes_forward|archive-date=2011-01-11|url-status=dead}}</ref> === اکټوبر === * یو امریکايي سرتیری وروسته له هغه ونیول شو کله چې یو طالب زنداني د هغه په بدن کې د مرمیو د ټپونو له امله ساه ورکړه.<ref>{{cite news|title=US soldier in custody after death of Taliban prisoner|url=http://thecapitalpost.com/soldier-custody-after-death-taliban-prisoner-p-82.html|work=The Capital Post|date=20 October 2010|language=en}}</ref><ref>http://www.france24.com/en/20101019-afghan-detainee-possibly-killed-coalition-troops-karzai{{dead link|date=September 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * فرانسې په ۲۰۱۱ ز کال کې له افغانستان څخه د خپلو سرتیرو د وتلو د تصمیم او پر فرانسوي ځواکونو باندې د اسامه بن لادن د بریدونو د خبرداري تر منځ د هر ډول تړاو شتون رد کړ.<ref>{{cite news|url=http://www.csmonitor.com/World/Global-News/2010/1028/Osama-bin-Laden-threatens-French-troops-France-announces-pullout-from-Afghanistan|title=Global News Blog Osama bin Laden threatens French troops, France announces pullout from Afghanistan|newspaper=[[The Christian Science Monitor]]|last=Peter|first=Tom|date=2010-10-28|access-date=2010-11-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20101124204734/http://www.csmonitor.com/World/Global-News/2010/1028/Osama-bin-Laden-threatens-French-troops-France-announces-pullout-from-Afghanistan|archive-date=24 November 2010|url-status=live}}</ref> === نومبر === * د امریکا د بهرنیو چارو وزیرې هیلري کلینټون وروسته له هغې له افغانستان څخه د دفاع لپاره د امریکا له ستراتیژۍ څخه دفاع وکړه چې ولسمشر حامد کرزي د واشنګټن د پوځي شتون د کمولو غوښتنه وکړه او طالب مشرانو د سولې خبرې اترې رد کړي.<ref>{{cite news|url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jXHBjVvDSsGxBqu3JHd0-wyNOvPg?docId=CNG.f786f35478d537ce7ea65301a98c7313.321|title=US defends Afghan mission after Karzai criticism|newspaper=[[Agence France-Presse|AFP]]|date=2010-11-15|access-date=2010-11-15}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/idUSTRE6AE1XE20101116|title=NATO summit a turning point in Afghan war: U.S. envoy|last=Allbritton|first=Chris|newspaper=[[Reuters]]|date=2010-11-15|access-date=2010-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20101124102915/https://www.reuters.com/article/idUSTRE6AE1XE20101116|archive-date=24 November 2010|url-status=live}}</ref><ref name="bbc18nov">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-11793407|title=Nato to debate Afghanistan at crucial Lisbon summit|publisher=BBC|date=18 November 2010|access-date=19 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101119051355/http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-11793407|archive-date=19 November 2010|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-11790165|title=What does Nato hope to achieve?|publisher=BBC|first=Paul|last=Reynolds|date=18 November 2010|access-date=19 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101119051406/http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-11790165|archive-date=19 November 2010|url-status=live}}</ref><ref name="nytafghan">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2010/11/21/world/europe/21nato.html|title=NATO Agrees to Assist Afghanistan Past 2014|first=Judy|last=Dempsey|newspaper=The New York Times|date=20 November 2010|access-date=20 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110507050544/http://www.nytimes.com/2010/11/21/world/europe/21nato.html|archive-date=May 7, 2011|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2010/WORLD/asiapcf/11/14/afghanistan.troops.killed/index.html|title=7 NATO troops die after attacks in Afghanistan|author=CNN Wire Staff|newspaper=[[CNN]]|date=2010-11-15|access-date=2010-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20101118075755/http://edition.cnn.com/2010/WORLD/asiapcf/11/14/afghanistan.troops.killed/index.html|archive-date=18 November 2010|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/idUSTRE6AH2XO20101118|title=Afghan sweep may have killed 40 insurgents: NATO|newspaper=[[Reuters]]|date=2010-11-18|access-date=2010-11-18}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/2010/WORLD/asiapcf/11/21/afghanistan.elections/|title=21 candidates disqualified from Afghan elections|newspaper=[[CNN]]|last=Mati|first=Matiullah|date=2010-11-21|access-date=2010-11-21}}</ref> === ډیسمبر === * د افغانستان د ټاکنو خپلواک کمېسیون د ولسمشر حامد کرزي برخلاف او د یوه جنجالي تصمیم له مخې په ولسي جرګه کې د غزني ولایت ۱۱ چوکۍ د دې ولایت لږه کیو هزاره ګانو ته ورکړې، چېرته چې اکثریت پښتنو ته طالبانو اجازه ور نه کړه چې په ټاکنو کې خپلې رایې وکاروي. د افغانستان لویې څارنوالۍ د ټاکنو د پایلو خپرول ناقانونه اعلان کړي او د دواړو کمېسیونونو پر وړاندې یې د بډې اخیستنې او د رایو په شمېرنه کې د لاسوهنې په تور د جنايي څېړنو دوسیه پرانیسته.<ref>{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748703865004575648531573532398|title=Afghan Panel Certifies Final, Controversial Poll Count|newspaper=[[The Wall Street Journal]]|last=Trofimov|first=Yaroslav|date=2010-12-02|access-date=2010-12-05}}</ref> * د امریکا ولسمشر، باراک اوباما په یوه ناڅاپي سفر کې افغانستان ته ورسېد او خپلو امریکايي سرتیرو ته ورغی او هغوی ته یې وویل چې د ترهګرۍ پر وړاندې مبارزه کې بریالي دي. کله چې هغه په یوه ۱۴ ساعته پټ سفر کې افغانستان ته ورسېد، د کابل ککړه هوا د دې لامل شوه چې هغه له ولسمشر حامد کرزي سره د خرابو اړیکو لرلو په اړه له خبرو کولو څخه را وګرځوي. څو ورځې وروسته،  د امریکا د متحده ایالاتو د بهرنیو چارو وزیر، رابرټ ګیټس په هغه ورځ چې د بریتانیا لومړي وزیر، ډېویډ کامیرون کابل ته سفر کړی و، هغه هم د یوه نا اټکل شوي سفر په ترڅ کې له امریکايي چارواکو او سرتیرو سره د لیدنې په موخه کابل ته ورسېد.  <ref>{{cite news|url=https://www.boston.com/news/world/middleeast/articles/2010/12/04/obama_makes_secret_flight_to_see_troops_in_afghanistan/|title=Obama makes secret flight to see troops in Afghanistan|newspaper=[[Associated Press]] via [[boston.com]]|last=Feller|first=Ben|date=2010-12-04|access-date=2010-12-05|archive-date=2012-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20121102160151/http://www.boston.com/news/world/middleeast/articles/2010/12/04/obama_makes_secret_flight_to_see_troops_in_afghanistan/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://afghanistan.blogs.cnn.com/2010/12/07/troops-get-another-visit-this-time-by-gates/|title=Troops get another visit, this time by Gates|newspaper=[[CNN]]|date=2010-12-07|access-date=2010-12-13|archive-date=2010-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20101210102635/http://afghanistan.blogs.cnn.com/2010/12/07/troops-get-another-visit-this-time-by-gates/|url-status=dead}}</ref> == سرچینې == pw8qm576641vym1nw5b7w4ut5w9x8nz 0 58988 370101 368927 2026-11-01T21:34:07Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 370101 wikitext text/x-wiki '''بیولوژيکي جګړه''' چې د '''میکروبي جګړې''' په نامه هم پېژندل کېږي، د یوه جنګي عمل په توګه د انسانانو د وژلو، زیانمنولو او ناتوانه کولو په موخه د باکټریاوو، ویروسونو، حشراتو او فنجي په څېر بیولوژيکي زهر یا عفوني عوامل کارول دي. بیولوژيکي وسلې ژوندي موجودات یا د تکثیر په حال کې موجودات دي (یعنې ویروسونه، چې په نړیوال ډول «ژوندي» نه ګڼل کېږي). د حشره‌پېژندنې (حشراتو) جګړه د بیولوژيکي جګړې یو فرعي ډول دی. یرغلیزه بیولوژيکي جګړه د نړیوالو بشرپالو حقوقو، نړیوالو عرفي حقوقو او ګڼو نړیوالو معاهدو پر بنسټ ممنوع ده. په ځانګړي ډول د بیولوژيکي وسلو د ۱۹۷۲ کال کنوانسیون (BWC) د بیولوژيکي وسلو پراختیا، تولید، پېرودل، لېږدول، زېرمه کول او کارول ممنوع کړي دي. له دې امله په وسله‌والو نښتو کې د بیولوژيکي عواملو کارول جنګي جنایت دی. (BWC) د مخنیوي، خوندیتابه یا نورو سوله‌ييزو موخو لپاره دفاعي بیولوژيکي څېړنې نه دي منع کړې.<ref>[https://ihl-databases.icrc.org/customary-ihl/eng/docs/v1_rul_rule73 Rule 73. The use of biological weapons is prohibited.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170412143836/https://ihl-databases.icrc.org/customary-ihl/eng/docs/v1_rul_rule73|date=12 April 2017}}, ''Customary IHL Database'', [[International Committee of the Red Cross]] (ICRC)/[[Cambridge University Press]].</ref><ref>''Customary Internal Humanitarian Law, Vol. II: Practice'', Part 1 (eds. Jean-Marie Henckaerts & Louise Doswald-Beck: Cambridge University Press, 2005), pp. 1607–10.</ref><ref name=":09">{{Cite web|title=Biological Weapons Convention|url=https://www.un.org/disarmament/biological-weapons/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210215200800/https://www.un.org/disarmament/biological-weapons|archive-date=2021-02-15|access-date=2021-03-02|website=[[United Nations Office for Disarmament Affairs]]|language=en-US}}</ref><ref>Article I, Biological Weapons Convention. [[wikisource:Biological Weapons Convention#Article_I|Wikisource]].</ref><ref>Alexander Schwarz, "War Crimes" in ''[https://books.google.com/books?id=boWuDQAAQBAJ&pg=PA1317 The Law of Armed Conflict and the Use of Force: The Max Planck Encyclopedia of Public International Law] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170412144548/https://books.google.com/books?id=boWuDQAAQBAJ&pg=PA1317|date=12 April 2017}}'' (eds. Frauke Lachenmann & Rüdiger Wolfrum: Oxford University Press, 2017), p. 1317.</ref> بیولوژيکي جګړه له هغو جګړو سره توپير لري چې د جمعي وژنې د وسلو (WMD) نور ډولونه لکه اتومي جګړه، کیمیاوي جګړه او راډیولوژيکي جګړه په کې شاملېږي. دا ډول هېڅ یوه وسله هم غیر اتومي وسله نه ګڼل کېږي چې د چاودېدونکي، حرکي یا اور لګوونکي پتانشیل په دلیل کارول کېږي.<ref name="wheelis">{{Cite book|last1=Wheelis|first1=Mark|last2=Rózsa|first2=Lajos|last3=Dando|first3=Malcolm|name-list-style=vanc|title=Deadly Cultures: Biological Weapons Since 1945|url=https://archive.org/details/deadlyculturesbi0000unse|publisher=Harvard University Press|year=2006|pages=[https://archive.org/details/deadlyculturesbi0000unse/page/284 284]–293, 301–303|isbn=978-0-674-01699-6}}</ref> بیولوژيکي وسلې ښايي پر دښمن د ستراتيژیک یا تکتیکي برلاسیتوب لپاره په بېلابېلو ډولونو وکارول شي. د ځینو کیمیاوي وسلو په څېر ښايي بیولوژيکي وسلې هم سیمې ته د ننوتو د مخنیوونکو وسلو په توګه ګټورې وي. دغه عوامل ښايي وژونکي وي یا نه وي او ښايي موخه یې یو فرد، د خلکو یوه ډله یا حتا ټول جمعیت وي. دغه وسلې ښايي د ملي دولتونو یا غیر ملي ډلو له‌خوا وپېرل شي یا زېرمه شي. که یو ملي دولت په پټ ډول استفاده ترې وکړي، ښايي بیوترورېزم وبلل شي.<ref>{{cite book|last=Gray|first=Colin|name-list-style=vanc|date=2007|title=Another Bloody Century: Future Warfare|url=https://archive.org/details/anotherbloodycen0000gray|pages=[https://archive.org/details/anotherbloodycen0000gray/page/265 265]–266|publisher=Phoenix|isbn=978-0-304-36734-4}}</ref> == عمومي کتنه == بیولوژيکي برید ښايي ډېره ملکي مرګ‌ژوبله واړوي او په اقتصادي او ټولنیزو زېربناوو کې د سختې ګډوډۍ لامل شي.<ref>{{Cite journal|last=Koblentz|first=Gregory|date=2003|title=Pathogens as Weapons: The International Security Implications of Biological Warfare|url=https://www.jstor.org/stable/4137478|journal=International Security|volume=28|issue=3|pages=84–122|doi=10.1162/016228803773100084|jstor=4137478|s2cid=57570499|issn=0162-2889|hdl=1721.1/28498|hdl-access=free}}</ref> د پوځي استفادې لپاره د یوې تکتیکي وسلې په توګه د بیولوژيکي جګړې یوه لویه ستونزه دا ده چې د اغېز لپاره ډېرې ورځې نیسي او له دې امله ښايي مخالف ځواک په چټکۍ سره مهار نه‌کړای شي. ځینې بیولوژيکي عوامل (چیچک، ذات الریه طاعون) د ارېسول تنفسي قطراتو له لارې له یوه کس څخه بل کس ته د لېږدېدو وړتیا لري. دغه ځانګړنه یې ډېره په زړه پورې هم نه ده، ځکه ښايي عامل یا عوامل د دغه میکانېزم له لارې هغو کسانو ته هم ورشي چې باید ورنه‌شي. تر دې بده یې لا دا ده چې دغسې وسلې کېدای شي له هغو لابراتوارونو څخه لیک یا بهر شي چې په کې جوړې شوې دي، حتا که یې د استفادې لپاره اراده هم موجوده نه وي. د بېلګې په توګه کله چې یو څېړونکی پرې ککړ شي، تر دې وړاندې چې پوه شي پرې ککړ شوی، بېرون ته یې ورسره لېږدوي. په اېبولا د هغو څېړونکو د اخته کېدو او مړینې ګڼې پېښې ثبت شوې دي چې په لابراتوار کې یې کار پرې کاوه، هېڅ داسې شواهد نه‌شته چې وښيي د دوی کار د بیولوژيکي جګړې لپاره و، نو له دې څخه په ناڅاپي عفونت د اخته کېدو پتانشیل څرګندېږي، حتا د هغو دقیقو څېړونکو لپاره چې پر خطرونو یې هم پوره خبر دي. که څه هم ځینې ترهګر سازمانونه د بیولوژيکي جګړې مهارولو ته چندان پام نه کوي، خو کابو د ټولو هېوادونو د پوځي او ملکي جمعیت لپاره یوه لویه اندېښنه ده.<ref>[http://www.allacademic.com/meta/p_mla_apa_research_citation/0/7/3/6/4/p73644_index.html] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110430190200/http://www.allacademic.com/meta/p_mla_apa_research_citation/0/7/3/6/4/p73644_index.html|date=30 April 2011}}</ref><ref>{{Cite journal|pmid=17087059|first2=V. A.|last6=Maksimov|first5=R. A.|last5=Khamitov|first4=A. A.|last4=Evseey|first3=I. V.|last3=Firsova|last2=Markin|year=2006|pages=8–16|issue=5|volume=51|journal=Voprosy Virusologi|title=Hemorrhagic (Marburg, Ebola, Lassa, and Bolivian) fevers: Epidemiology, clinical pictures, and treatment|first1=I. V.|last1=Borisevich|first6=V. A.}}</ref><ref>[Akinfeyeva L. A., Aksyonova O. I., Vasilyevich I. V., et al. A case of Ebola hemorrhagic fever. Infektsionnye Bolezni (Moscow). 2005;3(1):85–88 [Russian].]</ref> == تاریخچه == === لرغونې دوره او منځنۍ پېړۍ === د بیولوژيکي جګړې د لومړنیو ډولونو تاریخ لرغونې دورې ته رسېږي. د بیولوژيکي وسلو د کارولو په اړه لومړنۍ مستنده پېښه په (۱۵۰۰ مخزېږد تر ۱۲۰۰ مخزېږد) کلونو کې په هېټایټ (Hittite) متنونو کې ثبت شوې ده، ویل شوي چې په ټیولرمیا (tularemia) اخته کسان د دښمن سیمو ته ولېږل شول او د وبا د رامنځته کېدو لامل شول. اشوریانو د دښمن څاه‌ګان د ارګوټ فنجي په واسطه زهري کړل، که څه هم پایلې یې نامعلومې وې. سیتیاني غشو ویشتونکو به خپل غشي او رومي سرتېرو به خپلې تورې په چټلیو او جسدونو ککړولې، بیا به ټپیان په ټيټانوس ناروغۍ اخته کېدل. په ۱۳۴۶ کال کې د مغولو د زرین پوځ د هغو جنګیالیو جسدونه چې د طاعون له امله مړه شوي وو، د محاصره شوي کریمیا ښار پر دېوالونو واچول شول. متخصصان په دې اړه د نظر اختلاف لري چې ایا دغه عملیات اروپا، نږدې ختیځ او شمالي افریقا ته د تاوون (Black Death) ناروغۍ د ورتلو لامل شول که نه چې کابو ۲۵ میلیونه اروپایان یې ووژل. <ref>{{Cite book|last=Mayor|first=Adrienne|title=Greek Fire, Poison Arrows & Scorpion Bombs: Biological and Chemical Warfare in the Ancient World|url=https://archive.org/details/greekfirepoisona0000mayo_b5e4|name-list-style=vanc|publisher=Overlook Duckworth|location=Woodstock, N.Y.|year=2003|isbn=978-1-58567-348-3}}</ref><ref name="pmid17499936">{{cite journal|author=Trevisanato SI|title=The 'Hittite plague', an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare|journal=Med Hypotheses|year=2007|volume=69|issue=6|pages=1371–4|pmid=17499936|doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012|pmc=|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/eutils/elink.fcgi?dbfrom=pubmed&tool=sumsearch.org/cite&retmode=ref&cmd=prlinks&id=17499936}}</ref><ref name="croodybook">{{cite book|last1=Croddy|first1=Eric|last2=Perez-Armendariz|first2=Clarissa|last3=Hart|first3=John|title=Chemical and biological warfare : a comprehensive survey for the concerned citizen|date=2002|publisher=Copernicus Books|isbn=0387950761|page=[https://archive.org/details/chemicalbiologic00crod/page/214,219 214,219]|url=https://archive.org/details/chemicalbiologic00crod/page/214,219}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Wheelis M|title=Biological warfare at the 1346 siege of Caffa|journal=Emerging Infectious Diseases|volume=8|issue=9|pages=971–5|date=September 2002|pmid=12194776|pmc=2732530|doi=10.3201/eid0809.010536}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Barras V, Greub G|title=History of biological warfare and bioterrorism|journal=Clinical Microbiology and Infection|volume=20|issue=6|pages=497–502|date=June 2014|pmid=24894605|doi=10.1111/1469-0691.12706|doi-access=free}}</ref><ref>Andrew G. Robertson, and Laura J. Robertson. "From asps to allegations: biological warfare in history," ''Military medicine'' (1995) 160#8 pp: 369-373.</ref><ref>Rakibul Hasan, "Biological Weapons: covert threats to Global Health Security." ''Asian Journal of Multidisciplinary Studies'' (2014) 2#9 p 38. [http://www.ajms.co.in/sites/ajms/index.php/ajms/article/viewFile/559/488 online] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141217124035/http://www.ajms.co.in/sites/ajms/index.php/ajms/article/viewFile/559/488|date=17 December 2014}}</ref> بیولوژيکي عوامل تر شپاړسمې میلادي پېړۍ را وروسته د افریقا په ډېرو سیمو کې په پراخه کچه وکارول شول، ډېری وخت د زهرجنو غشو په څېر یا د جګړې په ډګر کې د پوډر د شیندلو او یا هم د دښمن د اسونو او خوراکي اوبو د زهري کولو په څېر وو. <ref name="Thornton2002">{{cite book|author=John K. Thornton|title=Warfare in Atlantic Africa, 1500-1800|url=https://books.google.com/books?id=7_qNAgAAQBAJ|date=November 2002|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-36584-4}}</ref><ref name="OlayemiAkinwumi 1995">{{cite journal|last=Akinwumi|first=Olayemi|title=BIOLOGICALLY-BASED WARFARE IN THE PRE-COLONIAL BORGU SOCIETY OF NIGERIA AND REPUBLIC OF BENIN|journal=Transafrican Journal of History|volume=24|year=1995|pages=123–130}}</ref> === له ۱۷۶۳ څخه تر اوسه === د برېتانیا پوځ د ۱۷۶۳ کال په جون میاشت کې د فورټ پیټ د محاصرې په جریان کې هڅه وکړه چې د ځايي امریکایانو پر خلاف له چیچک ناروغۍ څخه کار واخلي. دغه ناروغي له ۱۷۶۳ څخه تر ۱۷۶۴ کال پورې په اوهایو کې د سلو ځايي امریکایانو د وژل کېدو لامل شوه. دا څرګنده نه ده چې چیچک ناروغي د فورټ پيټ د پېښې پایله وه او که دا ویروس مخکې له مخکې په خلکو کې خپور و. د امریکا د انقلاب په جګړه کې جنرال جورج واشنګټن داسې خبر واورېد چې برېتانیوی جنرال ویلیم هاو غواړي هغه کسان له بوسټون څخه وباسي چې د چیچک ناروغۍ لپاره تلقیح شوي یعنې واکسین یې کړی تر څو نور امریکایان پرې اخته شي. واشنګټن د دې موضوع په اړه کنګرې ته راپور ورکړ خو ویې ویل چې په سختۍ سره اعتبار ورکولی شي. واشنګټن خپل سرتېري هم واکسین کړل او د روانې وبا اغېز یې کم کړ. ځینې تاریخ‌پوهان په دې باور دي چې د برېتانیا سمندري وسله‌والو په ۱۷۸۹ کال کې د اسټرالیا په نیو سوټ وېلز کې له چیچک څخه کار اخیستی. ډاکتر سټ کاروس وايي: "موږ یو داسې قوي تفصیلي کېس لرو چې ښيي چیچک ناروغي قصداً د کوم کس له‌خوا د ځايي خلکو منځ ته راوړل شوې ده." <ref>{{Cite book|title=The Scratch of a Pen: 1763 and the Transformation of North America (Pivotal Moments in American History)|last=Calloway|first=Collin G.|name-list-style=vanc|publisher=Oxford University Press|year=2007|isbn=978-0195331271|page=73}}</ref><ref>{{Cite book|title=Rationalizing Epidemics|last=Jones|first=David S.|name-list-style=vanc|publisher=Harvard University Press|year=2004|isbn=978-0674013056|page=97}}</ref><ref name=":1">{{Cite book|title=A Country Between: The Upper Ohio Valley and Its Peoples, 1724-1774|last=McConnel|first=Michael N.|name-list-style=vanc|publisher=University of Nebraska Press|year=1997|page=195}}</ref><ref>{{cite book|last1=King|first1=J. C. H.|title=Blood and Land: The Story of Native North America|url=https://archive.org/details/bloodlandstoryof0000king|date=2016|publisher=Penguin UK|isbn=9781846148088|page=[https://archive.org/details/bloodlandstoryof0000king/page/73 73]}}</ref><ref name="ranlet">{{cite journal|last1=Ranlet|first1=P|title=The British, the Indians, and smallpox: what actually happened at Fort Pitt in 1763?|journal=Pennsylvania History|date=2000|volume=67|issue=3|pages=427–441|pmid=17216901}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Barras V, Greub G|title=History of biological warfare and bioterrorism|journal=Clinical Microbiology and Infection|volume=20|issue=6|pages=497–502|date=June 2014|pmid=24894605|doi=10.1111/1469-0691.12706|quote=However, in the light of contemporary knowledge, it remains doubtful whether his hopes were fulfilled, given the fact that the transmission of smallpox through this kind of vector is much less efficient than respiratory transmission, and that Native Americans had been in contact with smallpox >200 years before Ecuyer’s trickery, notably during Pizarro’s conquest of South America in the 16th century. As a whole, the analysis of the various 'pre-microbiological" attempts at biological warfare illustrate the difficulty of differentiating attempted biological attack from naturally occurring epidemics.|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book|title=Medical Aspects of Biological Warfare|publisher=Government Printing Office|isbn=978-0-16-087238-9|page=3|url=https://books.google.com/books?id=nm_AVg4hmJQC&pg=PA3|date=2007|quote=In retrospect, it is difficult to evaluate the tactical success of Captain Ecuyer's biological attack because smallpox may have been transmitted after other contacts with colonists, as had previously happened in New England and the South. Although scabs from smallpox patients are thought to be of low infectivity as a result of binding of the virus in fibrin metric, and transmission by fomites has been considered inefficient compared with respiratory droplet transmission.}}</ref><ref>{{cite web|last1=Mary V. Thompson|title=Smallpox|url=https://www.mountvernon.org/library/digitalhistory/digital-encyclopedia/article/smallpox/|publisher=Mount Vernon Estate and Gardens}}</ref><ref>{{cite web|title=Gen. George Washington - A Threat of Bioterrorism, 1775|url=https://www.archives.gov/exhibits/eyewitness/html.php?section=4|website=Eyewitness -- American Originals from the National Archives|publisher=US National Archives|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230930062230/https://www.archives.gov/exhibits/eyewitness/html.php?section=4|archivedate=2023-09-30|access-date=2022-01-07|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|last=Christopher|first=Warren|s2cid=143644513|name-list-style=vanc|title=Smallpox at Sydney Cove – Who, When, Why|journal=Journal of Australian Studies|year=2013|doi=10.1080/14443058.2013.849750|volume=38|pages=68–86}} See also [[History of biological warfare#New South Wales]], [[First Fleet#First Fleet smallpox]], and [[History wars#Controversy over smallpox in Australia]].</ref><ref>Distinguished Research Fellow, Center for the Study of WMD, National Defense University, Ft. McNair, Washington.</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Carus WS|title=The history of biological weapons use: what we know and what we don't.|journal=Health Security|date=August 2015|volume=13|issue=4|pages=219–55|doi=10.1089/hs.2014.0092|pmid=26221997}}</ref> په ۱۹۰۰ کال کې د میکروب تیورۍ او په باکټریاپوهنه کې پرمختګ په جګړه کې د بیولوژيکي عواملو د احتمالي استفادې په تخنیکونو کې د تجربو نوې کچه رامنځته کړه. د لومړۍ نړیوالې جګړې په جریان (۱۹۱۴-۱۹۱۸) کې د جرمني د سترواک دولت له‌خوا د توري رنځ (anthrax) په بڼه بیولوژيکي ویجاړي وشوه چې بېلابېلې پایلې یې لرلې. په ۱۹۲۵ کال کې د جنیوا پروتوکول له کیمیاوي او بیولوژيکي وسلو څخه استفاده ممنوع کړه.<ref>Koenig, Robert (2006), ''The Fourth Horseman: One Man's Secret Campaign to Fight the Great War in America'', PublicAffairs.</ref><ref name=":3">{{cite journal|last1=Baxter|pages=853–879|archive-date=27 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171027233302/https://www.cambridge.org/core/journals/american-journal-of-international-law/article/legal-aspects-of-the-geneva-protocol-of-1925/26453DA22053FCBB08BB4A520FFE9964|access-date=27 October 2017|jstor=2198921|url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-journal-of-international-law/article/legal-aspects-of-the-geneva-protocol-of-1925/26453DA22053FCBB08BB4A520FFE9964|doi=10.2307/2198921|issue=5|first1=R. R.|volume=64|date=28 March 2017|journal=The American Journal of International Law|title=Legal Aspects of the Geneva Protocol of 1925|name-list-style=vanc|first2=Thomas|last2=Buergenthal|url-status=live}}</ref> == سرچینې == jnwd74lolgj30yttqpc1tkdkq6hdstg 0 59431 370115 357011 2026-11-02T01:20:10Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 370115 wikitext text/x-wiki د جوبايډن ادارې چاپېريالي کړنلاره د قوانينو، مقرراتو او خپرونو يوه لړۍ شاملوي، چې د متحده ايالتونو د ولسمشر جوبايډن له خوا د هغه وخت راهيسې چې په ۲۰۲۱ ز جنوري کې يې واک تر لاسه کړ، معرفي شوې ده. د جوبايډن د ادارې له خوا زيات تر سره شوو عملونو د خپل وړانديني ([[ډونالډ ټرامپ|ډونالډ ټرمپ]]) کړنلارې سرچپه کړې دي. د بايډن د اقليم بدلون سياست، د ګلخانه يي ګازونو د خپرېدنې په کمښت باندې تمرکز کوي، لکه: د اوباما د اداري تر کړنلارې لاندې چې و. په دفتر کې د نوموړي په لومړنۍ ورځ د [[پاریس|پاريس]] له تړون سره بيا يو ځای شو. د ۲۰۲۱ ز په اپریل کې نوموړي د نړۍ د څلوېښتو مشرانو د اقليم د يوې مجازي ناستې کوربه توب وکړ. د ۲۰۲۱ز په نومبر کې بايډن او د نړۍ نورو مشرانو د نړيوالې تودوخې د کمولو په اړه د موخو د بحث کولو په پار د ملګرو ملتونو د اقليم بدلون د ۲۰۲۱ ز کال په ناسته کې وکتل. د مخکيني ولسمشر د څلورو کالونو نه شتون نه وروسته، متحده ايالتونو وغوښتل چې يو ځل بيا خپل باور تر لاسه کړي. د بايډن د ادارې د اقليم بنسټيزه نښه تر ۲۰۵۰ ز پورې د متحده ايالتونو له خوا د ګلخانه يي ګازونو تر سوچه صفر پورې راکمول دي. جان کيري د اقليم لپاره د ځانګړي استازي په توګه د يادې هڅې مشري کوي. <ref name="Conversation">{{cite news|last1=Ritter|first1=Bill|title=Biden plans to fight climate change in a way no U.S. president has done before|url=https://theconversation.com/biden-plans-to-fight-climate-change-in-a-way-no-u-s-president-has-done-before-152419|agency=The Conversation|date=13 January 2021}}</ref><ref>{{Cite web|title=Biden returns to Obama-era greenhouse gas calculation|url=https://thehill.com/policy/energy-environment/540754-biden-returns-to-obama-era-greenhouse-gas-calculation|url-status=live|website=The Hill|date=February 26, 2021}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Goldfuss|first1=Christy|last2=Gout|first2=Elise|last3=Hardin|first3=Sally|date=2021-02-11|title=How the Biden Administration Can Modernize Environmental Review|url=https://www.americanprogress.org/issues/green/news/2021/02/11/495480/biden-administration-can-modernize-environmental-review/|access-date=2021-05-15|website=Center for American Progress|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|title=The Biden Administration Environmental Agenda So Far|url=https://www.natlawreview.com/article/biden-administration-environmental-agenda-so-far|access-date=2021-05-15|website=The National Law Review|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Mahtani|first1=Melissa|last2=Wagner|first2=Meg|last3=Macaya|first3=Mellisa|date=2021-04-22|title=These are the 40 world leaders that the US invited to today's summit|url=https://edition.cnn.com/politics/live-news/biden-climate-change-summit-04-22-22/h_04010e2eb0fad09a7680694a83353c22|url-status=dead|access-date=2021-04-22|website=CNN|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210422150431/https://edition.cnn.com/politics/live-news/biden-climate-change-summit-04-22-22/h_04010e2eb0fad09a7680694a83353c22|archivedate=2021-04-22}}</ref><ref>{{Cite news|date=2020-11-24|title=Biden cabinet: John Kerry named climate envoy as inner circle get key posts|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/election-us-2020-55046714|access-date=2021-06-18}}</ref> په دفتر کې د هغې په لومړۍ ورځ جوبايډن د چاپېريال ساتنې په موخه د کړنلارې بدلونونه جوړول پيل کړل. نوموړي د ملي چاپېريالي سياست قانون (National Environmental Policy Act (NEPA)) کره کول او پياوړي کول پيل کړل او د پخوانۍ ادارې د چاپېريالي کړنلارو د بيا کتنې يا له منځه وړلو په برخه کې يې د ژوو د ساتنې، د کېسټون زياتې پراخه نل ليکې (Keystone XL pipeline) او په فدرالي ځمکو کې د تېلو او ګاز لپاره د برمه کوونې په ګډون يې د يو شمېر اجرائيوي اوامرو حکم وکړ. هغه ژمنه وکړه چې تر ۲۰۳۰ ز پورې ځنګلونو پرې کول او د ځمکې نابرابري له منځه يوسي. پر لږ پرمختللو ملتونو باندې د اقليم بدلون په پېژندنه کې د لومړي پړاو په توګه، چې په پراخه توګه د ملتونو له خوا د چاپېريالي بدلون د کالونو پايله ده، بايډن د ساتنې او ځای پر ځای کوونې لپاره د اختياراتو په ګډون په کډوالۍ باندې د اقليم د بدلون د اغېزو د څېړنې په موخه يو اجرائيوي امر لاسليک کړ. بايډن (Pete Buttigieg) د لېږد رالېږد (ټرانسپورټ) د منشي په توګه وټاکه او له نوموړي نه تمه کېږي، چې له ادارې سره، لکه د پرمختللي عامه لېږد رالېږد، د برېښنايي ګاډي چارجرونو د يوې ملي شبکې په جوړولو او د ګلخانه يي ګازونو د توليد کمولو په موخه کړنلارو په شان پلانونو سره د کاربن توليد لږ کړي. <ref name=":0">{{Cite web|title=Biden Administration Announces Major Steps to Protect Climate, Wildlife|url=https://biologicaldiversity.org/w/news/press-releases/biden-administration-announces-major-steps-protect-climate-wildlife-2021-01-20/|access-date=2021-07-06|website=Center for Biological Diversity|language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.cnn.com/2021/01/20/politics/executive-actions-biden/index.html|title=Biden targets Trump's legacy with first-day executive actions|first=Eric|last=Bradner|date=January 20, 2021|access-date=January 20, 2021|work=[[CNN]]}}</ref><ref name=":2">{{cite news|last1=Rott|first1=Nathan|last2=Detrow|first2=Scott|last3=Wise|first3=Alana|title=Biden Hits 'Pause' On Oil And Gas Leasing On Public Lands And Waters|url=https://www.npr.org/sections/president-biden-takes-office/2021/01/27/960941799/biden-to-pause-oil-and-gas-leasing-on-public-lands-and-waters|access-date=4 March 2021|date=27 January 2021}}</ref><ref>{{cite news|title=Hoyer introduces $9B bill bolstering Biden's deforestation vow at COP26|url=https://thehill.com/policy/energy-environment/579810-hoyer-to-introduce-9b-bill-bolstering-bidens-deforestation-vow-at|work=The Hill|date=November 3, 2021}}</ref><ref>{{cite web|last1=Aton|first1=Adam|title=Biden Pushes U.S.—and the World—to Help Climate Migrants|url=https://www.scientificamerican.com/article/biden-pushes-u-s-and-the-world-to-help-climate-migrants/|website=Scientific American|access-date=December 12, 2021}}</ref><ref>{{cite news|last1=Denny|first1=Emily|title=What Does Pete Buttigieg's Transportation Secretary Role Mean for the Climate?|url=https://www.ecowatch.com/transportation-secretary-pete-buttigieg-2650267881.html|access-date=4 February 2021|agency=Ecowatch|date=3 February 2021}}</ref> د جوبايډن ادارې کانګرس ته د ماليې يو پلان وړاندې کړ، چې د فوسيل سون توکو د مالي مرستو (fossil fuel subsidies) د پیل موخه لري، چې د شنې انرژۍ د توليد پيلولو لپاره مالي مرستې په انګېزو سره بدلوي.د نوموړي وړانديز شوې بوديجه د پاکې انرژې په څېړنه او پرمختګ کې ٪۳۰ زياتوالی شاملوي، ۲ بېليون امريکايي ډالر به د شنې انرژۍ په پروژو کې پانګه اچونه کېږي او ۶،۵ بېليون ډالر ټولنو ته پور ورکول کېږي، چې کليوالي ټولنو ته يې د اضافي شنې انرژۍ په ملاتړ، د انرژي د زېرمې او د لېږد پروژو په برخو کې پور ورکړي. بايډن امر کړی دی، چې له ساحل نه د لرې بادي توربينونو نه توليد شوې د انرژي اندازه دې تر ۲۰۳۰ز پورې دوه برابره شي. <ref>{{Cite news|last=Gardner|first=Timothy|date=2021-04-07|title=Biden tax plan replaces U.S. fossil fuel subsidies with clean energy incentives|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-usa-treasury-tax-energy-idUSKBN2BU2HL|access-date=2021-07-01}}</ref><ref>{{Cite web|title=Biden proposes more than $2B for clean energy infrastructure, $14B+ increase in climate spending|url=https://www.utilitydive.com/news/biden-proposes-more-than-2b-for-clean-energy-infrastructure-14b-increase/601024/|access-date=2021-07-01|website=Utility Dive|language=en-US}}</ref><ref name="BBC">{{cite news|last1=McGrath|first1=Matt|title=Biden signs 'existential' executive orders on climate and environment|url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-55829189|access-date=28 January 2021|agency=BBC|date=28 January 2021}}</ref> == د اقليم بدلون == د بايډن د ادارې وروستۍ نښه، تر ۲۰۵۰ ز پورې په متحده ايالتونو کې د کاربن خنثی (صفر) ته رسېدل دي. جوبايډن د اقليم بدلون ته د يوه شته ګواښ په توګه ګوري، هغه نظريه چې په علمي ټولنه کې د زياتو له خوا يې ملاتړ شوی دی. ولسمشر بايډن د خپلې پرانيستې په مراسمو کې وويل: «د ژوندي پاتې کېدلو لپاره يوه چيغه په خپله له سيارې نه راځي، يوه چيغه چې نوره نااميده يا روښانه نه شي اوسېدلی». که څه هم ځينو فعالانو د آفتي اقليم بدلون د مخنيوي په برخه کې د نابسيا اوسېدلو له امله د بايډن د ادارې کړنلارې نقد کړې دي. د متحده ايالتونو د کانګریس ديموکراتيک واک هغه موکې زياتوي، چې اداره به د اقليم اړوند قانون جوړونې د تصويبولو وړ وي، که څه هم ځيني غړي، لکه : د مشرانو جرګې غړی جومېنکن (Senator Joe Manchin) د کليدي رايې موقفونه ونيول او د مشرانو جرګې له مجلس نه يې د وړانديز شوي بيل تېرېدل منع کړی شو. <ref name="auto">{{cite news|last1=Choi|first1=Joseph|date=20 January 2021|title=Macron to Biden and Harris: "Welcome back to the Paris Agreement!"|work=The Hill|url=https://thehill.com/policy/international/europe/535101-macron-to-biden-and-harris-welcome-back-to-the-paris-agreement|access-date=20 January 2021}}</ref><ref name="CBC">{{cite news|last1=QUINN|first1=MELISSA|title="It's time to act": Biden rolls out new actions on climate change|url=https://www.cbsnews.com/news/biden-signs-executive-actions-climate-change/|access-date=28 January 2021|agency=CBC News|date=28 January 2021}}</ref><ref>{{cite web|title=World Scientist's Warning to Humanity|url=https://www.ucsusa.org/sites/default/files/attach/2017/11/World%20Scientists%27%20Warning%20to%20Humanity%201992.pdf|website=Union of Concerned Scientists|publisher=Union of Concerned Scientists|access-date=11 November 2019}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Ripple|first7=Mahmoud I.|doi=10.1093/biosci/bix125|pages=1026–1028|issue=12|volume=67|date=December 2017|journal=BioScience|title=World Scientists' Warning to Humanity: A Second Notice|first8=William F.|last8=Laurance|last7=Mahmoud|first1=William J.|first6=Eileen|last6=Crist|first5=Mohammed|last5=Alamgir|first4=Mauro|last4=Galetti|first3=Thomas M.|last3=Newsome|first2=Christopher|last2=Wolf|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|last1=J Ripple|first1=William|last2=Wolf|first2=Christopher|last3=M Newsome|first3=Thomas|last4=Barnard|first4=Phoebe|last5=R Moomaw|first5=William|title=World Scientists' Warning of a Climate Emergency|journal=BioScience|at=biz088|date=5 November 2019|doi=10.1093/biosci/biz088|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite news|last1=Germanos|first1=Andrea|title=Youth Climate Leaders Say Global Future Depends on Biden Being Bold|url=https://www.ecowatch.com/youth-climate-activists-biden-2650054864.html|access-date=27 January 2021|agency=Ecowatch|date=21 January 2021}}</ref><ref>{{cite news|last1=KAPLAN|first1=SARAH|last2=GRANDONI|first2=DINO|title=One coal-state senator holds the key to Biden's ambitious climate agenda. And it's not McConnell.|date=25 January 2021|url=https://www.washingtonpost.com/climate-environment/2021/01/25/manchin-climate-congress/}}</ref> د بايډن د اقليم پلان په ۲۰۲۰ ز کال کې په څرګند ډول بدل شو. په پيل کې د ګڼو چاپېريالي ډلو له خوا نقد شو، ځکه چې بس تېری کوونکی نه و، يا ان د اقليم په اړه د مخکينيو طريقو چپه (برعکس زيان رسوونکی) و. بايډن له دوی سره په بنسټيز ډول د (Biden-Sanders Unity Task Forces) په واسطه مشوره وکړه او په خپلو پلانونو کې يې د دوې زياتې سپارښتنې شاملې کړې، چې له دې نه وروسته يې زيات ملاتړ تر لاسه کړ. <ref>{{cite news|last1=BERARDELLI|first1=JEFF|title=How Joe Biden's climate plan compares to the Green New Deal|url=https://www.cbsnews.com/news/green-new-deal-joe-biden-climate-change-plan/|access-date=2 February 2021|agency=CBC News|date=5 October 2020}}</ref> د جوبايډن ادارې تر ۲۰۳۵ز پورې د انرژي له برخې نه د صفر ګازونو توليد يوه نښه ترتيب کړه. د پام وړ ګازونو د توليد نورې برخې کرنه او ساختمان دي. د بايډن د اقليم پلان په شنو ودانيو کې پياوړی زياتوالی شاملوي. د پلان له مخې په متحده ايالتونو کې ۴ ميليونه ودانۍ بايد لوړې وي او په راتلونکو څلورو کالونو کې ۲ ميليونه ودانۍ بايد هوا ورکړل شوې weatherized وي. تمه ده چې دا به يو ميليون شنې دندې رامنځته کړي. د اقليم بشپړ پلان ته تمه ده، چې ۱۰ ميليونه شنې دندې رامنځته کړي. دا ګڼه، لکه د (Green New Deal) په پرتله کوچنۍ ده، چې د هر امريکايي لپاره د يوې دندې د ضمانت غوښتنه کوي. <ref>{{Cite web|title=Biden's $2 trillion climate plan aims to reframe debate|url=https://abcnews.go.com/Business/wireStory/biden-proposes-overhauling-nations-energy-sector-2035-71774734|access-date=2021-06-23|website=ABC News|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=November 17|last2=Shahyd|first2=2020 Lauren Urbanek Khalil|title=Biden Plan Promises Better Buildings, for Climate and Equity|url=https://www.nrdc.org/experts/lauren-urbanek/biden-plan-promises-better-buildings-climate-and-equity|access-date=2021-06-23|website=NRDC|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2020-07-14|title=Joe Biden unveils aggressive $2tn climate and jobs plan|url=http://www.theguardian.com/us-news/2020/jul/14/joe-biden-climate-jobs-plan|access-date=2021-06-23|website=the Guardian|language=en}}</ref><ref>{{cite news|last1=Freidman|first=Lisa|title=What Is the Green New Deal? A Climate Proposal, Explained|url=https://www.nytimes.com/2019/02/21/climate/green-new-deal-questions-answers.html|website=nytimes.com|date=21 February 2019|access-date=4 March 2021}}</ref><ref>{{cite web|last1=Teale|first1=Chris|title=Green buildings 'unheralded hero' in emissions fight, experts say|url=https://www.smartcitiesdive.com/news/green-buildings-unheralded-hero-in-emissions-fight-experts-say/591925/|website=Smart Cities Dive|access-date=2 February 2021}}</ref> بايډن د ملي استخباراتو رئيس (Avril Haines) ته امر وکړ چې د اقليم د بدلون د اغېزو په اړه يو راپور چمتو کړي. نوموړي د اقليم ځانګړی استازی جان کيري هم د ملي امنيت په شورا کې شامل کړ. نوموړي يو د اقليم ملي کاري ځواک (National Climate Task Force) او د سپينې ماڼۍ د دفتر د کورني اقليم کړنلاره جوړه کړه. هغه وويل: «زما په نظر، موږ د اقليم له دې کړکېچ سره د معاملې په برخه کې وار له مخه ډېر زيات انتظار کړی دی او نور انتظار نه شو کولی». نوموړي همداراز وويل چې : د اقليم عمل د نوموړي د خپرونې له نورو اړخونو، لکه روغتيا، دندو او امنيت سره تړلی دی. <ref name="CBC3">{{cite news|last1=QUINN|first1=MELISSA|title="It's time to act": Biden rolls out new actions on climate change|url=https://www.cbsnews.com/news/biden-signs-executive-actions-climate-change/|access-date=28 January 2021|agency=CBC News|date=28 January 2021}}</ref> لکه د ۲۰۲۱ ز د اګسټ ځيني محاسبې فرض کوي، چې د بنسټيز (زېربنا) بيل، د بوديجې د روغې بيل، که چېرې تېر (تصويب) شي؛ تر ۲۰۳۰ پورې به ٪۴۵ د ګازونو توليد پرې کړي. د بايډن له اړخه اداري امرونه او ځيني دولتونه بايد کمښت تر ٪۵۰ زيات کړي. <ref>{{cite news|title=Climate measures in reconciliation, infrastructure bills will mostly meet Biden's emissions goals, Schumer says|url=https://edition.cnn.com/2021/08/25/politics/reconciliation-climate-change-emissions-schumer-biden/index.html|access-date=27 August 2021|agency=CNN|date=25 August 2021}}</ref> د ۲۰۲۱ ز په ډسمبر کې EPA په ۱۵ کلونو کې تر ٪۸۵ د (hydrofluorocarbon (HFC)) ګازونو د توليد د کمښت په اړه د خپل وروستي قانون خپرول پلان کړل. HFCs ګلخانه يي ګازونه دي، چې د کاربن ډای اکسايد په پرتله په زرګونو ځله زيات پياوړي دي. <ref>{{Cite web|last=D'Angelo|first=Chris|date=2021-09-23|title=Biden Administration Finalizes Rule To Slash Super-Pollutant HFCs|url=https://www.huffpost.com/entry/hydrofluorocarbons-epa-final-rule-biden_n_614be8cfe4b098483a71b4a9|access-date=2021-09-23|website=HuffPost|language=en}}</ref> د ۲۰۲۱ ز په ډسمبر کې بايډن يو اجرائيوي امر لاسليک کړ، چې د متحده ايالتونو حکومت ته يې د انرژي د بسياينې، برېښنايي ګاډو او د نوي کېدو وړ انرژي په ګډون په بېلابېلو معيارونو سره تر ۲۰۳۰ ز پورې، د خپلو ګازاتو د توليد تر ٪۶۵ پورې د پرې کولو (کمښت) لارښوونه کوله. <ref>{{cite news|last1=Collins|first1=Michael|title=More electric vehicles, modern buildings: Biden aims to cut federal greenhouse gas emissions by 65%|url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/2021/12/08/climate-change-biden-orders-federal-government-lead-example/6437904001/|access-date=9 December 2021|agency=USA today|date=8 December 2021}}</ref> === د کاربن ټولنيز لګښت === بايډن د خپلې ولسمشرۍ په لومړۍ ورځ يو امر لاسليک کړ، چې د اوباما وخت کړنلارې د ټولنيز کاربن لګښت په پام کې نيولو ته د نوو مقرراتو د عملي کولو په وخت کې د بېرته ورګرځېدلو لارښوونه يې کوله؛ هغه تمرين چې د ټرمپ ادارې په ۲۰۱۷ کې نفې کړ. د ۲۰۲۱ ز په فبروري کي، بايډن په امريکا کې د کاربن ټولنيز لګښت د يوه ټن لپاره ۵۱ امريکايي ډالرو ته لوړ کړ، د ټرمپ د ادارې د اټکلونو پر ځای هغه اټکلونه، چې د ولسمشر اوباما تر امر لاندې يې وده کړې وه. <ref name="NPR">{{cite news|last1=Sommer|first1=Lauren|date=20 January 2021|title=Biden Moves Quickly On Climate Change, Reversing Trump Rollbacks|publisher=NPR|url=https://www.npr.org/sections/inauguration-day-live-updates/2021/01/20/958854421/biden-moves-quickly-on-climate-change-reversing-trump-rollbacks|access-date=20 January 2021}}</ref><ref>{{cite web|title=A Return to Science: Evidence-Based Estimates of the Benefits of Reducing Climate Pollution|url=https://www.whitehouse.gov/cea/blog/2021/02/26/a-return-to-science-evidence-based-estimates-of-the-benefits-of-reducing-climate-pollution/|publisher=The White House|access-date=17 September 2021|date=2021-02-26|archive-date=2021-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917065201/https://www.whitehouse.gov/cea/blog/2021/02/26/a-return-to-science-evidence-based-estimates-of-the-benefits-of-reducing-climate-pollution/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last1=Chemnick|first1=Jean|title=Cost of Carbon Pollution Pegged at $51 a Ton|url=https://www.scientificamerican.com/article/cost-of-carbon-pollution-pegged-at-51-a-ton/|publisher=Scientific American|date=2021-03-01}}</ref><ref>{{Cite web|last=Meredith|first=Sam|date=2021-05-18|title=Why the world's largest carbon market is experiencing a boom like never before|url=https://www.cnbc.com/2021/05/18/why-europes-carbon-market-is-experiencing-a-boom-like-never-before.html|access-date=2021-06-22|website=CNBC|language=en}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Kikstra|first6=Chris M|url=https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1748-9326/ac1d0b|doi=10.1088/1748-9326/ac1d0b|issue=9|volume=16|date=2021-09-06|journal=Environmental Research Letters|title=The social cost of carbon dioxide under climate-economy feedbacks and temperature variability|last6=Brierley|first1=Jarmo S|first5=Chris|last5=Hope|first4=Dmitry|last4=Yumashev|first3=James|last3=Rising|first2=Paul|last2=Waidelich|access-date=12 September 2021}}</ref> == سرچینې == emoxfufqrrk2p9zeflbzponpbuk2ay9 0 59438 370123 276662 2026-11-02T02:55:07Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 370123 wikitext text/x-wiki د متحده ایالاتو د اساسي قانون نهم تعدیل (نهمه اصلاحیه) هغو حقونو ته اړوندېږي چې د خلکو له خوا ساتل شوي، خو په ځانګړي ډول په اساسي قانون کې نه دي یاد شوي. دا د حقونو د منشور یوه برخه ده. دغه تعدیل هغه مهال چې د حقونو د منشور مسوده تیارېدله وړاندې شو، ځکه یو شمېر امریکا یي بنسټګرو اندېښنه څرګنده کړه چې راتلونکي نسلونه کېدای شي استدلال وکړي چې یو شمېر ځانګړي حقونه د حقونو په دغه منشور کې نه دي یاد شوي. په ورته مهال، نهم تعدیل د متحده ایالاتو په اساسي قانون کې په ډېر ندرت رول لرلی، چې تر ۱۹۸۰ مې لسیزې پورې د یو شمېر حقوق پوهانو له خوا هغه «له یاده اېستل شوی» او یا «بې اړیکې» بلل کېده.<ref>{{cite journal|last1=Barnett|first1=Randy|title=The Ninth Amendment: It Means What It Says|journal=Texas Law Review|date=2006|volume=85|issue=1|pages=1–82|url=https://scholarship.law.georgetown.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1850&context=facpub}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Lash|first1=Kurt|title=The Lost Original Meaning of the Ninth Amendment|journal=Texas Law Review|date=2004|volume=83|issue=2|pages=331–429|ssrn=613621}}</ref> == متن == دغه تعدیل هماغه ډول چې په ۱۷۸۹ ز کال کې د کانګرس له خوا وړاندیز شو او وروسته د نهم تعدیل په توګه تصویب شو، په لاندې ډول دی:<blockquote>په اساسي قانون کې یو شمېر حقونه نه باید په داسې ډول تفسیر شي، چې هغه حقونه چې د وګړو له خوا ساتل شوي رد او یا هم له اعتبار نه وغورځوي.<ref>{{cite web|url=http://www.gpo.gov/fdsys/pkg/GPO-CONAN-2002/pdf/GPO-CONAN-2002-9-10.pdf|title=Unenumerated Rights – Ninth Amendment|author=United States Government Printing Office|publisher=gpo.gov|author-link=United States Government Printing Office}}</ref></blockquote> == له تصویب وړاندې مخینه == وروسته له هغه چې د ۱۷۸۷ ز کال د سپټمبر په ۱۷ مه نېټه اساسي قانون لاسلیک او ایالتونو ته د تصویب په موخه وړاندې شو، د فدرالیزم ضد ډلو استدلال وکړ چې باید د حقونو منشور په کې اضافه شي. یو له هغو استدلالونو نه چې فدرالیستانو د اساسي قانون د تصویب په بحث کې د حقونو د منشور د زیاتوالي پر ضد وکړ، دا و چې د حقونو د نوملړ جوړول به د نوي اساسي قانون د اتم فصل د لومړۍ مادې ټاکل شوي واکونه په ضمني ډول زیات کړي. د بېلګې په توګه: الکساندر همیلتون په فدرالیست ۸۴ مه مقاله کې پوښتنه وکړه، «ولې هغه کارونه چې نه یې د ترسره کولو ځواک شته او نه هم ترسره کېدلای شي، اعلان کړو؟» په همدې ترتیب جمیز مډیسون توماس جفرسون ته تشرېح کړه، «زه فکر کوم چې تر یوه بریده ... د پوښتنو وړ دغه حقونه د فدرال واکونو په ورکولو سره خوندي کېږي» هغه هم د اساسي قانون د اتم فصل د لومړۍ مادې له مخې.<ref>[http://press-pubs.uchicago.edu/founders/documents/bill_of_rightss7.html Alexander Hamilton, Federalist, no. 84, 575–81] (28 May 1788).</ref><ref>James Madison, [http://press-pubs.uchicago.edu/founders/documents/v1ch14s47.html Letter to Thomas Jefferson] (October 17, 1788). Madison often expressed this idea, for example in a [http://memory.loc.gov/cgi-bin/query/r?ammem/mjmtext:@field(DOCID+@lit(jm050127)) letter to George Washington] dated December 5, 1789 ("If a line can be drawn between the powers granted and the rights retained, it would seem to be the same thing, whether the latter be secured by declaring that they shall not be abridged, or that the former shall not be extended").</ref> فدرالیزم ضد کسانو بیا د تصویب د بحثونو پر مهال د حقونو پر منشور ټینګار درلود، خو د تصویب پر ضد هم و چې له امله یې د تصویب یو شمېر ایالتي کنوانسیونونو د هغو ضمیمه پرېکړه لیکونو له زیاتوالي سره چې اصلاحات یې وړاندیز کول، هوکړه وکړه. په ۱۷۸۸ ز کال کې د ویرجینیا د تصویب کنوانسیون هڅه وکړه، هغه ستونزه چې همیلټون او فدرالیستانو موندلې وه، په لاندې ډول په اساسي قانون کې د اصلاح د وړاندیز له مخې حل کړي:<ref>[http://www.yale.edu/lawweb/avalon/const/ratva.htm Virginia Ratification Resolution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160830142351/http://www.yale.edu/lawweb/avalon/const/ratva.htm|date=2016-08-30}} (June 26, 1788).</ref><blockquote>دا چې هغه بندونه چې څرګندوي، کانګرس نه باید له یو شمېر واکونو ګټنه وکړي، په هېڅ ډول د کانګرس د واکونو د پراخوالي په معنا نه دي، خو دا چې کېدای شي په یو شمېر مواردو کې د استثنا په توګه له دغو واکونو نه ګټنه وکړي او یا هم کېدای شي، یوازې د ډېر پام یا احتیاط په موخه تعبیر شي.</blockquote>دغه وړاندیز په پایله کې په نهم تعدیل واوښت. په ۱۷۸۹ ز کال کې، هغه مهال چې جیمز مډیسون د استازو جرګه ګۍ ته د ۱۹ تعدیلونو مسوده وړاندې کوله، هغه څه چې د نهم تعدیل په بڼه راغلي و، په لاندې ډول یې تشرېح کړل:<ref name="Introducing">James Madison,[http://press-pubs.uchicago.edu/founders/documents/bill_of_rightss11.html Speech Introducing Bill of Rights] (June 8, 1789).</ref><ref>{{cite web|url=http://www.constitution.org/bor/amd_jmad.htm|title=Amendments Offered in Congress by James Madison}}</ref><blockquote>د حقونو د منشور په وړاندې هم اعتراض شوی، چې د واکونو د لېږد په برخه کې د ځانګړو استثناتو په پام کې نیولو سره هغه حقونه چې دلته نه دي شمېرل شوي، بې اعتباره کوي، دا کېدلای شي دغه معنا ورکړي چې، هغه حقونه چې نه دې مشخص شوي امکان لري چې د عمومي دولت په واک کې ورکړل شي، چې په پایله کې دغه حقونه له ناخوندیتوب سره مخامخ کېږي. دا یو له منل کېدونو استدلالونو نه دی چې ما تر اوسه په دغه سیستم کې د حقونو د منشور د منل کېدو پر وړاندې اورېدلی، خو زه تصور کوم چې له دغو حقونو نه به ساتنه وشي. ما خپله هڅه کړې، هماغه ډول چې تاسو ښاغلي کولای شئ، د څلورم پرېکړه لیک وروستی بند ته په مراجعه کولو سره ورته پام وکړئ.</blockquote>مډیسون هم د الکساندر همیلتون په څېر په دې اندېښن و چې د بېلابېلو حقونو شمېرل به «د اساسي قانون له خوا سپارل شوي واکونه زیات کړي». د دغې ستونزې د حل کولو په برخه کې د هڅو له مخې، مډیسون دغه مسوده کانګرس ته وړاندې کړه:<ref name="Introducing2">James Madison,[http://press-pubs.uchicago.edu/founders/documents/bill_of_rightss11.html Speech Introducing Bill of Rights] (June 8, 1789).</ref><blockquote>هغه استثناوې چې دلته او یا هم د اساسي قانون په نورو برخو کې د ځانګړو حقونو په ګټه رامنځته شوې، نه باید په داسې ډول تعبیر شي چې، د خلکو له خوا د نورو خوندي شوو حقونو اهمیت را کم کړي او یا هم د اساسي قانون له خوا لېږدول شوي واکونه زیات کړي،‎ چې د دغو واکونو اړوند رښتیني محدودیتونه د لا زیات احتیاط په موخه ټاکل شوي.<ref name="Introducing3" /></blockquote>دا د نهم تعدیل یو منځنی ډول و چې ادبیات یې د ویرجینیا له وړاندیز نه په پور اخیستل شوي و، چې د وروستۍ نسخې وړاندوینه یې کوله. د نهم تعدیل وروستی متن، د مډیسون د مسودې په څېر، د هغو حقونو په اړه چې په اساسي قانون کې نه دي یاد شوي بحث کوي. د دغو نورو حقونو ځایګی د حقونو د منشور په اړه د مډیسون په وینا کې څرګند شوی (ټینګار پرې شوی):<blockquote>د حقونو د منشور اړوند اعتراض کې دا ویل شوي ... چې دا په فدرال حکومتونو کې غیر ضروري دي، ځکه واکونه ټاکل شوي او له همدې امله هغه حقونه چې په اساسي قانون کې نه دي خوندي شوي، ساتل کېږي، دا چې اساسي قانون د واک لایحه ده او پاتې نور د خلکو حقونه دي، له همدې امله حقوقي منشور به دومره ضرور نه وي چې د دولت په واک کې ورکړل شي. زه اعتراف کوم چې دا استدلالونه بې بنسټه نه دي، خو په هغه اندازه چې یې وړاندیز شوی قطعي هم نه دي. دا سمه ده چې د عمومي دولت واکونه محدود دي، هغوی ځانګړو چارو ته هدایت کېږي، خو که چېرې دولت په دغه محدوده کې وساتل شي، په ځینو مواردو کې یو شمېر ځانګړي واکونه لري چې کېدای شي ناوړه ګټنه ترې وشي.<ref name="Introducing4" /></blockquote>له لومړي نه تر اتم تعدیل پورې ټول هغه موارد په نښه کوي چې فدرال دولت یې له مخې خپل واکونه پلي کوي، په داسې حال کې چې نهم تعدیل هغو «لویو پاتې» حقوقي تشو ته اړوندېږي چې د مډیسون په وینا : د «دولت لاس ته نه دي لوېدلي». نهم تعدیل د  درې په څلور ایالتونو له تصویب وروسته، د ۱۷۹۱ ز کال د ډسمبر په ۱۵ مه نېټه د اساسي قانون برخه وګرځېد. د ایالتونو له خوا د دغه تعدیل اصلاح شوې بڼه په لاندې ډول ده: <blockquote>په اساسي قانون کې یو شمېر حقونه نه باید په داسې ډول تفسیر شي چې هغه حقونه چې د وګړو له خوا ساتل شوي رد او یا هم له اعتبار نه وغورځوي.<ref>{{cite web|url=https://www.archives.gov/exhibits/charters/bill_of_rights_transcript.html|title=America's Founding Documents|date=30 October 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161009200121/http://www.archives.gov/exhibits/charters/bill_of_rights_transcript.html|archivedate=9 October 2016|access-date=1 February 2022|url-status=dead}}</ref></blockquote> == د نهم تعدیل لنډه تشرېح == نهم تعدیل په ښکاره ډول د ناشمېرل شوو حقونو رد ول منع کوي، که چېرې دغه رد په اساسي قانون کې د موجودو حقونو د شمېرلو یا هغو ته د پام له مخې وي، خو دغه تعدیل په ښکاره ډول د ناشمېرل شوو حقونو رد ول په هغه حالت کې نه منع کوي، چې رد په اساسي قانون کې د موجودو واکونو د شمېر له مخې وي. دغه واکونه هغه واکونه دي چې محکمې د نهم تعدیل اړوند ناشمېرل شوو حقونو په تړاو ورته اشاره کړې وي.<ref name="Mitchell">[http://caselaw.lp.findlaw.com/scripts/getcase.pl?navby=CASE&court=US&vol=330&page=75 ''United Public Workers v. Mitchell'', 330 U.S. 75 (1947)]. See also ''Jenkins v. Commissioner of Internal Revenue'', [http://openjurist.org/483/f3d/90/jenkins-v-commissioner-of-internal-revenue 483 F.3d 90] (2d Cir 2007).</ref> == سرچینې == fbgdhtnq2a3aa241u40sgdqa29ia0wt 0 59440 370124 276664 2026-11-02T02:55:10Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 370124 wikitext text/x-wiki د متحده ایالاتو د اساسي قانون څلورم تعدیل د حقونو د منشور برخه ده. د دغه تعدیل له مخې له دلیل پرته څېړنه او د اموالو مصادره منع شوې ده. په  دې سربېره، د احکامو د صدور اړوند یو لړ الزامات هم په کې شاملېږي: حکم باید د قاضي او یا هم د قانون د پلي کوونکي له خوا صادر شي، د احتمالي دلایلو له مخې باید موجه او د لوړې(قسم) او یا هم تصدیق له مخې وي او په ځانګړې توګه د څېړنو ځای او یا هم مصادره کېدونکي اموال واضح کړي. د څلورم تعدیل د قضایاوو اړوند قانون له درېیو اصلي موضوعاتو سره کار لري: د دولت کومې چارې په «څېړنې» او «مصادره» کې شاملېږي، کوم لاملونه د څېړنو او مصادرې لامل کېږي او څه ډول د څلورم تعدیل له حقونو نه سرغړونو ته رسېدنه وشي. څلورم تعدیل د بریتانوي دولت له خوا د عمومي څېړنې اړوند د صادر شوي لیکل شوي حکم د بڼې نه د ناوړه ګټه اخیستنې په ځواب کې چې له انقلاب وړاندې امریکا کې د کړکېچ لوی لامل و تصویب شو. څلورم تعدیل په ۱۷۸۹ ز کال کې د جمیز مډیسون له خوا د حقونو د منشور له نورو اصلاحاتو سره یوځای د نوي اساسي قانون پر وړاندې د فدرال ضد اعتراضونو په ځواب کې کانګرس ته وړاندې شو. کانګرس دغه تعدیل د ۱۷۸۹ ز کال د سپټمبر په ۲۸ مه نېټه ایالتي تصویب ته وړاندې کړ. د ۱۷۹۱ ز کال د ډسمبر تر ۱۵ مې نېټې پورې د اړتیا وړ درې پر څلور ایالتونو هغه تصویب کړ. د ۱۷۹۲ ز کال د مارچ په لومړۍ نېټه، د بهرنیو چارو وزیر توماس جفرسون اعلان وکړ چې دغه تعدیل په رسمي ډول د اساسي قانون یوه برخه ده. له دې امله چې د حقونو منشور په پیل کې د محلي دولتونو یا ایالتونو له خوا نه پلی کېده او د دغه ملت د تاریخ په لومړۍ پېړۍ کې فدرال جنايي څېړنې تر ډېره عامه نه وې، تر شلمې پېړۍ پورې څلورم تعدیل په ډېره کمه توګه اهمیت درلود. دغه تعدیل د سترې محکمې د ''Mapp v. Ohio'' پرېکړې (۱۹۶۱ ز کال) له مخې د څوارلسم تعدیل د پلي کېدو د بند پر بنسټ په ټولو ایالتونو او سیمه ییزو دولتونو کې د پلي کېدو وړ وګرځېد. == متن == <blockquote>دا د خلکو حق دی چې په خپل شخصي ژوند، کورونو، پاڼو او آثارو کې د بې دلیله پلټنې او مصادرې نه خوندي وي او له دغه حق نه، نه باید سرغړونه وشي، هېڅ ډول حکم نشي صادرېدلی، تر هغه چې احتمالي لاملونه یې په قسم او یا تصدیق نه وي تايید شوي او د پلټنې ځای او د نیول کېدو وړ اشخاص او یا هم توکي په کې نه وي توصیف شوي.<ref>{{cite web|url=https://www.archives.gov/exhibits/charters/bill_of_rights_transcript.html|title=Bill of Rights Transcript Text|date=October 30, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161009200121/http://www.archives.gov/exhibits/charters/bill_of_rights_transcript.html|archivedate=October 9, 2016|access-date=February 1, 2022|url-status=dead}}</ref></blockquote> == مخینه(شالید) == === انګلیسي قوانین === د امریکايي حقوقو د نورو حوزو په څېر، د اساسي قانون د څلورم تعدیل بنسټ هم په انګلیسي حقوقي دکتورینو کې دی. په سایمن قضیه (۱۶۰۴ ز کال) کې، سر اډوارډ کوک په څرګنده توګه بیان کړه: «د هر چا کور د هغه د ازمېښت په موخه له زیانونو او تاوتریخوالي نه د خوندیتوب یوه ماڼۍ او کلا ده». د سایمن قضیې څرګنده کړه چې: یو پاچا د خپل رعیت په کورونو کې د بې ځایه لاسوهنې واک نه لري، خو دولتي مامورین دا اجازه لري چې د ځانګړو شرایطو پر مهال هغه مهال چې موخه یې قانوني وي او اړوند یې حکم صادر شوی وي، هغه وپلټي او یا یې هم اموال مصادره کړي.<ref>Coke's Rep. 91a, 77 Eng. Rep. 194 (K.B. 1604)</ref> په ۱۷۶۰ مه لسیزه کې د ایالتي افسرانو پر وړاندې اعتراضات زیات شول، هغو چې له عامه احکامو نه په ګټه اخیستو یې د جان ویلکس د نشریاتو اړوند توکو د پلټولو په موخه عملیات ترسره کړل. د دغو قضیو تر ټولو مشهوره یې جان انتیک ته اړونده وه چې کور ته یې د پاچا استازی ناتان کارینګټون او نور ورسره کسان په زور ننوتل او د هالیپکس د دویم ایرل جورج مانټیکو ډنک (George Montagu-Dunk, 2nd Earl of Halifax) حکم ورته اجازه ورکړې وه، څو « د مانیټور یا بریتش پري هولډر( The Monitor or British Freeholder) نشریې په ۲۵۷، ۳۵۷، ۳۵۸، ۳۶۰، ۳۷۳، ۳۷۶، ۳۷۸ او ۳۸۰ مه ګڼه کې د شخړې جوړوونکو مقالو د لیکوال موندلو په موخه سخته او کلکه پلټنه وکړي او چاپ شوي چارتونه، جزوې او نور توکي ضبط یا مصادره کړي».<ref>''[[Entick v Carrington]]'', 2 Wils. K. B. 275, 291; 95 Eng. Rep. 807, 817 (K. B. 1765)</ref> انتیک په ۱۷۶۵ ز کال کې د ''Entick v Carrington'' قضیه ثبت کړه او د پاچا بینچ په عرفي محکمه کې یې په اړه استدلال وکړ. لومړني ارل کامدن، چارلس پراټ حکم ورکړ چې دغه پلټنه او هم د اموالو مصادره غیر قانوني ده، ځکه حکم هم د انتیک د ټولو پاڼو د مصادرې حکم ورکړی – نه یوازې د مجرم د نیولو – او له بله پلوه د پلټنې په موخه موجه دلیل هم موجود نه دی. په دې اعتقاد چې «زموږ قانون د هر چا مالکیت دومره سپېڅلی ګڼي، چې هېڅوک نه شي کولای له اجازې پرته د خپل ګاونډي مالکیت ته نږدې ګام کېږدي»، انتیک د هغه انګلیسي قانون بنسټ کېښود چې د عرفي قانون له مخې په شخصي مالکیت کې یې د اجرائیوي قوې لاسوهنه محدوده کړه. === تر ښکېلاک لاندې امریکا === بل پلو، تر ښکېلاک لاندې امریکا کې کورونو د خپلو بریتانوي سیالانو سره په پرتله تقدس نه درلود، ځکه په قوانینو کې په ښکاره ډول لیکل شوي وو چې له ګمرکونو نه باید د بریتانیا د عوایدو راتلونکو پالیسیو پلي کېدو ته لار برابره کړي، تر ۱۷۵۰ ز کال پورې، په حقیقت کې، یوازنی هغه حکم چې د سولې د مهال د قاضیانو د یادښت په کتابچو کې لیکل شوی و، یو عمومي حکم و. هغه چې کارپوه ویلیام کودي د «استعماري وبا عمومي پلټنه (colonial epidemic of general searches )» باله، چارواکو په هر مهال کې د هرڅه د څېړنې په موخه تر ډېره نامحدود ځواک درلود چې په ډېره کمه کچه څار به پرې شتون درلود.{{sfnp|Levy|1995|p=150}}{{sfnp|Kilman|Costello|2006|p=1281–1282}} په ۱۷۵۶ ز کال کې د ماساچوستس مستعمرې د عمومي احکامو نه ګټه اخیستنه منع کړه. دا د امریکا په تاریخ کې لومړنی قانون و چې د مصادرې یا تصرف ځواک یې را کم کړ. د دغه قانون جوړېدو تر ډېره د ۱۷۵۴ ز کال کې د مالیاتو د قانون پر ضد د عمومي پاڅون نه سرچینه اخیسته، هغه قانون چې د مالیاتو راغونډونکو ته یې له استعمار لاندې وګړو نه د ګمرکي توکو په ګډون د هر ډول توکو د کارونې اړوند پلټنو په برخه کې نامحدود واکونه ورکړي وو. دغه قانون  له هغه عمومي حکم نه ګټنه چې د محکمې لیکلی حکم (writ of assistance) بلل کېږي، قانوني بلله او د مالیاتو راغونډونکو ته یې اجازه ورکوله چې تر مستعرې لاندې وګړو کورونه وپلټي او «ممنوع او ناګمرک شوي» توکي یې مصادره کړي. د ۱۷۶۰ ز کال د اکتوبر  میاشتې په ۲۳ مه نېټه کله چې د پاچا دویم جورج د مړینې خبر بوسټون ته ورسېد د ډسمبر په ۲۷ مه د دغو لیکل شویو احکامو پر وړاندې جنجالونه رامنځ ته شول. ټولو دغو احکامو د پاچا له مړینې ۶ میاشتې وروسته په اتوماتیک ډول خپل اعتبار له لاسه ورکاوه او باید د نوي پاچا درېیم جورج له خوا یوځل بیا صادر شوی وای، څو خپل اعتبار یې ساتلی وای.<ref>{{Cite journal|last=Fuqua|first=David|date=Fall 2014|title=Technology and the Fourth Amendment: History and Application of Principles of Decision in Light of New Means of Surveillance.|url=http://search.ebscohost.com/login.aspx?direct=true&db=bth&AN=97506316&site=eds-live|journal=FDCC Quarterly|volume=64|pages=2–25}}</ref>{{sfnp|Davies|1999}}{{sfnp|Wroth|Zobel|1965|p=113, fn 22|ps=: "The writs of assistance did not become an issue until news of King George II's death arrived in Boston December 27, 1760."}} د ۱۷۶۱ ز کال د جنوري میاشتې په نیمايي کې له پنځوسو نه د زیاتو سوداګرو د ډلې په استازولۍ جیمز اوتیس له محکمې وغوښتل چې، د دغو مواردو اړوند غونډه جوړه کړي. د ۱۷۶۱ ز کال د فبروري په ۲۳ مه نېټه د محکمې په پنځه ساعته غونډه کې، اوتیس په کلکه سره د بریتانیا په استعماري سیاستونو، له دې ډلې په عمومي او لیکل شوو احکامو نیوکې وکړې، خو محکمې د اوتیس په خلاف پرېکړه وکړه. راتلونکی ولسمشر جان آدامز چې د اوتیس د خبرو کولو پر مهال د محکمې په خونه کې حاضر و، دغه پېښې  یې هغه رڼا چې د امریکا انقلاب ترې سرچینه اخیستې، بللې.{{sfnp|Lasson|1937|p=57–61}}{{sfnp|Lasson|1937|p=57–61}}{{sfnp|Wroth|Zobel|1965|p=113, fn 23}} اوتیس د هغه نامه له امله چې په لیکلو احکامو باندې یې د نیوکو کولو له امله ځانته جوړ کړی و، د ماساچوستس استعماري قانون جوړوونکې جرګې د غړي په توګه وټاکل شو او د هغه قانون په تصویب کې یې مرسته وکړه چې له مخې یې باید ټول لیکلي احکام «د هر قاضي او یا هم د سولې د قاضي له خوا د اطلاعاتو او د ګمرک د یو مامور د قسم کولو پر بنسټ صادر شي» او نور ټول لیکلي احکام باید منع شي. والي دغه قانون لغوه کړ او هغه یې د انګلیس له قوانینو او پارلماني حاکمیت سره په ټکر کې وباله.{{sfnp|Lasson|1937|p=66}} == سرچینې == {{reflist|30em}} frziroi8xk2r1d8mbbt6y6vyx5k3kq1 0 59522 370158 368922 2026-11-02T09:12:47Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 370158 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} مارشا پي.جانس د ۱۹۴۵ز کال د اګست په ۲۴مه زېږېدلی او د ۱۹۹۲ز کال د جولای په شپږمه مړ شوی، چې د مالکولم مایکل جونیر په نامه هم یادېږي. د امریکایي همجنس پالانو د آزادۍ غوښتنې فعال او  د خپل ځان پېژندل شوې درېګ [[مارشا پي. جانسن#%20ftn1|[1]]]ملکه / drag queen  (معمولاً هغه نارینه چې ښځينه‌توب ترسره کوي، معنا د ښځو په شان سینګار کوي، د ښځو لباس کاروي او داسې نور...) وه. جانسن د هم جنس پالانو د حقونو لپاره د یوه ښکاره مدافع په توګه پېژندل شوی. جانسن د ۱۹۶۹ ز کال د سټون وال (Stonewall uprising) پاڅون له مخکښو څېرو نه و که څه هم ځینې په تېروتنې سره د لاریونونو د پیلولو کرېډټ جانسن ته ورکوي، خو په عمل کې جانس د لاریونونو په پیل کې تل د خپل نه حضور په اړه څرګندونې کړې.{{sfn|Kasino|2012}}<ref name="MarshaDoc">''I've been involved in gay liberation ever since it first started in 1969'', 15:20 into the interview, Johnson is quoted as saying this.</ref>{{sfn|Kasino|2012}}<ref name="feinberg">{{cite web|url=http://www.workers.org/2006/us/lavender-red-73/|title=Street Transvestite Action Revolutionaries|work=[[Workers World Party]]|quote="Stonewall combatants Sylvia Rivera and Marsha "Pay It No Mind" Johnson... Both were self-identified drag queens."|last=Feinberg|first=Leslie|author-link=Leslie Feinberg|date=September 24, 2006|access-date=July 15, 2017}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2019/05/29/arts/transgender-monument-stonewall.html|title=Two Transgender Activists Are Getting a Monument in New York|date=May 29, 2019|quote='I was no one, nobody, from Nowheresville, until I became a drag queen,' Ms. Johnson said in 1992.}}</ref><ref name="CarterVanguard">{{cite book|last=Carter|first=David|title=Stonewall: The Riots that Sparked the Gay Revolution|url=https://archive.org/details/stonewallriotsth0000cart|year=2004|publisher=St. Martin's|pages=[https://archive.org/details/stonewallriotsth0000cart/page/64 64], 261, 298|isbn=0-312-20025-0}}</ref><ref name="MarshaInterview">{{cite web|url=http://makinggayhistory.com/podcast/episode-11-johnson-wicker/|title=Making Gay History: Episode 11 – Johnson & Wicker|date=1987|access-date=July 6, 2017}}</ref><ref name="MarshaInterview2">{{cite web|url=http://makinggayhistory.com/podcast/episode-11-johnson-wicker/|title=Making Gay History: Episode 11 – Johnson & Wicker|date=1987|access-date=July 6, 2017}}</ref> جانسن د هم جنس پالانو د آزادۍ جبهې له بنسټ اېښودونکو غړو نه و او د خپل ملګري سېلاویا ريوېرا (Sylvia Rivera) سره یې د سټرېټ ترانزویټس اکشن ریولوشنري/ Street Transvestite Action Revolutionaries (S.T.A.R) په نامه سخت درېځو فعالانو د ډلې بنسټ کېښود. جانسن د نیویارک ښار په هنر او هم‌جنس پالانو کې هم خورا مشهوره څېره وه. د انډي وارهول (Andy Warhol) لپاره یې ماډلېنګ او د راکښن/ درګ هاټ پيچیس شرکت د نندارې له ډلې سره یې پر سټېج  نندارې وړاندې کولې. جانسون د ګرېنويچ کلي په کوڅو کې د ښه راغلاست د حضور له امله  د کرېسټوفر Christopher)) کوڅو د ښاروال په توګه پېژندل کېده. جانسن له ۱۹۷۸ نه تر ۱۹۹۲ ز پورې له اکټ اپ /ACT UP (د ځواک د پرېښودلو لپاره د ایډز ائتلاف، یوه نړیواله سیاسي ډله چې په ټوله نړۍ کې د ایډز د ختمولو لپاره کار کوي) سره د ایډز فعال و.  <ref name="Giffney">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gMehAgAAQBAJ&q=trans+rights+marsha+p.+johnson&pg=PA252|title=Queering the Non/Human|last=Giffney|first=Noreen|date=December 28, 2012|page=252|access-date=July 9, 2017|isbn=9781409491408}}</ref>{{sfn|Kasino|2012}}<ref name="investigation">{{cite web|title=DA reopens unsolved 1992 case involving the 'saint of gay life'|url=http://www.nydailynews.com/new-york/da-reopens-unsolved-1992-case-involving-saint-gay-life-article-1.1221742|work=[[New York Daily News]]|access-date=2015-06-15|date=2012-12-16|last=Jacobs|first=Shayna}}</ref> == ژوند‌لیک == === لومړنی ژوند === جانسن د مکولم مایکلز جونیر په نامه د ۱۹۵۴ ز کال د اګست په ۲۴مه د نیوجرسي په الزابېټ ښار کې زېږېدلی. جانسن شپږ خویندي وروڼه او د ښاغلي مایکلز مکولم په نامه یو پلار درلود، چې د جنرال موټورس شرکت (General Motors) سره یې د اسمبلۍ لین (assembly line) د کاریګر په توګه کار کاوه. د مایکل مور البېرټاکالیابورن (Alberta Claiborne) د کور ښځه وه. جانسن د مانټ ټیمان (Mount Teman) په نامه په افریقایي میټوډېسټه اپیسسکوپل کلیسا (African Methodist Episcopal Church) کې لوی شو. جانسن د دغې روزنې په اړه وویل چې: «ما په ۱۶ کلنۍ کې چې لا په ښوونځي کې وم،  له عیسي (ع )سره واده وکړ.» '''{{sfn|Chan|2018}}'''<ref name="AME-EJ">{{harvnb|Kasino|2012}}: events occur at 5:54. Note - Source misspells church name as "Mount Teamon". Website of church has correct spelling: [https://mttemaname.org/ Mount Teman AME Church]. Also: in ''[https://www.google.com/books/edition/A_Queer_History_of_the_United_States_for/ObluDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1 A queer history of the United States for young people]'' (Boston, 2019) [[Michael Bronski]] writes, "[https://www.google.com/books/edition/A_Queer_History_of_the_United_States_for/ObluDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=Marsha%20P%20Johnson%20Catholic Johnson was raised Roman Catholic]." But seems to be alone in this claim.</ref><ref name="WQS">{{cite web|url=https://worldqueerstory.org/tag/african-methodist-episcopal-church/|title=Heroes of Stonewall: Marsha P. Johnson|work=World Queerstory|date=7 June 2019|access-date=7 July 2021}}</ref><ref name="Coke">{{cite web|last=Coke|first=Hope|url=https://www.tatler.com/article/who-is-marsha-p-johnson-drag-queen-gay-activist/|title=The inspiring life of activist and drag queen Marsha P. Johnson - A passionate advocate for gay rights, Marsha was an instrumental figure in the Stonewall uprising|work=[[Tatler]]|date=25 June 2020|access-date=9 July 2021}}</ref><ref name="AME-EJ2">{{harvnb|Kasino|2012}}: events occur at 5:54. Note - Source misspells church name as "Mount Teamon". Website of church has correct spelling: [https://mttemaname.org/ Mount Teman AME Church]. Also: in ''[https://www.google.com/books/edition/A_Queer_History_of_the_United_States_for/ObluDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1 A queer history of the United States for young people]'' (Boston, 2019) [[Michael Bronski]] writes, "[https://www.google.com/books/edition/A_Queer_History_of_the_United_States_for/ObluDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=Marsha%20P%20Johnson%20Catholic Johnson was raised Roman Catholic]." But seems to be alone in this claim.</ref> جانسن د لومړي ځل لپاره په پنځه کلنۍ کې د جامو اغوستل پیل کړل، خو د ګاونډ هلکانو د ځورولو له امله یې د لنډمهال لپاره پرېښول. جانسن په ۱۹۹۲ ز کال کې په خپله مرکه کې وویل چې: د یوه دیارلس کلن هلک له خوا د جنسي تیري ځوان قرباني و. جانسن له هغه وروسته د هم‌جنس‌پالنې مفکوره «د یو خوب» په توګه تشرېح کړه، نه د هغه څه په توګه چې ښايي امکان دې ولري، په دې توګه يې پرېکړه وکړه چې له جنسي پلوه غیر فعال پاتې شي، تر هغه چې په ۱۷ کلنۍ کې نیویارک ښار ته ځان ورسوي. د جانسن د مور د یو راپور له مخې: هم‌جنس پالنه تر سپي اوسېدو هم سپکه کړنه ده، خو جانسن وویل چې البېرتا د LGBT  (لېزبین،هم‌جنس پالانو، دوه جنس پالو او ترانس جنډر) له ټولنو نه ناخبره وه. د جانسن مور هم خپل اولاد دې ته هڅاوه، تر څو یو «میلیاردر» جنسي ملګری یا خاوند ومومي، تر څو ټول عمر له جانسن نه پالنه وکړي، هغه موخه چې جانسن يې په اړه تر ډېره خبرې کولې.   <ref>{{harvnb|Kasino|2012}}: events occur at 4:21 and 4:41.</ref><ref>{{harvnb|Chan|2018}}: "Later, Johnson said in an interview toward the end of her life, she was sexually assaulted by another boy, who was around 13."</ref><ref name="MarshaDrag">{{cite web|url=https://www.villagevoice.com/2019/06/04/stonewall-1979-the-drag-of-politics/|title=Stonewall 1979: The Drag of Politics|work=[[The Village Voice]]|last=Watson|first=Steve|date=June 15, 1979|access-date=June 23, 2019|archive-date=June 27, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190627163102/https://www.villagevoice.com/2019/06/04/stonewall-1979-the-drag-of-politics/|url-status=dead}}</ref><ref>{{harvnb|Kasino|2012}}: event occurs at 46:52.</ref><ref>{{harvnb|Kasino|2012}}: event occurs at 46:35.</ref> په الېزابېټ کې د اډېسون له عالي لېسې (چې اوس‌مهال د ټوماس اې. اډېسون د تخنیکي او کاري اکاډمۍ په نامه یادېږي) نه تر فراغت وروسته په ۱۹۶۳ کال کې جانسن د کالو له یو بکس او ۱۵ ډالرو سره د نیویارک په موخه کور پرېښود. جانسن په ۱۹۶۶ ز کال کې ګرېنوېچ کلي ته تر کډه کېدو وروسته په میزونو انتظار وکړ. وروسته له هغه چې جانسن، هاوارډ جانسن (Howard Johnson's) ته څېرمه په شپږمه او اتمه کوڅه کې له کوڅه‌ډبو غولوونکو (هغه کسان چې په سړکونو کې فحشا خپروي، تر څو پېرودونکي جذب کړي) سره معاشرت پيل کړ د جانسن ژوند بدل شو. جانسن بهر ته راغی او ویې ویل: «زما ژوند د جنسیت او هم‌جنس پالنې د آزادۍ، یوې ډرېګ ملکې کېدلو او جنسي کار پر محور رامنځته شوی.»<ref name="MarshaDrag2">{{cite web|url=https://www.villagevoice.com/2019/06/04/stonewall-1979-the-drag-of-politics/|title=Stonewall 1979: The Drag of Politics|work=[[The Village Voice]]|last=Watson|first=Steve|date=June 15, 1979|access-date=June 23, 2019|archive-date=June 27, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190627163102/https://www.villagevoice.com/2019/06/04/stonewall-1979-the-drag-of-politics/|url-status=dead}}</ref><ref>{{harvnb|Kasino|2012}}: event occurs at 47:22.</ref>{{sfn|Carter|2010}} === پېژندنه او د کار سرته رسونه === جانسن په لومړیو کې د بلک مارشا پټ نوم کاراوه، خو ورسته یې پریکړه وکړه چې د ډرېګ ملکې مارشا پي. جانسن نوم وکاروي، چې جانسن یې په ۴۲ سړک کې له هاوارډ جانسنز هوټل نه واخیست او د پي/P توری یې د pay it no mind (په کیسه کې يې مه کېږه( پام مه ورته کړه) د مخفف په توګه تشرېح کړ. دا عبارت به یې د جنډر په اړه د پوښتنې پر مهال په پېغوریز ډول کااروه او ویل به یې : « پام مه ورته کړه» مخفف دی. جانسن دا عبارت یو ځل یوه قاضي ته وکاراوه چې قاضي ورنه خوند واخیست او د جانسن د آزادېدلو لامل شو. جانسن په بېل ډول د یو هم‌جنس پال، ترانسوسټيټ (ښځينه‌توب) او یوې ملکې (چې موخه یې د کوڅو ملکه یا ډرېګ ملکه وه) په توګه پېژندل کېده. په ارېزونا پوهنتون کې د انسان د جنډر او جنسیتي مطالعاتو پروفیسور سوزان استرایکر (Susan Stryker) په وینا: د جانسن د جنډر څرګندونې ښايي په حقیقت کې د جنډر د ناسازګارۍ په توګه یادې شي، جانسن هېڅکله ځان د یو ټرانس جنډر په توګه نه دی معرفي کړی، حال دا چې د هغه د ژوند پر مهال دا اصطلاح په پراخ ډول کارېده.     <ref>{{harvnb|Kasino|2012}}: event occurs at 37:22; {{harvnb|Carter|2010}}: "In the early days she tended to go out mainly in semidrag and call herself Black Marsha. (When she later dropped the ''Black'' and started calling herself Marsha P. Johnson, she explained that the ''P.'' stood for 'Pay it no mind.')"</ref><ref name="wow">{{cite web|url=http://worldofwonder.net/comingattractions-death-life-marsha-p-johnson/|title=#LGBTQ: Doc Film, "The Death & Life of Marsha P. Johnson" Debuts At Tribeca Film Fest – The WOW Report|access-date=July 9, 2017|date=April 6, 2017}}</ref><ref>{{harvnb|Chan|2018}}: "Many transgender people have also come to hail Johnson, and her longtime friend and colleague Sylvia Rivera, as pioneering heroes. (The term transgender was not in wide use in Johnson's lifetime; she usually used female pronouns for herself, but also referred to herself as gay, as a transvestite or simply as a queen.) 'Marsha P. Johnson could be perceived as the most marginalized of people — black, queer, gender-nonconforming, poor,' said Susan Stryker …"</ref> د ریوېرا او جانسن له خوا کارول شوي تعریفونه، تل د هغې دورې د مستندو ادبیاتو له بهیر سره ورته نه وو. د مثال په ډول: ریوېرا د ادعا له مخې ترانسوسټيټ یوازې د هم‌جنس پالانو لپاره کارول کېږي، په یوه مقاله کې لیکي: «ترانسوسټيټان: ستاسو ناسکه خویندې او د انقلاب ناسکه وروڼه دي»، « ترانسوسټيټان هم‌جنس پاله نارینه او ښځې دي چې د مخالف جنس جامې اغوندي.» جانسن په ۱۹۷۲ ز کال کې د الېن يانګ (Allen Young) سره په مرکه کې له خلوت‌خونو نه بهر: په دې اړه خبرې وکړې چې دا په سړکونو کې د ترانسوسټيټان انقلابي عمل و او ویې ویل چې یو ترانسوسټيټ لاهم لکه یو هلک داسې دی، چې یو ښځینه هلک دی او ‌ډېره نارینه بڼه لري. جانسن له ټرانس جنسیتۍ نه د دې توپیر روښانوي او ترانس سېکشول د هغو کسانو په توګه تعریفوي چې تر هورموني اغېزو لاندې دي او باید جراحي عملیات تر سره کړي. جانسون په سړکونو کې د یوې فاحشې په توګه د کار کولو د خطرونو په اړه خپلې تجربې شریکې کړې او د خپل خاوند د وژل کېدلو په اړه یې بحث وکړ. په دغه دوران کې د جانسن او ریوېرا په مرکه او لیکنو کې هم ځینې اصطلاحات په پېغوریز او ډله‌ییز ډول، کله په جدي توګه یا هم ټول یاد شوي موارد په یو ځای ډول وکارېدل.    <ref name="HalfSisters">Rivera, Sylvia, "Transvestites: Your Half Sisters and Half Brothers of the Revolution" in ''Street Transvestite Action Revolutionaries: Survival, Revolt, and Queer Antagonist Struggle''. Untorelli Press, 2013. "Transvestites are homosexual men and women who dress in clothes of the opposite sex."</ref><ref name="KarlaJay">{{Cite book|last=Scarpi|first=Bebe|title=Out of the Closets: Voices of Gay Liberation|url=https://archive.org/details/outofclosetsvoic0000unse_d9p4|publisher=New York University Press|year=1992|editor-last=Jay|editor-first=Karla|edition=20th|location=New York|pages=[https://archive.org/details/outofclosetsvoic0000unse_d9p4/page/114 114]–118|quote=A drag queen is one that usually goes to a ball, and that’s the only time she gets dressed up. Transvestites live in drag. A transsexual spends most of her life in drag. I never come out of drag to go anywhere. Everywhere I go I get all dressed up. A transvestite is still like a boy, very manly looking, a feminine boy. You wear drag here and there. When you’re a transsexual, you have hormone treatments and you’re on your way to a sex change, and you never come out of female clothes.}}</ref> د جانسن درېګ سټایل جدي نه و (لوړ ډرېګ یا د نندارې ډرېګ) ځکه چې له ګران‌بیه پلورنځیو نه يې د جامو اخیستلو مالي توان نه درلود. جانسن د مانهتان په سیمه د ګلانو د ترتیبولو تر میزونو لاندې د وېده کېدلو وروسته پاتې تازه ګلان ترلاسه کول او د تازه ګلانو د تاج اغوستونکي په توګه پېژندل شوی و. جانسن لوړ و، نری اندام یې درلود او زیاتره يې روانې او ځلالرونکې جامې اغوستې، سره پلاستیکي لوړ بوټان يې په پښو کول او روښانه مصنوعي ويښتان يې په سرول، تر څو د خلکو پام ځانته ورواړوي. لکه څنګه چې اېډمونډ وايټ (Edmund White) په ۱۹۷۹ز کال کې د کلي غږ (''Village Voice'') تر سر لیک لاندې په خپله مقاله کې، د ډرېګ سیاست لیکي: د جانسن دا هم خوښېده چې داسې جامې واغوندي چې «د ښځینه او نارینه تر منځ فاصله وښيي» په دغه مقاله کې د جانسن یو عکس راغلی، چې جانسن په کې د مصنوعي ويښتانو روانه خولۍ، روڼ کمیس، پتلون او خولۍ لرونکی جمپر اغوستی او سینګار یې کړی. چې وایټ يې د کېټ مليټ د جنسي سیاست  له مخې په اړه وايي: هغه په ورته وخت کې هم نارینه او هم ښځينه دواړه دی. <ref name="MarshaDrag3">{{cite web|url=https://www.villagevoice.com/2019/06/04/stonewall-1979-the-drag-of-politics/|title=Stonewall 1979: The Drag of Politics|work=[[The Village Voice]]|last=Watson|first=Steve|date=June 15, 1979|access-date=June 23, 2019|archive-date=June 27, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190627163102/https://www.villagevoice.com/2019/06/04/stonewall-1979-the-drag-of-politics/|url-status=dead}}</ref><ref>{{harvnb|Kasino|2012}}: event occurs at 10:11.</ref><ref>{{harvnb|Kasino|2012}}: event occurs at 8:42.</ref> د سټېج پر سر د جانسن د نندارې ځینې فلمونه شته چې په لوړ ډرېک او ډېر ځل‌اوبل سره اجرا شوي، خو د جانسن ډېری ننداره ‌ييز کارونه له ولسي، کمېډي او سیاسي خلکو سره وو. جانسن له ۱۹۷۲ ز کال نه د ۱۹۹۰ ز کال تر  نندارې پورې په نیویارک کې د ډرېګ د نړیوالې ډلې جې. کميشس (J. Camicias' international) د غړي په توګه په هاټ پېچس (Hot Peaches,) کې نندارې وړاندې کړې او سندرې يې وویلې. کله چې له سانفرانسیسکو نه د کوکېټ په نوم دې ته ورته د ډرېګ ډلې، د روښنايۍ ملايکې (The Angels of Light) په نوم د ختیځ سمندر ډله رامنځته کړه، له جانسن نه یې هم وغوښتل چې له هغوی سره کار وکړي. په ۱۹۷۳ ز کال کې د جادو شوې معجزې په نوم انجېلس/ Angels  په تولید کې د کوهتېک لکۍ داره ستوري په اړه د «بنګړيوالې(جټې ملکې)» رول ولوباوه. په ۱۹۷۵ ز کال کې مشهور هنرمند انډي وارهول، له جانسن نه د پولارويدز/Polaroids  (د فلم جوړونې شرکت نوم) ښاغلو او اغلو د ټولګې په توګه عکس واخیست. جانسون په ۱۹۹۰ز  کال کې له هاټ پېچس سره په لندن کې ننداره وړاندې کړه.  جانسن چې خپله هم HIV مثبت و، له اېډز سره د مبارزې فعال شو او په ۱۹۹۰ ز کال کې د هېټ په نوم د هاټ پېج په تولید کې راښکاره شو او په داسې حال کې چې د اکټ اپ د «چوپتیا=مړینه» تڼۍ يې په ځان کې وه، د مینې سندره یې وویله. <ref name="PerformanceClips">{{cite video|url=https://www.youtube.com/watch?v=YLU3K3znzAw|title=Marsha P. Johnson 'A Beloved Star!'}} – Randolfe Wicker. Published on January 22, 2007. Accessed July 1, 2019. Note: Collection of brief clips from a number of different performances.</ref><ref name="doc2">{{cite news|url=https://www.indiewire.com/2015/09/forget-stonewall-pay-it-no-mind-the-life-and-times-of-marsha-p-johnson-is-available-online-for-free-213751/|title=Feature Doc 'Pay It No Mind: The Life & Times of Marsha P. Johnson' Released Online. Watch It|work=[[Indiewire]]|date=September 24, 2015|access-date=July 21, 2019}} 27:15</ref><ref name="Peaches">[http://www.hotpeachesnyc.com/hotpeachesnyc/Home.html NYC's Hot Peaches] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170730201815/http://www.hotpeachesnyc.com/hotpeachesnyc/Home.html |date=2017-07-30 }} website. Accessed January 23, 2016.</ref><ref name="Sylvester">{{cite book|last=Gamson|first=Joshua|title=The fabulous Sylvester: the legend, the music, the seventies in San Francisco|year=2005|publisher=Macmillan|isbn=978-0-8050-7250-1|url=https://archive.org/details/fabuloussylveste00gams}} Citation is for more information on the Cockettes, but does not mention Johnson.</ref><ref name="AngelsOfLight">{{cite video|url=https://www.youtube.com/watch?v=B1PsvWrIQlU|archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211213/B1PsvWrIQlU|archive-date=2021-12-13|url-status=live|title=Marsha P Johnson & 2015 Stonewall movie|time=51s}}{{cbignore}} – Randolfe Wicker. Published on October 5, 2015. "Rumi, one of the original Cockettes, recalls discovering Marsha P Johnson & working with her in 1973." Accessed November 15, 2017. Note: Slideshow includes Warhol polaroids.</ref><ref name="feinberg1996">{{cite book|author=Feinberg, Leslie|date=1996|title=Transgender Warriors: Making History from Joan of Arc to Dennis Rodman|location=[[Boston]]|publisher=[[Beacon Press]]|page=[https://archive.org/details/transgenderwarri00fein/page/131 131]|isbn=0-8070-7941-3|url=https://archive.org/details/transgenderwarri00fein/page/131}}</ref><ref name="AngelsOfLight2">{{cite video|url=https://www.youtube.com/watch?v=B1PsvWrIQlU|archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211213/B1PsvWrIQlU|archive-date=2021-12-13|url-status=live|title=Marsha P Johnson & 2015 Stonewall movie|time=51s}}{{cbignore}} – Randolfe Wicker. Published on October 5, 2015. "Rumi, one of the original Cockettes, recalls discovering Marsha P Johnson & working with her in 1973." Accessed November 15, 2017. Note: Slideshow includes Warhol polaroids.</ref><ref name="PeachesLondon">{{cite web|url=http://www.hotpeachesnyc.com/hotpeachesnyc/Marsha_P..html|title=Marsha P. in London '90|website=NYC's Hot Peaches|access-date=June 9, 2018}}</ref><ref name="AIDSmemorialHIV+">{{cite AV media|url=https://www.youtube.com/watch?v=Pg_Ac0kDsPg&t=110s|title=Marsha P. Johnson's Connection to the Village AIDS Memorial|time=1:50|quote=I think you should stand as close to them as you can, and help them out as much as you can. I'm a strong believer and that's how I try and do that for everybody I know that has the virus. Including myself - I have HIV. I've had HIV for about two years.}} – Village AIDS Memorial. Accessed 6 July 2021.</ref><ref>{{harvnb|Kasino|2012}}: event occurs at 29:00.</ref> == سرچینې == ----[[مارشا پي. جانسن#%20ftnref1|[1]]] اصطلاحاً د راکښن په معنا ده، خو په دغه متن کې د جنسیت ډولونو لکه نارینه، ښخينه او داسې نورو ته اشاره کوي.(ژباړن) 8055jnpfrqpz4h8sgwy9g5km0loe5nq 0 59534 370116 364133 2026-11-02T01:38:59Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 370116 wikitext text/x-wiki د دوام وړ ځنګل مديريت د دوام وړ پرمختګ د اصولو له مخې د ځنګلونو مديريت ته وايي. د دوام وړ ځنګل مديريت بايد د درې اصلي رکنونو (ايکولوژيکي، اقتصاد او ټولنيز – کلتوري) تر منځ توازن وساتي. په بريالي ډول د تلپاتې ځنګل مديريت تر لاسه کول به ټولو ته ګډې ګټې چمتو کړي، چې د ځنګلونو، د کليوالي غربت د کمښت او د اقليم بدلون د ځينو اغېزو د کمولو په واسطه د برابرو شويو ايکوسيستمونو او د ژوند تنوع د ساتنې په موخه د سيمه یيز معيشيت له ساتنې نه پراختيا مومي. د ځنګلونو ساتنه د اقليم بدلون د تم کولو لپاره اړينه ده. <ref>{{cite web|url=http://ledsgp.org/wp-content/uploads/2015/12/CDKN_LEDS_Forestry_WG_factsheet.pdf|title=LEDS GP Agriculture, Forestry and Other Land Use Working Group factsheet|publisher=[[Low Emission Development Strategies Global Partnership (LEDS GP)]]|access-date=23 March 2016}}</ref><ref>{{cite news|last1=Law|first1=Beverly|last2=Moomaw|first2=William|title=Keeping Trees in the Ground: An Effective Low-Tech Way to Slow Climate Change|url=https://www.ecowatch.com/forest-conservation-climate-change-2650741678.html|access-date=28 February 2021|agency=Ecowatch|date=24 February 2021}}</ref><ref>{{cite web|last1=Dennehymarch|first1=Kevin|title=Using more wood for construction can slash global reliance on fossil fuels|url=https://news.yale.edu/2014/03/31/using-more-wood-construction-can-slash-global-reliance-fossil-fuels|website=Yale News|publisher=Yale School of Forestry & Environmental Studies (F&ES), University of Washington’s College of the Environment|access-date=15 August 2021}}</ref> د انسانيت تغذيه او ساتنه او په تلپاتې ډول د ايکوسيستمونو نه ګټه اخيستل بشپړوونکي او په نږدې ډول يو پر بل باندي تکيه کوونکې موخې دي. ځنګلونه اوبه وړاندې کوي، د اقليم بدلون کموي او د زياتو هغو القاح کوونکو لپاره هستوګنځای برابروي، چې د تلپاتې خوړو د توليد لپاره اړين دي. اټکل شوې ده چې د نړۍ د خوړو حاصلاتو ۷۵ سلنه د نړيوالو خوړو د ٪۳۵ توليد استازولي کوي، چې د مېوې، ترکاري يا د تخم توليد لپاره د ژوو له القاح نه ګټه پورته کوي. <ref>{{Cite book|url=https://doi.org/10.4060/ca8985en|title=The State of the World's Forests 2020. Forests, biodiversity and people – In brief|publisher=FAO & UNEP|year=2020|isbn=978-92-5-132707-4|location=Rome|doi=10.4060/ca8985en}}</ref> «د ځنګل اصول» د ځمکې په ناسته (Earth Summit) يعنې [د چاپيريال او پرمختګ په اړه د ملګرو ملتونو کنفرانس]، چې په ۱۹۹۲ ز په ريو ډي جانيرو کې تصويب شو، په هغه وخت کې يې د دوام وړ ځنګل مديريت په اړه عمومي نړيوال ادارک تر لاسه کړ. د آرونو او شاخصونو يو شمېر ټولګو ته په نړيواله، سيمه یيزه، د هېواد او د مديريتي واحد په کچه د SMF [د دوام وړ ځنګل مديريت] د لاسته راوړنې د ارزولو په موخه وده ورکړل شوې ده. دا ټولې د هغې درجې د ارزونې لپاره د قوانينو د تدوين او چمتو کولو هڅې وې، چې د تلپاتې ځنګل مديريت پراخه موخې ورته په عمل کې تر لاسه کېږی. په ۲۰۰۷ ز کې د ملګرو ملتونو عمومي اسامبلې (Non-Legally Binding Instrument on All Types of Forests) [د ځنګلونو د ټولو ډولونو ناقانوني اجباري وسيله (قانون)] تصويب کړ. دا وسيله د خپل ډول لومړنۍ وه او د ټولو ونډه والو د يوې نوې يوځای کوونکې طريقې په واسطه د تلپاتې ځنګل مديريت عملې کولو ته د ودې ورکولو په موخه پياوړې نړيواله ژمنتيا منعکس کړه. <ref>{{Cite book|title=Forestry Principles And Applications|last=Antony, J R., Lal, S.B.|year=2013|pages=166}}</ref> د دوام وړ پرمختګ ۱۵ موخه هم يو نړيوال نوښت دی، چې د دوام وړ ځنګل مديريت پر لارې اچول په نښه کوي. <ref>{{Cite web|title=Goal 15 targets|url=https://www.undp.org/content/undp/en/home/sustainable-development-goals/goal-15-life-on-land/targets.html|access-date=2020-09-24|website=UNDP|language=en|تاريخ الأرشيف=2017-09-04|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20170904001634/https://www.undp.org/content/undp/en/home/sustainable-development-goals/goal-15-life-on-land/targets.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=2017-09-04|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20170904001634/https://www.undp.org/content/undp/en/home/sustainable-development-goals/goal-15-life-on-land/targets.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20170904001634/https://www.undp.org/content/undp/en/home/sustainable-development-goals/goal-15-life-on-land/targets.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20170904001634/https://www.undp.org/content/undp/en/home/sustainable-development-goals/goal-15-life-on-land/targets.html}}</ref> == پېژندنه == د تلپاتې ځنګل مديريت يوه پېژندنه، د ځنګلونو د ساتنې په اړه په اروپا کې د حکومتي ناستې له خوا وشوه او له همغه راهيسې د خوړو او کرنې سازمان له لورې تصويب شوی دی، چې د دوام وړ ځنګل مديريت په دې ډول راپېژني: <ref>{{cite web|url=http://www.mcpfe.org|title=Ministerial Conference on the Protection of Forests in Europe|publisher=Mcpfe.org|access-date=30 November 2011}}</ref><blockquote>په داسې ډول او قېمت د ځنګلونو او ځنګلي ځمکو څارنه او کارول، چې د ژوند تنوع، ګټورتوب، د بيا توليد وړتيا، بيارغونه او په اوس او راتلونکي کې د ترسره کولو ځواک، په سيمه یيزو، ملي او نړيوالو کچو اړوند ايکالوژيکي، اقتصادي او ټولنيزې دندې او د هغه څه ساتنه کوي، چې د نورو ايکو سيستمونو د ويجاړۍ سبب نه کېږي. </blockquote>ياد مفهوم، په يو څه ساده اصطلاحاتو کې د ځنګل توليداتو او ګټو لپاره د ټولنې د زياتېدونکو غوښتنو او د ځنګل د روغتيا او نه ورته والي تر منځ د توازن او ميزان د ترلاسه کولو په توګه تشرېح کېدلی شي. ياد ميزان د ځنګلونو د پايښت (ژوندي پاتې کېدنې) او پر ځنګل د تکيه ټولنو د نېکمرغۍ (هوساينې) په برخو کې ناډاډمن دی. د ځنګل د مديرانو لپاره د يوه ځانګړي ځنګل د څانګې په تلپاتې ډول اداره کول، د حس کېدلو وړ په يوه لاره کې د دې مشخص کولو معنا لري، چې ځنګل نن څه ډول وکاروو، چې په راتلونکي کې ورته ګټې، روغتيا او ګټورتوب ډاډمن کړو. د ځنګل مديران بايد ځيني وختونه د مبارزه کوونکو عواملو – سوداګريزو او ناسوداګريزو ارزښتونو، چاپېريالي پاملرنې، د ټولنې اړتياوې، د ځنګل اړوند سالمو پلانونو د توليدولو په موخه ان نړيواله اغېزه وارزوي او د يوې پراخې لړۍ يا ترتيب يې سره يو ځای يا يو لاس کړي. په زياتره حالتونو کې د ځنګل مديران له ښاريانو، سوداګريو، سازمانونو او په ځنګل او د ځنګل د برخې شاوخوا اداره کېدونکو لېواله ډلو سره په سلا او مشوره، د ځنګل په اړه خپلو پلانونو ته وده ورکوي. توکي او تصور يا تجسم د غوره مديريتي لارو چارو لپاره په وروستيو کې بشپړېږي (تکامل کوي). <ref>{{cite web|url=http://sapiens.revues.org/index209.html|title=Evans, K., De Jong, W., and Cronkleton, P. (2008) "Future Scenarios as a Tool for Collaboration in Forest Communities". ''S.A.P.I.EN.S.'' '''1''' (2)|publisher=Sapiens.revues.org|date=1 October 2008|access-date=30 November 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://sapiens.revues.org/index734.html|title=Mozgeris, G. (2008) "The continuous field view of representing forest geographically: from cartographic representation towards improved management planning". ''S.A.P.I.EN.S.'' '''1''' (2)|publisher=Sapiens.revues.org|access-date=30 November 2011}}</ref> د ملګرو ملتونو د خوړو او کرنې سازمان د غړو دولتونو (Member States) په غوښتنه په ۲۰۱۴ ز کې د تلپاتې ځنګل د مديريتي توکو صندوق (Sustainable Forest Management Toolbox) ته وده ورکړه او عملي يې کړ، چې دا د دوام وړ ځنګل مديريت عملي کوونکو هېوادونو د ملاتړ په موخه د توکو، غوره لارو چارو او د دوی د کاريال بېلګو يوه پر ليکه ټولګه وه. <ref>{{cite web|title=Sustainable Forest Management Toolbox|url=http://www.fao.org/3/a-mk154e.pdf|publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations|access-date=24 June 2014}}</ref> دا چې ځنګلونه او ټولنې په ثابت پرله ‎پسې اوښتون کې دي، نو د دوام وړ ځنګل مديريت غوښتونکې پايله ثابته نه ده. هغه څه چې په تلپاتې ډول يو اداره شوی ځنګل رامنځته کوي، د وخت په تېرېدو سره به ځکه بدلون وکړي، چې ارزښتونه د عامه بدلون په واسطه ساتل شوي دي. <ref>{{cite journal|last1=Rametsteiner|first1=Ewald|last2=Simula|first2=Markku|title=Forest certification—an instrument to promote sustainable forest management?|journal=Journal of Environmental Management|year=2003|volume=67|issue=1|pages=87–98|doi=10.1016/S0301-4797(02)00191-3|pmid=12659807|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0301479702001913|access-date=20 April 2020}}</ref> == معيارونه او شاخصونه == معيارونه او شاخصونه هغه توکي دي، چې د دوام وړ ځنګل مديريت د ادراک، ارزونې او عملي کولو په موخه کارېدلی شي. ارونه اړين عناصر او د حالتونو يا پړاوونو يوه ټولګه راپېژني او مشخص کوي، چې په واسطه يې کېدای شي تلپاتې يا د دوام وړ ځنګل مديريت وارزول شي. په دوره يي ډول اندازه شوي شاخصونه بل هر معيار ته په احترام سره د بدلون لوری څرګندوي. <ref>[http://www.cifor.cgiar.org/acm/methods/toolbox1.html Guidelines for Developing, Testing and Selecting Criteria and Indicators for Sustainable Forest Management] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110617073742/http://www.cifor.cgiar.org/acm/methods/toolbox1.html |date=2011-06-17 }} Ravi Prabhu, Carol J. P. Colfer and Richard G. Dudley. 1999. CIFOR. The Criteria & Indicators Toolbox Series.</ref> د تلپاتې (د دوام وړ) ځنګل د مديريت معيارونه او شاخصونه په پراخ ډول کارول کېږي او زيات هېوادونه ملې راپورونه چمتو کوي، چې د دوام وړ ځنګل مديريت پر لور (په اړه) د دوی وده ارزوي. نهه نړيوال او سيمه یيز معيارونه او شاخصونه شته، چې په ټوليز ډول له ۱۵۰ نه زيات هېوادونه رانغاړي. د پرمختللو معيارونو له ډلې درې معيارونه يې د معتدلو او شمالي ځنګلونو (چې Montréal Process هم ورته وايي) د ساتنې او دوام لرونکي مديريت لپاره پر معيارونو او شاخصونو باندې بوخته ډله، (Forest Europe) او د تودو سيمو د ځنګل نړيوال سازمان (International Tropical Timber Organization) دي. هغه هېوادونه چې د ورته نوښت غړي دي، په عادي ډول په ورته وخت کې د راپور جوړولو او ورته شاخص کارولو هوکړه لري. د هېوادونو په دننه کې د مديريتي واحد په کچه د پايښت وړ ځنګل د مديريت په سيمه یيزه کچه د معيارونو او شاخصونو ته په ودې ورکولو کې direct شوي دي. د نړيوال ځنګل پوهې د څېړنې مرکز (Center for International Forestry Research)، د موډل ځنګل نړيواله شبکه او د بریتانوي کلمبيا په پوهنتون کې څېړونکو يو شمېر توکو او تخنيکونو ته وده ورکړې ده، چې پر ځنګل تکيه شويو ټولنو سره د هغوی په سيمه یيزه کچه د معيارونو او شاخصونو په جوړولو کې مرسته کوي. معيارونه او شاخصونه د درېيمې ډلې ځنګل د تاييد پروګرامونو بنسټ جوړوي. لکه: د کاناډايي معيارونو د ټولنې معيار، د پايښت وړ ځنګل مديريت معيارونه او د پايښت وړ ځنګل پوهنې نوښت معيار. <ref>[http://www.fao.org/DOCREP/004/AC135E/AC135E00.HTM Criteria and Indicators for Sustainable Forest Management: A Compendium]. Paper compiled by Froylán Castañeda, Christel Palmberg-Lerche and Petteri Vuorinen, May 2001. Forest Management Working Papers, Working Paper 5. Forest Resources Development Service, Forest Resources Division. FAO, Rome (unpublished).</ref><ref>{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181111034056/http://www.itto.int/direct/topics/topics_pdf_download/topics_id%3D9630000%26no%3D1%26disp%3Dinline |archivedate=2018-11-11 |title=ITTO |url=http://www.itto.int/direct/topics/topics_pdf_download/topics_id=9630000&no=1&disp=inline |access-date=2022-02-04 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.rinya.maff.go.jp/mpci/2009p_1.pdf |title=Montréal Process Indicators |access-date=2022-02-04 |تاريخ الأرشيف=2012-04-20 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20120420075341/http://www.rinya.maff.go.jp/mpci/2009p_1.pdf |url-status=dead |خونديځ نېټه=2012-04-20 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20120420075341/http://www.rinya.maff.go.jp/mpci/2009p_1.pdf |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20120420075341/http://www.rinya.maff.go.jp/mpci/2009p_1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120420075341/http://www.rinya.maff.go.jp/mpci/2009p_1.pdf }}</ref><ref>[http://www.foresteurope.org/filestore/foresteurope/Publications/pdf/improved_indicators.pdf MCPFE indicators] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100614035658/http://www.foresteurope.org/filestore/foresteurope/Publications/pdf/improved_indicators.pdf|date=14 June 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.imfn.net|title=International Model Forest Network|publisher=Imfn.net|access-date=30 November 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cifor.cgiar.org/acm/pub/toolbox.html|title=CIFOR Criteria and Indicators Toolbox Series|publisher=Cifor.cgiar.org|access-date=30 November 2011|archive-date=17 June 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110617074629/http://www.cifor.cgiar.org/acm/pub/toolbox.html|url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.idrc.ca/en/ev-54246-201-1-DO_TOPIC.html International Model Forest Network Criteria and Indicators] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061023185421/http://www.idrc.ca/en/ev-54246-201-1-DO_TOPIC.html|date=23 October 2006}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.sfmindicators.org/ |title=SFM Indicator Knowledge Base |access-date=2022-02-04 |تاريخ الأرشيف=2019-04-30 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190430080927/http://www.sfmindicators.org/ |url-status=dead |خونديځ نېټه=2019-04-30 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20190430080927/http://www.sfmindicators.org/ |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20190430080927/http://www.sfmindicators.org/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190430080927/http://www.sfmindicators.org/ }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.csa-international.org/product_areas/forest_products_marking/Default.asp?language=english|title=Canadian Standards Association|publisher=Csa-international.org|access-date=30 November 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111118085104/http://www.csa-international.org/product_areas/forest_products_marking/default.asp?language=english|archive-date=18 November 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sfiprogram.org/files/pdf/Section1_sfi_requirements_2010-2014.pdf|title=Sustainable Forestry Initiative Introduction Page 1|access-date=30 November 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120125143402/http://www.sfiprogram.org/files/pdf/Section1_sfi_requirements_2010-2014.pdf|archive-date=25 January 2012}}</ref> ښکاري چې، د پايښت وړځنګل مديريت د کليدي عناصرو په اړه وده واله (مخ پر وده) نړيواله هوکړه يا اجماع شته ده. د دوام وړ ځنګل مدیريت اووه عامې موضوعې برخې د نهه(۹) دوام لرونکو سیمه ییزو او نړيوالو معيارونو او شاخصونو د نوښتونو پر بنسټ رامنځته شوې دي. يادې اووه عامې موضوعي برخې دا دي: * د ځنګلي سرچينو پراختيا. * د بيولوژيکي ژوند بېلوالی (تنوع). * د ځنګل روغتيا او بيارغونه. * د ځنګل سرچينو ګټورې دندې. * د ځنګل سرچينو ژغورونکې دندې. * ټولنيزې -اقتصادي دندې. * روا کړنلاره او بنسټيز چارچوکاټ. د عامو موضوعي برخو (معيارونو) په اړه د نظريو دا موافقه (اجماع) په اغېزناک ډول د دوام وړ ځنګل د مديريت يوعام او ضمني پېژند وړاندې کوي. يادې اووه موضوعي برخې د ځنګلونو په اړه د ملګرو ملتونو د جرګه ځای (United Nations Forum on Forests) په څلورمه غونډه کې د ځنګل د نړيوالې کمېټې له خوا او د ځنګلونو په اړه د يادې کمېټې په شپاړسمه غونډه کې منل شوي وو. ذکر شوې اووه موضوعي برخې، اوس هم د ځنګلونو پر ټولو ډولونو باندې د ناقانونه زور وسيلې (Non-Legally Binding Instrument on All Types of Forests) کې د وسيلې د موخې ترلاسه کولو کې د مرستې په موخه د يوه ریفرنس چارچوکاټ په توګه نمانځل کېږي. <ref>[https://www.un.org/esa/forests/ United Nations Forum on Forests] (2004)</ref><ref>[http://www.fao.org/DOCREP/MEETING/007/Y9203e/y9203e09.htm#TopOfPage Committee on Forestry] (2003)</ref> ۲۰۱۲ ز کال د جنوري پر ۵ نېټه د (Montréal Process)، (Forest Europe)، (International Tropical Timber Organization) او د ملګرو ملتونو د خوړو او کرنې سازمان او د اووه موضوعي برخو منونکو د مرستې يوه ګډه وینا لاسليک کړه، چې له مخې يې د ځنګل اړوند د نړيوالو معلوماتو راټولونې او راپور ورکولو ته وده ورکړي او د څارنې د غوښتنو او ګډ راپور ورکولو د مسووليت پېټي د زياتوالي مخنيوی وکړي. == سرچینې == evhjldfcn29vn5j0ocq2y8zjtjksdn5 0 59666 370122 370060 2026-11-02T02:54:53Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 370122 wikitext text/x-wiki د متحده ایالاتو د اساسي قانون لسم تعدیل (تعدیل  X)، د حقونو د قانون یوه برخه ده، چې د ۱۷۹۱ ز کال د ډسمبر په ۱۵مه تصویب شوی. دا د فدرالیزم اصل چې د دولتونو د حقونو په نوم هم پېژندل کېږي څرګندوي او دا په ګوته کوي چې فدرالي حکومت یواځې هغه واکونه لري چې د اساسي قانون له خوا ورته سپارل شوي او نور ټول هغه واکونه چې د اساسي قانون له خوا ایالتونه ترې منع شوي نه دي د هر ایالت لپاره خوندي دي.<ref>{{cite web|url=https://www.archives.gov/exhibits/charters/bill_of_rights_transcript.html|title=The Bill of Rights: A Transcription|access-date=2010-09-20|publisher=[[National Archives and Records Administration|United States National Archives and Records Administration]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161009200121/http://www.archives.gov/exhibits/charters/bill_of_rights_transcript.html|archivedate=2016-10-09|url-status=dead}}</ref> دا تعدیل په ۱۷۸۹ ز کال کې د متحده ایالاتو د لومړي کانګرس له خوا د اساسي قانون له تصویب وروسته د لومړۍ دورې په بهیر کې وړاندیز شوی و. دا د ډېریو غړو له خوا د اساسي قانون له تصویب څخه دمخه د شرط په توګه ګڼل کېده، چې په ځانګړې توګه د فدرالي ضد غوښتنو پوره کولو لپاره، چې د پیاوړي فدرالي حکومت د جوړولو مخالف وو په پام کې نیول شوي وو.<ref name="bor">{{cite web|url=https://www.archives.gov/exhibits/charters/bill_of_rights.html|author=National Archives|title=Bill of Rights|date=October 30, 2015|access-date=March 7, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130404123122/http://www.archives.gov/exhibits/charters/bill_of_rights.html|archivedate=April 4, 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last1=Cooper|first1=Charles|title=Essay on the Tenth Amendment:Reserved Powers of the States|url=https://www.heritage.org/constitution?essay_id=10000162|access-date=September 11, 2014}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://digitalcommons.law.seattleu.edu/sulr/vol7/iss3/2/|title=Freedom and Diversity in a Federal System: Perspectives on State Constitutions and the Washington Declaration of Rights|author=Justice Robert F. Utter|journal=Seattle University Law Review|publisher=Digitalcommons.law.seattleu.edu|date=2010-07-18|volume=7|issue=3|page=491|access-date=2015-10-29}}</ref><ref>{{cite book|last1=McAffee|first1=Thomas B.|last2=Bybee|first2=Jay S.|last3=Bryant|first3=A. Christopher|title=Powers reserved for the people and the states: a history of the Ninth and Tenth Amendments|url=https://archive.org/details/powersreservedfo0000mcaf|date=2006|publisher=Praeger Publishers|isbn=0-313-31372-5|location=Westport, Conn.|pages=[https://archive.org/details/powersreservedfo0000mcaf/page/177 177]|oclc=69992386}}</ref> == مخلیکنه او منل == لسم تعدیل د کنفدراسیون د مادو له II مادې سره ورته دی: هر ایالت خپل حاکمیت، ازادي او خپلواکي ساتي او هر هغه واک، قانوني واک او حق چې د دې کنفدراسیون له خوا د کانګرس په غونډه کې په ښکاره توګه متحده ایالاتو ته نه دی سپارل شوی، د هغه ساتنه به کوي.<ref name="Yale University Avalon Project">{{cite web|url=https://avalon.law.yale.edu/18th_century/artconf.asp#art2|title=Articles of Confederation: March 1, 1781|access-date=2020-02-15|publisher=[[Yale Law School]] Avalon Project}}</ref> وروسته له دې چې اساسي قانون تصویب شو، د سویلي کارولینا استازي توماس ټوډور ټکر او د میساچوسیټس استازي ایلبرج ګیري په جلاډول ورته تعدیلات وړاندیز کړل، چې د فدرالي حکومت واکونه یې «په څرګند ډول» محدود کول، چې کولای یې شوای ضمني واکونه رد کړي. جېمز میډیسن له دې تعدیلاتو سره مخالفت وکړ او ویې ویل چې: «د حکومت محدودیت د څرګندو واکونو پر وړاندې ناشونې دی؛ دا واکونه باید په ضمني توګه ومنل شي، پرته له دې چې اساسي قانون دې د هرې جزئي خبرې لپاره راښکته شي».<ref name="House of Representatives Amendments to the Constitution">{{cite web|url=http://press-pubs.uchicago.edu/founders/documents/amendXs6.html|title=House of Representatives, Amendments to the Constitution|access-date=2007-12-16|publisher=[[University of Chicago]]}}</ref><ref name="Constitutional Myth #7: The 10th Amendment Protects 'States' Rights'">{{cite web|url=https://www.theatlantic.com/national/archive/2011/07/constitutional-myth-7-the-10th-amendment-protects-states-rights/241671/|title=Constitutional Myth #7: The 10th Amendment Protects 'States' Rights'|first=Garrett|last=Epps|work=[[The Atlantic]]|date=July 11, 2011|access-date=2013-06-26}}</ref><ref name="Bordewich">{{cite book|title=The First Congress: How James Madison, George Washington, and a Group of Extraordinary Men Invented the Government|url=https://archive.org/details/firstcongresshow0000bord|last=Bordewich|first=Fergus M.|publisher=Simon and Schuster|year=2016|isbn=978-1451691931|location=New York City, NY|page=[https://archive.org/details/firstcongresshow0000bord/page/130 130]}}</ref><ref>{{cite web|url=http://press-pubs.uchicago.edu/founders/documents/bill_of_rightss11.html|title=Bill of Rights Documents: Document 11: House of Representatives, Amendments to the Constitution|work=The Founders' Constitution|publisher=University of Chicago. June 8; July 21; August 13, 18-19, 1789|access-date=June 19, 2015}}</ref> === قضایی تفسیر === لسم تعدیل، دا روښانه کوي چې د فدرالي حکومت واکونه په اساسي قانون کې ورکړل شویو واکونو پورې محدود دي، چې د سترې محکمې له خوا د اعتبار وړ اعلان شوي. متحده ایالات د سپراګ قضیې پر وړاندې (۱۹۳۱) کې سترې محکمې ټینګار وکړ چې دې تعدیل «هیڅ څه یې [اساسي قانون]  ته لکه څنګه چې په اصل کې تصویب شوی، نه دي ورزیات کړی».<ref>{{ussc|name=United States v. Sprague|volume=282|page=716|pin=733-34|year=1931}}.</ref> ایالتونه او ځایی حکومتونه کله ناکله هڅه کوي د بېلابېلو فدرالي مقرراتو نه، په ځانګړي توګه د کار او چاپیریال کنټرولولو برخو کې معافیت ترلاسه کړي او له لسم تعدیل څخه د خپلو ادعاوو لپاره د یوه اساس په توګه کار واخلي.<ref>{{ussc|name=United States v. Darby Lumber Co.|volume=312|page=100|pin=124|year=1941}}.</ref> === قومانداني === له ۱۹۹۲ ز کال راهیسې، سترې محکمې پرېکړه کړې چې لسم تعدیل فدرالي حکومت منع کوي چې ایالتونه دې ته اړ کړي چې ځینې قوانین تصویب یا تصویب نه کړي او یا دې فدرالي قانون پلي کړي. په نیویارک کې د متحده ایالاتو د قضیې پر وړاندې (۱۹۹۲)، د سترې محکمې د تعدیلاتو قانون د ټیټې کچې فاضله راډیو اکټیو پالیسۍ په ۱۹۸۵ ز کال کې باطله کړه، دې قانون د دولتونو لپاره درې هڅونې رامنځته کړې ترڅو چې قانوني مکلفیتونه ومني او د ټیټې کچې فاضله راډیو اکټیو د تصفیې لپاره شرایط چمتو کړي. لومړۍ دوه هڅونې د پیسو وې. درېیمه هڅونه، چې په دې قضیې کې تر ګواښ لاندې راغی، دولتونه یې اړ کړل چې په خپلو پولو کې هر هغه فاضله مواد چې د ۱۹۹۶ کال د جنوري له لومړۍ نیټې څخه مخکې نه وي تصفیه شوي، سرلیک واخلي، او هر دولت یې د ټولو هغو زیانونو لپاره چې په مستقیم ډول د فاضله موادو پورې تړاو لري مسؤول ګڼلی. <ref>{{ussc|name=New York v. United States|volume=505|page=144|year=1992}}.</ref><ref name="Dole">{{ussc|name=South Dakota v. Dole|volume=483|page=203|year=1987}}.</ref><ref name="Printz">{{ussc|name=Printz v. United States|volume=521|page=898|year=1997}}.</ref><ref>{{ussc|name=Murphy v. National Collegiate Athletic Association|volume=584|page=_|year=2018}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.scotusblog.com/2018/05/opinion-analysis-justices-strike-down-federal-sports-gambling-law/|title=Opinion analysis: Justices strike down federal sports gambling law (Updated)|date=2018-05-14|work=SCOTUSblog|access-date=2018-05-15|language=en-US}}</ref> === د سوداګرۍ ماده === په شلمې پیړۍ کې، د سوداګرۍ ماده د کانګرس د ځواک یو له ډېرو کارول شویو سرچینو څخه ګڼل کېده. دا تفسیر د فدرالي حکومت د منلو وړ ساحې په ټاکلو کې مهم دی. پېچلي اقتصادي ګواښونه چې د لوی ناورین له امله رامنځته شوي وو د کانګرس په سترې محکمې کې د یو پیاوړي ملي اقتصاد ساتلو لپاره د سوداګرۍ مادې د واکونو کارولو  د بیا ارزونې لامل شو. <ref>{{cite book|title=The Classical Liberal Constitution|url=https://archive.org/details/classicalliberal0000epst|last=Epstein|first=Richard A.|publisher=Harvard University Press|year=2014|isbn=978-0-674-72489-1|location=Cambridge, MA|page=[https://archive.org/details/classicalliberal0000epst/page/13 13]}}</ref><ref>{{cite book|title=The Classical Liberal Constitution|url=https://archive.org/details/classicalliberal0000epst|last=Epstein|first=Richard A.|publisher=Harvard University Press|year=2014|isbn=978-0-674-72489-1|location=Cambridge, MA|page=[https://archive.org/details/classicalliberal0000epst/page/36 36]}}</ref> په متحده ایالاتو کې د لوپیز د قضیې پر وړاندې (۱۹۹۵)، یو فدرالي قانون چې د دولتي ښوونځیو په ساحه کې یا شاوخوا «د ټوپک څخه پاکه سیمه» امر کوي، لغوه شو. سترې محکمې حکم وکړ چې په اساسي قانون کې داسې کومه ماده نشته چې فدرال قانون ته واک ورکړي. دا د سترې محکمې لومړی عصري نظر و چې د سوداګرۍ مادې لاندې یې د حکومت واک محدود کړ. دې نظر کې د لسم تعدیل یا د محکمې د ۱۹۸۵ ګارسیا پریکړه نه ده ذکر کړې.<ref>{{ussc|name=Wickard v. Filburn|volume=317|page=111|year=1942}}.</ref><ref>{{ussc|514|549|1995|name=United States v. Lopez}}.</ref><ref>{{ussc|name=Gonzales v. Raich|volume=545|page=1|year=2005}}.</ref> === د برلاسۍ ماده === د کوپر پر وړاندې د هارون په قضیه کې (۱۹۵۸)، سترې محکمې د دولتونو د حقونو او لسم تعدیل سره معامله وکړه. دا پېښه هغه مهال رامنځته شوه چې د یوې بلې تاریخي قضیې د حکم په مستقیم غبرګون کې په (۱۹۵۴) کې په براون کې شخړې رامنځته شوې. په براون کې سترې محکمې په متفقه توګه په عامه ښوونځیو کې د ماشومانو توکمیز توپیر غیرقانوني اعلان کړ. له براون وروسته سترې محکمې د سیمې نورو محکمو ته او د ښوونځي بورډونو ته امر وکړ چې په «پوره غور او چټکۍ سره» د توکمیزو بېلتون له منځه وړلو ته دې دوام ورکړي.<ref>{{ussc|358|1|1958}}</ref><ref>{{ussc|347|483|1954}}</ref><ref name=":0">{{cite web|url=https://www.history.com/topics/black-history/brown-v-board-of-education-of-topeka|title=Brown v. Board of Education|year=2009|publisher=[[A&E Networks]]|access-date=May 25, 2018}}</ref> د هغو کسانو په منځ کې چې د پریکړې سره یې مخالفت کاوه (او د توکمیزو بېلتون ټولنې هڅې) هغه د ارکنساس والي اورول فوبوس وو. د تورپوستو زده کونکو یوه ډله چې د Little Rock Nine  په نوم پیژندل کېده دوی په مرکزي عالي لېسې کې چې پخوا ټول په کې سپین پوستي وو، د ښوونځي د پلاوي د هڅو په پایله کې د بروان د امر د منلو په موخه ټولو ګډون وکړ. تاوتریخوالی هغه وخت سخت شو کله چې والي فوبوس ملي ګارد ته امر وکړ چې ښوونځي ته د نهو تنو د ننوتلو مخه ونیسي او ولسمشر ایزنهاور فدرالي سرتیرو ته امر کړی و چې دوی دې بدرګه کړي.<ref>{{cite web|url=https://www.history.com/topics/black-history/central-high-school-integration|title=Little Rock Nine|publisher=[[History (U.S. TV network)|History]]|access-date=May 25, 2018}}</ref> د بشپړونې له کړکیچ نه پنځه میاشتې وروسته، د ښوونځي پلاوي د متحده ایالاتو د ارکنساس ختیځې ولسوالۍ او د ولسوالۍ محکمې ته دعوه وړاندې کړې وه چې د توکمیز بېلتون په پلي کولو کې د دوه نیم کلن ځنډ غوښتنه یې کړې وه.<ref name=":1">{{cite journal|last=Farber|first=Daniel|date=1982|title=The Supreme Court and the Rule of Law: Cooper v. Aaron Revisited|url=https://scholarship.law.berkeley.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1327&context=facpubs|journal=[[University of Illinois Law Review]]|volume=1982|pages=387–412|via=HeinOnline|access-date=2022-02-13|archivedate=2018-06-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180622005318/https://scholarship.law.berkeley.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1327&context=facpubs}}</ref><ref name=":2">{{cite journal|last=Bhagwat|first=Ashutosh|date=2008|title=Cooper v. Aaron and the Faces of Federalism|url=https://scholarship.law.slu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1594&context=lj|journal=Saint Louis University Law Journal|volume=52|pages=1087–1113|via=HeinOnline}} {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === فدرالي تمویل === فدرالي سیسټم د فدرالي حکومت وړتیا محدودوي چې د ملي حکومت د یوې وسیلې په توګه د ایالتي حکومتونو څخه کار واخلي، لکه څنګه چې د متحده ایالاتو پر وړاندې په پرنټز  کې تر سره شوي و.<ref name="Printz2">{{ussc|name=Printz v. United States|volume=521|page=898|year=1997}}.</ref> د همدې دلیل لپاره، کانګرس ډېری وخت هڅه کوي خپل واکونه د دولتونو د هڅولو له لارې وکاروي، ترڅو ملي پروګرامونه پلي کړي چې لږترلږه له ملي معیارونو سره سمون ولري؛ هغه سیسټم چې د کوپراتیف فدرالیزم په نوم یادیږي. د دې وسیلې د کار یوه بېلګه په هغو برخو کې د فدرالي تمویل د تخصیص شرطي کول و چې د دولت ځینې قوانین د فدرالي لارښوونو سره سمون نه لري. د بېلګې په توګه، کېدای شي د فدرال تعلیمي بودیجه د IDEA سره سم د ځانګړو تعلیمي پروګرامونو له پلي کولو پرته ونه منل شي. په ورته ډول، په ټول هېواد کې د چټکتیا د حد محدودیت له ۵۵ مایله پر ساعت (۸۹ کیلومتره پر ساعت) ، د ۰.۰۸ قانوني وینې الکول محدودیت، او په ټول هیواد کې د څښاک د څښلو عمر ۲۱ کلني د دې طریقې له لارې وضع شوي؛ که چېرې دوی دا ډول قوانین تصویب نه کړي ایالتونه به د لویو لارو تمویل له لاسه ورکړي (که څه هم د ملي سرعت حد له هغه وروسته لغوه شوی).<ref name="Dole2">{{ussc|name=South Dakota v. Dole|volume=483|page=203|year=1987}}.</ref> د  Sebelius پر وړاندې د خپلواکې سوداګرۍ ملي فدراسیون قضیه کې (۲۰۱۲)، محکمې پریکړه وکړه چې د ناروغانو د ساتنې او ارزانه پاملرنې قانون چې (عموما د ACA یا Obamacare په نوم یادیږي) په غیرقانوني توګه یې دولتونه اړ کړي چې Medicaid پراخ کړي. محکمې د ACA ژبه د جبري تر سرلیک لاندې ډلبندي کړه ځکه چې ایالتونه یې په اغیزمنه توګه د فدرالي پروګرام سره یوځای کېدو ته اړ ایستل ترڅو چې دولتونه په دوامداره توګه د میډیکاډ بودیجې چمتو کولو شرطونو سره موافقه وکړي او د میډیکاډ وړتیا بدله کړي ترڅو ټول هغه کسان په کې شامل شي چې ۱۳۳ سلنه د بېوزلۍ تر کرښې لاندې ژوند کوي.<ref>{{ussc|name=National Federation of Independent Business v. Sebelius|volume=567|page=519|year=2012}}.</ref> == سرچینې == q44vnme9avwdzbx8pn3umc7a8knv19w 0 59681 370121 365383 2026-11-02T02:54:16Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 370121 wikitext text/x-wiki د متحده ایالاتو اساسي قانون د متحده ایالاتو غوره قانون دی. دغه بنسټ ایښودونکی سند، په اصل کې اووه مادې لري او د حکومت ملي چوکاټ په نښه کوي. د دې لومړۍ درې مادې د واکونو د جلا کولو مفکوره رانغاړي، په کوم سره چې فدرالي حکومت په درېیو څانګو وېشل شوی دی: مقننه، چې د دوه اړخیز کانګرس نه جوړه ده (لومړۍ ماده)، اجرائیه قوه، د ولسمشر او تابعو افسرانو نهجوړه ده (دویمهماده) او قضایي، چې د سترې محکمې او نورو فدرالي محکمو نه جوړه ده (درېیمه ماده). څلورمه ماده، پنځمه ماده او شپږمه ماده د فدراليزم مفکورې تشرېح کوي، د دولتي حکومتونو حقونه او مسؤلیتونه، د فدرالي حکومت سره په اړیکو کې دولتونه او د اساسي قانون د تعدیل ګډ بهیر بیانوي. اوومه ماده هغه تګلاره ټاکي، چې وروسته د ۱۳ هیوادونو له خوا د تصویب لپاره کارول کېږي. دا تر ټولو زوړ لیکل شوی او نافذ شوی ملي اساسي قانون ګڼل کېږي.<ref>{{harvnb|Maier|2010|p=35}}</ref><ref>[http://www.politifact.com/virginia/statements/2014/sep/22/bob-goodlatte/goodlatte-says-us-has-oldest-working-national-cons/ Goodlatte says U.S. has the oldest working national constitution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180105011354/http://www.politifact.com/virginia/statements/2014/sep/22/bob-goodlatte/goodlatte-says-us-has-oldest-working-national-cons/ |date=2018-01-05 }}, Politifact Virginia website, September 22, 2014.</ref><ref>{{cite book|author=United States Senate|title=The Constitution of the United States of America: Analysis and Interpretation|chapter=Amendments to the Constitution of the United States of America|chapter-url=http://www.gpo.gov/fdsys/pkg/GPO-CONAN-1992/pdf/GPO-CONAN-1992-7.pdf|year=1992|publisher=U.S. Government Printing Office|page=25 n.2|isbn=9780160632686|author-link=United States Senate|title-link=The Constitution of the United States of America: Analysis and Interpretation}}</ref><ref name="senategov">{{cite web|title=Constitution Day|url=https://www.senate.gov/artandhistory/history/common/generic/ConstitutionDay.htm|website=Senate.gov|publisher=United States Senate|access-date=September 10, 2016}}</ref><ref>{{cite web|last=Ritchie|first=Donald|title=Bill of Rights|url=http://www.annenbergclassroom.org/term/bill-of-rights|work=Annenberg Classroom—Glossary|publisher=Leonore Annenberg Institute for Civics of the Annenberg Public Policy Center of the University of Pennsylvania|access-date=September 21, 2014}}</ref><ref>{{cite web|first=Gordon|last=Lloyd|title=Introduction to the Bill of Rights|url=http://teachingamericanhistory.org/bor/bor-intro/|website=TeachingAmericanHistory.org|publisher=The Ashbrook Center at Ashland University|access-date=September 21, 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.archives.gov/founding-docs|title=America's Founding Documents|date=October 30, 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.archives.gov/preservation/formats/paper-vellum.html|title=Differences between Parchment, Vellum and Paper|date=August 15, 2016}}</ref> == د کنفدراسیون مقالې == د کنفدراسیون اصول او دایمي اتحادیه د متحده ایالاتو لومړی اساسي قانون و. دا د ۱۷۷۶ ز له نیمایي نه د ۱۷۷۷ زتر وروستیو پورې د دویم قاره یي کانګرس له خوا مسوده شوی و او د ۱۷۸۱ ز په لومړیو کې د  ټولو ۱۳ ایالتونو له خوا یې تصویب بشپړ شو. د کنفدراسیون مادو مرکزي حکومت ته لږ واک ورکړ. د کنفدراسیون کانګرس پرېکړه کولای شوای، خو د پلي کولو واک یې نه درلود.<ref>{{cite book|last=Jensen|first=Merrill|title=The New Nation: A History of the United States During the Confederation, 1781–1789|url=https://archive.org/details/newnation03morrgoog|year=1950|location=Boston|publisher=Northeastern University Press|isbn=978-0-930350-14-7|pages=[https://archive.org/details/newnation03morrgoog/page/n195 177]–233}}</ref><ref>{{cite book|first=Christian G.|last=Fritz|url=https://books.google.com/books?id=ZpKCvUacmSwC&pg=RA1-PA168|title=American Sovereigns: The People and America's Constitutional Tradition Before the Civil War|location=New York|publisher=Cambridge University Press|date=2008|page=131|isbn=978-0-521-88188-3|postscript=;}} noting that "Madison, along with other Americans clearly understood" the Articles of Confederation "to be the first federal Constitution".</ref> == تاریخچه == === د ۱۷۸۷ ز کال مسوده === د ۱۷۸۷ ز کال د مې په ۱۴مه په ټاکل شوې ورځ کې یوازې د ورجینیا او پنسلوانیا پلاوو شتون درلود او له همدې امله د کنوانسیون پرانیسته غونډه د نصاب د نشتوالي له امله وځنډول شوه. د اووه ایالتونو نصاب پوره شو او بحثونه د مې په ۲۵مه پیل شول. په پای کې د دوولسو ایالتونو استازو شتون درلود، ۷۴ استازي ونومول شول، ۵۵ کسانو ګډون وکړ او ۳۹ کسانو لاسلیک وکړ.<ref>{{harvnb|Maier|2010|p=27}}</ref><ref name="Bio">{{cite web|url=https://www.archives.gov/exhibits/charters/constitution_founding_fathers.html|title=America's Founding Fathers-Delegates to the Constitutional Convention|date=October 30, 2015|publisher=The U.S. National Archives and Records Administration|access-date=April 16, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160416102739/https://www.archives.gov/exhibits/charters/constitution_founding_fathers.html|archivedate=April 16, 2016|url-status=dead}}</ref> === د ۱۷۸۸ تصویب === اساسي قانون د کنفدراسیون کانګرس ته لېږدولل شوی و، په نیویارک ښار کې ناسته وشوه، دا د کانګرس په واک کې و چې د وړاندیز شوي اساسي قانون تصویب ګړندی یا بند کړي. د حکومت نوی چوکاټ چې د فلاډیلفیا کنوانسیون وړاندې کړ، تش په نوم بیا کتنه وه، خو په حقیقت کې د کنفدراسیون د اصولو د غونډ پلورنه وه، چې له اصل نه یې یوه کلیمه هم پرې نښوده.<ref>{{cite web|url=http://avalon.law.yale.edu/18th_century/ressub02.asp|title=Resolution of Congress of September 28, 1787, Submitting the Constitution to the Several States|publisher=The Avalon Project at Yale Law School|access-date=August 31, 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://avalon.law.yale.edu/18th_century/resolu01.asp|title=Resolution of the Congress, of September 13, 1788, Fixing Date for Election of a President, and the Organization of the Government Under the Constitution, in the City of New York|via=Avalon Project}}</ref><ref>{{cite web|title=March 4: A forgotten huge day in American history|url=https://constitutioncenter.org/blog/march-4-a-forgotten-huge-day-in-american-politics/|date=March 4, 2013|publisher=[[National Constitution Center]]|location=Philadelphia, Pennsylvania|access-date=February 13, 2018|تاريخ الأرشيف=February 24, 2018|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180224184927/https://constitutioncenter.org/blog/march-4-a-forgotten-huge-day-in-american-politics|url-status=dead|خونديځ نېټه=February 24, 2018|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20180224184927/https://constitutioncenter.org/blog/march-4-a-forgotten-huge-day-in-american-politics|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20180224184927/https://constitutioncenter.org/blog/march-4-a-forgotten-huge-day-in-american-politics|archive-url=https://web.archive.org/web/20180224184927/https://constitutioncenter.org/blog/march-4-a-forgotten-huge-day-in-american-politics}}</ref> == اصلي چوکاټ == نه هغه کنوانسیون چې د اساسي قانون مسوده یې جوړه کړې وه او نه هم کانګرس چې د ۱۷۸۷ ز په مني کې یې د تصویب لپاره ۱۳ ایالتونو ته لېږلی و، اصلي سرلیک یې ورته ورنه کړ. د دې خلا د ډکولو لپاره، کله چې دا سند د کنوانسیونونو د تصویب او د خلکو د معلوماتو د اسانتیا لپاره چاپېده، نو «د حکومت چوکاټ» تر سرلیک لاندې به چاپېده.<ref>{{cite book|title=The Constitution of the United States and Amendments Thereto|year=1961|publisher=Virginia Commission on Constitutional Government|page=i (of foreword)|editor-first=James J.|editor-last=Kilpatrick|others=Foreword by Denys P. Myers}}{{Full citation needed|date=August 2014}}</ref> === د تایید بندښت === د متحده ایالاتو د اساسي قانون لاسلیک د سپټمبر په ۱۷مه، په  ۱۷۸۷ز کال کې هغه وخت وشو، کله چې د اساسي قانون کنوانسیون ته ۳۹ استازو د کنوانسیون په جریان کې جوړ شوی اساسي قانون تصویب کړ. په لاسلیکونوسربېره، د دې پای تایید کې یوه لنډه اعلامیه شامله وه چې د استازو کار په بریالیتوب سره پای ته رسیدلی او هغه کسان چې لاسلیکونه یې په دې کې ښکاري، په وروستي سند کې به ګډون کوي.<ref>Madison, James (1902) ''The Writings of [[James Madison]]'', [https://oll.libertyfund.org/titles/madison-the-writings-vol-4-1787 vol. 4, ''1787: The Journal of the Constitutional Convention, Part II''] (edited by G. Hunt), pp. 501–502</ref> == تصویب شوي تعدیلات == په اساسي قانون کې اووه ویشت تعدیلات شتون لري. د جوړښت له پلوه، د اساسي قانون اصلي متن او ټول پخواني تعدیلات لاس نه وروړل شوي پاتې دي. د دې کړنې بېلګه په ۱۷۸۹ ز کې رامنځته شوې، کله چې کانګرس د اساسي قانون لومړني تعدیلات په پام کې ونیول او وړاندیز یې وکړ. له دې ډلې نه، ۱-۱۰ تعدیلات په ټولیز ډول د حقونو د قانون په نوم پېژندل کېږي او ۱۳-۱۵ تعدیلات د بیارغونې تعدیلاتو په نامه پېژندل کېږي. === د خپلواکۍ خونديتوب (تعدیلات ۱، ۲، او ۳) === لومړی تعدیل (۱۷۹۱ز)کانګرس منع کوي چې د ځینو انفرادي آزادیو مخه ونیسي: د مذهب آزادي، د بیان آزادي، د مطبوعاتو آزادي، د غونډې آزادي او د حق غوښتنې ازادي. د دې وړیا تمرین ماده د یوه کس حق تضمینوي چې هره هغه مذهبي عقیده چې لري او غواړي چې په آزاده توګه دا عقیده پر ځای کړي، دوی د هغوی مخه نه نیسي او د دې تاسیس ماده فدرالي حکومت د یوې رسمي ملي کلیسا جوړولو او یا د یوې مذهبي عقیدې برخه پر بلې د غوره ګڼلو مخه نیسي.<ref>{{cite web|last=Monk|first=Linda|title=Amendment I|url=http://constitutioncenter.org/constitution/the-amendments/amendment-1-freedom-of-religion-press-expression|work=Annenberg Classroom|publisher=Leonore Annenberg Institute for Civics of the Annenberg Public Policy Center of the University of Pennsylvania|access-date=August 6, 2014|تاريخ الأرشيف=July 19, 2013|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20130719074607/http://constitutioncenter.org/constitution/the-amendments/amendment-1-freedom-of-religion-press-expression|url-status=dead|خونديځ نېټه=July 19, 2013|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20130719074607/http://constitutioncenter.org/constitution/the-amendments/amendment-1-freedom-of-religion-press-expression|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20130719074607/http://constitutioncenter.org/constitution/the-amendments/amendment-1-freedom-of-religion-press-expression|archive-url=https://web.archive.org/web/20130719074607/http://constitutioncenter.org/constitution/the-amendments/amendment-1-freedom-of-religion-press-expression}}</ref><ref>{{cite court|litigants=Fletcher v. Haas|url=https://archive.org/details/gov.uscourts.mad.135876|format=PDF|court=D. Mass.|date=March 30, 2012|opinion=11-10644-DPW}}</ref><ref>{{cite web|url=http://monachuslex.com/?p=143|title=Permanent Resident Aliens Have Second Amendment Rights Too|date=April 2, 2012|first=John|last=Pierce|work=Monachus Lex}}{{self-published source|date=August 2014}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=imIrXUECo1AC&pg=PA118|title=Constitutional Law|publisher=Casenotes|isbn=9780735589452|date=2009-12-06}}{{Full citation needed|date=August 2014}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=z2BcSYLomQgC&pg=PA405|title=American Government: Political Development and Institutional Change|last=Jilson|first=Cal|isbn=9781136269691|date=2013-01-04}}{{Full citation needed|date=August 2014}}</ref><ref>{{cite journal|url=http://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/saclr50&div=32&id=&page=|title=After Heller: What Now for the Second Amendment|journal=Santa Clara Law Review|access-date=January 30, 2014|last=Shaman|first=Jeffrey}}{{Full citation needed|date=August 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.senate.gov/civics/constitution_item/constitution.htm#amdt_2_(1791)|title=US Senate Annotated Constitution|access-date=January 30, 2014}}</ref> === د عدالت خوندیتوب (تعدیلات ۴، ۵، ۶، ۷، او ۸) === څلورم تعدیل (۱۷۹۱) د حکومتي چارواکو له خوا د غیر معقولو پلټنو او د ځان یا ملکیت نیولو په وړاندې خلک ساتي. پلټنه د هرڅه معنی لرلای شي، لکه د پولیس افسر له خوا پلټنه او یا د وینې د معاینې غوښتنه ان تر دې چې د یوه کس د کور یا موټر پلټل په کې شاملېږي. ناڅاپي نیونه هغه وخت رامنځ ته کېږي، کله چې دولت د یوه کس او یا هغه څه چې د ده په ملکیت کې وي، تر خپل کنټرول لاندې راولي. ډېری وخت هغه توکي چې نیول کېږي، د شواهدو په توګه هغه وخت کارول کېږي، کله چې یو کس په یو جرم تورن وي.<ref>{{cite web|last=Monk|first=Linda|title=Amendment IV|url=http://constitutioncenter.org/constitution/the-amendments/amendment-4-search-and-seizure|work=Annenberg Classroom|publisher=Leonore Annenberg Institute for Civics of the Annenberg Public Policy Center of the University of Pennsylvania|access-date=August 6, 2014|تاريخ الأرشيف=May 31, 2013|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20130531231103/http://constitutioncenter.org/constitution/the-amendments/amendment-4-search-and-seizure|url-status=dead|خونديځ نېټه=May 31, 2013|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20130531231103/http://constitutioncenter.org/constitution/the-amendments/amendment-4-search-and-seizure|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20130531231103/http://constitutioncenter.org/constitution/the-amendments/amendment-4-search-and-seizure|archive-url=https://web.archive.org/web/20130531231103/http://constitutioncenter.org/constitution/the-amendments/amendment-4-search-and-seizure}}</ref> == نه تصویب شوي تعدیلات == په ټولیز ډول، د ولسي جرګې او مشرانو جرګې غړي په عمومي توګه د کانګرس په هره دوه کلنه دوره کې شاوخوا ۱۵۰ تعدیلات وړاندیز کوي. په هرحال، هیڅکله د کانګرس د کمیټو له وړاندیز شویو پرېکړو نه بهر نه ځي او یوازې د هغو کسانو هغه برخه چې د کانګرس د تایید ترلاسه کولو لپاره یې کافي ملاتړ ترلاسه کړی وي، کولای شي د اساسي قانون تصویب پروسې ته لاړ شي.<ref name="C-SPAN's Capitol Questions">{{cite web|url=http://www.c-span.org/questions/weekly54.asp|title=Capitol Questions|publisher=[[C-SPAN]]|access-date=May 29, 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509141821/http://www.c-span.org/questions/weekly54.asp|archive-date=May 9, 2008}}</ref> == قضایی بیاکتنه == د اساسي قانون په اړه د پوهې د څرنګوالي د محکمې د پرېکړو، په ځانګړې توګه د سترې محکمې د پرېکړو تر اغېزې لاندې دی. قضایی بیاکتنه د محکمې واک دی چې فدرالي مقننه، فدرالي اجرائیه او د دولت ټولې څانګې وڅېړي، د دوی د اساسي قانوني توب په اړه پریکړه وکړي او که چیرې کوم غیرقانوني څه وموندي، نو په کلکه یې وځپي. === تاسیس === کله چې جان مارشال په ۱۸۰۱ ز کې د سترې محکمې د مشر قاضي په توګه له اولیور ایلسورت نه ملاتړ وکړ، فدرالي قضایه قوه د قضایي قانون له خوا رامنځته شوې وه، خو لږ قضیو شتون درلود او لږ اعتبار یې لاره. «د قضايي بیا کتنې برخلیک په خپله د سترې محکمې په لاس کې و». د ایالتي قوانینو څېړنه او له ایالتي محکمو نه د بیاکتنې غوښتنه هم ومنل شوه، خو د محکمو د واک موده پر ایالتي قوانینو محدوده وه.{{sfn|Pritchett|1959|p=138}} ==== ځان ساتنه ==== د قضایي بیا کتنې واک د اوږدې مودې لپاره په ډیموکراسۍ نظام کې نه شوای ساتل کېدای، پرته له دې چې «د یوه معقوله قضایي محدودیت او لکه څنګه چې ښاغلي دولي وویل: د ټاکنو د راستنېدو په پام کې نیولو سره» پلي شوی وای. په حقیقت کې، سترې محکمې د نظریې او عمل یو سیسټم رامنځته کړی چې د قضایی بیاکتنې واک په خپله محدودوي.{{sfn|Pritchett|1959|p=145}}{{sfn|Pritchett|1959|pp=148–149}} == په ټولې نړۍ کې نفوذ == د متحده ایالاتو اساسي قانون په ټولې نړۍ کې د حکومتدارۍ لپاره غوره بېلګه ده. د نړیوال نفوذ بېلګې یې په نورو اساسي قوانینو کې د جملو په ورته والي کې او په پور اخیستل شویو عباراتو کې او د قانون حاکمیت، د واکونو جلا کول او د انفرادي حقونو پېژندلو کې موندل کېدای شي. د اساسي قانون د تعدیلاتو او قضايي بیاکتنې سره د امریکا تجربې په داسې وخت کې د اساسي قانون جوړوونکي هڅولي، کله چې دوی د خپل ولس د راتلونکي لپاره امکانات په پام کې نیولي دي، چې دې د امریکا د کورنۍ جګړې پر مهال یې ابراهام لینکن ته خبر ورکړ، د هغه معاصر او متحد بینټیو جوریز له مکسیکو نه او د نولسمې پېړۍ د اساسي قانون ملتپالو دویم نسل، د فلپین جوس ریزال او سن یات سین له چین نه هم په کې شامل وو. د اسټرالیا د اساسي قانون جوړوونکو د متحده ایالاتو او نورو اساسي قوانینو فدرالي نظریات سره یوځای کړل. <ref>{{Cite book|last=Aroney|first=Nicholas|url=https://www.cambridge.org/core/books/constitution-of-a-federal-commonwealth/E685089E543B0D14B22136FD7FEA922D#fndtn-information|title=The constitution of a federal commonwealth : the making and meaning of the Australian constitution|date=2009|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-139-12968-8|location=Cambridge, UK|oclc=774393122}}</ref>{{sfn|Billias|2009|loc=xi–xv}} ښايي د شلمې پېړۍ په وروستۍ نیمایي کې، د متحده ایالاتو د اساسي قانون نفوذ د کمېدو په حال کې وي، ځکه چې نورو هېوادونو پر خپلو اساسي قوانینو بیاکتنه د نویو اغېزو پر بنسټ کړې ده. <ref name="jr-diusc">{{cite news|url=http://journalistsresource.org/studies/government/federalstate/decline-influence-united-states-constitution/|title=The Declining Influence of the United States Constitution|date=April 9, 2013|website=Journalist's Resource|publisher=[[Harvard Kennedy School of Government]] [[Shorenstein Center on Media, Politics and Public Policy]]|access-date=April 23, 2015}}</ref><ref name="diusc">{{cite journal|last1=Law|first1=David S.|last2=Versteeg|first2=Mila|year=2012|title=The Declining Influence of the United States Constitution|journal=[[New York University Law Review]]|volume=87|issue=3|pages=762–858|ssrn=1923556}}</ref> == سرچینې == 2o6tlnuu4qq8py3qzybfy2o8snop635 0 59799 370109 370021 2026-11-02T00:02:05Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 370109 wikitext text/x-wiki د اندونیزیا تاریخ د جغرافیايي موقعیت، طبعي سرچینو، د یو لړ انساني مهاجرتونو او اړیکو، جګړې او فتوحاتو او د سوداګرۍ، اقتصاد او سیاست له مخې جوړ شوی دی. اندونیزیا له ۱۷۰۰۰ نه تر ۱۸۰۰۰ ټاپوګانو (۸۸۴۴ نومول شوې او ۹۲۲ تل مېشتې) جوړ هېواد دی چې د استوا د کرښې په اوږدو په سویل ختيځه اسیا کې پروت دی. په سمندري لار کې د دغې هېواد ستراتیژیک موقعیت د ټاپوګانو تر منځ او نړیواله سوداګري پیاوړې کړې ده. سوداګري د اندونیزیا د بنسټيز جوړښت راهیسې د اندونیزیا د تاریخ برخه جوړوي. د اندونیزیا سیمه د بېلابېلو خلکو د مهاجرتونو له امله ګڼ نفوس لري چې د قومونو، ژبو او کلتورونو تر منځ تنوع رامنځته کوي. د ټاپو وزمې د ځمکې بڼې او اقلیم پر کرنه، سوداګرۍ او د دولتونو پر جوړښت د پام وړ اغېز وکړ. د اندونیزیا ایالت سرحدونه د ختیځ هالنډ  د شلمې پېړۍ له سرحدونو سره سمون لري. د نېغو انسانانو او د هغو د پاتې شونو توکو فوسیلونه چې د "جاوا من" په نوم یادیږي، ښیي چې د اندونیزیا ټاپو وزمه لږ تر لږه ۱,۵ میلیونه کاله وړاندې رامنځته شوې ده. استرونیزیايان چې د مدرن نفوس ډېره برخه جوړوي، ګمان کېږي چې په اصل کې د ټایوان اوسېدونکي وو او له میلاد نه شاوخوا ۲۰۰۰ کاله مخکې اندونیزیا ته راغلي دي. له میلاد نه وروسته په اوومه پېړۍ کې د سرېوېجایا (Srivijaya) ځواکمنې سمندري پاچهۍ د بوداییزم او هندوییزم نفوذ له ځان سره راوړ. د بودايي سایلېنډرا/ Sailendra (په اندونیزیا کې د وخت د واکمنې پاچهۍ نوم) او د هندویي متارام/ Mataram (په جاوا کې د وخت د واکمنې پاچهۍ نوم) کرنیزې لړۍ په پرله پسې ډول په جاوا کې وسپړېدې او زوال یې وکړ. د غیر مسلمانانو وروستۍ پاچهي د هندو ماجاپاهېټ (Majapahit ) په نوم د ۱۳مې پېړۍ په وروستیو کې وسپړېده چې نفوذ يې په ټوله اندونیزیا کې پراختیا ومونده. په اندونیزیا کې د اسلامي نفوس لومړني شواهد د سوماترا په شمال کې ۱۳مې پېړۍ ته ورګرځي، د اندونیزیا ګڼو نورو برخو په ورو ورو اسلام ومانه او په ۱۶مه پېړۍ کې په جاوا او سوماترا کې په غالب دین بدل شو. اسلام په ډېرو برخو کې له شته کلتوري او مذهبي اغېزو سره پوښل شوی او یوځای شوی.   اروپایان، لکه پرتګالیان له ۱۶مې پېړۍ نه اندونیزیا ته رسېدلي چې د مالوکو (Maluku) په ټاپو کې د لونګو، مکعبي مرچکو او جوزو د ارزښتمنو سرچینو د انحصار په لټه کې وو. په ۱۶۰۲ ز کال کې هالنډیانو د هالنډ د ختیځ هند (VOC) شرکت پرانیسته او تر ۱۶۱۰ ز کال پورې د اروپا په برلاسي ځواک بدل شو. VOC په ۱۸۰۰ ز کال کې تر افلاس وروسته په رسمي ډول منحل شو او د هالنډ حکومت د هالنډ د ختيځ هند د واکمنۍ تر کنترول لاندې رامنځته شو. د شلمې پېړۍ په لومړیو کې د هالنډ واکمني تر اوسنیو سرحدونو پورې وغځول شوه. د ۱۹۴۲- ۱۹۴۵ ز کلونو تر منځ د دویمې نړیوالې جګړې په بهیر کې د جاپانیانو یرغل او ورپسې اشغال د هالنډ واکمنۍ ته د پای ټکی کېښود او د اندونیزیا د خپلواکۍ ځپل شوی غورځنګ یې وهڅاوه. د ز ۱۹۵۴ کال په اګست کې د جاپان له تسلیمېدو دوه ورځې وروسته، ملت‌پال مشر سوکارنو (Sukarno) خپلواکي اعلان کړه او ولسمشر شو. هالنډ د خپلې واکمنۍ د بیارغولو هڅه وکړه، خو تر یوې ترخې وسلوالې او ديپلوماتیکې مبارزې وروسته په ۱۹۴۹ز کال کې، کله چې هالنډیان له نړیوالو فشارونو سره مخامخ شول، د اندونیزیا خپلواکي يې په رسمي ډول ومنله.   په ۱۹۶۵ زکال کې د کودتا لپاره هڅه د پوځ په مشرۍ د کمونیستۍ ضد پاکولو لامل شوه ،چې له تاوتریخوالي سره مل وه او له نیم میلیون نه زیات کسان په کې ووژل شول. په ۱۹۶۸ز کال کې جنرال سهارټو له سیاسي پلوه پر ولسمشر سوکارنو غلبه وکړه او ولسمشر شو. د هغه نوې منظمه اداره د لويديځ د خوښې وړ وه، چې پانګه اچونه يې په اندونیزیا کې د راتلونکو درېیو لسیزو د پام وړ اقتصادي ودې اصلي لامل وه. اندونیزیا له دې سره د ۱۹۹۰ ز لسیزې په وروستیو کې د ختیځې اسیا له مالي کړکېچ نه تر ټولو ډېر زیان ولید، چې د خلکو له پراخو لاریونو سره مخامخ  شو او د ۱۹۹۸ ز کال د مې میاشتې په ۲۱مه د سوهارټو د استعفا لامل شو. د سوهارټو تر استعفا وروسته د سمومونو دوره د دیموکراتیکو پروسو د پياوړتیا لامل شوه چې له ډلې یې د سیمه‌ييزو صلاحیتونو پروګرام، د ختیځ تیمور بېلوالي او په ۲۰۰۴ ز کال کې لومړنۍ ولسمشریزې ټاکنې یادولی شو. اقتصادي او سیاسي بې ثباتۍ، ټولنیزې ناکرارۍ، فساد، طبعي پېښو او تروریزم پرمختګ ورو کړی دی.  که څه هم د بېلابېلو قومي او مذهبي ډلو تر منځ اړیکې تر ډېره همغږې دي، خو په ځینو سیمو کې لاهم  سختې فرقه‌يي نارضایتۍ او د تاوتریخوالي ستونزې شته.   == له تاریخ نه مخکې == په ۲۰۰۷ ز کال کې په سنګیران سیمه کې د غوا د دوه موندل شویو هډوکو پر مخ د پرې شویو نښو/کرښو تجزیې او تحلیل وښوده چې هغوی ۱.۵ تر ۱.۶ میلیونه کاله مخکې د ګوجي/صدفي سامان الاتو په واسطه جوړ شوي، چې دا په اندونیزیا کې د لومړیو انسانانو د حضور تر ټولو پخوانی شاهد دی. په اندونیزیا کې د لومړنیو انسانانو د حضور شواهد د هومواېرېکتوس/ نېغو انسانانو د پاتې شونو فوسیلونه دي، چې په عمومي توګه د جاوا من په نامه  یادیږي، د لومړي ځل لپاره په ۱۸۹۱ ز کال کې د هالنډي اناتومي پوه ایوجین ډوبوس (Eugène Dubois) له خوا په ترېنیل (Trinil ) کې کشف شول او لږ تر لږه ۷۰۰۰۰۰ کاله لرغونتیا لري. د نېغو انسانانو نور فوسیلونه چې ورته عمر لري، په ۱۹۳۰ ز لسیزه کې د انسان پېژندونکي ګوستاو هاینرېچ رالف فون کونېګزوالډ (Gustav Heinrich Ralph von Koenigswald) له خوا په سانیګران (Sangiran) کې کشف شول، په ورته وخت کې يې له پرمختللو سامان الاتو سره په نګاندونګ (Ngandong ) کې کشف کړل چې په ۲۰۱۱ز کې يې نېټه بیاځلي وټاکل شوه چې له مخې یې ۵۵۰۰۰۰ او ۱۴۳۰۰۰ کاله عمر لري. په ۱۹۹۷ ز کال کې د نېغو انسانانو یوه بله کوپړۍ په سمبنګمېکن (Sambungmacan) کې کشف شوه. په ۲۰۱۰ ز کال کې په فلورېس (Flores) کې ډبریز ابزار کشف شول چې یو میلیون کاله لرغونتیا لري او دا دا د انسانانو د سمندري سفر د تکنالوژۍ لومړي پاتې شوني ښيي. د هنري فعالیتونو لومړني شواهد چې تر اوسه پیدا شوي، د رېونده حکاکۍ په بڼه جوړ شوي، چې د شارک له غاښونو نه په کې کار اخیستل شوی، په ۲۰۱۴ ز کال کې د ګوجي(صدف) ۵۰۰۰۰۰ کلن فوسیل موندل شوي چې په ۱۸۹۰ز لسیزه کې په جاوا کې کشف شوي، چې د هومو اېرېکتوس سره تړاو لري.  <ref>{{cite web|url=http://www.terradaily.com/reports/Finding_showing_human_ancestor_older_than_previously_thought_offers_new_insights_into_evolution_999.html|title=Finding showing human ancestor older than previously thought offers new insights into evolution|publisher=Terradaily.com|access-date=28 April 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171127124833/http://www.terradaily.com/reports/Finding_showing_human_ancestor_older_than_previously_thought_offers_new_insights_into_evolution_999.html|archivedate=27 November 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|last=Pope|first=G.&nbsp;G.|year=1988|title=Recent advances in far eastern paleoanthropology|journal=Annual Review of Anthropology|volume=17|issue=1|pages=43–77|doi=10.1146/annurev.an.17.100188.000355}} cited in {{harvp|Whitten|Soeriaatmadja|Suraya|1996|pp=309–312}}</ref><ref>{{cite journal|last=Pope|first=G|title=Evidence on the Age of the Asian Hominidae|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=80|issue=16|pages=4988–4992|date=15 August 1983|doi=10.1073/pnas.80.16.4988|pmid=6410399|pmc=384173|bibcode=1983PNAS...80.4988P|doi-access=free}} cited in {{harvp|Whitten|Soeriaatmadja|Suraya|1996|p=309}}</ref><ref>{{cite journal|last=de Vos|first=J.P.|author2=P.Y. Sondaar|title=Dating hominid sites in Indonesia|journal=Science Magazine|volume=266|issue=16|pages=4988–4992|date=9 December 1994|url=http://www.sciencemag.org/cgi/reprint/266/5191/1726.pdf|doi=10.1126/science.7992059|bibcode=1994Sci...266.1726D|doi-access=free}} cited in {{harvp|Whitten|Soeriaatmadja|Suraya|1996|p=}}</ref><ref>http://pages.nycep.org/nmg/pdf/Delson_et_al_%20sm3.pdf</ref><ref>{{cite web|date=18 March 2010|title=Flores Man Could Be 1 Million Years Old – Science News|url=http://www.redorbit.com/news/science/1838192/flores_man_could_be_1_million_years_old/|access-date=28 April 2013|publisher=redOrbit|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200215151004/https://www.redorbit.com/news/science/1838192/flores_man_could_be_1_million_years_old/|archivedate=15 February 2020|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.newscientist.com/article/mg22429983.200-shell-art-made-300000-years-before-humans-evolved.html#.VISuEibfWnM|title=Shell 'art' made 300,000 years before humans evolved}}</ref> په ۲۰۰۳ ز کال کې د فلورېس په ټاپو کې د ۱.۱ متر (له ۳ فوټ څخه تر ۷ اېنچ) لوړوالی سره انساني فوسیلونه کشف شول او علمي ټولنه يې حیرانه کړه، چې ۷۴۰۰۰ او ۱۳۰۰۰ کلونو تر منځ لرغونتوب لري. دغه تازه کشف شوی انسان، «د فلورس سړی» یا فلورسي انسان (''Homo floresiensis'') ونومول شو. په ۲۰۱۷ ز کال کې خپرې شوې فلیوجنتیک تجزیې او تحلیل وښوده چې فلورسي انسان د ماهر انسان هوموهابیلېس د ورته اجدادو نه دی. په دې اساس فلورسي انسان له افریقا نه بهر یو ډېر لومړنی او ناپېژانده مهاجرت ښيي. د فلورسي انسان د اسکلېټ لرغونتیا د ۶۰۰۰۰ تر ۱۰۰۰۰۰ کلونو تر منځ مخکې ده. د اسکلېټ له پاتې شونو سره ترلاسه شوي ډبریز ابزار له لرغونو افقونو نه دي چې له ۵۰۰۰۰ نه تر ۱۹۰۰۰۰ کاله مخکیني دي.   <ref>{{cite journal|author=P. Brown|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|bibcode=2004Natur.431.1055B|issue=7012|pmid=15514638|pages=1055–1061|doi=10.1038/nature02999|volume=431|title=A new small-bodied hominin from the Late Pleistocene of Flores, Indonesia.|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-10-28_431_7012/page/1055|author2=T. Sutikna|date=27 October 2004|author7=Rokus Awe Due|author6=E. Wayhu Saptomo|author5=Jatmiko|author4=R. P. Soejono|author3=M. J. Morwood|s2cid=26441}}</ref><ref>{{cite journal|author=Morwood, M. J.|author14=Fifield, L. K.|s2cid=4358548|bibcode=2004Natur.431.1087M|issue=7012|pmid=15510146|doi=10.1038/nature02956|pages=1087–1091|volume=431|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|title=Archaeology and age of a new hominin from Flores in eastern Indonesia.|date=27 October 2004|author13=Bird, M. I.|author2=Soejono, R. P.|author12=Moore, M. W.|author11=Hobbs, D. R.|author10=Rokus Awe Due|author9=van den Bergh, G. D.|author8=Zhao, J.-X.|author7=Rink, W. J.|author6=Westaway, K. E.|author5=Turney, C. S. M.|author4=Sutikna, T.|author3=Roberts, R. G.|url=https://espace.library.uq.edu.au/view/UQ:73804/HCA10UQ73804.pdf}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Argue|first=Debbie|last2=Groves|first2=Colin P.|last3=Lee|first3=Michael S.Y.|last4=Jungers|first4=William L.|date=2017|title=The affinities of Homo floresiensis based on phylogenetic analyses of cranial, dental, and postcranial characters.|url=http://dx.doi.org/10.1016/j.jhevol.2017.02.006|journal=Journal of Human Evolution|volume=107|pages=107–133|doi=10.1016/j.jhevol.2017.02.006|issn=0047-2484}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Sutikna|first9=Maxime|doi=10.1038/nature17179|pages=366–369|issue=7599|volume=532|journal=Nature|url=http://dx.doi.org/10.1038/nature17179|title=Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia|date=2016-03-30|first11=Jian-xin|last11=Zhao|first10=Bo|last10=Li|last9=Aubert|first=Thomas|first8=Kira E.|last8=Westaway|first7=Sri|last7=Wasisto|first6=Rokus Due|last6=Awe|last5=Jatmiko|first4=E. Wahyu|last4=Saptomo|first3=Michael J.|last3=Morwood|first2=Matthew W.|last2=Tocheri|issn=0028-0836}}</ref> د اندونیزیا ټاپو وزمه د وېلي کېدلو په بهیر کې تر وروستي اعظمي کنګل وروسته رامنځته شوې. لومړنيو انسانانو د سمندر له لارې سفر کړی او د اسیا له اصلي ټاټوبي نه د ختيځ پر لور نوې ګېنې (New Guinea) او استرالیا ته خواره شوي. انسان یادې سیمې ته د لومړي ځل لپاره ۴۵۰۰۰ کاله مخکې رسېدلی. په ۲۰۱۱ ز کال کې د ختيځ تیمور په ګاونډيتوب کې موندل شوې شواهد ښيي چې، دغو لومړنيو مهاجرانو د لوړې کچې سمندري مهارتونه او په ترڅ کې یې استرالیا او نورو ټاپوګانو ته د رسېدو لپاره له سمندرونو نه د تېرېدلو لازمه تکنالوژي لرله، ځکه چې هغوی ګڼ شمېر لوی سمندري کبان، لکه: تونا ښکارول او مصرفول.  <ref>{{cite web|url=http://www.pasthorizonspr.com/index.php/archives/11/2011/evidence-of-42000-year-old-deep-sea-fishing-revealed|title=Evidence of 42,000 year old deep sea fishing revealed : Archaeology News from Past Horizons|publisher=Pasthorizonspr.com|access-date=28 April 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130515133750/http://www.pasthorizonspr.com/index.php/archives/11/2011/evidence-of-42000-year-old-deep-sea-fishing-revealed|archive-date=15 May 2013}}</ref><ref>{{cite journal|author=Smithsonian|url=http://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/human-migration.html|title=The Great Human Migration|date=July 2008|page=2}}</ref> == سرچینې == 9aw8noiyzsscflxw8whwp9piz8y66qn 0 59996 370111 335441 2026-11-02T00:29:42Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 370111 wikitext text/x-wiki د اوباما د دوکتورینو اصطلاح، تر ډېره د اوباما د ادارې پر مهال (۲۰۰۹-۲۰۱۷ ز کال) د متحده ایالاتو د بهرني سیاست د اصولو لپاره کارول کېږي. هغه تر ډېره په خپلو دوه عالي تجربه لرونکو بهرنیو چارو وزیرانو؛ هیلاري کلینټون (۲۰۰۹-۲۰۱۳ ز کال) او جان کیري (۲۰۱۳-۲۰۱۷ ز کال) او همدارنګه په خپل مرستیال جوبایډن تکیه لرله. اوباما ته د عراق جګړه، د افغانستان جګړه او د ترهګرۍ پر وړاندې د جګړې نور اړخونه چې د بوش د ادارې پر مهال پیل شوي وو، په میراث پاتې وو. هغه له عراق څخه په تدریجي ډول د خپلو ټولو ځواکونو د اېستلو مشري پر غاړه لرله، چې په پایله کې د ۲۰۱۱ ز کال په ډسمبر میاشت کې یې نږدې ټول امریکايي ځواکونه له هغه هېواده واېستل. په داسې حال کې چې هغه د خپلې لومړۍ ولسمشریزې دورې په ترڅ کې، په افغانستان کې د امریکايي ځواکونو شمېر زیات کړ، خو په دویمه دوره کې یې له ۸۴۰۰ سرتېرو پرته نور ټول خپل سرتېري له افغانستان څخه واېستل. په ۲۰۱۱ ز کال کې اوباما د هغه ماموریت مشري وکړه، چې له امله یې د سپټمبر د ۱۱ مې د بریدونو طرح کوونکی اسامه بن لادن ووژل شو. د اوباما د ولسمشرۍ پر مهال په ګوانتانامو بندخونه کې د بندیانو شمېر په پام وړ ډول راکم شو، خو له دې سره چې هیله یې درلوده، دغه بندخونه به وتړي، د ده د واکمنۍ تر پای ته رسېدو پورې ۴۱ بندیان لا هم په دغه بندخونه کې شته وو. د اوباما ادارې د بې پیلوټه الوتکو بریدونه په ځانګړې توګه په پاکستان کې زیات کړل چې د انور العلوقي په څېر د القاعده مشران په کې په نښه شول. <ref name="atilghman1">{{cite news|last1=Tilghman|first1=Andrew|title=New in 2017: Big decisions for the wars in Iraq, Syria and Afghanistan|url=http://www.militarytimes.com/articles/donald-trump-iraq-syria-afghanistan-james-mattis|access-date=2 January 2017|work=Military Times|date=26 December 2016|archive-date=3 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170703172307/http://www.militarytimes.com/articles/donald-trump-iraq-syria-afghanistan-james-mattis|url-status=dead}}</ref><ref name="savageguantanamo1">{{cite news|last1=Savage|first1=Charlie|title=Obama Transfers 4 From Guantánamo, Leaving 41 There as Term Ends|url=https://www.nytimes.com/2017/01/19/us/politics/obama-transfers-4-from-guantanamo-leaving-41-there-as-term-ends.html|access-date=20 January 2017|work=The New York Times|date=19 January 2017}}</ref><ref name="cbsberlin">{{cite news|url=https://www.cbsnews.com/8301-250_162-57590025/obama-defends-narrow-surveillance-programs/|title=Obama Defends 'Narrow' Surveillance Programs|work=[[CBS News]]|first=Lucy|last=Madison|date=June 19, 2013|access-date=June 30, 2013}}</ref> په ۲۰۱۰ ز کال کې په سراسر شمالي افریقا او منځني ختیځ کې د عربي پسرلي په نامه اعتراضات پیل شول، چې په یو شمېر هېوادونو کې د ناآرامیو په تر ټولو سخت ډول واوښتل. اوباما په لیبیا کې د ناټو د لاسوهنې په مدیریت کولو کې مرسته وکړه چې په پایله کې یې د معمرالقذافي رژیم ونړېد. اوباما د بشارالاسد، د سوریې د اپوزیسیون او د عراق او شام لپاره د اسلامي دولت د سلفي مجاهدینو ترمنځ د سوریې په کورنۍ جګړه کې له سختې ښکېلتیا ډډه وکړه. متحده ایالاتو د کورنۍ جګړې پر مهال له مخالفینو ملاتړ کاوه او ځینې مهال یې په داعش جنګیالیو هم برید کاوه.  په ۲۰۱۴ ز کال کې وروسته له هغه چې روسیې په اوکراین برید وکړ او کریمه یې له ځان سره ایو ځای کړه، اوباما او نور لوېدیځو مشرانو په روسیې مالي بندیزونه ولګول، چې د روسیې له مالي کړکېچ سره یې مرسته وکړه. روسیې وروسته د سوریې په کورنۍ جګړه کې لاسوهنه وکړه او د متحده ایالاتو د ۲۰۱۶ ز کال په ولسمشریزو ټاکنو کې په لاسوهنې تورنه شوه، چې د اوباما د ادارې له خوا وغندل شوه. اوباما په ختیځه آسیا باندې د خپل بهرني سیاست د متمرکز کولو په موخه د څو هېوادونو ترمنځ د آزادې سوداګرۍ هوکړه، چې د آرام سمندر د سوداګریزې هوکړې (Trans-Pacific Partnership) یا (TPP) په نامه هم پېژندل کېږي، چمتو کړه، خو دغه هوکړه د کانګرس له خوا تصویب نه شوه. له سویلي کوریا، کلمبیا او پاناما سره د کوچنیو سوداګریو هوکړې د کانګرس له خوا تائید او د پلي کېدو وړ وګرځېدې. اوباما د کیوبا او متحده ایالاتو د اړیکو رامنځته کولو نوښت هم وکړ او له ۱۹۶۰ مې ز لسیزې وروسته یې د لومړي ځل لپاره کیوبا په رسمیت وپېژنده. د هغه ادارې همدارنګه دګډو اقداماتو په جامع پلان کار وکړ، چې له مخې یې ایران هوکړه وکړه، چې خپلې اټومي چارې به محدودې کړي. == منځنی ختیځ == په دغه سیمه کې د دیموکراسۍ د ودې په برخه کې هغه مهال ویلسوني موخه د امکان وړ وبرېښېده، کله چې په ۲۰۱۰ ز کال کې عربي پسرلی پیل شو او د دیموکراسي غوښتنه وشوه.<ref>Fouad Ajami, “The Arab Spring at One: A Year of Living Dangerously.” ''Foreign Affairs'' 91#2 (2012), pp. 56–65, [http://www.jstor.org/stable/23217221 online].</ref> === افغانستان === د ۲۰۰۹ ز کال د فبروري میاشتې په اتلسمه نېټه اوباما اعلان وکړ چې، په افغانستان کې د متحده ایالاتو د ځواکونو حضور به تر اوړي پورې د ۱۷۰۰۰ نویو ځواکونو په واسطه پیاوړی کړي.<ref>{{cite news|url=http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,25197,25074581-2703,00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090219134205/http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,25197,25074581-2703,00.html|url-status=dead|archive-date=February 19, 2009|title=Obama launches Afghanistan surge|work=The Australian|date=February 19, 2009|first=Amanda|last=Hodge}}</ref> په ۲۰۱۰ ز کال کې په افغانستان کې د امریکايي ځواکونو شمېر ۱۰۰۰۰۰۹ تنو ته ورسېد. وروسته له هغه چې د مک کریسټال مامورینو د یوې مجلې په مقاله کې د سپینې ماڼۍ په چارواکو نیوکې وکړې، د ۲۰۱۰ ز کال په جون میاشت کې ډېوېډ پټریوس د مک کریسټال ځای ناستی شو.<ref name="nyttrooplevels">{{cite web|title=American Forces in Afghanistan and Iraq|url=https://www.nytimes.com/interactive/2011/06/22/world/asia/american-forces-in-afghanistan-and-iraq.html|work=The New York Times|access-date=November 15, 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/2010/POLITICS/06/24/mcchrystal.gates.support/|title=Gates says he agrees with Obama decision on McChrystal|publisher=CNN|date=June 24, 2010|access-date=September 18, 2010}}</ref> په ۲۰۱۲ ز کال کې متحده ایالاتو او افغانستان د ستراتیژیکو همکاریو تړون لاسلیک کړ او متحده ایالاتو هوکړه وکړه چې، یو شمېر مهم پوځي عملیات به افغان ځواکونو ته وسپاري. له دغه هوکړې وروسته، همدغه کال د اوباما ادارې افغانستان له ناټو بهر د متحده ایالاتو د اصلي متحد په توګه یاد کړ. <ref>{{cite web|url=https://obamawhitehouse.archives.gov/blog/2011/06/22/president-obama-way-forward-afghanistan|title=President Obama on the Way Forward in Afghanistan|date=June 22, 2011|via=[[NARA|National Archives]]|work=[[whitehouse.gov]]|access-date=July 21, 2020}}</ref><ref name="landler1">{{cite news|last=Landler|first=Mark|title=Obama Signs Pact in Kabul, Turning Page in Afghan War|url=https://www.nytimes.com/2012/05/02/world/asia/obama-lands-in-kabul-on-unannounced-visit.html?_r=2&ref=barackobama|access-date=May 4, 2012|newspaper=The New York Times|date=May 1, 2012}}</ref><ref>{{cite news|title=Hillary Clinton says Afghanistan 'major non-Nato ally'|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-18750732|access-date=July 7, 2012|publisher=[[BBC News]]|date=July 7, 2012}}</ref> د ۲۰۱۳ ز کال د فبروري په میاشت کې اوباما وویل چې: د متحده ایالاتو ځواکونه به د ۲۰۱۴ ز کال تر فبروري میاشتې پورې په افغانستان کې د خپلو ځواکونو کچه له ۶۸۰۰۰ څخه۰۰۰ ۳۴ ته راکمه کړي.<ref>{{cite news|last=Chandrasekaran|first=Rajiv|title=Obama wants to cut troop level in Afghanistan in half over next year|url=https://www.washingtonpost.com/world/national-security/official-obama-to-cut-troop-level-in-afghanistan-in-half-by-next-year/2013/02/12/63a044c8-7536-11e2-8f84-3e4b513b1a13_story.html|access-date=February 14, 2013|newspaper=The Washington Post|date=February 12, 2013}}</ref> په ۲۰۱۴ ز کال کې اوباما اعلان وکړ چې: د ۲۰۱۶ ز کال تر وروستیو پورې به ډېری سرتېري له افغانستان څخه وباسي او یو ډېر کم شمېر به یې د امریکا په سفارت کې پاتې شي. د ۲۰۱۴ ز کال په سپټمبر میاشت کې، وروسته له هغه محمد اشرف غني د حامد کرزي پر ځای د افغانستان ولسمشر شو، کله چې متحده ایالاتو د ولسمشر غني او عبدالله عبدالله ترمنځ د واک د وېش اړوند خبرو کې مرسته وکړه. د ۲۰۱۵ ز کال د جنوري په ۱ نېټه، د متحده ایالاتو ځواکونو د دوام دارې آزادۍ عملیاتو ته په پای ټکي اېښودلو سره د غوڅ ملاتړ ماموریت پیل کړ، هغه ماموریت چې متحده ایالاتو په کې تر ډېره روزنیز رول درلود، خو یو شمېر پوځي عملیات یې هم ترسره کول.<ref name="rnordland">{{cite news|last1=Nordland|first1=Rod|title=President Ashraf Ghani of Afghanistan Is Sworn In, Even as He Shares the Stage|url=https://www.nytimes.com/2014/09/30/international-home/ashraf-ghani-sworn-in-as-afghan-president.html|access-date=November 19, 2015|work=The New York Times|date=September 29, 2014}}</ref><ref name="landler2">{{cite news|last1=Landler|first1=Mark|title=U.S. Troops to Leave Afghanistan by End of 2016|url=https://www.nytimes.com/2014/05/28/world/asia/us-to-complete-afghan-pullout-by-end-of-2016-obama-to-say.html|access-date=November 13, 2015|work=The New York Times|date=May 27, 2014}}</ref> د ۲۰۱۵ زکال په جنوري میاشت کې د متحده ایالاتو ځواکونو د متحده ایالاتو د ولسمشر بارک اوباما د ادارې تر مستقیمو لارښوونو لاندې د طالب یاغیانو، پاکستاني طالبانو، په افغانستان کې د داعش جنګیالیو او القاعده جنګیالیو پر وړاندې د بې پیلوټه الوتکو بریدونه پیل کړل.<ref name="tbowman">{{cite news|last1=Bowman|first1=Tom|title=After Years Of Conflict, U.S. Mission Shifts In Afghanistan|url=https://www.npr.org/sections/parallels/2014/12/31/374216408/after-years-of-conflict-u-s-mission-shifts-in-afghanistan|access-date=November 19, 2015|publisher=NPR|date=January 1, 2015}}</ref> د ۲۰۱۵ ز کال په اکتوبر میاشت کې اوباما اعلان وکړ چې: امریکايي سرتېري به د افغان دولت په ملاتړ له طالبانو، القاعدې او داعش سره د مبارزې په موخه د نامحدود وخت لپاره په افغانستان کې پاتې شي. د پوځ لوی درستیز مارټین ډمپسي په افغانستان کې د سرتېرو ساتلو پرېکړه، په مرکزي آسیا کې د ترهګرۍ پر وړاندې د اوږد مهالې مبارزې اړوند وبلله. اوباما په داسې حال کې دفتر پرېښود، چې په افغانستان کې نږدې ۸۴۰۰ امریکايي سرتېرو شتون درلود.<ref name="thebureauinvestigates.com1">{{cite web|url=https://www.thebureauinvestigates.com/drone-war/data/get-the-data-a-list-of-us-air-and-drone-strikes-afghanistan-2015|title=Afghanistan: Reported US air and drone strikes 2015|access-date=2022-02-24|تاريخ الأرشيف=2021-09-11|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210911111644/https://www.thebureauinvestigates.com/drone-war/data/get-the-data-a-list-of-us-air-and-drone-strikes-afghanistan-2015|url-status=dead|خونديځ نېټه=2021-09-11|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20210911111644/https://www.thebureauinvestigates.com/drone-war/data/get-the-data-a-list-of-us-air-and-drone-strikes-afghanistan-2015|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20210911111644/https://www.thebureauinvestigates.com/drone-war/data/get-the-data-a-list-of-us-air-and-drone-strikes-afghanistan-2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20210911111644/https://www.thebureauinvestigates.com/drone-war/data/get-the-data-a-list-of-us-air-and-drone-strikes-afghanistan-2015}}</ref><ref name="rosenberg">{{cite news|last1=Rosenberg|first1=Matthew|title=In Reversal, Obama Says U.S. Soldiers Will Stay in Afghanistan to 2017|url=https://www.nytimes.com/2015/10/16/world/asia/obama-troop-withdrawal-afghanistan.html|access-date=November 13, 2015|work=The New York Times|date=October 15, 2015}}</ref><ref name="landlerafghanwar1">{{cite news|last1=Landler|first1=Mark|title=The Afghan War and the Evolution of Obama|url=https://www.nytimes.com/2017/01/01/world/asia/obama-afghanistan-war.html|access-date=January 2, 2017|work=[[The New York Times]]|date=January 1, 2017}}</ref> === په عراق کې جګړه === د ولسمشریزو ټاکنو لپاره د کمپاین پر مهال اوباما د ولسمشر په توګه له لوړې کولو وروسته په ۱۶ میاشتو کې له عراق څخه د ځواکونو له اېستلو ملاتړ وکړ. د دغې چارې د ترسره کولو په موخه اوباما څرګنده کړه چې: میداني شرایطو ته په پام سره، په میاشت کې به یو یا دوه کڼدکه له هغه هېواد څخه وباسي. یو شمېر ځواکونه بېرته متحده ایالاتو ته راوګرځېدل، په داسې حال کې چې نور یې د افغانستان او پاکستان په ګډون په سیمه کې د پراخې ترهګرۍ سره د مبارزې په موخه ځای پرځای شول.<ref name="WaPo-Kessler-2008-11-08">{{cite news|first=Glenn|last=Kessler|title=Obama to Face Big Policy Decisions on Iran, N. Korea and Mideast|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/11/07/AR2008110703522.html|work=[[The Washington Post]]|date=November 8, 2008|access-date=2008-11-08}}</ref><ref>{{cite web|url=http://briefingroom.thehill.com/2008/08/27/biden-fumbles-military-terms/|title=Archived copy|access-date=2009-06-02|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090511010714/http://briefingroom.thehill.com/2008/08/27/biden-fumbles-military-terms/|archive-date=2009-05-11}}</ref><ref>{{cite news|author=Fred Pleitgen|url=http://www.cnn.com/2009/WORLD/asiapcf/04/23/troops.iraq.afghanistan/index.html|title=Soldiers pulled from Iraq duty, sent straight to Afghanistan|work=CNN|date=April 23, 2009|access-date=2016-11-09}}</ref> د عراق جګړې د اوباما د ولسمشرۍ تر درېیو کلونو دوام وکړ. متحده ایالاتو د ۲۰۱۱ ز کال په ډسمبر میاشت کې په تدریجي ډول د خپل پوځي پرسونل اېستل بشپړ کړل. د ۲۰۰۹ ز کال د فبروري میاشتې په وروستیو کې نوي ټاکل شوي ولسمشر بارک اوباما په اتلسو میاشتو کې په عراق کې د خپلو پاتې نږدې ۵۰۰۰۰ جنګي ځواکونو د اېستلو اعلان وکړ. د ۲۰۱۳ ز کال په نومبر میاشت کې اوباما له عراقي لومړي وزیر نوري المالکي سره ولیدل. هغه د همکارۍ ژمنه ورکړه، خو و یې ویل چې: هېڅ عمومي مرسته نور نشته او لومړي وزیر ته یې وویل چې: په ځانګړې توګه د سني وګړو اړوند ټول شموله واوسي. اوباما همدارنګه د ټاکنو د نوي قانون د تصویب په برخه کې، په پراخه کچه سیاسي مشارکت تشویق کړ. هغوی د القاعده د بیاځلي مهار کولو او په هېواد کې په بشپړ ډول د دیموکراسي د واکمنولو اړوند بحث وکړ. ولسمشر اوباما هغه ډول چې د ټاکنو پر مهال یې ژمنه کړې ،چې له عراق څخه به ځواکونه په ۱۶ میاشتو کې باسي، د واک له ترلاسه کولو وروسته یې دغه مهال ۱۹ میاشتو ته وغځاوه.<ref>Combat brigades in Iraq under different name — Army News | News from Afghanistan & Iraq". ''Army Times''. 19 August 2010.</ref> اوباما د منځني ختیځ د سولې لپاره د ځانګړي استازي جورج میشل او د افغانستان او پاکستان لپاره د ځانګړي استازي ریچارډ هالبروک په ګډون یو شمېر ځانګړي استازي وټاکل.<ref name="reuters.com">{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-bahrain-usa-idUSBRE98P0G620130926|publisher=Reuters|title=Bahrain stung by Obama comment on sectarian tensions|date=September 26, 2013}}</ref> == سرچینې == 8xn2j66774s7agm96hrcv4wttmlcg8c 0 60022 370131 335735 2026-11-02T04:35:18Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 370131 wikitext text/x-wiki {{هراړخيز مالوماتبکس |نوم= |انځور= |انځوراړوند= }}د ښځو وژل يا ښځوژنه د کرکجن جرم يوه اصطلاح ده، تعريف يې په دې ډول شوی چې «ښځې يا نجونې په قصدي ډول له دې امله وژل چې دوی ښځينه دي»، خو په کلتوري معنا کې د دې اصطلاح تعريفونه توپير لري. د ښځمنپالنې (د ښځو د حقوقو مدافعه یا د ښځو او نارينه وو د حقوقو د برابرۍ پلوی) لیکواله «ډيانا اي.ايچ. رسل» په اوسني وخت کې لومړۍ هغه څوک وه چې په ۱۹۸۶ز کال کې يې دا اصطلاح تعريف او خپره کړه. نوموړې دا ټکی په دې ډول تعريفوي چې: «د نارينه وو له خوا د ښځو له دې امله وژل چې دوی ښځمنې دي». نور ښځمنپالان په ځانګړي ډول د ښځو په وړاندې د دې کار موخه او نيت هم مهم بولي، د دوی په باور نيت او موخه يې له دې امله ده چې دوی ښځې دي. ځينې نور بيا په دې کار کې د ښځو په لاس د ښځو وژل هم شامل بولي.<ref name="femicide.net">{{Cite web|url=http://www.femicide.net/|title=COST Action 1206 - Femicide|access-date=2014-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20190509063122/https://www.femicide.net/|archive-date=2019-05-09|url-status=dead}}</ref><ref name="Theories of femicide">{{cite journal|last1=Corradi|first1=Consuelo|last2=Marcuello-Servós|first2=Chaime|last3=Boira|first3=Santiago|last4=Weil|first4=Shalva|s2cid=147080753|title=Theories of femicide and their significance for social research|journal=Current Sociology|date=9 July 2016|volume=64|issue=7|pages=975–995|doi=10.1177/0011392115622256}}</ref> په لسو کې درې ښځې د ژوند په اوږدو کې د ډېر نژدې (صميمي) ملګري له تاوتريخوالي اغېزمنې شوي، د اټکل له مخې په نړيواله کچه د وژنو په  ديارلس اعشاريه پنځه سلنه پېښو کې نژدې ملګری ککړ وي چې دا سلنه په جنسيتي وژنو کې ده. مخالفين استدلال کوي، له دې امله چې د وژنو له اتيا څخه زيات سلنه نارينه دي، دا اصطلاح ښځو ته زيات اهميت ورکوي، د چا وژنې چې کمې خپرې دي. خو په کومو پېښو کې ښځې قرباني شوې وي، په هغو پېښو کې د څلوېښت سلنه مسئول يې د قرباني شوې شريک(ملګري) وي، د دې په پرتله په هغو وژنو کې چې نارينه قرباني شوی وي، شپږ سلنه په کې يو شريک ښکېل وي. سربېره پر دې، د ښځو د وژلو مطالعه يو ټولنيزګواښ دی.<ref name=":7">{{Cite journal|last1=Johnson|language=en|url=http://discovery.ucl.ac.uk/1547775/1/Wortley_Final%20revisions%20manuscript%20IPH%20and%20coercive%20control.pdf|issn=1557-0851|s2cid=152075981|hdl=10072/340081|doi=10.1177/1557085117701574|pages=3–23|issue=1|volume=14|journal=Feminist Criminology|first1=Holly|title=Intimate Femicide: The Role of Coercive Control|date=2017-04-07|first4=Richard|last4=Wortley|first3=Paul|last3=Mazerolle|first2=Li|last2=Eriksson|hdl-access=free}}</ref><ref>[https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(13)61030-2/fulltext Stockl, H., Devries, K., Rotstein, A., Abrahams, M., Campbell, J., Watts, C., & Garcia Moreno, C. (2013). The global prevalence of intimate partner homicide: A systematic review.] ''The Lancet'', 382, 859-865. accessed 14 September 2019</ref><ref name="The study of femicide is a social challenge">{{cite journal|last1=Marcuello-Servós|first1=Chaime|last2=Corradi|first2=Consuelo|last3=Weil|first3=Shalva|last4=Boira|first4=Santiago|title=Femicide: A social challenge|journal=Current Sociology|date=8 July 2016|volume=64|issue=7|pages=967–974|doi=10.1177/0011392116639358|s2cid=147975338}}</ref> «جنسيت وژنه» يې د يوې بديلې اصطلاح په توګه وړانديز شوی ټکی دی، کومه اصطلاح چې ډېره ناکره او جامع ده، خو ځينې ښځمنپالان استدلال کوي چې جنسيت وژنه اصطلاح د ښځو د وژنو د موضوع مخنیوي تلپاتې کوي او په ټولنه کې د غالب نارينه جوړښتونو پرله پسې چوپونکی ځواک ثابتوي. ښځمنپالان دليل راوړي چې، د ښځو د وژلو محرکات د «اينډروسايډ» (په منظم ډول بې توپیره د ښځو، نارينه او هلکانو وژل) څخه ډېر توپیر لري. په سړکونو پر رامنځ ته کېدونکي تاوتریخوالي د تمرکز پر ځای، د ښځو زياتې وژنې په کورونو کې کېږي، لکه د کورني تاوتریخوالي تر څنګ په خپله ټاکنه د حمل اسقاط.<ref>{{Cite web|url=http://femicide.html/|title=Femicide {{!}} Sciences Po Violence de masse et Résistance - Réseau de recherche|website=femicide.html|language=fr|access-date=2020-03-11}}{{Dead link|date=February 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref>{{Cite news|title=How China's One-Child Policy Led To Forced Abortions, 30 Million Bachelors|language=en|work=NPR.org|url=https://www.npr.org/2016/02/01/465124337/how-chinas-one-child-policy-led-to-forced-abortions-30-million-bachelors|access-date=2022-01-27}}</ref> == تاريخچه == === د دې اصطلاح جوړېدل === د ښځوژنې اصطلاح په لومړي ځل په انګلستان کې په په ۱۸۰۱ز کال کې د ښځې د وژلو لپاره وکارول شوه. په ۱۸۴۸ز کال کې، دا اصطلاح د قانون په «وارټون» قاموس کې خپره شوه. بله کارول شوې اصطلاح ښځمنوژنه ده، کومه اصطلاح چې په سم ډول د لاتيني ژبې له «فيمينا» څخه اخستل شوې او معنا يې ده «مېرمنه» (يعنې د ښځمنوژنې ټکی يې کوچنی کړی) دی.<ref>{{Cite web|url=https://femicideincanada.ca/about/history|title=The history of the term 'femicide' &#124; Femicide in Canada|website=femicideincanada.ca|access-date=2022-02-26|تاريخ الأرشيف=2022-02-01|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220201031927/https://femicideincanada.ca/about/history|url-status=dead|خونديځ نېټه=2022-02-01|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20220201031927/https://femicideincanada.ca/about/history|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20220201031927/https://femicideincanada.ca/about/history|archive-url=https://web.archive.org/web/20220201031927/https://femicideincanada.ca/about/history}}</ref><ref name="OED">''The Oxford English Dictionary'', 2nd ed. (1989) p. 285</ref> د دې اصطلاح اوسنی کارېدل په ۱۹۷۰ز لسيزه کې د ښځو د حقوقو د خوځښتونو سره پيل شو، د کومو موخه چې د ښځو د پوهاوي لوړول او د جنسيتي ظلم په وړاندې مبارزه کول و. دا اصطلاح همدا راز، د ښځو د حقوقو سخت دريځو مدافعينو په دې موخه جوړه کړه چې د ښځو په وړاندې تاوتریخوالی تر سياسي نظر لاندې راولي. په دې معنا سره د دې اصطلاح د کارولو د پيل کولو امتياز تر ډېره بريده امريکايي ليکوالې «کيرول اورلاک»  ته ورکول کېږي، چا چې د ښځو د وژلو په اړوند په خپله نا خپره شوې ټولګه کې د دې يادونه کړې. ډيانا رسل په ۱۹۷۶ز کال کې د ښځو په وړاندې د جرمونو په محکمه کې دا اصطلاح هغه مهال عامه کړه، کله چې هغې په بلجيم کې د ښځو په وړاندې د جرمونو په لومړۍ نړيواله محکمه کې شاهدي ورکړه. د هغې محکمې د جريان لپاره د هغې د ليکنې یوه برخه په دې ډول ده: «موږ بايد وپوهېږو چې ډېرې وژنې د ښځو وژنې دي. موږ بايد د وژنې جنسي سياستونه ومنو. په ماضي کې د کوډګرو ښځو له سوځولو را نيولې، په ډېرو ټولنو کې د ښځو د کوچنيانو د وژلو تر پراخ اوسني دود او رواج پورې، او بيا د ناموس پر بنسټ د ښځو تر وژلو، موږ وينو چې د ښځو وژل له اوږدې مودې روان دي، خو له دې امله چې په دې پېښو کې تر ډېره بريده ښځې ښکېل وې، د دې لپاره هيڅ نوم نه و، تر دې چې «کيرول اورلوک» د «ښځوژنې» ټکی جوړ کړ». تر دې وروستیو پورې، ښځوژنه په ډېرو علمي ادبياتو کې نه لیدل کېده. د نژدې ملګري له خوا د ښځو وژل «د سخت تاوتريخوالي، لکه وسلې ته لاسرسی او په وسله ګواښل، جبري جنسي عمل کول، په مرګ ګواښل او د مرۍ خپه کولو» سره پېژندل کېدای شي، تر څو معلومه شي چې ايا دا قضيه د ښځوژنې وبلل شي که نه. د ښځو د وژلو تعريف همدا راز «د زده کړې، اقتصادي کچې او کارموندنې» په نظر کې نيولو سره هم کېدای شي.<ref name="MassViolence">[http://www.massviolence.org/Femicide Josie Kaye, Femicide, Online Encyclopedia of Mass Violence] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130123191852/http://massviolence.org/Femicide |date=2013-01-23 }}, [online], ISSN 1961-9898, published 3 November 2007, accessed 18 March 2013.</ref><ref name=":8">{{Cite journal|last=García-Del Moral|first=Paulina|date=2018-05-11|title=The Murders of Indigenous Women in Canada as Feminicides: Toward a Decolonial Intersectional Reconceptualization of Femicide|journal=Signs: Journal of Women in Culture and Society|volume=43|issue=4|pages=929–954|doi=10.1086/696692|issn=0097-9740}}</ref><ref name="Tribunal">[http://www.dianarussell.com/f/Crimes_Against_Women_Tribunal.pdf Russell, Diana. "Femicide." Crimes Against Women: Proceedings of the International Tribunal. Ed. Diana Russell and Nicole Van de Ven.] ''www.dianarussell.com'', Berkeley, California: Russell Publications, 1990. 104-108. Web. 18 Mar. 2013..</ref><ref name="Making Femicide Visible">{{cite journal|last1=Weil|first1=Shalva|title=Making femicide visible|journal=Current Sociology|date=9 July 2016|volume=64|issue=7|pages=1124–1137|doi=10.1177/0011392115623602|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|doi=10.1016/j.annepidem.2007.11.007|pmid=18374280|title=Gender Progress and Government Expenditure as Determinants of Femicide|journal=Annals of Epidemiology|volume=18|issue=4|pages=322–329|year=2008|last1=Palma-Solis|first1=Marco|last2=Vives-Cases|first2=Carmen|last3=Álvarez-Dardet|first3=Carlos}}</ref> === د ښځمنپالو له خوا اوسنی تعريف === د ښځو د حقوقو مدافعې ليکوالې «ډيانا رسل» د ښځوژنې تعريف ډېر محدود کړی، هغه وايي: ښځوژنه يواځې په دې دليل د ښځو وژل دي، چې دوی ښځې دي. رسل په دې اند ټينګار کوي چې: نارينه د جنسي محرک له امله د ښځو وژنې تر سره کوي. هغه د ښځې ټکی په مېرمنه اړوي، تر څو وښيي چې د ښځوژنه هم د نجونو او هم د ماشومانو په وړاندې تر سره کېږي. رسل باور لري چې: د ښځوژنې تعريف په هر ډول جنسي وژنه عملي کېدای شي، که د هغې محرک (انګېزه) له ښځو څخه نفرت وي (له ښځو کرکه) چې غواړي، په ښځو برلاسي و اوسي، که محرک يې جنسي خوند وي، يا يې محرک د ښځې ملکيت وي. د رسل له خوا د ښځوژنې پراخه تعريف په دې ډول دی: «ښځوژنه د مېرمنو د مخالف تاوتریخوالي د لړۍ په وروستي سر کې ځای کې لري، په کوم کې چې د جنسي تيري په څېر پراخه لفظي او جسماني ځورل، شکنجې، جنسي مریيتوب (په ځانګړي ډول په جسم فروشۍ کې)، له محارمو سره جنسي اړيکې نيول او له کورنۍ څخه بهر له کوچنيانو ناوړه جنسي ګټه اخستل، جسمي او عاطفي ناوړه چلند (وهل دربول)، جنسي ځورول، (په تیلفون، په کوڅو کې، په دفتر کې او په ټولګي کې)، د تناسلي الې سنتول (د ښځو سنتول، سنتول، او د ښځو د تناسي الې جراحي عمليات)، د ښځو د نااړينو ناروغيو جراحي عمليات، (د رحم نااړين جراحي عمليات)، جبري همجنس پرستي، جبري شنډول، جبري بچی پيدا کول (د جرم په ډول اميدواره کول يا د حمل ضايع کول)، رواني عمليات، په ځینو دودونو کې ښځو ته د خوراک له ورکولو انکار، د ښکلا جراحي عمليات او د ښکلا په ګډون نور زيان رسول شامل دي. کله چې هم دا ډول وېرول، د مرګ لامل وګرځي، دا بيا ښځوژنه بلل کېږي.<ref name="Russell2">Russell, Diana E.H. and Harmes, Roberta A, (Eds.), Femicide in Global Perspective New York: Teachers College Press, 2001, Ch. 2, p. 13-14</ref><ref name="Russell 3">[http://www.dianarussell.com/origin_of_femicide.html Russell, Diana E.H. "The Origin and the Importance of the Term Femicide"] Dec 2011 ''www.dianarussell.com'', Accessed Mar 2013.</ref> په پټه د ښځو وژل هم په کې شامل دي، لکه په هندوستان او چين کې د نارينه بچي د خوښولو په دودونو کې په ډله ييز ډول د نويو زېږېدلو ښځينه بچيانو وژل، همدا راز د ټولنيزو ادارو د ناکامۍ له امله منځ ته راغلي مرګونه، لکه د حمل د اسقاط جرم ګرځول يا د ښځو د جنسي غړيو مسخ کول (د ښځو سنتول).<ref name="Russell22">Russell, Diana E.H. and Harmes, Roberta A, (Eds.), Femicide in Global Perspective New York: Teachers College Press, 2001, Ch. 2, p. 13-14</ref> == نور تعريفونه == ټولو پوهانو د ډيانا رسل تعریف د ښځوژنې لپاره د يوه معياري تعريف په توګه نه دی منلی. «جيکولين کمپبل» او «کارول رونيان» د ښځوژنې تعريف په دې ډول کوي:«محرک يا جرمي حيثيت ته له کتنې پرته د ښځو ټولې وژنې ښځوژنه بلل کېږي». دا ليکوالان استدلال کوي چې د تجربې له مخې د تل لپاره د محرک معلومول شوني نه دي، نو په همدې بنسټ د ښځوژنې لپاره د معلوماتو راټولولو په برخه کې بايد محرک لازمي شرط ونه شمېرل شي.<ref name="Campbell">{{cite journal|last1=Campbell|first1=Jacquelyn|last2=Runyan|first2=Carol W.|title=Femicide|journal=Homicide Studies|date=24 July 2016|volume=2|issue=4|pages=347–352|doi=10.1177/1088767998002004001|s2cid=220196887}}</ref> له بلې خوا، ليکوالانو هر يو «ډيسمونډ اليس» او «والټر ډيکيسيري» د ښځوژنې تعريف د «د نارينه وو له خوا په قصدي ډول د ښځو وژل» بولي او يو جلا اند غوره کوي. د دې ښځمنپالانو غوښتنه دا ده چې ښځوژنه بايد د تل لپاره په قصدي ډول وي، په داسې حال کې چې د دوی په خلاف د «ډيانا رسل» په تعريف کې پټه وژنه هم شامله کړای شوې ده. ښځوژنکي هم د ځواک د تر لاسه کولو په هڅه کې «تېروتونکي» پېژندل شوي دي، په کوم کې چې نارينه هڅه کوي چې ښځې په خپل واک کې واخلي او هغوی له خپلې ازادۍ بې برخې کړي، خو ښځې بيا د خپلواکۍ لپاره هڅه کوي.<ref name="Desmond">Ellis, Desmond and Walter Dekesedery. (1996). The wrong stuff: An introduction to the sociological study of deviance. Scaborough, Ontario: Allyn and Bacon.</ref> د ډېرو دې تعريفونو مطلب دا دی چې د ښځوژنې مرتکب نارينه دی. بيا هم د سويلي اسيا د ښځو د حقوقو مدافعينو تعريف بدل دی، دوی وايي چې:«په قصدي ډول د سړي له خوا د يوې ښځې وژل کېدل يا د يوه سړي په ګټه د يوې ښځې له خوا د بلې ښځې وژل» ښځوژنه بلل کېږي. د دې په بېلګو کې د نارينه د خوښولو له امله ښځينه ماشومانو ته نه پاملرنه کول، همدا راز د مهر (جهيز/ولور) اړوند وژنه، په کوم کې چې د ښځې خسرګنۍ يوه ښځه د مهر په لانجه کې وژني. سربېره پر دې، « COST Action 1206 »  د ښځوژنې تعريفونه وړاندې کوي.<ref name="Russell23">Russell, Diana E.H. and Harmes, Roberta A, (Eds.), Femicide in Global Perspective New York: Teachers College Press, 2001, Ch. 2, p. 13-14</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.femicide.net/#!wg1/c1a8s|title=COST Action 1206 - Femicide|access-date=2014-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20190509063122/https://www.femicide.net/#!wg1/c1a8s|archive-date=2019-05-09|url-status=dead}}</ref> == سرچینې == giy9yk3vz4lppl7ncu44zqzmcragboo 0 60049 370106 367465 2026-11-01T22:43:26Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 370106 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} جیرالد رودولف فورډ (د ۱۹۱۳ز کال جولای ۱۴مې نه تر د ۲۰۰۶ز کال د ډسمبر۲۶مې) یو امریکایيسیاستوال و، چې له ۱۹۷۴ز کال نه تر ۱۹۷۷ز کال پورې یې د متحده ایالاتو د ۳۸م ولسمشر په توګه دنده ترسره کړه. تر دې مخکې یې په ولسي جرګه کې د جمهوري غوښتونکو ګوند د مشر په توګه او بیا له ۱۹۷۳ز نه تر ۱۹۷۴ز کال پورې د امریکا د ۴۰م مرستیال ولسمشر په توګه دنده ترسره کړه. کله چې  پخواني ولسمشر ریچارډ نیکسن په ۱۹۷۴ز کال کې استعفا وکړه، فورډ د نیکسون پر ځای د ولسمشر په توګه وټاکل شو.<ref>{{cite web|title=President Ford Inaugural Ceremony|url=https://www.c-span.org/video/?8670-1/president-gerald-fords-inaugural-ceremony|website=C-SPAN.org|publisher=[[C-SPAN]]|access-date=January 25, 2021|language=English|date=August 9, 1974}}</ref> فورډ د نبراسکا په اوماها کې زېږېدلی او د میشیګان په ګرینډ ریپډز کې ستر شوی و. فورډ د میشیګان په پوهنتون کې زده کړې وکړې او هلته د ښوونځي د فوټبال ډلې ​​​​غړی شو، چې دوه ملي اتلولۍ یې هم وګټلې. فورډ خپل سیاسي فعالیت په ۱۹۴۹ز کال کې د متحده ایالاتو د میشیګان د کانګرس له پینځمې ناحیې نه د استازي په توګه پیل کړ، چې د ۲۵کلونو لپاره یې د استازي په توګه دنده ترسره کړه او وروستي نهه کاله د ولسي جرګې د اقلیت مشر په توګه پاتې شو. د ۱۹۷۴ز کال په اګست کې د ولسمشر نیکسون له استعفا وروسته، فورډ سملاسي ولسمشر شو.<ref>{{cite web|title=9 Things You May Not Know About Gerald Ford|url=https://www.history.com/news/9-things-you-may-not-know-about-gerald-ford|website=History.com}}</ref> فوړډ د ولسمشر په توګه د هیلسینکي تړون لاسلیک کړ، چې په سړه جګړه کې د کړکېچ کمولو پر لور یو حرکت وبلل شو. د فورډ له ولسمشرۍ نه ۹میاشتې وروسته سویلي ویتنام سقوط وکړ او د ویتنام په جګړه کې د متحده ایالاتو ښکېلتیا په اساسي ډول پای ته ورسېده. په هېواد دننه، فورډ په خپلو څلورو لسیزو کې د مخ پر زیاتېدوونکي انفلاسیون او اقتصادي کړکېچ په شتون کې د ډېر خراب اقتصاد مشري وکړه. هغه په خپل ​​یوخورا جنجالي عمل کې، د واټر ګیټ په قضیه کې د ریچارډ نیکسون د ونډې لپاره هغه ته بښنه وکړه. په ۱۹۷۶ز کال د جمهوري غوښتونکو د ولسمشرۍ د ټاکنوپه لومړي کمپاین کې، فورډ د جمهوري غوښتونکو نوماندۍ لپاره د کالیفورنیا پخوانی والي رونالډ ریګن ته ماته ورکړه. هغه د ولسمشرۍ په ټاکنو کې د ډیموکرات ګوند سیال جیمي کارټر پر وړاندې، چې د جورجیا پخواني والي و، د لږو رایو په توپیر ماته ومنله. د تاریخپوهانو او سیاست پوهانو سروې فورډ د ټیټ اوسط ولسمشر په توګه درجه بندي کړې.<ref name="'70s">{{cite book|title=How We Got Here: The '70s|last=Frum|first=David|author-link=David Frum|year=2000|publisher=Basic Books|location=New York City|isbn=978-0-465-04195-4|pages=xxiii, 301|url=https://archive.org/details/howwegothere70sd00frum}}</ref><ref name="Lenczowski">{{cite book|author=George Lenczowski|title=American Presidents, and the Middle East|url=https://archive.org/details/americanpresiden0000lenc|year=1990|isbn=978-0-8223-0972-7|pages=[https://archive.org/details/americanpresiden0000lenc/page/142 142]–143|publisher=Duke University Press|author-link=George Lenczowski}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/2009/POLITICS/02/16/presidential.survey/|title=Lincoln Wins: Honest Abe tops new presidential survey|publisher=[[CNN]]|date=February 16, 2009|access-date=December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.c-span.org/presidentsurvey2017/?page=overall|title=Presidential Historians Survey 2017|publisher=C-SPAN|access-date=December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web|title=Presidents 2018 Rank by Category|url=https://scri.siena.edu/wp-content/uploads/2019/02/Presidents-2018-Rank-by-Category.pdf|access-date=December 2, 2020}}</ref> == لومړنی ژوند == فورډ د ۱۹۱۳ز کال د جولای په ۱۴مه د نیبراسکا  په اوماها کې وزېږېد. هغه د ډوروتي ایر ګارډنر او لیسلي لینچ کینګ سینیر یوازینی بچی و، چې پلار یې د وړیو سوداګري کوله. ګارډنر د خپل زوی له زېږون نه  شپاړس ورځې وروسته له کینګ نه جلا شوه. ګارډنر او کینګ د ډسمبر په ۱۹۱۳ز کال کې طلاق واخېست او هغې د خپل زوی بشپړه پالنه وکړه. د فورډ پلرنی نيکه چارلس هنري کینګ تر ۱۹۳۰ز کال پورې د هغه له مرګ نه لږ وخت دمخه هم د فوړډ ملاتړ کاوه.<ref>{{cite book|author=Young, Jeff C.|title=The Fathers of American Presidents|year=1997|isbn=978-0-7864-0182-6|publisher=McFarland & Co.|location=Jefferson, NC|url-access=registration|url=https://archive.org/details/fathersofamerica0000youn}}</ref> فورډ وروسته وویل چې: پلار یې خپله مېرمن وهله. جیمز ایم کینن د فورډ د ژوندلیک په اړه لیکلي دي چې: د فورډ د مور او پلار جلا کېدل او طلاق هغه وخت رامنځته شو ،کله چې د فورډ له زېږون نه څو ورځې وروسته، د هغه پلار لیسلي کینګ د قصابي چاړه واخیسته او د خپلې مېرمنې، زوی او د فورډ نرسې د وژلو ګواښ یې وکړ. د ۱۹۱۷ز کال د  فبروري په لومړۍ د فورډ مور ګارډنر له ګیرالډ روډولف فورډ سره واده وکړ.<ref name="ford-Nebraska">{{Cite news|url=http://www.foxnews.com/wires/2006Dec27/0,4670,FordNebraska,00.html|title=Nebraska-born Ford Left State as Infant|last=Funk, Josh|date=December 27, 2006|access-date=September 2, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110429040023/http://www.foxnews.com/wires/2006Dec27/0%2C4670%2CFordNebraska%2C00.html|archive-date=April 29, 2011|work=Fox News|agency=Associated Press|url-status=dead}}</ref><ref name="pbs-knife">{{cite web|last=Cannon|first=James|url=https://www.pbs.org/newshour/character/essays/ford.html|title=Gerald R. Ford|website=Character Above All|publisher=Public Broadcasting System|access-date=December 28, 2006|تاريخ الأرشيف=January 26, 2011|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20110126122400/http://www.pbs.org/newshour/character/essays/ford.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=January 26, 2011|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20110126122400/http://www.pbs.org/newshour/character/essays/ford.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20110126122400/http://www.pbs.org/newshour/character/essays/ford.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20110126122400/http://www.pbs.org/newshour/character/essays/ford.html}}</ref> == د جیرالډ فورډ ولسمشرۍ (۱۹۷۴ز کال نه تر ۱۹۷۷ز کال پورې) == === بهرنۍ تګلاره === فورډ له شوروي اتحاد او چین سره د کړکېچ کمولو تګلارې ته دوام ورکړ او د سړې جګړې کړکېچونه یې هم لږ کړل. د نیکسون د ولسمشرۍ د وخت د ستراتیژیکو وسلو د محدودیت تړون (SALT) لا هم شتون درلود. د چین او امریکا ترمنځ ترینګلې اړیکې چې د نیکسون د سفر له امله منځته راغلې وې، د۱۹۷۵ز کال په ډسمبر کې  فورډ د خپل سفر له لارې بیا پیاوړې کړې.  نوموړي په ۱۹۷۵ز کال کې له شوروي اتحاد سره د هیلسینکي تړونونه لاسلیک کړل، دا یو خپلواک نا دولتي سازمان و چې د اطاعت او نظارت لپاره رامنځته شوی و، چې وروسته د بشري حقونو څار ادارې ته بدله شوه.<ref name="Challenges1970">{{cite book|last=Mieczkowski|first=Yanek|title=Gerald Ford and the Challenges of the 1970s|url=https://archive.org/details/geraldfordchalle0000miec|publisher=[[University Press of Kentucky]]|location=Lexington, Kentucky|year=2005|isbn=978-0-8131-2349-3|pages=[https://archive.org/details/geraldfordchalle0000miec/page/283 283]–284, 290–294}}</ref><ref name="chinatrip">{{cite web|url=http://www.ford.utexas.edu/avproj/china.htm|title=Trip To China|website=Gerald R. Ford Presidential Library|publisher=University of Texas|access-date=December 31, 2006|تاريخ الأرشيف=September 24, 2015|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20150924014527/http://www.ford.utexas.edu/avproj/china.htm|url-status=dead|خونديځ نېټه=September 24, 2015|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20150924014527/http://www.ford.utexas.edu/avproj/china.htm|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20150924014527/http://www.ford.utexas.edu/avproj/china.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924014527/http://www.ford.utexas.edu/avproj/china.htm}}</ref><ref name="hrw">{{cite web|url=https://www.hrw.org/about/whoweare.html|title=About Human Rights Watch|publisher=Human Rights Watch|access-date=December 31, 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061227201438/https://www.hrw.org/about/whoweare.html|archivedate=December 27, 2006|url-status=dead}}</ref><ref name="Helsinki Accords">{{cite web|url=http://www.usa-presidents.info/speeches/helsinki.html|title=President Gerald R. Ford's Address in Helsinki Before the Conference on Security and Cooperation in Europe|publisher=USA-presidents.info|access-date=April 4, 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071010085836/http://www.usa-presidents.info/speeches/helsinki.html|archive-date=October 10, 2007}}</ref> فورډ په ۱۹۷۵ز کال کې د (G7) صنعتي هېوادونو (په پیل کېG5 ) په پرانست غونډه کې ګډون وکړ او د کاناډا غړیتوب یې تضمین کړ. هغه په ​​۱۹۷۴ز کال کې په یوه وینا کې وویل: «مونږ په یوه تړلې نړۍ کې ژوند کوو، نوباید د ګډو اقتصادي ستونزو د حل لپاره په ګډه کار وکړو».<ref name="canadaG7">{{cite news|url=http://www.cbc.ca/canada/story/2006/12/27/ford-canada.html|title=President Ford got Canada into G7|date=December 27, 2006|publisher=Canadian Broadcasting Company|access-date=December 31, 2006}}</ref> ==== ویتنام ==== د فورډ د ولسمشرۍ پر مهال د ویتنام اوږده جګړه  یوه له سترو ګواښونو نه وه. د شمالي ویتنام پر وړاندې د امریکا یرغلیز عملیات د پاریس د سولې تړون سره سم،چې د ۱۹۷۳ز کال د جنوري په ۲۷مه لاسلیک شو، پای ته ورسېدل. دغه تړون په شمالي او سویلي ویتنام کې اوربند اعلان کړ او د امریکا د جنګي بندیانو خوشې کولو غوښتنه یې کوله. همداراز دغه تړون د ویتنام ځمکنۍ بشپړتیا تضمین کړه او د ۱۹۵۴ز کال د جنیوا کنفرانس په څېر، په شمال او سویل کې د ملي ټاکنو غوښتنه وشوه. د پاریس د سولې تړون له ویتنام نه د امریکايي ځواکونو د وتلو لپاره شپېته ورځې وخت وټاکه. دغه تړون د متحده ایالاتو د ملي امنیت سلاکار هنري کیسنجر او د شمالي ویتنام د پولیټ بیورو د غړي لی دیک تو له خوا لاسلیک شو. <ref>{{cite book|editor=Church, Peter|title=A Short History of South-East Asia|url=https://archive.org/details/shorthistoryofso0000unse_l3b6|location=Singapore|publisher=John Wiley & Sons|year=2006|pages=[https://archive.org/details/shorthistoryofso0000unse_l3b6/page/193 193]–194|isbn=978-0-470-82181-7}}</ref> کله چې د شمالي ویتنام ځواکونو د پرمختګ تګلاره غوره کړه، په دغه وخت کې فورډ د امریکا له کانګرس نه غوښتنه وکړه، چې د سویلي ویتنام لپاره د ۷۲۲میلیونه ډالرو مرستې کڅوړه تصویب کړي دا هغه فنډونه وو، چې د نیکسون دولت یې ژمنه کړې وه، خوکانګرس په پراخه کچه د دغې مرستې پر ضد منفي رایه ورکړې وه. د شمالي ویتنام ولسمشر، تیو د۱۹۷۵ز کال د اپریل په ۲۱مه استعفا ورکړه او د خپل هېواد د سقوط لامل یې د متحده ایالاتو د ملاتړ نشتوالی په ګوته کړ. فورډ دوه ورځې وروسته د اپریل په ۲۳مه په ټیولاني پوهنتون کې وینا وکړه. په دې وینا کې هغه اعلان وکړ،چې: «د ویتنام جګړه تر هغه ځایه، چې په امریکا پورې تړلې وه، پای ته رسېدلې ده». <ref name="Brinkley1">{{cite book|author=Brinkley, Douglas|year=2007|title=Gerald R. Ford|isbn=978-0-8050-6909-9|publisher=Times Books|location=New York, NY|pages=[https://archive.org/details/geraldrford0000brin_o0c0/page/89 89–98]|url=https://archive.org/details/geraldrford0000brin_o0c0/page/89}}</ref> د یو لړ نظامي عملیاتو په ترڅ کې ۱۳۷۳ امریکايي اتباع او۵۵۹۵ ویتنامي او د نورو هېوادونو اتباع د سویلي ویتنام پلازمېنې سیګون نه وایستل شول. په دې عملیاتو کې د امریکا پوځي او هوايي چورلکو د سیګون له سقوط سره سمدلاسه د اپرېل له ۲۹نه تر ۳۰پورې د شاوخوا ۲۴ساعتونو په موده کې د متحده ایالاتو سمندري بېړیو ته د ساحل نه بهر وایستل شو. د عملیاتو په لړ کې د سویلي ویتنام ډېرې چورلکې په بېړیو کې راښکته شوې او خلک یې واېستل، تر څو په بېړیو کې د نورو خلکو د ځای پر ځای کولو لپاره هم ځای پیدا شي.<ref>{{cite book|title=The Vietnam War: An Almanac|last=Bowman|first=John S.|publisher=Pharos Books|year=1985|isbn=978-0-911818-85-7|page=[https://archive.org/details/vietnamwaralmana00bowm/page/434 434]|url=https://archive.org/details/vietnamwaralmana00bowm/page/434}}</ref> ډېری ویتنامي اېستل شوو اتباعو ته اجازه ورکړل شوه، چې د اندوچین د کډوالۍ او پناه غوښتونکو د مرستې قانون له مخې متحده ایالاتو ته داخل شي. د ۱۹۷۵زکال قانون ۴۵۵میلیونه ډالره د اندوچینی کډوالو د ځای پر ځای کولو د لګښتونو لپاره اختصاص کړل. په ټولیز ډول په۱۹۷۵زکال کې ۱۳۰۰۰۰ویتنامیان امریکا ته ولاړل.<ref>Plummer Alston Jones (2004). "''[[iarchive:stillstrugglingf00jone_0/page/84|Still struggling for equality: American public library services with minorities]]''". Libraries Unlimited. p.84. {{ISBN|1-59158-243-1}}</ref><ref>{{Cite book|first=William Courtland|last=Robinson|url=https://books.google.com/books?id=_rjiOXMRd4sC&pg=PA127|title=Terms of refuge: the Indochinese exodus & the international response|publisher=Zed Books|year=1998|page=127|isbn=978-1-85649-610-0}}</ref> == د فوړډ مړینه == فورډ د ۲۰۰۶ز کال د ډسمبر په ۲۶مه نېټه د کالیفورنیا په رانچو میراج سیمه کې په خپل کور کې د ۹۳کلونو او ۱۶۵ورځو په عمر د شریانونو د بندښت له امله مړ شو او په دې ډول فورډ د متحده ایالاتو تر ټولو د اوږد عمر لرونکيولسمشر په توګه وپېژندل شو. هغه د ولسمشر هیري ایس ټرومن د۳۴م تلین پر مهال مړ شو.<ref name="preseulog">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2007/01/02/world/americas/02iht-web.0207ford.4080367.html|title=Bush and ex-presidents eulogize Gerald R. Ford|date=January 2, 2007|work=The New York Times|author=Stout, David|access-date=September 3, 2009}}</ref><ref name="deathofford">{{cite news|last1=Naughton|first1=James M.|last2=Clymer|first2=Adam|url=https://www.nytimes.com/2006/12/27/washington/27webford.html|title=Gerald Ford, 38th President, Dies at 93|date=December 27, 2006|newspaper=The New York Times|access-date=October 19, 2009}}</ref><ref>DeFrank T: Write It When I'm Gone, G. Putnam & Sons, New York, NY, 2007.</ref> == سرچینې == 3ehax7v1wrfyg4qpdjkc3rtmx4z9yzh 0 60098 370169 361441 2026-11-02T11:47:42Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 370169 wikitext text/x-wiki د انسان د ذهن مطالعې په برخه کې، هوښ (په انګلیسي: intellect)، سمو پایلو ته د رسېدلو او په واقعیت کې د سم او ناسم ترمنځ توپیر کولو لپاره د انسان وړتیا ښیي؛ او یا د ستونزمنو لانجو په حل کولو کې د انسان تکړه‌والی بیانوي. دغه ګړنه د لرغونې يوناني فلسفه «nous» ګړنې څخه راځي، چې «intellect» په خپل وار سره له لاتین وییکي «intelligere (پوهېدل)» څخه اخېستل شوی دی او په فرانسوي او انګلیسي کې یې ریښه «intelligence(ځیرکتیا)» ګړنې ته رسېږي. د هوښ بحث د پوهې په دوو برخو کې رامنځ‌ته کېږي چې د ځیرکتیا او هوښ ترمنځ اړیکې ته اړوند دی.<ref>{{cite book|last1=Colman|first1=Andrew M.|title=A Dictionary of Psychology|date=2008|publisher=Oxford University Press|location=Oxford [etc.]|isbn=9780191726828|edition=3rd}}</ref> * په [[لرغونې فلسفه]] او د [[منځنیو پېړیو فلسفه]] کې، هوښ (nous) د دغې پوښتنې سکالو ده چې: خلک، څیزونه څنګه پېژني؟ په وروستۍ لرغونې زمانه او [[منځنۍ پېړۍ|منځنیو پېړیو]] کې، هوښ د توحید دیني عقیدې او طبیعت په هکله د فلسفې او علم د واقعیتونو ترمنځ د همغږۍ رامنځ‌ته کولو یا په اصطلاح، د روغې جوړې کولو لپاره مفهومي معنی درلوده، داسې یوه پخلاینه چې د هغې پر مټ، هوښ، د انسان اروا او له [[کیهان]] څخه د الهي پوهې ترمنځ د پیوستون وسیلې په بڼه راڅرګندېږي. د منځنیو پېړیو په ورستیو کې، فیلسوفانو ځیرکتیا په دوو حالتونو کې سره جلا کوي: فعال هوښ، غیرفعال هوښ.<ref name="Davidson">{{Citation|title=Alfarabi, Avicenna, and Averroes, on Intellect|last=Davidson|first=Herbert|publisher=Oxford University Press|year=1992}} page 6.</ref> * په ساپوهنه او عصبي علومو کې، د څوګونو ځیرکتیاوو تیوري، له نړۍ او رښتینوالي څخه د وګړو د پوهې د څرنګوالي بیانولو په موخه، له ځیرکتیا (احساس) او هوښ (ذهن) ګړنو څخه کار اخلي.<ref>{{cite web|url=http://www.psychologytoday.com/blog/the-consciousness-question/201205/intellect-and-intelligence|title=Intellect and Intelligence|website=Psychology Today}}</ref> == هوښ او ځیرکتیا == هوښ، د ځیرکتیا د یوې څانګې په توګه، د انسان د ذهن [[سولپوهنه | منطقي]] او عقلاني کارکړنو پورې تړاو لري او په ټولیز ډول واقعیتونو او پوهې ته محدود دی. هوښ، د خطي منطق پر کارکړنو او د صوري منطق پر بېلګو سربېره، د خوروُر (فازي) منطق او دیالکتیکي منطق غیرخطي کارکړنو بهیر هم پرمخ بیایي.<ref>{{Cite web|url=http://www.dhyanapeetam.org/article/instinct-intellect-intelligence-intuition#gsc.tab=0|title=Instinct, Intellect, Intelligence, Intuition|access-date=29 October 2015|website=Nithyananda Sangha|last=Sangha|first=Nithyananda|archive-url=https://web.archive.org/web/20170723021943/http://www.dhyanapeetam.org/article/instinct-intellect-intelligence-intuition#gsc.tab=0|archive-date=23 July 2017|url-status=dead}}</ref><ref>Rowan, John. (1989) ''The Intellect''. SAGE Social Science Collections, p. 000.</ref> هوښ (intellect) او ځیرکتیا (intelligence) د آرپوهنې له‌مخې له یو بل سره په توپیر کې څرګندېږي؛ د «intelligence» ګړنه د لاتین وییکي «intelligere» له اوس‌مهال کړ ستاینوم څخه اخېستل شوی او «په منځ کې راغونډېدلو» معنی لري، په داسې حال کې چې د «intellect» ګړنه د «intelligere» له تېرمهال بېچار ستاینوم څخه راځي او د «راغونډ شوي څه» معنی لري. نو له‌دې امله، ځیرکتیا، د ورته‌والو او توپیرونو پر بنسټ د پوهاوي نویو پښوییزو ټولیو رامنځ‌ته کېدلو پورې تړاو لري او هوښ د شته پښوییزو ټولیو پوهاوي ته ویل کېږي.<ref>Bohm, David and Peat, F. David. ''[[Science, Order, and Creativity]]'' (1987) p.114.</ref> == د هوښ پرمختیا == د واقعیت په اړه د یوه وګړي فکري پوهاوی، د واقعي مادي نړۍ د نومېرنې او ادراک پر بنسټ د واقعیت له جاجي موډل څخه منځ‌ته راځي. د ذهن د جاجي موډل جوړښت له ذهني او احساسي بهیرونو څخه رامنځ‌ته شوی، چې د هغو پر مټ یو وګړی د ژوند د ستونزو منطقي حل‌لارې لټوي، مومي او دغه حل‌لارې کاروي. یو وګړي هغه وخت د هوښ د بشپړ توان خاوند دی، چې په ذهن کې د منعکس شوې واقعي نړۍ په هکله، په واقعي توګه «کره» پوهاوی ترلاسه کړي. رسېدلی او پوخ هوښ، د عاطفي او احساسي ځان-ادارې وړتیا د درلودلو له‌لارې پېژندل کېږي، چې په هغو سره وګړی کولای شي، په احساساتو کې له ډوبېدلو پرته، د ژوند له ستونزو او کړاوونو سره مخ شي، مقابله وکړي او هغه حل کړي.<ref>{{cite book|last1=VandenBos|first1=Gary R.|title=APA Dictionary of Psychology|date=2006|publisher=American Psychological Association|location=Washington, DC.|isbn=978-1-59147-380-0|edition=1st|url-access=registration|url=https://archive.org/details/apadictionaryofp00vand}}</ref> د رښتینې نړۍ تجربه د یوه وګړي د هوښ ودې او پرمختیا لپاره اړینه ده، ځکه چې د ژوند ستونزو په اوارولو کې، یو وګړی کولای شي، له فکري او عقلي اړخه، پر ټولنیزو شرایطو (مهال او مکان) باندې پوه شي او په ټولنه کې د نورو وګړو له کړنو سره سم خپل ټولنیز چلند تنظیم کړي. هوښ هغه وخت وده کوي چې وګړی د یوې ستونزې لپاره د ډاډمنې عاطفي حل‌لارې په لټه کې وي؛ د یوه وګړي ذهني پرمختیا، د ژوند د ستونزو لپاره د ډاډمنو حل لارو په لټولو سره رامنځ‌ته کېږي. یوازې د رښتینې نړۍ تجربه کولای شي د رښتینوالي په اړه هغه پوهاوی رامنځ‌ته کړي، چې د وګړي فکري پرمختیا کې مرستندوی څرګندېږي.<ref>{{Cite web|title=Psychology of Knowledge: Development of the Intellect|url=http://augustinianparadigm.com/psychology_of_knowledge.htm|website=augustinianparadigm.com|access-date=2015-11-01}}</ref> === د هوښ جوړښت === په ۱۹۵۵ ز کې ساپوه جوی پاول ګیلفورډ (۱۸۹۷ تر ۱۹۸۷ ز) د هوښ جوړښتي موډل په درې اړخونو کې وړاندې کړ: ۱) فعالیتونه؛ ۲) محتوا؛ ۳) محصولات. هر پارامتر کې ځانګړي او مجزا عنصرونه شامل دي چې د انسان د ذهن خپلواکو واحدونو په توګه، به جلا ډول، اندازه کېږي. فکري فعالیتونه/عملیات د ادراک او حافظې له‌لارې او فکري محصول د «نارېونده» تفکر، «هم‌رېونده» تفکر او ارزونې په وسیله ښودل کېږي. محتوا بڼه‌ییزه، نښه‌ییزه، معنی‌پوهنیزه او چلندي ده. محصولات په واحداتو، ټولګو، اړیکو؛ سیسټمونو، بدلونونو او پایلو کې دي.<ref>{{Cite web|title=Structure of Intellect (J.P. Guilford)|url=http://www.instructionaldesign.org/theories/intellect.html|website=www.instructionaldesign.org|access-date=2015-10-28}}</ref><ref>{{Cite web|title=Guilford's 'structure of intellect' model|url=http://homepages.which.net/~gk.sherman/mbaaaaab.htm|website=homepages.which.net|access-date=2015-11-02|archive-date=2018-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180425182117/http://homepages.which.net/~gk.sherman/mbaaaaab.htm|url-status=dead}}</ref> == هوښ په سادرملنه کې == تعقل، د شدید فکري پر تمرکز ولاړ د سادرملنې میتود دی او له هغو ستونزو څخه، چې د یوه وګړي پاملرنه ځان ته اړوي، د مخنیوي په موخه پلي کېږي. د ساپوهنې په دود دستور کې، تعقل یو دفاعي میکانیزم دی چې احساسات راایساروي ترڅو د وګړي سا ته د [[اضطراب]] او فشار له تداخل او اغېزې څخه مخنیوی وکړي؛ چې پرته له‌دې، د وګړي د رښتیني ژوند په کارکړنو کې اختلال رامنځ‌ته کوي. په سادرملنه کې، تعقل د هغو ذهني ستونزو پر وړاندې چې له روحي اړخه وګړي ته اختلال رامنځ‌ته کوي، یوه منطقي، هوسا او علمي تګلاره ګڼل کېږي. د تعقل په کارکړنه کې «Id، ego او super-ego (ذات، نفس، تر نفس پورته) شامل دي. «اېګو» د انسان د شخصیت د څرګند‌شعور اړخ دی؛ «اېد» د پټ‌شعور او حیواني غریزې اړخ دی؛ او «سوپراېګو» یو کنټرولي میکانیزم دی چې د ټولنې له ټولنیزو معیارونو سره سم د وګړي تفکرات، کړنې او چلندونه تنظیموي. د تعقل موخه، له رښتینې نړۍ څخه د «اېد» جلا کول دي، نو له‌دې امله یوازې د یوه وګړي د څرګندشعور اړخونه راسپړي او پر هغو تمرکز کوي. له‌دې کبله، تعقل له «اېګو» څخه د اېد پر وړاندې (چې د انسان د شخصیت پټ‌شعور اړخ دی او په ټولیز ډول یې کنټرول ناشونی برېښي) ساتنه او دفاع کوي.<ref>{{Cite web|title=Teaching Psychology — Defense Mechanisms|url=http://www.healthguidance.org/entry/13951/1/Teaching-Psychology--Defense-Mechanisms.html|website=www.healthguidance.org|access-date=2015-10-25|last=Lemouse, M|archive-date=2018-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20180207144336/http://www.healthguidance.org/entry/13951/1/Teaching-Psychology--Defense-Mechanisms.html|url-status=dead}}</ref> له ټولنیز اړخه، تعقل د ساده ژبې په ځای، تخنیکي ځانګړي اصطلاحات او پېچلي علمي ګړنې کاروي. د بېلګې په توګه: یو رنځپوه، له بدو پېښو څخه د ناروغ د پاملرنې د راګرځولو له‌لارې، د «cancer» ګړنې په ځای، «carcinoma» کاروي ترڅو د نه‌رغېدونکۍ ناروغۍ د تشخیص د ناوړو پایلو کچه راښکته کړي. د علمي ګړنې (carcinoma) او ساده ژبې (cancer) بېلابېلې ژبنیزې لیکنې، د ناوړو احساساتو (چې کېدای شي د ناروغۍ د اغېزمنې درملنې پر وړاندې خنډ وګرځي) له ناڅاپي راولاړېدو څخه د مخنیوي له‌لارې، زمینه برابروي ترڅو ناروغ طبي واقعیت او طبي درملنې باندې باورمند شي.<ref>{{Cite web|title=Intellectualization: Isolation from Emotions! (A Psychological Tranquilizer) {{!}} Mindful Cogitations|url=http://abhakhetarpal.in/blog/intellectualization-isolation-from-emotions|website=abhakhetarpal.in|access-date=2015-10-26|last=Khetarpal, A|خونديځ نېټه=2015-07-07|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20150707165347/http://abhakhetarpal.in/blog/intellectualization-isolation-from-emotions|url-status=dead|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20150707165347/http://abhakhetarpal.in/blog/intellectualization-isolation-from-emotions|archive-url=https://web.archive.org/web/20150707165347/http://abhakhetarpal.in/blog/intellectualization-isolation-from-emotions}}</ref> سربېره پر دې، د تعقل دفاعي میکانیزم تر نیوکې لاندې هم نیول کېږي، ځکه چې وګړی د روحي ستونزې پر مټ له رامنځ‌ته شویو خوږمنو احساساتو څخه جلا او منزوي کوي. په دې توګه، وروسته بیا دفاعي میکانیزم له هغه [[الهام (حدس)]] څخه د انکار لامل ګرځي، چې ځیني وخت د تصمیم‌نیونې بهیرونو سره مرسته کوي. د عاطفي هڅوونکو د ورکېدنې د ناوړې پایلې له امله کېدای شي د وګړي هڅېدنه له‌منځه لاړه شي او د مالیخولیا په څېر، د خپګان یو حالت رامنځ‌ته شي؛ دا ډول «عاطفي پاینېغ»، د وګړي وړتیاوې له واقعي حل‌لارو سره بدلوي او د دغه بدلون له امله کېدای شي د هغه خلاقیت په کلکه وګواښوي.<ref>{{Cite web|title=On Finding Out How We Don't Know Ourselves in Therapy and Counselling. (On Defences, Part Seven)|url=http://www.lucidpsychotherapy.co.nz/blog/on-finding-out-how-we-dont-know-ourselves-in-therapy-and-counselling-on-defences-part-seven|website=Lucid Psychotherapy & Counselling|access-date=2015-11-01|date=2015-05-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191219224630/http://www.lucidpsychotherapy.co.nz/blog/on-finding-out-how-we-dont-know-ourselves-in-therapy-and-counselling-on-defences-part-seven|archivedate=2019-12-19|url-status=dead}}</ref> == سرچینې == 6o4v2xxdzhbbqatmoqjg7ktjl3bwqsx 0 60253 370146 368273 2026-11-02T05:44:53Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 370146 wikitext text/x-wiki '''دیني شکمن‌والی'''، دین/مذهب ته اړوند د شکمن‌والي یوه بڼه ده. مذهبي شکمن‌وال وګړي د دین اقتدار تر پوښتنې لاندې راولي او تل تر تله د دین پر ضد نه‌دي، خو ځینو یا ټولو دیني باورونو/کړنو ته د شک په سترګه ګوري. سقراط لومړنی او نامتو دیني شکمن‌وال ؤ چې ځیني اسناد ورڅخه پاتې دي؛ هغه د یوناني خدایانو د شتون په اړه د خپلې ټولنې د باورونو مشروعیت تر پوښتنې لاندې راوړ. دیني شکمن‌والي، آتیسم یا اګنوسټېزم ته ورته نه‌ده او ځیني دیني شکمن‌وال، ډیِّستان (یا خدای‌پاله) دي (چې هغه تنظیم شوي دینونه چې ورسره ډېره مخ کېږي، یا ټول تنظیم شوي دینونه ردوي). == ټولیزه کتنه == د «skeptic» وییکی (چې ځینې وخت sceptic لیکل کېږي) د منځني پېر فرانسوي «sceptique» یا لاتین ګړنې «scepticus» څخه اخېستل شوې ده چې لفظي معنی یې «د شکمن‌والو فرقه» کېږي. په یوناني ژبه کې یې ریښه «skpetikos» (څېړنه) ته رسېږي چې د پیرهووالۍ (پیرهونیزم) د هلنېستي فلسفي مکتب هغو غړو ته ویل کېدل چې د پوهې په شونتیا کې شکمن وو. په‌دې توګه، دیني شکمن‌والی، په ټولیز ډول، د دین په هکله پر یوې سکالو باندې شکمن کېدل یا هغه تر پوښتنې لاندې رواړلو ته ویل کېږي. د دې ترڅنګ، د شلنبرګ د څرګندونې به مخې، دا ګړنه کله ناکله، د دین په هکله مخالف الواک لرونکي وګړي ته کارول کېږي. ډېري شکمن‌وال اګنوسټیک یا آتیستان دي، خو یوشمېر دیني او مذهبي وګړي هم شته چې دین ته د شک په سترګه ګوري. دینپاله وګړي په ټولیزه توګه، د نورو دینونو د ادعاوو په هکله شکمن دي، کم تر کمه هغه مهال چې دغه دوه فرقې د ځینو څرګند شویو باورونو په هکله سره مخالفت ولري. ځیني فیلسوفان، دیني مطلقه تنوع د خدای‌پالو او غیرخدای‌پالو د شکمن‌والۍ د توجېه په توګه وړاندې کوي. خدای‌پالي هم په په ټولیز ډول، د غیرخدای‌پالو له‌خوا وړاندې شویو ادعاوو ته د شک په سترګه ګوري. مایکل شرمر لیکي چې، دیني شکمن‌والی، د ټولیزو نه‌منلو په ځای، د حقیقت د راسپړلو بهیر دی. له همدې امله، کېدای شي یو دیني شکمن‌وال پر دې باور وي چې عیسی شتون درلود، په داسې حال کې چې شکمنې ادعاوې هم لري، چې هغه مسیحا ؤ او معجزې یې درلودې. یوه څرګنده بېلګه یې د ټوماس جېفرسن کتاب «د ناصري عیسی ژوندون او ښوونې» دی، چې له لفظي پلوه کټ‌مټ نوي عهد (انجیل) ته ورته دی او هره ماورای طبیعي ښکارنده ردوي. == تاریخ == === لرغونی تاریخ === لرغونی یونان یو څوخدای‌پاله ټولنه وه چې په هغې کې خدایان مطلق قادر نه‌وو او قربانیو او دودیزو مناسکو ته یې اړتیا درلوده. د دیني شکمن‌والۍ لومړني شواهد کېدای شي زینوفانیز ته راجع کړل شي. هغه د خپل په وخت کې متداول دین، په ځانګړې توګه د الهي حکمونو ناوړه جاجونه (د انساني لېوالتیا هغه ناوړه او اړخیز محصول چې خدایان له انسانانو سره سموي یا پرتله کوي) تر نیوکې لاندې ونیول. هغه د خپل پېر سپېڅلی کتاب داسې وکاروه چې خدایان په باطله توګه رسم کړي او د دین په اړه یو لا عقلاني الواک رامنځ‌ته کړي. هغه خپل مذهبي خلک، چې خپل اعتقادي نظام پرته له کوم معقول دلیل څخه غوره ګڼي، ته د نیوکې ګوته نیوله. د الهي حُکمونو په اړه د سقراط جاج دا ؤ چې خدایان تل نېک‌اندي، صادق، مقتدر او سولمن دي. الوهیت باید د عقلانیت د معیارونو له‌مخې عمل کړی ؤ. څرنګه چې په «اپولوجي» کې مستند شوي دي، د ټاکل شوي دین په هکله دغه نیوکه، په پای کې، د بې‌دیني او فساد په تور د هغه د محاکمې لامل ګرځي. مورخ «ویلیام جېمز دورانت» لیکي چې، «افلاطون په همهغه کچه چې نورو جزمي عقیدو ته شکمن ؤ، آتیزم ته یې هم د شک په سترګه کتل». دېموکریتوس په لوېدیځ کې د مادیت‌پالنې پلار ګڼل کېده او د هغه په اثرونو کې داسې څه نښه نه‌لیدل کېږي چې ګنې وروسته له مړینې ژوند باندې باور ولري. په ځانګړې توګه، په خپل کتاب «هغوی چې په هادېس عقیده لري» کې، د روح رامنځ‌ته کوونکو برخې د داسې اټمونو په توګه انګېرې چې وروسته له مړینې وېلې کېږي. دغه جاج فیلسوف اېپیکوروس او د هغه فلسفې ته الهام وبخښه؛ هغه یو مادیت‌پاله الواک درلود او وروسته له مړینې هر ډول ژوندون یې باطل ګڼه، همدا راز ادعا یې کوله چې خدایان هم انساني چارو ته هېڅ کومه لېوالتیا نه‌لري. لوکریشوس د «De rerum natura» (د مادو د طبیعت په اړه) شعر له‌لارې اېپیکوري فلسفه په ډاګه کړه، او څرګنده یې کړه چې نړۍ د فزیکي اصولو سره سم عمل کوي او د رومي خدایانو پر مټ نه، بلکې د تصادف یا چانس له‌مخې تنظیمېږي. په «De rerum natura» کې، سیسرو، اکاډمیک شکمن‌وال فیلسوف، د رواقیونو پر وړاندې داسې استدلالونه وړاندې کړل چې د ځمکنیو او انساني چارو په اړه د خدایانو د ونډې‌اخېستنې یا ونډې‌نه‌اخېستنې صفت او د هغو شتون یې تر پوښتنې لاندې راوړ. په لرغوني هند کې د «چارواکا» په نامه یو مادیت‌پاله فلسفي مکتب شتون درلود، چې د ویدي دین مذهبي ادعاوو، دودونو او کتابونو ته یې د شک په سترګه کتل. د چارواکا مکتب مخکښ فیلسوف «اجیت کېشکنبلي» پر تناسخ عقیده نه‌درلوده. === لومړنی نومهال تاریخ === ټوماس هابز داسې دریځونه غوره کړي وي چې د اُرتودوکس مسیحي ښوونو سره یې په کلکه مخالفت څرګندوه. هغه په وار، وار سره استدلال کاوه چې هېڅ کوم غیرجسمي (یا روحي) جوهر شتون نه‌لري او هرڅه، ان خدای، جنت او دوږخ، مادي شتون او حرکت لري. هغه استدلال کاوه چې، «که څه هم سپېڅلی کتاب، اروا تصدیقوي، خو هېڅ ځای کې نه‌وایي چې هغه غیرجسماني ده، یعنې نه‌وایي چې ابعاد او کمیت نه‌لري». وولټېیر، که څه هم خدای‌پاله دی، خو پر دین باندې یې په کلکه نیوکه کوله او د همدا راز د ټولو دینونو له منلو او د کلیسا او دولت له جلاوالي څخه یې ملاتړ څرګندوه. په جاپان کې، یاماغاتا بانتو (مړینه: ۱۸۲۱ ز) په ډاګه کړه چې «په‌دې نړۍ کې هېڅ کوم خدای، بودا، اروا او یا هم عجیب او غریبې یا خارق‌العاده ښکارندې نشته».<ref name="cook-422">{{cite book|last1=Cook|first1=Michael|title=The Koran : A Very Short Introduction|date=2000|publisher=Oxford University Press|url=https://books.google.com/books?id=rUEe1twiimUC&q=The+Koran+%3A+A+Very+Short+Introduction|isbn=0192853449|page=42|ref=MCKVSI2000}}</ref> == نومهال دیني شکمن‌والی == دغه ګړنه داسې یوه اصطلاح ګرځېدلې ده چې په ټولیزه توګه د شواهدو پر علمي او تاریخي مېتودونو باندې ټینګار لري. ځیني شکمن‌وال پیدا کېږي او دغه پوښتنه وړاندې کوي: «دا چې دین د منلو یا اعتقاد لپاره هېڅ کوم اثبات ته اړتیا نه‌لري، ایا هغه د نقد مناسبه سکالو نه‌ده؟». له‌دې سره، سره، ځیني نور ټینګار کوي چې دا هرې بلې پوهې ته ورته مسأله ده، په ځانګړې توګه، کله چې له ساینس سره په تضاد کې ادعاوې مطرح کوي. د شلمې پېړۍ ورستیو راهیسې د شلنبرګ او موسر په څېر فیلسوفانو ډېر کارونه ترسره کړي دي او دواړو یې د دغې سکالو په هکله ګڼ‌شمېر کتابونه لیکلي دي. د هغو هڅې تر ډېره د دین پر تعریف، په ځانګړې توګه پر هغو برخو باندې تمرکز درلود چې خلکو ورته د شک په سترګه کتل. نور بیا د دې لپاره چې دینې شکمن‌والي د رامنځ‌ته کېدو وړ وګڼي، لوړو مرتبو شواهدو ته توسل لري (زموږ د شواهدو په هکله «شواهد» او د ارزونې لپاره زموږ وړتیاوې)، چې ځیني ورته مېتا-شواهد وایي. لا تر اوسه هم د لومړني یوناني شکمن‌والي نښې شتون لري، داسې چې ځیني اوسني متفکران پر الهي حُکمونو باندې د فکري اعتقاد بقا تر پوښتنې لاندې راولي. په نومهال پېر کې، ډېري وګړو لپاره دیني شکمن‌وال، په ځانګړې توګه، آتیستان د منلو او باور وړ نه‌دي. دا له هغو اندېښنو سره په ملتیا کې څرګندېږي چې ډېري شکمن‌وال وګړي یې د هېوادونو د دولتونو په هکله لري، لکه د امریکا متحده ایالات، چېرې چې د کلیسا او دولت جلاوالی یو اساسي اصل دی. == سرچینې == {{Reflist|refs=<ref name="coskun">{{cite journal|last1=Coskun|first1=Deniz|title=Religious Skepticism, Cambridge Platonism, and Disestablishment|pages=579|url=https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/udetmr83&div=41&id=&page=|journal=University of Detroit Mercy Law Review|volume=83|access-date=11 May 2018|date=2005–2006}}</ref> <ref name="wykstra">{{cite journal|last1=Wykstra|first1=S. J.|title=Facing MECCA Ultimism, Religious Skepticism, and Schellenberg's "Meta-Evidential Condition Constraining Assent"|journal=Philo|date=2011|volume=14|issue=1|pages=85–100|doi=10.5840/Philo20111418|url=https://www.pdcnet.org/pdc/bvdb.nsf/purchase?openform&fp=philo&id=philo_2011_0014_0001_0085_0100|access-date=11 May 2018}}</ref> <ref name="king">{{cite book|last1=King|first1=N. L.|title=Religious Skepticism and Higher-Order Evidence from Oxford Studies in Philosophy of Religion: Volume 7|date=March 2016|publisher=Oxford Scholarship Online|isbn=9780198757702|url=https://books.google.com/books?id=e855CwAAQBAJ&q=religious+skepticism%2Facprof-9780198757702-chapter-6&pg=PA126|access-date=11 May 2018}}</ref> <ref name="novella">{{cite web|last1=Novella|first1=Steven|author-link=Steven Novella|title=Apr 05 2010 Skepticism and Religion – Again|url=https://theness.com/neurologicablog/index.php/skepticism-and-religion-again/|website=theness|access-date=11 May 2018|date=2010-04-05}}</ref> <ref name="schellenberg3">{{cite web|last1=Schellenberg|first1=J. L.|author-link=J. L. Schellenberg|title=Religious Diversity and Religious Skepticism from The Blackwell Companion to Religious Diversity|url=https://philarchive.org/archive/SCHRDA-4|website=philarchive|publisher=Oxford: Wiley Blackwell|access-date=11 May 2018}}{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref name="kurtz">{{cite journal|last1=Kurtz|first1=Paul|author-link=Paul Kurtz|title=Should Skeptical Inquiry Be Applied to Religion?|journal=Skeptical Inquirer|date=August 1999|volume=23|issue=4|url=https://www.csicop.org/si/show/should_skeptical_inquiry_be_applied_to_religion|access-date=11 May 2018}}</ref> <ref name="sturgess">{{cite journal|last1=Sturgess|first1=Kylie|author-link=Kylie Sturgess|title=The Deist Skeptic— Not a Contradiction|journal=Skeptical Inquirer|date=June 2009|volume=19|issue=2|url=https://www.csicop.org/sb/show/deist_skeptic_not_a_contradiction|access-date=11 May 2018}}</ref> <ref name="mann">{{cite web|last=Mann|first=Daniel|title=Skeptical of Atheism|url=http://mannsword.blogspot.com/2009/12/skeptical-of-atheism.html|publisher=Apologetics for Today|access-date=2 December 2013|date=2009-12-13}}</ref> <ref name="penner">{{cite journal|last1=Penner|first1=Myron A.|title=Religious Skepticism|journal=Toronto Journal of Theology|date=2014|volume=30|issue=1|pages=111–129|doi=10.3138/tjt.2525|url=https://muse.jhu.edu/article/546999|access-date=11 May 2018}}</ref> <ref name="schellenberg2">{{cite web|last1=Schellenberg|first1=J. L.|author-link=J. L. Schellenberg|title=Religious Skepticism from Skepticism: From Antiquity to the Present|url=http://www.jlschellenberg.com/uploads/8/5/6/1/8561683/religious_skepticism.pdf|publisher=Bloomsbury|access-date=11 May 2018}}</ref> <ref name="moser2007">{{cite web|last1=Moser|first1=P.|author-link=Paul Moser|title=Religious Skepticism from The Oxford Handbook of Skepticism|url=http://pmoser.sites.luc.edu/idolanon/Religious%20Skepticism.pdf|publisher=Oxford Univ. Press|access-date=11 May 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180512112127/http://pmoser.sites.luc.edu/idolanon/Religious%20Skepticism.pdf|archivedate=12 May 2018|url-status=dead}}</ref> <ref name="moserbooks">{{cite web|title=Books by Paul K. Moser|url=https://www.goodreads.com/author/list/110599.Paul_K_Moser|website=goodreads.com|access-date=11 May 2018}}</ref> <ref name="schellenbergbooks">{{cite book|title=J. L. Schellenberg|url=http://www.cornellpress.cornell.edu/book/?GCOI=80140100152020&fa=author&person_id=4443|website=cornellpress.cornell.edu|publisher=Cornell University Press|access-date=11 May 2018|isbn=9780801478512|date=2007-05-17}}</ref> <ref name="defined">{{cite web|title=skeptic (n.)|url=https://www.etymonline.com/word/skeptic|website=etymonline.com|access-date=11 May 2018}}</ref> <ref name="edgell">{{cite journal|last1=Edgell|first1=P.|last2=Gerteis|first2=J|last3=Hartmann|first3=D.|title=Atheists As "Other": Moral Boundaries and Cultural Membership in American Society|journal=American Sociological Review|date=1 April 2006|volume=71|issue=2|pages=211–234|doi=10.1177/000312240607100203|s2cid=143818177|url=https://pdfs.semanticscholar.org/6b0e/7f072901b37ad52ebf13378c9c696dae4bbb.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20200213140453/https://pdfs.semanticscholar.org/6b0e/7f072901b37ad52ebf13378c9c696dae4bbb.pdf|url-status=dead|archive-date=13 February 2020}}</ref> <ref name="zuckerman">{{cite journal|last1=Zuckerman|first1=P.|author-link=Phil Zuckerman|title=Atheism, Secularity, and Well‐Being: How the Findings of Social Science Counter Negative Stereotypes and Assumptions|journal=Sociology Compass|date=26 November 2009|volume=3|issue=6|pages=949–971|doi=10.1111/j.1751-9020.2009.00247.x}}</ref> <ref name="hughes">{{cite journal|last1=Hughes|first1=J.|last2=Grossman|first2=I.|last3=Cohen|first3=A. B.|title=Tolerating the "doubting Thomas": how centrality of religious beliefs vs. practices influences prejudice against atheists|journal=Frontiers in Psychology|volume=6|pages=1352|date=8 September 2015|doi=10.3389/fpsyg.2015.01352|pmid=26441728|pmc=4561750|doi-access=free}}</ref> <ref name="Pomeau">{{cite web|last1=Pomeau|first1=R. H.|title=Voltaire|url=https://www.britannica.com/biography/Voltaire|website=britannica.com|publisher=Encyclopedia Britannica|access-date=10 May 2018}}</ref> <ref name="lawler">{{cite book|last1=Lawler|first1=J. M.|title=Matter and Spirit: The Battle of Metaphysics in Modern Western Philosophy Before Kant|date=2006|publisher=University Rochester Press|isbn=9781580462211|page=19|url=https://books.google.com/books?id=wQLiSjBC5FUC|access-date=10 May 2018}}</ref> <ref name="lucretius">In particular, ''De rerum natura'' 5.107 (''fortuna gubernans'', "guiding chance" or "fortune at the helm"): see Monica R. Gale, ''Myth and Poetry in Lucretius'' (Cambridge University Press, 1994, 1996 reprint), pp. 213, 223–224 [https://books.google.com/books?id=gf8k02Iud74C&dq=fortuna+lucretius+epicurean+OR+epicureanism+OR+epicurus&q=%22there+is+no+divine+providence%22#v=snippet&q=%22there%20is%20no%20divine%20providence%22&f=false online] and ''Lucretius'' (Oxford University Press, 2007), p. 238 [https://books.google.com/books?id=mHadLr3QVUMC&pg=PA238&dq=%22the+necessity+of+its+process+through+its+physics%22&hl=en&ei=QcpWTPH1FtGknQfk7-GPBA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4&ved=0CDgQ6AEwAw#v=onepage&q&f=false online.]</ref> <ref name="verhine">{{cite thesis |last=Verhine |first=Eric C. |date=2008 |title=THE VICTORIOUS WISDOM OF SIMONIDES: CICERO'S JUSTIFICATION OF ACADEMIC SKEPTICISM IN DE NATURA DEORUM AND DE DIVINATIONE |type=Master of Arts |chapter=1 |page=2 |chapter-url=https://getd.libs.uga.edu/pdfs/verhine_eric_c_200808_ma.pdf |access-date=10 May 2018 }}{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref name="Ferwerda">{{cite journal|last1=Ferwerda|first1=R.|title=Democritus and Plato|journal=Mnemosyne|date=1972|volume=25|issue=4|pages=337–378|doi=10.1163/156852572X00739|jstor=4430143}}</ref> <ref name="vogt">{{cite web|last1=Vogt|first1=Katja|title=Ancient Skepticism|url=https://plato.stanford.edu/entries/skepticism-ancient/#Ari|website=stanford.edu|publisher=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|access-date=10 May 2018}}</ref> <ref name="socrates">{{cite web|title=Socrates|url=https://www.iep.utm.edu/socrates/#SSSH1aii2|website=www.iep.utm.edu|publisher=Internet Encyclopedia of Philosophy|access-date=10 May 2018}}</ref> <ref name="xenophanes">{{cite web|title=Xenophanes|url=https://www.iep.utm.edu/xenoph/#SH3a|website=www.iep.utm.edu|publisher=Internet Encyclopedia of Philosophy|access-date=10 May 2018}}</ref> <ref name="durant">{{cite book|last=Durant|first=Will|title=Caesar and Christ: The Story of Civilization|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.205444|year=1944|publisher=Simon & Schuster|page=164}}</ref>}} q3w581y273t7zrfovo0yacruzb7apc3 0 60569 370117 357787 2026-11-02T01:41:29Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 370117 wikitext text/x-wiki د ناټو نظامي تړون او روسي فدراسيون تر منځ اړيکې د شمالي اتلانتيک ګډې مرستې شورا د چارچوکاټ دننه په ۱۹۹۱ ز کال کې رامنځته شوې. په ۱۹۹۴ ز کال کې روسيه د سولې لپاره د ملګرتيا (Partnership for Peace) خپرونې سره يو ځای شوه او له همغه وخت راهيسې ناټو او روسيې د ګډې مرستې بېلابېل مهم تړونونه لاسليک کړي دي. <ref name="natorelations">{{cite web|url=http://www.nato.int/cps/en/natolive/topics_50090.htm|title=NATO's Relations With Russia|date=6 April 2017|publisher=NATO Public Diplomacy Division, Belgium|access-date=26 May 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nato.int/nato_static/assets/pdf/pdf_publications/20120214_strategic-concept-2010-eng.pdf|title=NATO Strategic Concept for the Defence and Security of the Members of the North Atlantic Treaty Organization|date=20 November 2010|publisher=NATO Public Diplomacy Division, Belgium|access-date=26 May 2017}}</ref><ref name="PfP Signatures">{{cite web|url=http://www.nato.int/pfp/sig-date.htm|title=NATO PfP Signatures by Date|publisher=NATO Public Diplomacy Division, Belgium|date=10 January 2012|access-date=22 April 2016}}</ref> د روسيې او ناټو شورا (Russia-NATO Council) د امنيتي مسئلو او ګډو پروژو د پر مخ وړلو په موخه په ۲۰۰۲ ز کې رامنځته شوه. د روسيې او ناټو تر منځ ګډې مرستې اوسمهال په بېلابېلو اصلي څانګواو برخو کې پرمخ ځي. لکه: د تروريزم پر وړاندې مبارزه، نظامي مرسته، د افغانستان په اړه مرسته (د روسيې له لوري د امنيتي مرستې نړيوال غير نظامي ځواک د لېږد رالېږد لېږدولو په ګډون)، د سيمه ييزو درملو د توليد پر وړاندې مبارزه، صنعتي ګډې مرستې او د وسلو نه زياتوالی. <ref>{{cite web|url=http://www.militarytimes.com/articles/nato-the-worlds-biggest-military-alliance-explained|title=NATO: The World's Largest Military Alliance Explained|date=25 May 2017|website=www.MilitaryTimes.com|publisher=The Associated Press, US|first1=Lorne|last1=Cook|access-date=26 May 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170525215404/http://www.militarytimes.com/articles/nato-the-worlds-biggest-military-alliance-explained|archivedate=25 May 2017|url-status=dead}}</ref> د ۲۰۱۴ ز کال اپرېل پر لومړۍ نېټه ناټو د کريميا يو ځای کېدنې په غبرګون کې له روسي فدراسيون سره د خپلو ټولو عملي ګډو مرستو د ځنډولو ناخوښه پرېکړه وکړه، مګر د ناټو او روسيې شورا (NATO-Russia Council) ونه ځنډول شوه. د ۲۰۱۷ ز کال  فبروري پر ۱۸ د روسيې د باندينيو چارو وزير سرګيلاروف (Sergey Lavrov) وويل، چې نوموړی له ناټو تړون سره د نظامي ګډې مرستې د بيا پيل ملاتړ کوي. د ۲۰۱۷ ز کال مارچ په وروستيو کې يادې شورا د بلجيم په بروسلي کې له وخته مخکې د ناټو د باندينيو چارو وزيرانو له ناستې څخه ليدنه وکړه. <ref>{{cite web|url=https://www.nato.int/nato_static_fl2014/assets/pdf/2020/4/pdf/2003-NATO-Russia_en.pdf|title=NATO-Russia Relations: The Background|author=<!--Not stated-->|date=March 2020|website=|publisher=NATO|access-date=2021-06-11}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.rferl.org/a/russia-lavrov-want-cooperation-with-nato-pragmatic-us-ties/28317270.html|title=Lavrov Says Russia Wants Military Cooperation With NATO, 'Pragmatic' U.S. Ties|author=<!--Not stated-->|date=18 February 2017|website=Radio Free Europe/Radio Liberty|publisher=|access-date=2021-06-11}}</ref><ref>Barnes, Julian E., [https://www.wsj.com/articles/russian-nato-diplomats-discuss-military-deployments-in-baltic-sea-region-1490893510 "Russian, NATO Diplomats Discuss Military Deployments in Baltic Sea Region"] {{subscription required}}, ''The Wall Street Journal, US'', 30 March 2017. Retrieved 2017-03-30.</ref> د ۲۰۲۱ ز کال په اکتوبر کې له هغې پېښې څخه وروسته، چې ناټو په کې په بروکسل کې له خپلو مرکزي ادارو څخه اته تنه روسي چارواکي وايستل، روسيې د ناټو په اړه خپل ماموريت وځنډاوه او په مسکو کې يې د ناټو دفتر د تړلو امر وکړ. <ref name="apnews.com">{{cite web|date=2021-10-18|title=Russia suspends its mission at NATO, shuts alliance's office|url=https://apnews.com/article/europe-russia-moscow-sergey-lavrov-f03d2f2f8e3086b0490d4f9e95cdf655|access-date=2021-10-19|website=AP NEWS|language=en}}</ref><ref>{{cite news|author=Anna Chernova and Kara Fox|title=Russia suspending mission to NATO in response to staff expulsions|url=https://www.cnn.com/2021/10/18/europe/russia-suspends-nato-mission-intl/index.html|access-date=2021-10-19|website=CNN}}</ref> == له سړې جګړې څخه وروسته ګډه مرسته == په جرمني کې د برلين دېوال له نړېدلو څخه وروسته، ناټو او شوروي اتحاد (اوسنۍ روسيې) لکه په اروپا کې د معمولي وسله والو ځواکونو په اړه تړون، د وسلو د اداره کولو تړونونو لپاره تلپاتې هڅې په ګډون پر بېلابېلو کچو باندې خبرې کول پيل کړل. د شوروي د باندينيو چارو وزير Shervardnadze د ۱۹۸۹ ز کال ډسمبر پر ۱۹ نېټه د لومړي ځل لپاره د ناټو له مرکزي ادارو څخه ليدنه وکړه، چې وروسته ورڅخه په ۱۹۹۰ ز کال کې د ناټو او شوروي نظامي مشرانو تر منځ نارسمي خبرې وشوې. د ۱۹۹۰ ز کال په جون کې د Turnberry له لوري پيغام د ناټو او روسيې تر منځ د معاصرو اړيکو په بشپړتيا کې د لومړني ګام په توګه ياد شو. د ناټو سرمنشي Manfred Worner به د ۱۹۹۰ ز کال په جولای کې د راتلونکو ګډو مرستو په اړه د بحث کولو په موخه له مسکو څخه ليدنه کړی وی، چې دا د ناټو او روسيې د اړيکو لپاره لومړنۍ ليدنه وه. <ref>{{cite web|url=http://nato.int/cps/en/natohq/declassified_136603.htm|title=NATO Declassified - Old adversaries become new partners|access-date=2022-03-28|archive-date=2020-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200410022750/http://nato.int/cps/en/natohq/declassified_136603.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Iulian|first=Raluca Iulia|title=A Quarter Century of Nato-Russia Relations|date=2017-08-23|url=https://ojs.journals.cz/index.php/CBUIC/article/view/998|journal=CBU International Conference Proceedings|language=en|volume=5|pages=633–638|doi=10.12955/cbup.v5.998|issn=1805-9961|doi-access=free|لاسرسي نېټه=2022-03-28|خونديځ نېټه=2023-05-28|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20230528114222/https://ojs.journals.cz/index.php/CBUIC/article/view/998|url-status=dead|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20230528114222/https://ojs.journals.cz/index.php/CBUIC/article/view/998|archive-url=https://web.archive.org/web/20230528114222/https://ojs.journals.cz/index.php/CBUIC/article/view/998}}</ref><ref>{{cite web|url=http://nato.int/cps/en/natohq/declassified_136599.htm|title=NATO Declassified - First NATO Secretary General in Russia|access-date=2022-03-28|archive-date=2020-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200410022753/http://nato.int/cps/en/natohq/declassified_136599.htm|url-status=dead}}</ref> دا چې په ۱۹۹۱ ز کال کې شوروي اتحاد ړنګ شو، روسي ولسمشر Boris Yeltsin ناټو ته په دې وړانديز سره يو ليک واستاوه، چې د روسيې اوږدمهاله موخه له ناټو سره يو ځای کېدل وه. <ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1991/12/21/world/soviet-disarray-yeltsin-says-russia-seeks-to-join-nato.html|title=SOVIET DISARRAY; Yeltsin Says Russia Seeks to Join NATO|newspaper=[[The New York Times]]|date=1991-12-21|access-date=2022-03-21}}</ref> په ۱۹۹۱ ز کال کې د روسيې او ناټو تر منځ رسمي اړيکې او ګډې مرستې د شمالي اتلانتيک د ګډو مرستو شورا (وروسته يې نوم د اروپا او اتلانتيک د ګډون شورا ته بدل شو) د چارچوکاټ دننه پيل شوې او د ۱۹۹۴ ز کال د جون پر ۲۲ نېټه د سولې لپاره د ګډون خپرونې سره د روسيې په يو ځای کېدلو سره نورې هم ژورې [غښتلې] شوې. <ref name="Early relations">{{cite web|url=http://www.bits.de/NRANEU/relations.htm|title=The NATO-Russia Archive - Formal NATO-Russia Relations|publisher=Berlin Information-Center For Translantic Security (BITS), Germany|access-date=22 April 2016}}</ref> === د دوه اړخيزو اړيکو، مرستې او امنيت په اړه د مالي ملاتړ قانون ۱۹۹۷ز کال === د ۱۹۹۷ ز کال د می پر ۲۷ مه د فرانسې په پاريس کې د ناستې په مهال، ناټو او روسيې د دوه اړخيزو اړيکو، مرستې او امنيت په اړه د مالي ملاتړ قانون لاسليک کړ؛ چې دا د راتلونکي لپاره د ناټو او روسيې تر منځ د ګډې مرستې د نقشې بڼه لري. <ref>Ronald D. Azmus, ''Opening NATO's Door'' (2002) p. 210.</ref><ref>Strobe Talbott, ''The Russia Hand: A Memoir of Presidential Diplomacy'' (2002) p. 246.</ref><ref>Fergus Carr and Paul Flenley, "NATO and the Russian Federation in the new Europe: the Founding Act on Mutual Relations." ''Journal of Communist Studies and Transition Politics'' 15.2 (1999): 88-110.</ref> دې چارې د بحث يو نوی ځای ترتيب کړ: د ناټو او روسيې تل پاتې ګډه شورا (NATO-Russia Permanent Joint Council) د سلا مشورو، ګډې مرستې او د دواړو اړخونو د نظريو تر منځ سمون راوړلو لپاره د کتنځي په توګه رامنځته شو. د يو بل د کړنو پر وړاندې ناټو يا روسيې ته د ويټو ځواکونو د ورکولو هيڅ شرط نه و. ناټو وويل چې په نويو غړو دولتونو کې د ذروي وسلو د تم ځای جوړولو يا يې نویو تل پاتې نظامي ځواکونو ته د لېږد هيڅ پلانونه نه لري. ياد ډلو وويل چې دوی يو بل ته د مخالفو په سترګه نه ګوري او په تر ټولو لوړې سياسي کچه کې د يوې منل شوې ټينګې سياسي ژمنتيا پر بنسټ به د ديموکراسۍ او ګډو امنيتي اصولو پر بنسټ د اروپا – اتلانتيک سيمه کې په ګډه يوه تلپاتې سوله رامنځته کړي. <ref name="Early cooperation Act">{{cite web|url=http://www.nato.int/cps/en/natolive/official_texts_25468.htm|title=NATO - Official text: Founding Act on Mutual Relations, Cooperation and Security between NATO and the Russian Federation signed in Paris, France, 27-May.-1997|author=NATO|work=NATO|access-date=22 April 2016}}</ref> === له ۲۰۰۹ څخه تر ۲۰۱۴ ز کال پورې ګډې مرستې === د ۲۰۰۹ ز کال په ډسمبر کې ناټو په افغانستان کې د مرستې لپاره روسې ته نږدې شوه، چې له روسي پولو څخه يې د شوني نظامي اموالو په ګډون د هوايي مالونو د لېږد تړون لپاره د اجازې او افغان وسله وال ځواکونو لپاره د زياتو جنګي طيارو د برابرولو غوښتنه کوله. که څه هم روسيې له خپلې خاورې څخه يوازې د غير نظامي اکمالاتو د تېرېدلو اجازه ورکړه. <ref>[https://www.reuters.com/article/idUSTRE5BF38D20091216 NATO chief asks for Russian help in Afghanistan] [[Reuters]] Retrieved on 9 March 2010</ref><ref>Angela Stent, ''The Limits of Partnership: U.S.-Russian Relations in the Twenty-First Century'' (2014) pp 230–232.</ref> د ۲۰۱۱ ز کال د جون پر ۶ مه نېټه ناټو او روسيې د Vigilant Skies 2011 په نوم د خپل تاريخ په لومړني جنګي جېټ تمرين کې ګډون وکړ. د سړې جګړې له راهيسې دا د ناټو تړون او روسيې تر منځ يوازې دويم ګډ نظامي ګواښ منل دي، چې لومړنی هغه يې د اوبتل ګډ تمرين و چې د ۲۰۱۱ ز کال د می پر ۳۰ مه نېټه پيل شو. <ref>{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/russia/8550653/Russian-and-Nato-jets-to-hold-first-ever-joint-exercise.html|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/russia/8550653/Russian-and-Nato-jets-to-hold-first-ever-joint-exercise.html|archive-date=12 January 2022|url-access=subscription|url-status=live|title=Russian and Nato jets to hold first ever joint exercise|date=1 June 2011|work=Telegraph.co.uk|access-date=22 April 2016}}{{cbignore}}</ref> د ۲۰۱۲ ز کال په اپرېل کې له ناټو سره د روسيې يو ځای کېدلو په اړه په ياد هېواد کې ځينې لاريونونه وشول، چې د کيڼې جبهې (Left Front) د کيڼ پلوي تړون له لوري تر سره شول. <ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/04/22/world/europe/russians-protest-plan-for-nato-site-in-ulyanovsk.html|work=The New York Times|first=Andrew E.|last=Kramer|title=Russians Protest Plan for NATO Site in Ulyanovsk|date=21 April 2012}}</ref> == د ګډو مرستو او نظامي پياوړتيا ځنډول == === مخالف ګواښونه او معيارونه === روسيه د يو بل تر منځ د (Moldova/Transnistria 1992–2016)، (Georgia 2004–2012)، (Estonia 2006–2007)، (اکراين له ۲۰۱۴ ز کال څخه تر اوسه)، (سوريه له ۲۰۱۵ ز کال څخه تر اوسه) او (ترکيه له ۲۰۱۵ څخه تر ۲۰۱۶ ز کال پورې) پر وړاندې په مخالفو ګواښونو کې بوخت شوه. <ref>RAND, ''Russia's Hostile Measures: Combating Russian Gray Zone Aggression Against NATO in the Contact, Blunt, and Surge Layers of Competition'' (2020) [http://www.rand.org/t/RR2539 online]</ref> === ۲۰۱۴ز کال === د ۲۰۱۴ ز کال مارچ په لومړيو کې د ناټو او روسيې تر منځ کړکېچونه هغه وخت زيات شول، چې روسيې د کريميا سيمه په خپلې خاورې پورې وتړله. ناټو له روسيې څخه په ټينګه وغوښتل چې خپلې کړنې ودروي او د اوکراين له ځمکنۍ بشپړتيا او حاکميت څخه يې خپل ملاتړ اعلان کړ. د ۲۰۱۴زد  اپرېل پر ۱ نېټه، ناټو د خپلو باندينيو وزيرانو له لوري د يوې وینا په خپرولو سره اعلان وکړچې: «ناټو د دوی او روسيې تر منځ د ټولو عملي ملکي او نظامي ګډو مرستو د ځنډولو پرېکړه کړې ده. د ناټو او روسيې په شورا کې سياسي خبرې اترې به يې په اړينه سفارتي کچه يا له هغې پورته ادامه ولري، تر څو يې پر مټ د دې کړکېچ د يو بل تر منځ د نظرياتو بدلولو ته لومړنۍ او خورا ښه لاره هواره شي». یاده وینا روسيه په اوکراين کې په ناقانونه نظامي لاسوهنې او د اوکراين په حاکميت او ځمکنۍ بشپړتيا باندې د تيري له امله ملامته کړه. <ref>{{cite web|url=http://www.euronews.com/2014/03/02/nato-warns-russia-to-cease-and-desist-in-ukraine/|title=NATO warns Russia to cease and desist in Ukraine|work=Euronews.com|access-date=2 March 2014|تاريخ الأرشيف=3 March 2014|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20140303041907/http://www.euronews.com/2014/03/02/nato-warns-russia-to-cease-and-desist-in-ukraine/|url-status=dead|خونديځ نېټه=3 March 2014|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20140303041907/http://www.euronews.com/2014/03/02/nato-warns-russia-to-cease-and-desist-in-ukraine/|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20140303041907/http://www.euronews.com/2014/03/02/nato-warns-russia-to-cease-and-desist-in-ukraine/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140303041907/http://www.euronews.com/2014/03/02/nato-warns-russia-to-cease-and-desist-in-ukraine/}}</ref><ref name="end coop">{{cite web|title=Ukraine Crisis: NATO Suspends Russia Co-operation|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-26838894|publisher=BBC News, UK|date=2 April 2014|access-date=2 April 2014}}</ref><ref name="1aprilstatement">{{cite web|url=http://www.nato.int/cps/en/natolive/news_108501.htm|title=Statement by NATO foreign ministers, 1 April 2014}}</ref> په پسرلي کې د روسيې د دفاع وزير اعلان وکړ، چې په کريميا کې د خپلې تورې بحيرې د بهېدلو (Black Sea Fleet) د پياوړې کولو د برخې په توګه په کريميا کې د ۲۰۱۶ ز کال د هستوي وړ Tupolev Tu-22M3 (Blackfire) لرې واتن وېشتونکو وسلو د بيا زياتوالي په ګډون، د نورو ځواکونو د خپرولو پلان لري، چې يادې ذروي وسلې د سړې جګړې پر مهال د شوروي د سمندري وېشتونکو څانګو د ملا تير په توګه کارېدلې؛ مګر وروسته په کريميا کې له نظامي هډو څخه بېرته راټولې شوې. دې ډول حرکتونو ناټو اندېښمنه کړه: په نومبر کې د ناټو لوړ پوري نظامي قوماندان د متحده ايالتونو جنرال Philip Breedlove وويل چې: ياد تړون د هغې شونتيا په اړه د وېرې تر منځ نښو ته کتل دي، چې روسيه کېدای شي خپل کوم هستوي وسلتون Peninsula ته ولېږدوي. په ډسمبر کې د روسيې د باندينيو چارو وزير سرګيلاوروف وويل چې: دا به يوه قانوني کړنه وي، چې «کريميا اوس د داسې يو هېواد برخه شوې ده، چې د هستوي وسلو د نه زياتوالي د تړون له مخې دا ډول وسلې لري». <ref name="bbcbombers">{{cite news|author=Pavel Aksenov|title=Why would Russia deploy bombers in Crimea?|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-33649298|location=London|publisher=BBC|date=2015-07-24|access-date=2015-12-03}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/nato-very-concerned-by-russian-military-build-up-in-crimea.aspx?pageID=238&nID=74852&NewsCatID=359|title=NATO 'very concerned' by Russian military build-up in Crimea - INTERNATIONAL|access-date=22 April 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://en.interfax.com.ua/news/general/239978.html|title=Crimea|work=Interfax-Ukraine|access-date=22 April 2016}}</ref> د سپټمبر په لومړيو کې د ناټو د ويلس په ناسته کې د ناټو او اوکراين کميسيون يوه ګډه وینا تصويب کړه، چې «په کلکه يې د روسيې له لوري په ناقانونه او ناروا ډول او خپله خوښه د کريميا سيمې تړلتيا د نړيوالو قوانينو څخه په سرغړونه کې د ختيځ اوکراين په پرله پسې او ارادي بې ثباتۍ په اړه پړه کړه»، دا درېځ يا حالت د ياد کميسيون له لوري د ډسمبر د لومړيو په وینا کې يو ځل بيا تاييد شو. <ref>[http://www.nato.int/cps/en/natohq/news_112695.htm Joint Statement of the NATO-Ukraine Commission], 4 September 2014.</ref><ref>[http://www.nato.int/cps/en/natohq/official_texts_115474.htm Joint statement of the NATO-Ukraine Commission], 2 December 2014.</ref> == سرچينې == exauuwyqdt49p756gjdplwxthn7nhv1 0 60646 370143 356904 2026-11-02T05:05:40Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 370143 wikitext text/x-wiki '''د کوویډ-۱۹ سینوفارم بي‌.ای.‌بي.‌پي واکسین''' چې د کوویډ-۱۹ د بي‌.بي.‌ای.‌بي.‌پي واکسین او بي‌.ای.‌بي.‌پي واکسین په نومونو هم پېژندل کېږي، د کوویډ-۱۹ ناروغۍ د غیر فعال ویروس یو واکسین دی چې د بېجېنګ د بیولوژيکي محصولاتو انستېتیوت جوړ کړی دی [د دغه انستېتیوت نوم په دوو ډولونو لیکل کېږي، له همدې امله د واکسین مخفف هم دوې بڼې لري]. د دغه واکسین د درېیم پړاو ازمېښتونه په ارجنټاین، بحرین، مصر، مراکش، پاکستان، پیرو او متحدو عربي اماراتو کې بشپړ شول چې څه باندې ۶۰۰۰۰ ګډونوال یې لرل. دغه واکسین د کوویډ-۱۹ لپاره د غیر فعال ویروس د نورو واکسینونو لکه (CoronaVac) او (Covaxin) په څېر تکنالوژي کارولې ده. د محصول نوم یې (SARS-CoV-2 Vaccine) دی چې باید له بل دې ته ورته محصول (CoronaVac) سره غلط نه‌شي.<ref name=":0">{{cite journal|vauthors=Xia S, Zhang Y, Wang Y, Wang H, Yang Y, Gao GF, Tan W, Wu G, Xu M, Lou Z, Huang W, Xu W, Huang B, Wang H, Wang W, Zhang W, Li N, Xie Z, Ding L, You W, Zhao Y, Yang X, Liu Y, Wang Q, Huang L, Yang Y, Xu G, Luo B, Wang W, Liu P, Guo W, Yang X|display-authors=6|title=Safety and immunogenicity of an inactivated SARS-CoV-2 vaccine, BBIBP-CorV: a randomised, double-blind, placebo-controlled, phase 1/2 trial|journal=The Lancet. Infectious Diseases|volume=21|issue=1|pages=39–51|date=January 2021|pmid=33069281|pmc=7561304|doi=10.1016/s1473-3099(20)30831-8}}</ref><ref name="who-faq">{{cite news|title=The Sinopharm COVID-19 vaccine: What you need to know|url=https://www.who.int/news-room/feature-stories/detail/the-sinopharm-covid-19-vaccine-what-you-need-to-know|access-date=5 July 2021|publisher=World Health Organization|date=10 May 2021}}</ref><ref>{{cite news|vauthors=Nguyen S|title=Coronavirus: Vietnam approves Sinopharm's vaccine, but will people take it?|url=https://www.scmp.com/week-asia/health-environment/article/3136137/coronavirus-vietnam-approves-sinopharms-vaccine-will|access-date=5 July 2021|work=South China Morning Post|date=5 June 2021}}</ref><ref>{{cite news|vauthors=Lahiri T, Li J|title=What we now know about the efficacy of China's Covid-19 vaccines|url=https://qz.com/2018838/what-we-know-about-efficacy-of-sinopharm-sinovac-vaccines/|access-date=5 July 2021|work=Quartz|date=16 June 2021}}</ref><ref>{{cite news|title=WHO lists additional COVID-19 vaccine for emergency use and issues interim policy recommendations|url=https://www.who.int/news/item/07-05-2021-who-lists-additional-covid-19-vaccine-for-emergency-use-and-issues-interim-policy-recommendations|access-date=3 July 2021|publisher=World Health Organization|date=7 May 2021}}</ref><ref name=":5">{{Cite news|author=Reuters Staff|date=19 November 2020|title=China Sinopharm's coronavirus vaccine taken by about a million people in emergency use|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-vaccine-sinopharm-idUSKBN27Z0PY|access-date=9 December 2020}}</ref><ref name=":27">{{cite news|vauthors=Corum J, Zimmer C|title=How the Sinopharm Vaccine Works|url=https://www.nytimes.com/interactive/2020/health/sinopharm-covid-19-vaccine.html|access-date=29 April 2021|work=The New York Times|date=26 April 2021|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite web|date=7 May 2021|title=WHO lists additional COVID-19 vaccine for emergency use and issues interim policy recommendations|url=https://www.who.int/news/item/07-05-2021-who-lists-additional-covid-19-vaccine-for-emergency-use-and-issues-interim-policy-recommendations|access-date=13 June 2021|publisher=[[World Health Organization]]|quote=The Sinopharm product is an inactivated vaccine called SARS-CoV-2 Vaccine (Vero Cell).}}</ref><ref name="ChiCTR2000034780">{{cite journal|vauthors=Chen W, Al Kaabi N|title=A Phase III clinical trial for inactivated novel coronavirus pneumonia (COVID-19) vaccine (Vero cells)|journal=Chinese Clinical Trial Registry|date=18 July 2020|url=http://www.chictr.org.cn/showprojen.aspx?proj=56651|access-date=13 June 2021|name-list-style=vanc|archivedate=11 October 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201011084800/http://www.chictr.org.cn/showprojen.aspx?proj=56651%2F}}</ref><ref>{{#invoke:Cite web||vauthors=Yang Y|title=A Study to Evaluate The Efficacy, Safety and Immunogenicity of Inactivated SARS-CoV-2 Vaccines (Vero Cell) in Healthy Population Aged 18 Years Old and Above|url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04510207|access-date=13 June 2021|name-list-style=vanc|archive-date=14 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200914040138/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04510207|url-status=live}}</ref><ref>{{cite press release|date=23 September 2020|title=Sinovac's Coronavac™, SARS-CoV-2 Vaccine (Vero Cell), Inactivated, Announces Approval for Phase I/II Clinical Trial in Adolescents and Children|url=https://www.bloomberg.com/press-releases/2020-09-23/sinovac-s-coronavac-sars-cov-2-vaccine-vero-cell-inactivated-announces-approval-for-phase-i-ii-clinical-trial-in|location=Beijing|publisher=Bloomberg|agency=Business Wire|access-date=13 June 2021}}</ref><ref>{{cite web|title=A Multi-center, Randomized, Double-blind, Placebo-controlled Phase II/III Clinical Trial to Evaluate the Safety and Immunogenicity of a SARS-CoV-2 Inactivated (Vero Cell) Vaccine in the Elderly 60–80 Years of Age, Coronovac ENCOV19 Study|url=https://registry.healthresearch.ph/index.php/registry?view=research&layout=details&cid=3308|website=registry.healthresearch.ph|publisher=Philippine Health Research Registry|access-date=13 June 2021}}</ref> په متحدو عربي اماراتو او بحرین کې د درېیم پړاو د ازمېښتونو پایلو چې په جاما مجله کې خپرې شوې، وښوده چې دا واکسین ۷۸.۱ سلنه د هغو کسانو په مقابل کې اغېزناک دی چې د ناروغۍ علامې لري او ۱۰۰ سلنه د هغو کسانو لپاره اغېزناک دی چې حالت یې نازک دی. د ۲۰۲۰ کال په ډسمبر میاشت کې متحدو عربي اماراتو لنډمهالې پایلې خپرې کړې چې د دغه واکسین ۸۶ سلنه اغېزناکتیا یې وښوده.<ref name="jama.2021.8565">{{cite journal|vauthors=Al Kaabi N, Zhang Y, Xia S, Yang Y, Al Qahtani MM, Abdulrazzaq N, Al Nusair M, Hassany M, Jawad JS, Abdalla J, Hussein SE, Al Mazrouei SK, Al Karam M, Li X, Yang X, Wang W, Lai B, Chen W, Huang S, Wang Q, Yang T, Liu Y, Ma R, Hussain ZM, Khan T, Saifuddin Fasihuddin M, You W, Xie Z, Zhao Y, Jiang Z, Zhao G, Zhang Y, Mahmoud S, ElTantawy I, Xiao P, Koshy A, Zaher WA, Wang H, Duan K, Pan A, Yang X|display-authors=6|title=Effect of 2 Inactivated SARS-CoV-2 Vaccines on Symptomatic COVID-19 Infection in Adults: A Randomized Clinical Trial|journal=JAMA|volume=326|issue=1|pages=35–45|date=26 May 2021|pmid=34037666|pmc=8156175|doi=10.1001/jama.2021.8565|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite web|title=UAE: Ministry of Health announces 86 per cent vaccine efficacy|url=https://gulfnews.com/uae/health/uae-ministry-of-health-announces-86-per-cent-vaccine-efficacy-1.1607490555571|access-date=13 December 2020|website=gulfnews.com}}</ref> که څه هم mRNA واکسینونو لکه «د کوویډ-۱۹ فایزر-بیو اېن‌ټېک واکسین» او «د کوویډ-۱۹ مډرنا واکسین» تر ۹۰ سلنه پورته اغېزناکتیا وښوده، خو د هغه ډول واکسینونو لپاره په ځینو هېوادونو کې د توزېع ننګونې موجودې دي، ځکه چې د کلک انجماد امکاناتو ته اړتیا لري. بي‌.ای.‌بي.‌پي واکسین بیا داسې دی چې په معمولي تودوخه کې په یخچال کې لېږدېدای او ساتل کېدای شي.<ref name=":622">{{Cite news|date=9 December 2020|title=China State-Backed Covid Vaccine Has 86% Efficacy, UAE Says|work=Bloomberg.com|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-12-09/uae-says-sinopharm-vaccine-has-86-efficacy-against-covid-19|access-date=9 December 2020}}</ref> دا واکسین د اسیا، افریقا، سوېلي امریکا او اروپا په ځینو هېوادونو کې د واکسیناسیون په کمپاینونو کې کارول کېږي. سینوفارم په پام کې لري چې په ۲۰۲۱ کال کې یو میلیارد ډوزه واکسین تولید کړي. د دغه کال تر مې میاشت پورې یې ۲۰۰ میلیون ډوزه واکسین وړاندې کړی و.<ref name=":12">{{Cite news|vauthors=Liu R|date=31 December 2020|title=China gives its first COVID-19 vaccine approval to Sinopharm|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-vaccine-china-idUSKBN29505P|access-date=31 December 2020}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|vauthors=Turak N|date=18 January 2021|title=The UAE is on track to have half its population vaccinated by the end of March|url=https://www.cnbc.com/2021/01/18/uae-on-track-to-vaccinate-half-its-population-by-end-of-march-.html|access-date=21 January 2021|website=CNBC}}</ref><ref name=":7">{{Cite web|website=Dawn.com|date=2 February 2021|title=PM Imran kicks off Pakistan's Covid-19 vaccination drive|url=https://www.dawn.com/news/1605089|access-date=3 February 2021}}</ref><ref name=":9">{{Cite news|author=Reuters Staff|date=24 January 2021|title=Sisi says Egypt to begin COVID-19 vaccinations on Sunday|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-egypt-vaccinations-idUSKBN29T05N|access-date=24 January 2021}}</ref><ref name=":15">{{Cite web|vauthors=Dumpis T|date=27 January 2021|title=Morocco Receives Half a Million Doses of Chinese Sinopharm Vaccine|url=https://www.moroccoworldnews.com/2021/01/333436/morocco-receives-half-a-million-doses-of-chinese-sinopharm-vaccine/|access-date=28 January 2021|website=Morocco World News}}</ref><ref name=":11">{{Cite web|date=18 February 2021|title=Zimbabwe starts administering China's Sinopharm vaccines|url=https://www.thestar.com/news/world/africa/2021/02/18/zimbabwe-starts-administering-chinas-sinopharm-vaccines.html|access-date=20 February 2021|website=thestar.com}}</ref><ref name=":25">{{Cite web|title=Argentina autoriza la vacuna china Sinopharm para mayores de 60 años|url=https://www.elcomercio.com/actualidad/argentina-vacuna-china-sinopharm-adultos.html|access-date=26 March 2021|website=El Comercio|archive-date=26 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210326043712/https://www.elcomercio.com/actualidad/argentina-vacuna-china-sinopharm-adultos.html|url-status=dead}}</ref><ref name=":16">{{Cite news|vauthors=Aquino M|date=10 February 2021|title='The best shield': Peru launches inoculation drive with Sinopharm vaccine|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-peru-vaccine-idUSKBN2AA03U|access-date=10 February 2021}}</ref><ref name=":23">{{Cite web|title=Bolivia begins inoculation with Sinopharm jabs {{!}} The Star|url=https://www.thestar.com.my/aseanplus/aseanplus-news/2021/02/26/bolivia-begins-inoculation-with-sinopharm-jabs|access-date=28 February 2021|website=www.thestar.com.my}}</ref><ref name=":17">{{Cite web|title=Serbia Becomes First European Nation To Use China's Sinopharm Vaccine|url=https://www.rferl.org/a/serbia-covid-vaccine-china-sinopharm/31053091.html|access-date=21 January 2021|website=RadioFreeEurope/RadioLiberty}}</ref><ref name=":21">{{Cite web|date=24 February 2021|title=Hungary first EU nation to use China's Sinopharm vaccine against COVID|url=https://www.euronews.com/2021/02/24/hungary-becomes-first-eu-nation-to-use-china-s-sinopharm-vaccine-against-covid-19|access-date=26 February 2021|website=euronews}}</ref><ref name=":24">{{Cite web|date=15 March 2021|title=Belarus begins COVID-19 vaccinations with Chinese shots|url=https://eng.belta.by/society/view/belarus-begins-covid-19-vaccinations-with-chinese-shots-138222-2021/|access-date=16 March 2021|website=eng.belta.by}}</ref><ref name=":22">{{Cite web|date=5 February 2021|title=Which companies will likely produce the most COVID-19 vaccine in 2021?|url=https://www.pharmaceuticalprocessingworld.com/which-companies-will-likely-produce-the-most-covid-19-vaccine-in-2021/|access-date=28 February 2021|website=Pharmaceutical Processing World}}</ref><ref name=":20">{{Cite web|date=7 May 2021|title=WHO approves Sinopharm vaccine in potential boost to COVAX pipeline|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/who-gives-emergency-approval-sinopharm-first-chinese-covid-19-vaccine-2021-05-07/|access-date=14 May 2021|website=Reuters}}</ref> د روغتیا نړیوال سازمان د ۲۰۲۱ کال د مې میاشتې په ۷مه نېټه بي‌.ای.‌بي.‌پي واکسین په کوواکس (COVAX) کې د کارولو لپاره تایید کړل. سینوفارم له کوواکس څخه د ۱۷۰ میلیون ډوزه واکسین د پېرلو تړونونه لاسلیک کړي دي.<ref name=":26">{{cite press release|title=WHO lists additional COVID-19 vaccine for emergency use and issues interim policy recommendations|publisher=[[World Health Organization]] (WHO)|date=7 May 2021|url=https://www.who.int/news/item/07-05-2021-who-lists-additional-covid-19-vaccine-for-emergency-use-and-issues-interim-policy-recommendations|access-date=7 May 2021}}</ref><ref name="WHOEUA">{{cite news|vauthors=Taylor A|title=WHO grants emergency use authorization for Chinese-made Sinopharm coronavirus vaccine|newspaper=[[The Washington Post]]|date=7 May 2021|url=https://www.washingtonpost.com/world/2021/05/07/who-sinopharm-emergency-use/|access-date=7 May 2021}}</ref><ref name=":28">{{Cite web|date=12 July 2021|title=Chinese drugmakers agree to supply more than half a billion vaccines to COVAX|url=https://www.reuters.com/world/gavi-signs-covid-19-vaccine-supply-deals-with-sinovac-sinopharm-covax-2021-07-12/|access-date=13 July 2021|website=Reuters}}</ref> د دغه واکسین نامه ته ورته یو بل د غیر فعال ویروس واکسین هم شته چې د کوویډ-۱۹ سینوفارم ډبلیو.ای.بي.پي واکسین نومېږي. == طبي استفادې == دا واکسین د عضلاتو له لارې په ډېلټویډ عضله (deltoid muscle) کې تزریق کېږي. لومړۍ دوره یې دوه ډوزه ده او د درېیم تقویتي ډوز لپاره یې د اړتیا لپاره کوم سند نه‌شته. د روغتیا نړیوال سازمان (WHO) یې د ډوزونو تر منځ د ۳ تر ۴ اونیو واټن سپارښتنه کوي. <ref name="who-guidance">{{cite techreport|type=Guidance|title=Interim recommendations for use of the inactivated COVID-19 vaccine BIBP developed by China National Biotec Group (CNBG), Sinopharm|id=WHO/2019-nCoV/vaccines/SAGE_recommendation/BIBP/2021.1|institution=World Health Organization|date=7 May 2021|url=https://www.who.int/publications/i/item/WHO-2019-nCoV-vaccines-SAGE_recommendation-BIBP-2021.1}}</ref> === اغېزناکتیا === په بحرین کې د ټېسټ منفي تحلیل (تر دویم ډوز د ۱۴ ورځو وروسته مهال پر بنسټ) له ۱۸ څخه تر ۵۹ کلنو لویانو لپاره د واکسین اغېزناکتیا ۹۰ سلنه وښوده او ۹۱ سلنه (۸۷-۹۴٪) یې د ۶۰ کلنو او تر هغه پورته کسانو لپاره وښوده. که څه هم د روغتیا د نړیوال سازمان کارپوهان د دغه واکسین پر ټولیزه اغېزناکتیا ډاډمن وو، خو د ځینو کسانو لپاره یې د بي‌.ای.‌بي.‌پي واکسین د خوندیتوب په اړه پر شته وړتیا ډېر کم باور څرګند کړ چې په دې کې د نورو ناروغیو لرونکي کسان، امېندوارې ښځې او عمر خوړلي اشخاص شامل وو، دلیل یې دا و چې دغه ډول اشخاصو په څېړنو کې کم حضور درلود.<ref>{{cite journal|vauthors=Krause P, Fleming TR, Longini I, Henao-Restrepo AM, Peto R|title=COVID-19 vaccine trials should seek worthwhile efficacy|journal=Lancet|volume=396|issue=10253|pages=741–743|date=September 2020|pmid=32861315|pmc=7832749|doi=10.1016/S0140-6736(20)31821-3|quote=WHO recommends that successful vaccines should show an estimated risk reduction of at least one-half, with sufficient precision to conclude that the true vaccine efficacy is greater than 30%. This means that the 95% CI for the trial result should exclude efficacy less than 30%. Current US Food and Drug Administration guidance includes this lower limit of 30% as a criterion for vaccine licensure.}}</ref><ref>{{Cite journal|display-authors=6|vauthors=Khoury DS, Cromer D, Reynaldi A, Schlub TE, Wheatley AK, Juno JA, Subbarao K, Kent SJ, Triccas JA, Davenport MP|date=May 2021|title=Neutralizing antibody levels are highly predictive of immune protection from symptomatic SARS-CoV-2 infection|url=https://www.nature.com/articles/s41591-021-01377-8|journal=Nature Medicine|volume=27|issue=7|pages=1205–1211|doi=10.1038/s41591-021-01377-8|issn=1546-170X|pmid=34002089|s2cid=234769053|location=Figure 3}}</ref><ref name="who-evidence">{{cite AV media|url=https://cdn.who.int/media/docs/default-source/immunization/sage/2021/april/2_sage29apr2021_critical-evidence_sinopharm.pdf|title=Evidence Assessment: Sinopharm/BBIBP COVID-19 vaccine|date=29 April 2021|type=Presentation|publisher=World Health Organization|access-date=10 July 2021|format=PDF}}</ref><ref>{{cite news|vauthors=Nebehay S|date=5 May 2021|title=WHO experts voice "very low confidence" in some Sinopharm COVID-19 vaccine data|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/exclusive-who-experts-voice-very-low-confidence-some-sinopharm-covid-19-vaccine-2021-05-05/|access-date=18 May 2021}}</ref> د ۲۰۲۱ کال په اپرېل میاشت کې د ابوظبۍ د عامې روغتیا د مرکز یوې څېړنې وښوده چې دغه واکسین په روغتونونو کې د بستري کېدو په مخنیوي کې ۹۳ سلنه او په ځانګړو پالنو کې د منل کېدو په مقابل کې ۹۵ سلنه اغېزه لرلې ده. دغې څېړنې د کوویډ-۱۹ په هغو ناروغانو کې هېڅ مړینه ونه ښوده چې دواړه ډوزونه یې ترلاسه کړي وو. څرګنده نه وه چې په دې څېړنه کې څو کسانو ګډون کړی و.<ref>{{Cite web|date=19 April 2021|title=Coronavirus: Sinopharm vaccine more than 90 per cent effective at preventing hospitalisation, Abu Dhabi study says|url=https://www.thenationalnews.com/uae/health/coronavirus-sinopharm-vaccine-more-than-90-per-cent-effective-at-preventing-hospitalisation-abu-dhabi-study-says-1.1206413|access-date=21 April 2021|website=The National}}</ref> د جولای میاشتې په لومړۍ نېټه د ارجنټاین د روغتیا وزارت راپور ورکړ چې واکسین تر لومړي ډوز وروسته د مړینې کچه ۶۲ سلنه او تر دویم ډوز وروسته ۸۴ سلنه راکمه کړې ده.<ref>{{cite news|title=Ministros de Salud de todo el país consensuaron redoblar esfuerzos para completar los esquemas de vacunación en mayores de 40 años|trans-title=Health ministers from all over the country agreed to redouble their efforts to complete vaccination schedules in people over 40 years of age|url=https://www.argentina.gob.ar/noticias/ministros-de-salud-de-todo-el-pais-consensuaron-redoblar-esfuerzos-para-completar-los|access-date=12 July 2021|agency=Ministry of Health (Argentina)|publisher=Government of Argentina|date=1 July 2021|language=Spanish}}</ref> د جولای په ۲۲مه نېټه د پیرو د روغتیا ملي انستېتیوت راپور ورکړ چې دغه واکسین د ۳۶۱۰۰۰ کسانو د ډېټا تر تحلیل وروسته د مړینې کچې تر ۹۴ سلنې پورې را کمه کړې ده.<ref>{{Cite web|vauthors=Acosta S|date=22 July 2021|title=INS: Vacuna de Sinopharm tiene efectividad de hasta 94% para reducir muerte por COVID-19|url=https://rpp.pe/peru/actualidad/ins-vacuna-de-sinopharm-tiene-efectividad-de-hasta-94-para-reducir-muerte-por-covid-19-noticia-1348886|access-date=25 July 2021|website=RPP|language=es}}</ref> د اګسټ میاشتې په ۱۳مه نېټه په پیرو کې د ۲۰۲۱ کال له فبرورۍ څخه تر جولای میاشتې پورې د ۴۰۰۰۰۰ روغتیايي کارکوونکو په مرسته یوې څېړنې چې تر ډېره د لامبډا او ګاما بڼو د خپرېدو پر مهال وشوه، وښوده چې واکسین تر دوو ډوزونو وروسته د سرایت په مقابل کې ۵۰ سلنه (۴۹-۵۲٪) او د مړینو په مقابل کې ۹۴ سلنه (۹۱-۹۶٪) اغېزناکتیا لرله. تر یوه ډوز وروسته د سرایت په مقابل کې اغېزناکتیا ۱۷ سلنه (۱۵-۲۰٪) او د مړینو په مقابل کې ۴۶ سلنه (۳۰-۵۹٪) وه.<ref>{{cite news|title=Peru study finds Sinopharm COVID vaccine 50.4% effective against infections|url=https://www.reuters.com/world/americas/peru-study-finds-sinopharm-covid-vaccine-504-effective-against-infections-2021-08-13/|access-date=15 September 2021|work=Reuters|date=13 August 2021}}</ref><ref>{{cite techreport|vauthors=Silvia-Valencia J, Soto-Becerra P, Escobar-Agreda S, Fernández-Navarro M, Moscoso-Porras M, Solari L, Mayta-Tristan P|display-authors=6|title=Efectividad de la vacuna BBIBP-CorV para prevenir infección y muerte en personal de salud|language=Spanish|trans-title=Effectiveness of the BBIBP-CorV vaccine to prevent infection and death in health personnel|institution=[[Ministry of Health (Peru)|Ministry of Health of Peru]]|date=22 July 2021|url=https://repositorio.ins.gob.pe/handle/INS/1318|location=Tabla 4, figura 2|تاريخ الوصول=4 April 2022|تاريخ الأرشيف=9 August 2021|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210809060943/https://repositorio.ins.gob.pe/handle/INS/1318|url-status=dead|لاسرسي نېټه=4 April 2022|خونديځ نېټه=9 August 2021|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20210809060943/https://repositorio.ins.gob.pe/handle/INS/1318|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20210809060943/https://repositorio.ins.gob.pe/handle/INS/1318|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809060943/https://repositorio.ins.gob.pe/handle/INS/1318}}</ref> د اګسټ میاشتې په ۲۴مه نېټه په بحرین کې پر یو میلیون کسانو د یوې غیر تصادفي څېړنې لومړنیو پایلو چې په دې کې ۵۶۹۰۵۴ کسانو بي.ای.بي.پي واکسین کړی و، وښوده چې دغه واکسین د ناروغۍ سرایت، په روغتونونو کې د بسترېدو او مړینو کچه کمه کړې ده، په تېره هغه مهال چې د دغې ناروغۍ ډلټا بڼه غالبه شوه. خو له دې سره سره یې اغېزناکتیا بیا هم د فایزر-بیو اېن‌ټېک، اکسفورډ-سټرازنکا او سپوټنیک‌وي هومره نه وه.<ref>{{cite journal|vauthors=AlQahtani M, Bhattacharyya S, Alawadi A, Mahmeed HA, Sayed J, Justman J, El-Sadr WM, Hidary J, Mukherjee S|display-authors=6|date=2021-08-24|title=Morbidity and mortality from COVID-19 post-vaccination breakthrough infections in association with vaccines and the emergence of variants in Bahrain|type=[[Preprint]]|via=Research Square|url=https://www.researchsquare.com/article/rs-828021/v1|location=Figures 1c, 2a and 4b|doi=10.21203/rs.3.rs-828021/v1|s2cid=238713359}}</ref> == تاریخچه == === لومړی او دویم پړاو === د ۲۰۲۰ کال په اپرېل میاشت کې چین د کوویډ-۱۹ واکسین لپاره کلینکي ازمېښتونه تایید کړل چې دا واکسین د بېجېنګ د بیولوژيکي محصولاتو انستېتیوت (BIBP) او د ووهان د بیولوژيکي محصولاتو انستېتیوت (WIBP) تولید کړي دي. دا دواړه د کوویډ-۱۹ لپاره د غیر فعال ویروس کیمیايي واکسینونه دي.<ref name=":1">{{cite journal|vauthors=Xia S, Duan K, Zhang Y, Zhao D, Zhang H, Xie Z, Li X, Peng C, Zhang Y, Zhang W, Yang Y, Chen W, Gao X, You W, Wang X, Wang Z, Shi Z, Wang Y, Yang X, Zhang L, Huang L, Wang Q, Lu J, Yang Y, Guo J, Zhou W, Wan X, Wu C, Wang W, Huang S, Du J, Meng Z, Pan A, Yuan Z, Shen S, Guo W, Yang X|display-authors=6|title=Effect of an Inactivated Vaccine Against SARS-CoV-2 on Safety and Immunogenicity Outcomes: Interim Analysis of 2 Randomized Clinical Trials|journal=JAMA|volume=324|issue=10|pages=951–960|date=September 2020|pmid=32789505|pmc=7426884|doi=10.1001/jama.2020.15543|doi-access=free}}</ref> د اکتوبر میاشتې په ۱۵مه نېټه د بېجېنګ د بیولوژيکي محصولاتو انستېتیوت د بي.ای.بي.پي واکسین لپاره د کلینیکي څېړنو د لومړي پړاو (۱۹۲ لویانو) او دویم پړاو (۴۴۸ لویانو) پایلې خپرې کړې چې ویې ښوده دغه واکسین په ټولو ازمویل شویو ډوزونو کې خوندي دی. د SARS-CoV-2 په مقابل کې انټي باډي‌ګانې له ټولو ترلاسه کوونکو څخه په ۴۲مه ورځ وایستل شوې. په دغو ازمېښتونو کې له ۶۰ کلنو پورته اشخاص شامل وو.<ref name=":02">{{cite journal|vauthors=Xia S, Zhang Y, Wang Y, Wang H, Yang Y, Gao GF, Tan W, Wu G, Xu M, Lou Z, Huang W, Xu W, Huang B, Wang H, Wang W, Zhang W, Li N, Xie Z, Ding L, You W, Zhao Y, Yang X, Liu Y, Wang Q, Huang L, Yang Y, Xu G, Luo B, Wang W, Liu P, Guo W, Yang X|display-authors=6|title=Safety and immunogenicity of an inactivated SARS-CoV-2 vaccine, BBIBP-CorV: a randomised, double-blind, placebo-controlled, phase 1/2 trial|journal=The Lancet. Infectious Diseases|volume=21|issue=1|pages=39–51|date=January 2021|pmid=33069281|pmc=7561304|doi=10.1016/s1473-3099(20)30831-8}}</ref> ==== درېیم پړاو ==== د ۲۰۲۰ کال په جولای میاشت کې سینوفارم خپل ازمېښتونه په اماراتو کې له ۳۱۰۰۰ داوطلبانو سره د «جي۴۲ هېلت کېير» (G42 Healthcare) شرکت په همکارۍ پيل کړل. د ۲۰۲۱ کال په جولای میاشت کې سینوفارم د ۳ تر ۱۷ کلنو ماشومانو او نویو ځوانانو لپاره د درېیم پړاو ازمېښتونه له ۱۸۰۰ داوطلبانو سره پیل کړل.<ref>{{cite journal|title=Immuno-bridging Study of Inactivated SARS-CoV-2 Vaccine in Healthy Population Aged 3-17 vs Aged 18 Years Old and Above (COVID-19)|url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04917523|website=clinicaltrials.gov|date=4 June 2021|publisher=United States National Library of Medicine|access-date=9 June 2021}}</ref><ref name="UAE approval">{{cite web|vauthors=Maxwell C|title=Coronavirus: UAE authorises emergency use of vaccine for frontline workers|date=14 September 2020|url=https://www.thenational.ae/uae/health/coronavirus-uae-authorises-emergency-use-of-vaccine-for-frontline-workers-1.1077680|publisher=The National|access-date=14 September 2020}}</ref> د ۲۰۲۰ کال په سپټمبر میاشت کې سینوفارم په کازابلانکا او رباط کې پر ۶۰۰ کسانو خپل ازمېښتونه پیل کړل. په سپټمبر میاشت کې مصر پر ۶۰۰۰ کسانو خپل ازمېښتونه پیل کړل.<ref>{{Cite web|date=12 September 2020|title=Egypt to start receiving volunteers for COVID-19 vaccine trials|url=https://egyptindependent.com/egypt-to-start-receiving-volunteers-for-covid-19-vaccine-trials/|access-date=21 September 2020|website=Egypt Independent}}</ref><ref>{{Cite web|title=Morocco orders R-Pharm Covid-19 vaccine {{!}} The North Africa Post|url=https://northafricapost.com/43918-morocco-orders-r-pharm-covid-19-vaccine.html|access-date=7 October 2020|website=northafricapost.com}}</ref><ref>{{Cite web|title=Chinese Clinical Trial Register (ChiCTR) - The world health organization international clinical trials registered organization registered platform|url=http://www.chictr.org.cn/showprojen.aspx?proj=62581|access-date=21 October 2020|website=www.chictr.org.cn|تاريخ الأرشيف=31 December 2020|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20201231080448/http://www.chictr.org.cn/showprojen.aspx?proj=62581|url-status=dead|خونديځ نېټه=31 December 2020|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20201231080448/http://www.chictr.org.cn/showprojen.aspx?proj=62581|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20201231080448/http://www.chictr.org.cn/showprojen.aspx?proj=62581|archive-url=https://web.archive.org/web/20201231080448/http://www.chictr.org.cn/showprojen.aspx?proj=62581}}</ref> په اګسټ میاشت کې سینوفارم په بحرین کې خپل ازمېښتونه پر ۶۰۰۰ کسانو پیل کړل چې وروسته دا شمېره ۷۷۰۰ کسانو ته لاړه شوه. په همدې میاشت کې اردن هم پر ۵۰۰ کسانو خپل ازمېښتونه پیل کړل.<ref>{{Cite web|vauthors=Manama TD|title=Vaccine trial continues {{!}} THE DAILY TRIBUNE {{!}} KINGDOM OF BAHRAIN|url=https://www.newsofbahrain.com/bahrain/66696.html|access-date=22 October 2020|website=DT News}}</ref><ref name="Bahrain">{{cite news|date=3 November 2020|title=Bahrain allows Sinopharm COVID-19 vaccine candidate use in frontline workers|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/health-coronavirus-bahrain-int-idUSKBN27J153|access-date=3 November 2020|vauthors=Barrington L}}</ref><ref name="multiple">{{cite web|vauthors=Liu R|date=5 September 2020|title=China's CNBG, Sinovac find more countries to test coronavirus vaccines|url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-vaccine-china/chinas-cnbg-sinovac-find-more-countries-to-test-coronavirus-vaccines-idUSKBN25W0BA|access-date=6 September 2020|website=Reuters}}</ref><ref>{{Cite web|date=30 August 2020|title=Jordan starts phase 3 trial of China's COVID-19 vaccine|url=http://www.jordantimes.com/news/local/jordan-starts-phase-3-trial-chinas-covid-19-vaccine|access-date=22 October 2020|website=Jordan Times|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201231080420/http://www.jordantimes.com/news/local/jordan-starts-phase-3-trial-chinas-covid-19-vaccine|archivedate=31 December 2020|url-status=dead}}</ref> په سپټمبر میاشت کې پیرو پر ۶۰۰۰ کسانو ازمېښتونه پيل کړل چې وروسته یې شمېره ۱۲۰۰۰ کسانو ته لوړه شوه. د جنورۍ په ۲۶مه نېټه د پلسیبو ګروپ یو داوطلب د کوویډ-۱۹ د اړوندې سږيو ناروغۍ له امله مړ شو. په سپټمبر میاشت کې ارجنټاین پر ۳۰۰۰ کسانو خپل ازمېښتونه پيل کړل.<ref>{{Cite web|title=Third Phase of Human Trials for Coronavirus Vaccine Underway in Peru|url=https://www.voanews.com/covid-19-pandemic/third-phase-human-trials-coronavirus-vaccine-underway-peru|access-date=11 September 2020|website=Voice of America}}</ref><ref name=":19">{{cite web|title=6,000 additional volunteers required for trials of Sinopharm's COVID-19 vaccine|url=https://andina.pe/ingles/noticia-peru-6000-additional-volunteers-required-for-trials-of-sinopharms-covid19-vaccine-818071.aspx|publisher=Andina|access-date=17 October 2020|language=es}}</ref><ref>{{Cite news|vauthors=Aquino M|date=27 January 2021|title=Peru volunteer in Sinopharm vaccine trial dies of COVID-19 pneumonia, university says|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-sinopharm-peru-idUSKBN29V2FD|access-date=27 January 2021}}</ref> په پاکستان کې کراچۍ پوهنتون پر ۳۰۰۰ داوطلبو کسانو ازمېښتونه وکړل.<ref>{{Cite web|title=Clinical Trial to Evaluate the Efficacy, Immunogenicity and Safety of the Inactivated SARS-CoV-2 Vaccine (COVID-19)|url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04560881|access-date=28 September 2020|website=clinicaltrials.gov}}</ref><ref name="geo.tv">{{Cite web|title=Coronavirus vaccine should be available in Pakistan 'within 6-8 weeks'|url=https://www.geo.tv/latest/317958-covid-19-vaccine-will-be-available-in-pakistan-within-six-to-eight-weeks-claims-uhs-vc-dr-javed-akram|access-date=14 November 2020|website=www.geo.tv}}</ref> === اجازه‌نامې === په چین کې سینوفارم د ۲۰۲۰ کال په جولای میاشت کې د بیړنۍ استفادې اجازه ترلاسه کړه. د ۲۰۲۰ کال د ډسمبر میاشتې په ۳۰مه نېټه د چین د طبي محصولاتو ملي ادارې بي.ای.بي.پي واکسین د عمومي استفادې لپاره تایید کړل. د ۲۰۲۱ کال په جولای میاشت کې چین د ۳ تر ۱۷ کلنو ماشومانو او نویو ځوانانو لپاره د بیړنۍ استفادې اجازه تصویب کړه.<ref>{{Cite news|date=29 August 2020|title=Sinovac's coronavirus vaccine candidate approved for emergency use in China - source|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-china-vaccines-idUSKBN25O0Z3|access-date=30 August 2020}}</ref><ref>{{cite news|title=China approves Sinopharm vaccine for children, teenagers|url=https://www.thestar.com.my/aseanplus/aseanplus-news/2021/07/20/china-approves-sinopharm-vaccine-for-children-teenagers|access-date=15 August 2021|work=The Star|date=20 July 2021}}</ref> د ۲۰۲۰ کال په سپټبمر میاشت کې متحدو عربي اماراتو د بیړنۍ استفادې اجازه تصویب کړه او د همدې کال په ډسمبر میاشت کې یې بشپړه اجازه تصویب کړه. د ۲۰۲۱ کال په اګسټ میاشت کې متحدو عربي اماراتو د ۳ تر ۱۷ کلنو ماشومانو او نویو ځوانانو لپاره د بیړنۍ استفادې اجازه تصویب کړه.<ref>{{cite news|title=UAE announces emergency approval for use of COVID-19 vaccine|url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-emirates-vaccine-idUSKBN2652OM|access-date=15 August 2021|publisher=Reuters|date=15 September 2020}}</ref><ref>{{cite news|last1=Mansoor|first1=Zainab|title=UAE approves China's Sinopharm vaccine for use|url=https://gulfbusiness.com/uae-approves-chinas-sinopharm-vaccine-for-use/|access-date=15 August 2021|publisher=Gulf Business|date=9 December 2020}}</ref><ref>{{cite news|last1=Chik|first1=Holly|title=UAE approves use of China's Sinopharm vaccine for children aged 3 and over|url=https://www.scmp.com/news/china/science/article/3143534/uae-approves-use-chinas-sinopharm-vaccine-children-aged-3-and|access-date=15 August 2021|publisher=South China Morning Post|date=2 August 2021}}</ref> د ۲۰۲۰ کال د نومبر میاشتې په ۳یمه نېټه بحرین د لومړۍ کرښې کارکوونکو لپاره د دغه واکسین د بیړنۍ استفادې اجازه صادره کړه او د ۲۰۲۰ کال په ډسمبر میاشت کې یې دا واکسین تایید کړ.<ref name=":8">{{Cite web|title=Bahrain approves Chinese COVID-19 vaccine for use|url=https://abcnews.go.com/Health/wireStory/bahrain-approves-chinese-covid-19-vaccine-74699175|access-date=13 December 2020|website=ABC News}}</ref> د ۲۰۲۱ کال د مې میاشتې په ۷مه نېټه د روغتیا نړیوال سازمان د کوویډ-۱۹ لپاره په نړیواله کچه د لاسرسي وړ واکسینونو په ډله کې دا واکسین د بیړنۍ استفادې لپاره د مجازو واکسینونو په نوملړ کې اضافه کړ. د ۲۰۲۱ کال په مې میاشت کې زامبیا دا واکسین د استفادې لپاره تایید کړ.<ref name=":262">{{cite press release|title=WHO lists additional COVID-19 vaccine for emergency use and issues interim policy recommendations|publisher=[[World Health Organization]] (WHO)|date=7 May 2021|url=https://www.who.int/news/item/07-05-2021-who-lists-additional-covid-19-vaccine-for-emergency-use-and-issues-interim-policy-recommendations|access-date=7 May 2021}}</ref><ref name="WHOEUA2">{{cite news|vauthors=Taylor A|title=WHO grants emergency use authorization for Chinese-made Sinopharm coronavirus vaccine|newspaper=[[The Washington Post]]|date=7 May 2021|url=https://www.washingtonpost.com/world/2021/05/07/who-sinopharm-emergency-use/|access-date=7 May 2021}}</ref> د ۲۰۲۱ کال په جون میاشت کې فلپین دا واکسین د بیړنۍ استفادې لپاره تایید کړ.<ref>{{Cite web|vauthors=Sachiti R|title=Zambia to get Sinopharm COVID-19 vaccines|url=https://www.herald.co.zw/zambia-to-get-sinopharm-covid-19-vaccines/|access-date=21 May 2021|website=The Herald|archive-date=21 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210521040326/https://www.herald.co.zw/zambia-to-get-sinopharm-covid-19-vaccines/|url-status=dead}}</ref><ref name=":4">{{cite news|author1=Aguilar, Krissy|title=PH approves Sinopharm COVID-19 vaccine for emergency use|url=https://newsinfo.inquirer.net/1442960/ph-approves-sinopharm-covid-19-vaccine-for-emergency-use|publisher=Philippine Daily Inquirer|date=7 June 2021}}</ref> == سرچينې == mnst73j9wnonfm7osgekf1ztwovuqzo 0 60766 370153 368094 2026-11-02T08:27:04Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 370153 wikitext text/x-wiki {{مالومات}} قوام نکرومه (۲۱ سپټمبر ۱۹۰۹ – ۲۷ اپرېل ۱۹۷۲ زکال) ګانايي سیاستوال، سیاسي نظریه ورکوونکی او انقلابي و. نوموړی د ګانا لومړنی لومړی وزیر او ولسمشر و چې د سروزو ساحل یې په ۱۹۵۷ زکال کې له بریتانیا څخه خپلواک کړ. نکرومه د پان افریکنېزم بانفوذه ملاتړۍ، د یو موټې افریقا د سازمان بنسټ اېښودونکی غړی او په ۱۹۶۲ زکال کې له شوروي اتحاد څخه د لینین د سولې د جایزې ګټونکی و.<ref>{{Citation|title=President Kennedy, Prime Minister Macmillan and the Gold Market, 196063|work=Governing Post-War Britain|publisher=Palgrave Macmillan|doi=10.1057/9780230361270.0010|isbn=978-0-230-36127-0}}</ref><ref>{{Cite ODNB|last=Rathbone|first=Richard|title=Nkrumah, Kwame (1909?–1972), president of Ghana|date=2004-09-23|series=Oxford Dictionary of National Biography|doi=10.1093/ref:odnb/31504}}</ref> له هېواده بهر له ۱۲ کلونو زده کړو وروسته، هغه خپلې سیاسي فلسفې ته وده ورکړه او له نورو پان افریقايي دیاسپورا سره یې په ګډه هغه مدیریت کړه. نکرومه د سروزو ساحل ته راوګرځېد څو د ملي خپلواکۍ د مدافع په توګه خپل فعالیت پیل کړي. هغه د کنوانیسون د وګړو ګوند (Convention People's Party) رامنځته کړ چې د بې مخینې جذابیت له امله یې د عامو وګړو په ملاتړ چټکو بریاوو ته لاسرسی وموند. نوموړی په ۱۹۵۲ زکال کې لومړی وزیر شو او په ۱۹۵۷ زکال کې یې له بریتانیا څخه یې د ګانا د خپلواکۍ په اعلانولو دغه ځایګی وساته. په ۱۹۶۰ زکال کې ګانایي وګړو نوی اساسي قانون تصویب کړ او نکرومه یې د خپل ولسمشر په توګه وټاکه.<ref>{{Citation|date=2013-11-05|work=The Political Philosophy of Confucianism|pages=258–273|publisher=Routledge|doi=10.4324/9781315018775-19|isbn=978-1-315-01877-5|title=Political Progress}}</ref><ref>{{Cite book|title=Proceedings of the convention at which the American federation of arts was formed|url=https://archive.org/details/proceedingso00amer|date=1909|publisher=B. S. Adams|doi=10.5479/sil.380651.39088006011662}}</ref><ref>{{Citation|date=2007-11-15|work=Kwame Nkrumah. Vision and Tragedy|pages=192–214|publisher=Sub-Saharan Publishers|doi=10.2307/j.ctvk3gm60.17|isbn=978-9988-647-81-0|title=Prime Minister 1957–60}}</ref> د هغه دولت په لومړۍ درجه کې یو سوسیالیست او ملت پال دولت و. ملي صنعتي او د انرژۍ پروژې یې پیل کړې، پیاوړی روزنیز سیسټم یې پیل کړ او پان افریقايي کلتور ته یې وده ورکړه. د نکرومه د حکومت تر ادارې لاندې ګانا د استعمار د له منځه تلو په دوره کې د افریقا د نړیوالو اړیکو په برخه کې مهم رول ولوباوه. <ref name="Stanek 2020">{{Cite book|last=Stanek|first=Łukasz|url=https://www.worldcat.org/oclc/1134854794|title=Architecture in global socialism : Eastern Europe, West Africa, and the Middle East in the Cold War|date=2020|isbn=978-0-691-19455-4|location=Princeton|oclc=1134854794}}</ref><ref name="Nkrumah 1953">{{Cite book|last=Nkrumah|first=Kwame|url=https://brbl-dl.library.yale.edu/vufind/Author?author=Nkrumah,+Kwame,+1909-1972|title=[Letter : Kwamé Nkrumah to Richard Wright]|date=1953}}</ref> نکرومه په ګانا کې د یو استبدادي رژیم رهبري وکړه، خپل سیاسي مخالفین یې وځپل او غیرعادلانه او نا آزادې ټاکنې یې ترسره کړې. په اساسي قانون کې د ۱۹۶۴ زکال تعدیل ګانا په یو ګوندي دولت واړوه او نکرومه د ټول ژوند لپاره د هېواد او خپل ګوند مشر شو. نکرومه په ۱۹۶۶ زکال کې د ملي آزادي غوښتونکې شورا له خوا له واکه ګوښه شو؛ هغه شورا چې تر څار لاندې یې نړیوالو مالي بنسټونو ډیری دولتي شرکتونه خصوصي کړل. نکرومه خپل پاتې ژوند په ګینه کې تېر کړ، چېرې چې هغه په افتخاري ډول د ولسمشر د همکار (co-president) په توګه ونومول شو.<ref>{{Cite journal|last=Mazrui|first=Ali|date=1966|title=Nkrumah: The Leninist Czar|url=https://www.jstor.org/stable/2934320|journal=Transition|issue=26|pages=9–17|doi=10.2307/2934320|jstor=2934320|issn=0041-1191}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Kilson|first=Martin L.|date=1963|title=Authoritarian and Single-Party Tendencies in African Politics|url=https://www.cambridge.org/core/journals/world-politics/article/abs/authoritarian-and-singleparty-tendencies-in-african-politics/C06E363B216E1DC2324E77AABDE4FE40|journal=World Politics|language=en|volume=15|issue=2|pages=262–294|doi=10.2307/2009376|jstor=2009376|issn=1086-3338}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Bretton|first=Henry L.|date=1958|title=Current Political Thought and Practice in Ghana*|url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-political-science-review/article/abs/current-political-thought-and-practice-in-ghana/01D51435240B4DD2FFCDF67F554FA682|journal=American Political Science Review|language=en|volume=52|issue=1|pages=46–63|doi=10.2307/1953012|jstor=1953012|issn=1537-5943}}</ref><ref>{{Cite web|date=2016|title=Ghana's Kwame Nkrumah: visionary, authoritarian ruler and national hero|url=https://www.dw.com/en/ghanas-kwame-nkrumah-visionary-authoritarian-ruler-and-national-hero/a-19070359|website=Deutsche Welle|language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite news|date=1964-05-03|title=Portrait of Nkrumah as Dictator|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1964/05/03/archives/portrait-of-nkrumah-as-dictator.html|access-date=2022-02-19|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Citation|title=VII. The Reluctant Nation|date=1964-12-31|work=One-Party Government in the Ivory Coast|pages=219–249|place=Princeton|publisher=Princeton University Press|doi=10.1515/9781400876563-012|isbn=978-1-4008-7656-3}}</ref><ref>{{Cite journal|date=1995|title=Country capabilities and the strategic state: How national political institutions affect multinational corporations' strategies|url=https://archive.org/details/sim_long-range-planning_1995-02_28_1/page/142|journal=Long Range Planning|volume=28|issue=1|pages=142|doi=10.1016/0024-6301(95)92200-8|issn=0024-6301}}</ref><ref>{{Cite web|title=Birthday Quote 21st September|url=https://www.audlem.org/newsroom/headlines/birthday-quote-21092017.html|date=21 September 2017|website=AudlemOnline|language=en|access-date=26 May 2020|archive-date=3 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803033948/https://www.audlem.org/newsroom/headlines/birthday-quote-21092017.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Nkrumah 19532">{{Cite book|last=Nkrumah|first=Kwame|url=https://brbl-dl.library.yale.edu/vufind/Author?author=Nkrumah,+Kwame,+1909-1972|title=[Letter : Kwamé Nkrumah to Richard Wright]|date=1953}}</ref><ref name="newtimes.co.rw">{{Cite web|title=Kwame Nkrumah: Ghana's first president and a revered panafrican|url=https://www.newtimes.co.rw/section/read/222725|date=31 October 2017|website=The New Times {{!}} Rwanda|language=en|access-date=26 May 2020}}</ref> == لومړی ژوند او زده کړې == === د سروزرو ساحل === قوام نکرومه د ۱۹۰۹ زکال د سپټمبر په ۲۱ مه د سروزرو د ساحل (اوس مهال ګانا) په نکروفل سیمه کې وزېږېد. نکروفل د سروزرو د ساحل په سویل لویدیځ کې فرانسوي مستعمرې عاج ساحل ته څېرمه د نزیما سیمې کوچنی کلی و. پلار یې له خپلې کورنۍ سره نه اوسېد؛ هغه په Half Assini کې اوسېد چېرې چې هغه تر خپلې مړینې پورې د سروزرو سوداګري مخته وړه. قوام نکرومه د خپلې مور او نورې اړوندې کورنۍ له خوا را لوی شو چې په سنتي ډول ټول سره یوځای اوسېدل او نورو قومیان به یې هم تر ډېره کورته راتلل. هغه خپل ماشومتوب له کومې ستونزې پرته په کلي، کروندو او نږدې سیند ته څېرمه تېر کړ. د آکان وګړو د نوم اېښودلو د آدابو پر بنسټ، په هغه د قوام نوم کېښودل شو؛ هغه نوم چې په شنبه ورځو زېږېدلو ماشومانو لپاره کارول کېده. په متحده ایالاتو کې د زده کړو پر مهال هغه تر ډېره د فرانیسس نویا کوفي نکرومه په نوم پېژندل کېده، کوفي هغه نوم و چې د جمعې پر ورځ د زېږېدلو نارینه ماشومانو لپاره کارول کېده. هغه په ۱۹۴۵ زکال کې په بریتانیا کې خپل نوم قوام نکرومه ته واړوه او هغه «قوام» نوم غوره وباله.<ref>{{Cite web|title=Kwame Nkrumah: Non-Violence of Mahatma Gandhi in Ghana {{!}} Articles : On and By Gandhi|url=https://www.mkgandhi.org/articles/nonviolence-of-Mahatma-Gandhi-in-Ghana.html|website=www.mkgandhi.org|access-date=26 May 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200803020635/https://www.mkgandhi.org/articles/nonviolence-of-Mahatma-Gandhi-in-Ghana.html|archivedate=3 August 2020|url-status=dead}}</ref><ref name="nytimes.com">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1964/01/03/archives/man-in-the-news-an-african-enigma-kwame-nkrumah.html|title=Man in the News; An African Enigma; Kwame Nkrumah|newspaper=The New York Times|date=3 January 1964|access-date=19 February 2020}}</ref><ref name="Kwame Nkrumah's Politico-cultural Thought and Policies: An African-centered Paradigm for the Second Phase of the African Revolution">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OcTC2eDx5ZsC&pg=PA1|title=Kwame Nkrumah's Politico-cultural Thought and Policies: An African-centered Paradigm for the Second Phase of the African Revolution|last=Botwe-Asamoah|first=Kwame|date=2005|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-415-94833-3|page=1}}</ref><ref>{{cite book|last1=Berry|first1=LaVerle Bennette|last2=Library of Congress|first2=Federal Research Division|title=Ghana: a country study|date=1995|publisher=Federal Research Division, Library of Congress|location=Washington DC|isbn=0844408352|page=[https://archive.org/details/ghanacountrystud00berr/page/27 27]|url=https://archive.org/details/ghanacountrystud00berr/page/27|access-date=21 January 2018}}</ref><ref>{{Citation|title=Athelstan 'Half King' and his Family|work=The Danelaw|year=1992|publisher=Bloomsbury Academic|doi=10.5040/9781472598837.ch-021|isbn=978-1-4725-9883-7}}</ref><ref>{{Cite news|last=Yakubu|first=Mutala|date=21 September 2019|title=Kwame Nkrumah Memorial Day: Dr Kwame Nkrumah 'A son of the soil'|work=Prime New Ghana|url=https://www.primenewsghana.com/politics/kwame-nkrumah-memorial-day-dr-kwame-nkrumah-a-son-of-the-soil.html|access-date=26 May 2020}}</ref><ref name="Graphic Online Article">{{cite web|url=https://www.graphic.com.gh/news/general-news/biography-of-ghana-s-first-president-dr-kwame-nkrumah.html|title=Biography of Ghana's first President, Dr Kwame Nkrumah|date=8 March 2016|publisher=Graphic Online}}</ref><ref>{{Cite web|title=Kwame Nkrumah|url=http://www.tvafrique.com/kwame-nkrumah/|last=Service|first=Support|website=TV Afrique|language=en-US|access-date=26 May 2020|تاريخ الأرشيف=18 October 2020|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20201018205429/http://www.tvafrique.com/kwame-nkrumah/|url-status=dead|خونديځ نېټه=18 October 2020|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20201018205429/http://www.tvafrique.com/kwame-nkrumah/|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20201018205429/http://www.tvafrique.com/kwame-nkrumah/|archive-url=https://web.archive.org/web/20201018205429/http://www.tvafrique.com/kwame-nkrumah/}}</ref>{{sfn|Rooney|p=7}} === متحده ایالات === جان هنریک کلارک په خپله مقاله کې په امریکا کې د هغه د استوګنې په اړه لیکلی «هغه لس کلونه چې هغه په متحده ایالاتو کې تېر کړل، د هغه په ټول ژوند یې تل پاتی اغېز درلود». نکرومه هلته له زده کړو پیلولو وړاندې په دې لټه کې و څو دلینکولن پوهنتون ته لار ومومي. د ۱۹۳۵ زکال د مارچ په لومړۍ نېټه هغه دغه پوهنتون ته یو لیک ولیکه او څرګنده یې کړه چې یو کال کېږي د هغه غوښتنلیک تر ارزونې لاندې دی. هغه مهال چې د ۱۹۳۵ زکال په اکتوبر میاشت کې نیویارک ته ورسېد، پنسلوانیا ته لاړ او هلته یې د بودیجې د کمښت سربېره په بشپړ مهالي سمسټر کې نوم ثبت کړ. ډېر ژر هغه سکالرشپ ترلاسه کړ چې په لینکولن پوهنتون کې یې د هغه فیس ورکاوه. هغه په متحده ایالاتو کې د اوسېدو پر مهال د مالي امکاناتو له کمښت سره مخ و. د دې لپاره چې لږ تر لږه خپلې اړتیاوې پورې کړي په یو شمېر کوچنیو کارونو لکه لوښي وینځلو یې لاس پورې کاوه. د یکشنبې په ورځو به هغه په فلادلفیا او نیویارک کې د تورپوستو له پروتستانت کلیساو لیدنه کوله. {{sfn|Rooney|p=12}}{{sfn|Birmingham|p=4}}{{sfn|Clarke|pp=9–10}}{{sfn|Clarke|p=10}} نکرومه په ۱۹۳۹ زکال کې د اقتصاد او ټولن پوهنې په څانګه کې د هنرونو لیسانس ترلاسه کړ. لینکولن وروسته هغه د فلسفې په برخه کې خپل همکار ښوونکی وټاکه او له دې وروسته هغه د فلادلفیا او نیویارک په ګڼ شمېر پرسبیتري کلیساو کې د مېلمه وینا وال په توګه بلن لیکونه ترلاسه کول.<ref>{{Cite web|title=The Rhetoric of Kwame Nkrumah: an analysis of his political speeches|url=https://open.uct.ac.za/bitstream/handle/11427/9290/thesis_hum_2014_opokumensah_e.pdf?sequence=1|last=Mensah|first=Opoku Eric|date=February 2014|website=University of Cape Town Open Thesis|access-date=26 May 2020}}</ref><ref>{{Cite web|title=Kwame Nkrumah|url=https://www.mtkenyatimes.co.ke/auto-draft-3/|last=Times|first=The Mt Kenya|language=en-US|access-date=26 May 2020|archive-date=2 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200602070935/https://www.mtkenyatimes.co.ke/auto-draft-3/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=Kwame Nkrumah, His Afro-American Network and the Pursuit of an African Personality|url=https://ir.library.illinoisstate.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2067&context=etd|last=Amoh|first=Emmanuella|date=March 2019|website=Illinois State Library IR|access-date=26 May 2020}}</ref><ref>{{Cite book|title=A Descriptive Grammar of Fanti|last=Welmers|first=William Everett|publisher=Linguistic Society of America|year=1946|pages=7}}</ref>{{sfn|Rooney|pp=13–14}} === لندن === نکرومه د ۱۹۴۵ زکال په مۍ میاشت کې لندن ته راوګرځېد او د لندن په اقتصاد ښوونځي کې یې د انسان پوهنې په څانګه کې د دوکتورا لپاره ځان نوماند کړ. له یوه سمستر وروسته هغه دغه ځای پرېښود او راتلونکی کال یې په کالج پوهنتون کې نوم ثبت کړ او هوډ یې وکړ چې خپل پای لیک د «علم او منطقي مثبت پالنې» اړوند ولیکي. د هغه لارښود A. J. Ayer د لومړۍ درجې فیلسوف په توګه د نکرومه له ارزونې ډډه وکړه، هغه به ویل، «ما له هغه سره له خبرو کولو خوند اخیست، خو دا تر نظر نه راتله چې هغه دې تحلیلي ذهن ولري. هغه ډېر چټک ځواب غوښت. زه فکر کوم چې د ستونزې یو اړخ دا و چې هغه به خپل پای لیک/ تېزس ته ډېر پام نه کاوه. تر هغه چې چانس برابر شو هغه بېرته ګانا ته وګرځي». <ref>{{Cite journal|last=Matera|first=Marc|date=2010|title=Colonial Subjects: Black Intellectuals and the Development of Colonial Studies in Britain|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-british-studies_2010-04_49_2/page/388|journal=Journal of British Studies|volume=49|issue=2|pages=388–418|doi=10.1086/649838|jstor=23265207|s2cid=143861344|issn=0021-9371}}</ref>{{sfn|Sherwood|p=115}} نکرومه خپل وخت په سیاسي مدیریت کولو تېر کاوه. هغه او پادمور په منچستر کې د پان افریقايي پنځم کانګرس (۱۵-۱۹ اکتوبر ۱۹۴۵ زکال) له اصلي مدیریت کوونکو او خزانه دارانو څخه و. دغه کانګرس د استعمار پر ځای د افریقايي سوسیالېزم د ځای پر ځای کېدو طرح وړاندې کړه. هغوی هوکړه کړه چې له یو بل سره د تړلو سیمه ئیزو بنسټونو په لرلو چې د جلا ایالتونو د محدود حاکمیت پر بنسټ د ادارې وړ وي؛ د افریقا فدرال متحده ایالات رامنځته کړي. دوی پلان جوړ کړ چې له قبیلې پالنې پرته په سوسیالیستي سیسټم کې داسې دیموکراتیک افریقايي کلتور رامنځته کړي چې سنتي موراد په معاصر تفکر او په له تاوتریخوالي پرته ډول پلي کړي. <ref name="Martin">{{cite book|last=Martin|first=G.|year=2012|title=African Political Thought|url=https://books.google.com/books?id=rqYEhtONIBgC|publisher=Palgrave Macmillan US|isbn=978-1-137-06205-5}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Fulcher|first=James|date=1 November 2000|title=Globalisation, the Nation-State and Global Society|url=https://archive.org/details/sim_sociological-review_2000-11_48_4/page/522|journal=The Sociological Review|language=en|volume=48|issue=4|pages=522–543|doi=10.1111/1467-954X.00231|s2cid=145019590|issn=0038-0261}}</ref><ref name="Gebe">{{cite journal|first=Boni Yao|last=Gebe|url=http://www.jpanafrican.com/docs/vol2no3/GhanasForeignPolicyAtIndependenceAnd.pdf|title=Ghana's Foreign Policy at Independence and Implications for the 1966 Coup D'état|journal=Journal of Pan African Studies|volume=2|issue=3|date=March 2008|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140611023640/http://www.jpanafrican.com/docs/vol2no3/GhanasForeignPolicyAtIndependenceAnd.pdf|archive-date=11 June 2014}}</ref><ref name="Running away from our own shadows">{{Cite web|title=Running away from our own shadows|url=https://www.ippmedia.com/en/features/running-away-our-own-shadows|website=www.ippmedia.com|date=23 March 2020|language=en|access-date=27 May 2020}}</ref>{{sfn|Rooney|p=23}} == د ګانا خپلواکي == ګانا د ۱۹۵۷ زکال د مارچ په ۶ مه خپلواکي ترلاسه کړه. دا لومړنۍ بریتانوي افریقايي مستعمره وه چې په زیاته کچه یې په حکومتي چارو کې خپلواکي خپله کړه، په اکرا کې د خپلواکۍ جشن د ټولې نړۍ پام ځان ته اړولی و؛ له ۱۰۰ زیاتو خبریالانو او کمره مینانو دغه مورد تر پوښښ لاندې نیولی و. د متحده ایالاتو ولسمشر ایزونهار او د هغه مرستیال ریچارډ نېکسون ورته د متحده ایالاتو په استازولۍ د مبارکۍ پیغامونه ولېږل. شوروي پلاوي له نکرومه وغوښتل چې له مسکو چې هر څومره ژر کولای شي لیدنه وکړي. د لمانځنې په مراسمو کې افریقايي الاصله امریکايي سیاسي کارپوه رالف بونچ د ملګرو ملتونو او دوشیس کنت د ملکې الیزابت په استازولۍ ګډون درلود. له ټولې نړۍ څخه د مرستې پیغامونه راورسېدل.<ref>{{Citation|title=Accra, Ghana|date=2019|work=The Statesman's Yearbook Companion|pages=444|place=London|publisher=Palgrave Macmillan UK|doi=10.1057/978-1-349-95839-9_890|isbn=978-1-349-95838-2|s2cid=40162723}}</ref><ref name=":1">Grimm, Kevin E., Symbol of Modernity: Ghana, African Americans, and the Eisenhower Administration. A dissertation: the College of Arts and Sciences of Ohio University. 27 May 2020</ref>{{sfn|Rooney|pp=4–6}} هغه مهال چې د مارچ پنځمه؛ شپږمې ته واوښته؛ نکرومه د خپلو لسګونو زرو پلویانو پر وړاندې ودرېد او اعلان یې وکړ، «ګانا به د تل لپاره آزاده وي». هغه د خپلواکۍ په ورځ د پارلمان لومړۍ ناستې ته په خبرو کې خپلو هېوادوالو ته وویل « موږ دنده لرو چې نړۍ ته ثابته کړو چې افریقایان کولای شي خپلې چارې د دیموکراسۍ په چوکاټ کې په ډېرې اغېزمنیتا او یوبل منلو ترسره کړي. موږ باید ټولې افریقا ته مثال واوسو».{{sfn|Bourret|p=202}}{{sfn|Rooney|p=5}} == سرچينې == fb1s4gbjmt3zke77x8miawd7s2cxbkn 0 61497 370119 367744 2026-11-02T02:39:25Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 370119 wikitext text/x-wiki {{ليبراليزم څنګپټه}}د قانون حاکمیت هغه سیاسي فلسفه ده، چې په یوه هېواد، دولت او یاټولنه کې ټول وګړي او بنسټونه د ورته قوانینو په وړاندې ځواب ویونکي دي. د قانون حاکمیت په انسائیکلوپیډیا بریتانیکا کې داسېپېژندل شوی:«هغه میکانیزم،بهیر، اداره، عملیا نورم چې د قانون په وړاندې د ټولو اتباعو مساوي ملاتړ کوي، د حکومت غیرحاکمه بڼه خوندي کوي او په عمومي توګه د واک د خپل سري کارونې مخه نیسي». د قانون د حاکمیت اصطلاح له اساسي قانون او همدارنګه لهRechtsstaat سره نږدې تړاو لري او یوه سیاسي حالت ته اشاره کوي، نه کوم ځانګړي قانوني حاکمیت ته.<ref>{{Cite web|last=Society|first=National Geographic|date=2019-03-15|title=Rule of Law|url=https://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/rule-law/|access-date=2022-01-29|website=National Geographic Society|language=en}}{{Dead link|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|title=rule of law {{!}} Definition, Implications, Significance, & Facts {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/rule-of-law|access-date=2022-01-29|website=www.britannica.com|language=en}}</ref><ref>{{Citation|last=Ten|first=C. l|title=Constitutionalism and the Rule of Law|date=2017|work=A Companion to Contemporary Political Philosophy|pages=493–502|publisher=John Wiley & Sons, Ltd|language=en|doi=10.1002/9781405177245.ch22|isbn=978-1405177245}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Reynolds|first=Noel B.|date=1986|title=Constitutionalism and the Rule of Law|url=https://scholarsarchive.byu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2470&context=facpub|journal=All Faculty Publications (BYU ScholarsArchive)}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.proconservative.net/CUNAPolSci201PartTwoB3.shtml|title=Constitutionalism, Rule of Law, PS201H-2B3|website=www.proconservative.net|access-date=2019-11-12}}</ref> د جملې کارېدنه د ۱۶مې پېړۍ په انګلستان کې هم تعقیبېدای شي. په راتلونکې پېړۍ کې سکاټلینډي خدای پېژندونکي سامویل رودرفورډ دا کلیمه د پاچایانو د الهي حق په وړاندې په استدلال کېوړاندې کړه.جان لاک لیکلي، چې په ټولنه کې د ازادۍمعنایوازې د مقننه قوانينو تابع ده، چې په هرچا پلي کېږي، په بل ډولیو شخص د ازادۍ په اړهله دولتي او شخصي دواړو محدودیتونوازاد وي. «د قانون حاکمیت» په ۱۹مهپېړۍ کې د بریتانوي حقوقپوه ای وي ډیسيله خوا نور هم مشهور شو. په هر حال دا جمله د پخوانیو مفکرینوله خواپېژندل شوې ده. ارستو لیکلي دي: «د هر یوه اتباع په پرتله د قانون حاکمیت ډېر مناسب دی».<ref name="Rex">Rutherford, Samuel. ''Lex, rex: the law and the prince, a dispute for the just prerogative of king and people, containing the reasons and causes of the defensive wars of the kingdom of Scotland, and of their expedition for the ayd and help of their brethren of England'', [https://books.google.com/books?id=tpIBAAAAQAAJ&pg=PA237&lpg=PA237&dq=%22Samuel+Rutherford%22+and+%22but+under+rule+of+law%22&source=bl&ots=3jZvY_yR6F&sig=0t4WLPmw2ucho0R_mDqg9EJrKA8&hl=en&sa=X&ved=0CCgQ6AEwAmoVChMI_oLUzO6KxwIVRpUeCh3fnQj1#v=onepage&q=%22Samuel%20Rutherford%22%20and%20%22but%20under%20rule%20of%20law%22&f=false p. 237] (1644): "The prince remaineth, even being a prince, a social creature, a man, as well as a king; one who must buy, sell, promise, contract, dispose: ergo, he is not regula regulans, but under rule of law&nbsp;..."</ref><ref name="ari">Aristotle, ''[[Politics (Aristotle)|Politics]]'' [[wikisource:Politics (Ellis)/Book 3#3:16|3.16]]</ref> د قانون حاکمیتپه دې معنا دی، چې هر شخص د قانون تابع دی،د هغو کسانو په ګډون، چې قانون جوړوونکي، قانون پلي کوونکي چارواکي او قاضیان دي. په دېمعنا، دا د استبداد یا د شتمنو د حکومت په مقابل کې ولاړ دی، چېرې چې واکمنان له قانون نه پورته ساتل کېږي.<ref>Hobson, Charles. ''The Great Chief Justice: John Marshall and the Rule of Law'', p. 57 (University Press of Kansas, 1996): according to [[John Marshall]], "the framers of the Constitution contemplated that instrument as a rule for the government of courts, as well as of the legislature."</ref> == تاریخچه == که څه هم په عصري وختونو کې د «قانون حاکمیت» د بیان د مشهورولو کرېډیټ معمولاً ای وي ډیسي ته ورکول کېږي،د قانوني مفکورې پراختیا د تاریخ په اوږدو کې د لرغوني یونان، میسوپوتامیا، هند او روم په ګډون په ډېرو پخوانیو تمدنونو کې موندل کېدای شي.<ref>Black, Anthony. ''A World History of Ancient Political Thought'' (Oxford University Press 2009). {{ISBN|0-19-928169-6}}{{page?|date=March 2022}}</ref><ref name="Wormuth">Wormuth, Francis. ''The Origins of Modern Constitutionalism'', p. 28 (1949).</ref><ref>[[Lord Bingham|Bingham, Thomas]]. ''The Rule of Law'', p. 3 (Penguin 2010).</ref> === لرغونی تاریخ (۶۰۰۰ ق م – ۶۵۰) === په پخوانیو اسراییلو کې د خدای قانون په ټولو مساوي پلی کېده. هیچا حق نه درلود، چېڅه ترې کم یا اضافه کړي او قاضیانو ته خبرداری ورکړل شوی و، چې د زورواکو په ګټه تبعیض ونه کړي. په لوېدیځ کېد پخوانیویونانیانو په پیل کې د حکومت غوره بڼه د غوره خلکو له خوا د واکمنۍ په توګه ګڼل کېده. اپلاتون د یوې خیریه پاچهۍ پلوي کوله، چې د یوه ایډیال فیلسوف پاچا له خوا اداره کېده، چې له قانون نه پورته و. اپلاتون بیا هم هیله درلوده، چې غوره خلک به د رامنځته شوو قوانینو په درناوي کې ښه وي، دا تشرېح کوي: «چېرې چې قانون د بل واک تابع وي او د هغه واک نه لري، زما په اند د دولت سقوط یې لرې نه دی،خو که قانون د حکومت بادار وي او حکومت د هغه غلام وي، نو حالت له ژمنوډک وي او خلک له ټولو هغو نعمتونو خوند اخلي، چې خدایانیېیوه دولت ته ورکوي.د اپلاتون په پرتله ډېرڅه چې کوي، ارستو یې په کلکه مخالفت وکړ، څو لوړ پوړو چارواکو ته اجازه ورکړي چې واک د قوانینو ساتنه او خدمت وکړي. ارستو د قانون د حاکمیت پلوي وکړه:<ref name="Clarke">David Clarke, "[https://www.lfip.org/lawe506/documents/lawe506davidclarke.pdf The many meanings of the rule of law] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160408221346/https://www.lfip.org/lawe506/documents/lawe506davidclarke.pdf |date=2016-04-08 }}" in Kanishka Jayasuriya, ed., ''Law, Capitalism and Power in Asia'' (New York: Routledge, 1998).</ref><ref>Cooper, John et al. ''[[iarchive:completework_plat_1997_000_10459781/page/n1435|<!-- pg=1402 quote="if law is the master of the government and the government is its slave". --> Complete Works By Plato]]'', p. 1402 (Hackett Publishing, 1997).</ref><blockquote>داډېره مناسبه ده، چې قانون باید د ټولو اتباعو په پرتله حاکم وي: د ورته اصولو له مخې: که دا ګټور وي، چې لوړځواک په ځینوځانګړو اشخاصو کېځای پرځای شي، دوی بایدیوازې ساتونکي او د قوانینو خادمان وټاکل شي.<ref name="ari2">Aristotle, ''[[Politics (Aristotle)|Politics]]'' [[wikisource:Politics (Ellis)/Book 3#3:16|3.16]]</ref></blockquote>د رومي سیاستوال سیسرو په اړه ډېر ویلکېږي: «موږټول د قانون خدمتګاران یو، څو آزاد واوسو». د روم د جمهوریت په لړ کې ښايي د جنجالي قاضیانو د دندې د مودې له پاتې ته رسېدووروسته هغوی محاکمه شي. د روم تر امپراتورۍ لاندې حاکم په شخصي توګه معافیت درلود، (لیګبوس سولوټس)، خو هغه کسان چې شکایتونه لري کولای شي، په خزانه کې دعوه وکړي.<ref>In full: "The magistrates who administer the law, the judges who act as its spokesmen, all the rest of us who live as its servants, grant it our allegiance as a guarantee of our freedom."{{mdash}}{{cite book|author=Cicero|title=Murder Trials|url=https://archive.org/details/murdertrials00cice|translator=Michael Grant|location=Harmondsworth|publisher=Penguin|year=1975|series=Penguin Classics|page=[https://archive.org/details/murdertrials00cice/page/217 217]}} Original Latin: "Legum ministri magistratus, legum interpretes iudices, legum denique idcirco omnes servi sumus ut liberi esse possimus."{{mdash}}{{cite web|url=https://www.thelatinlibrary.com/cicero/cluentio.shtml#cfivethree|website=The Latin Library|title=Pro Cluentio|at=53:146|access-date=5 March 2018}}</ref><ref>In full: "The magistrates who administer the law, the judges who act as its spokesmen, all the rest of us who live as its servants, grant it our allegiance as a guarantee of our freedom."{{mdash}}{{cite book|author=Cicero|title=Murder Trials|url=https://archive.org/details/murdertrials00cice|translator=Michael Grant|location=Harmondsworth|publisher=Penguin|year=1975|series=Penguin Classics|page=[https://archive.org/details/murdertrials00cice/page/217 217]}} Original Latin: "Legum ministri magistratus, legum interpretes iudices, legum denique idcirco omnes servi sumus ut liberi esse possimus."{{mdash}}{{cite web|url=https://www.thelatinlibrary.com/cicero/cluentio.shtml#cfivethree|website=The Latin Library|title=Pro Cluentio|at=53:146|access-date=5 March 2018}}</ref> === له کلاسیک وروسته تاریخ (۵۰۰ـ۱۵۰۰ زېږدیز) === په اسلامي فقه کې د قانون حاکمیت په اوومه پېړۍ کې وضع شو، څو د خلیفه په ګډون هېڅ چارواکیله قانون نه پورته دعوه ونه کړي.<ref>[[Christopher Weeramantry|Weeramantry, Christopher]] (1997). ''[https://books.google.com/books?id=3-1sH1wc58UC&pg=PP1&dq=%22Justice+Without+Frontiers:+Furthering+Human+Rights%22&ei=f1f-SbCnH5nCyASU38TvBw#PPA132,M1 Justice without Frontiers]'', p. 132 Martinus Nijhoff Publishers.</ref> په۹مه پېړۍ کې د انګلو ساکسون پاچا الفریډ لوی د خپل سلطنت قانون اصلاح کړ او د قانون کوډ (د عذاب کتاب) یې راټول کړ، چې د انجیل پر حکمونو ولاړ و. هغه وويل چې: باید پر ټولو وګړو، هغه که شتمن وي که غريب، دوست وي او که دښمن یو ډول قانون پلی شي. دا احتمالاً د لیویتکوس ۱۹:۱۵ له خوا الهام شوی و: « په قضاوت کې هېڅ ګناه مه کوئ، له بدبختو سره مرسته مه کوئ او شتمنو ته به نه تسلیمېږئ،د خپل ملګري قضاوت په رښتینولۍ سره وکړئ». <ref>{{cite book|last1=Alter|first1=Robert|title=The Five Books of Moses: A Translation with Commentary|date=2004|publisher=W.W. Norton & Company|isbn=978-0-393-01955-1|page=[https://archive.org/details/fivebooksofmoses00alte/page/627 627]|url-access=registration|url=https://archive.org/details/fivebooksofmoses00alte/page/627}}</ref> په۱۲۱۵ز کال کې آرچ بشپ سټیفن لینګټن په انګلستان کې بارانیان راټول کړل او پاچا جان او راتلونکي واکمنان او مجسټریټانیې د قانون تر حاکمیت لاندېبېرتهاړ کړل، چې د مالیاتو د اخیستلو په بدل کې د میګنا کارټاله خوا د پخوانیوازادیوساتنه د اساسي قانون لپاره دا بنسټ د متحده ایالاتو په اساسي قانون کېځای پرځای شوی و.<ref>[https://www.bl.uk/treasures/magnacarta/translation/mc_trans.html Magna Carta (1215) translation, British Library]{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://www.archives.gov/exhibits/featured_documents/magna_carta/ Magna Carta (1297) U.S. National Archives] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161007172827/http://www.archives.gov/exhibits/featured_documents/magna_carta/ |date=2016-10-07 }}.</ref> په۱۴۸۱ز کال کې د اراګون د د دویم فرډینند د واکمنۍ په لړ کې د کاتالونیا د عمومي محکمېله خوا د ارزونې اساسي قانون تصویب شو، د کاتالونیا د سلطنت قوانینو ته د شاهي واک (د افسرانو په ګډون) سپارنه تاسیسشوه.<ref>Ferro, Víctor: El Dret Públic Català. ''Les Institucions a Catalunya fins al Decret de Nova Planta''; Eumo Editorial; {{ISBN|84-7602-203-4}}{{page?|date=March 2022}}</ref> == ارګانونه == د قانون د حاکمیت په پرمختیا کې بېلابېل ارګانونه شامل دي. === د اروپا شورا === د اروپا د شورا اساسنامه د قانون حاکمیتیو له هغو اساسي اصولو ګڼي، چې پر بنسټ یې دا سازمان رامنځته شوی دی. د اروپا د شورا د اساسنامې په درېیمه فقره کې راغلي:« د دوی په معنوي او اخلاقي ارزښتونوکې د دوی د عقیدې بیا تاییدول، چې د دوی د خلکو ګډ میراث او د فردي ازادۍ، سیاسي ازادۍ او د قانون حاکمیت رښتینې سرچینه ده، هغه اصول چې د ټولې رښتینې ډیموکراسۍ اساس جوړوي».اساسي قانون د قانون د حاکمیت له اصولو سره موافقت د اروپايي دولتونو لپاره د دې سازمان بشپړ غړیتوب لپاره د شرط په توګه وړاندې کوي.<ref>{{Cite web|url=https://rm.coe.int/1680306052|title=Statute of the Council of Europe}}</ref> === د حقوق پوهانو نړیوال کمېسیون === په۱۹۵۹ ز کال په نوي ډیلي کې یوه پېښه وشوه او د حقوق پوهانود نړیوال کمېسیون په توګه یې خبرې وکړې، د قانون د حاکمیت د اساسي اصولو په توګه یې اعلامیه خپره کړه. په دې غونډه کېله۵۳ هېوادونونه۱۸۵ قاضیانو، وکیلانو او د حقوقو پروفیسورانو برخه اخیستې وه. وروسته د ډیلي د اعلامیې په نوم وپېژندل شوه. د اعلامیې په ترڅ کې دوی اعلان وکړ، چې د قانون حاکمیت څهمعنا لري. په دوی کې ځینې حقونه او آزادۍ، خپلواکه قضا او ټولنیز، اقتصادي او کلتوري شرایط شامل دي، چې د انسان له کرامت سره برابر دي. یو اړخ چې د ډیلي په اعلامیه کې شامل نه و، د قانون د حاکمیت لپاره و او مقننه ځواک ته اړتیا لري چې د قضایي بیاکتنې تابع وي.<ref>Goldsworthy, Jeffrey. [https://books.google.com/books?id=84tBKuObyNEC&pg=PA69&dq=%22Declaration+of+Delhi%22+and+%22rule+of+law%22&as_brr=3&ei=5PLOSdWiJ4WoNsPhoMcH “Legislative Sovereignty and the Rule of Law"] in Tom Campbell, Keith D. Ewing and Adam Tomkins (eds), ''Sceptical Essays on Human Rights'' (Oxford: Oxford University Press, 2001), p. 69.</ref> == سرچينې == 1gk2ousf2braetm84vmyrlr6587jclw 0 61741 370125 363704 2026-11-02T03:32:49Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 370125 wikitext text/x-wiki د ښځینه همجنسګرایانو، نارینه همجنسګرایانو، دوه جنسه و او تراجنسانو ('''LGBT''') خوځښتونه هغه ټولنیز خوځښتونه دي چې په ټولنه کې له همجنسګرایانو ملاتړ کوي. دغه ټولنیز خوځښتونه کېدای شي د همجنسګرایانو لپاره په مساوي حقونو لکه د همجنسګرایانو د واده حق او یا هم لکه له ۱۹۶۰ مې لسیزې څخه تر ۱۹۷۰ مې لسیزې پورې د همجنسګرایانو د ازادۍ غوښتنې د خوځښت غوندې د هغو پر آزادۍ ټینګار وکړي. د ۱۹۵۰ مې لسیزې د هوموفیل خوځښت په څېر د همجنسګرایانو پخوانیو خوځښتونو له یو بل څخه په ملاتړ او د یو بل په منلو تمرکز درلود. په داسې حال کې چې داسې ټول شموله لومړنی مرکزي بنسټ شتون نه لري چې د ټولو همجنسګرایانو استازیتوب او د هغو له حقونو دفاع وکړي؛ په ټوله نړۍ کې ګڼ شمېر سازمانونه شتون لري چې د همجنسګرایانو د حقونو په برخه کې فعاله دي. د همجنسګرایانو د حقونو څخه د ملاتړ لومړني سازمانونه د شلمې پېړۍ په لومړیو کې رامنځته شول. <ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2015/06/19/us/lgbt-rights-milestones-fast-facts/index.html|title=LGBT Rights Milestones Fast Facts|last=Library|first=C. N. N.|website=CNN|date=June 19, 2015|access-date=January 15, 2019}}</ref> د دغو خوځښتونو ترمنځ تر ټولو رایجه موخه د همجنسګرایانو لپاره ټولنیز مساوات دی، خو لا تر اوسه هم دغه ډله وګړي له بشپړو حقونو محروم دي. یو شمېر نورو بیا د همجنسګرایانو د ټولنو په جوړولو تمرکز لرلی او یا یې هم له دوه جنسه توب، همجنسګرایي او تراجنس والي څخه د ټولنې د وېرې د له منځه وړو هڅې کړې دي. اوس مهال د همجنسګرایانو د حقونو لپاره پراخه مبارزه شتون لري؛ د دغه مهال د همجنسګرایانو خوځښتونه د لابي کولو، لاریونونو، ټولنیزو ډلو جوړولو، رسنیو، هنر او څېړنو په ګډون د سیاسي فعال توب او کلتوري فعالیتونو له پراخ طیف څخه ګټنه کوي. <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=yedGAAAAMAAJ&q=%22sexual%2Boppression%22%2B%22it+lies+at+the+roots+of+the+oppression+of+LGBT+people+as+well%22|title=Actors to Gyms|access-date=June 7, 2015|isbn=978-0-684-31262-0|last1=Stein|first1=Marc|date=November 30, 2004}}</ref><ref>{{cite journal|id={{ProQuest|1038962171}}|last1=Rhoades|first1=Mindi|year=2011|title=Disrupting discourses digitally for LGBT rights|journal=Journal of Cultural Research in Art Education|volume=29|pages=47–64}}</ref> == تاریخچه == === ۲۱ مه پېړۍ === هالنډ لومړنی هېواد و چې په ۲۰۰۱ زکال کې یې د همجنسګرایانو واده ته اجازه ورکړه. ورپسې په ۲۰۰۳ زکال کې بلجیم او هسپانیا او په ۲۰۰۵ زکال کې کاناډا هم د ورته چارې اجازه ورکړه. له دې وروسته تر ۲۰۲۰ زکال پورې په سویلي افریقا، ناروې، سویډن، پرتګال، آیسلنډ، ارجنټاین، مکسیکو، ډنمارک، برازیل، فرانسې، یوروګوای، نیوزلنډ، بریتانیا، لوکزامبورګ، آیرلنډ، د امریکا متحده ایالاتو، کولمبیا، فنلنډ، جرمني، مالتا، اسټرالیا، اطریش، تایوان، اکواډور او کوستاریکا کې هم د همجنسګرایانو واده په رسمیت وپېژندل شو. سویلي افریقا لومړنی افریقايي هېواد و چې په ۲۰۰۶ زکال کې یې د همجنسګرایانو واده قانوني کړ او تر اوس مهال پورې یوازنی افریقايي هېواد دي چې د همجنسګرایانو واده په کې قانوني دی. <ref>{{cite web|url=http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/same-sex-marriage-in-canada/|title=Same-Sex Marriage in Canada|first=Margrit|last=Eichler|access-date=2022-06-02|archive-date=2019-04-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190424004959/https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/same-sex-marriage-in-canada|url-status=dead}}</ref><ref name="ESFFoundingRelease">{{cite web|url=http://www.empoweringspirits.org/PRDocServer/Passage_of_NH_Marriage_Equality_Bill_060309.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110722160745/http://www.empoweringspirits.org/PRDocServer/Passage_of_NH_Marriage_Equality_Bill_060309.pdf|url-status=dead|archive-date=July 22, 2011|title=Empowering Spirits Foundation Applauds Passage of NH Marriage Equality Bill|publisher=Empowering Spirits Foundation Press Release|date=June 3, 2009|access-date=June 4, 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cbsnews.com/stories/2004/03/18/national/main607050.shtml|title=Tenn. County Reverses On Gay Ban|website=[[CBS News]]|date=March 18, 2004|access-date=June 7, 2015|archive-date=May 13, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130513215336/http://www.cbsnews.com/stories/2004/03/18/national/main607050.shtml|url-status=dead}}</ref> په ۲۰۰۳ زکال کې د د تکزاس پر وړاندې د لاورنس په قضیه کې د متحده ایالاتو سترې محکمې په څوارلسو ایالتونو کې د لواطت اړوند قوانین لغو کړل او په ټولو ۵۰ ایالتونو کې یې د همجنسګرایانو ترمنځ توافقي اړیکه قانوني کړه؛ دغه پرېکړه د همجنسګرایانو د فعالیت په برخه کې هغه مخکې ګام و چې د هغو لپاره د همجنسګرایانو د معاصرو خوځښتونو د رامنځته کېدو راهیسې فعالانو یې اړوند مبارزه کړې وه.<ref>Cordova, Jeanne, ''When We Were Outlaws'' (2011) p 51-56.</ref> د ۲۰۰۶ زکال د نومبر له ۶ مې نیټې څخه تر ۹ مې نیټې پورې د اندونیزیا په یوګیاکارتا ښار کې د حقوق پوهانو د نړیوال کمیسیون او د بشري حقونو د نړیوالو خدمتونو د سازمان د ۲۹ متخصصینو د نړیوالې غونډې له خوا د نړیوالو بشري حقونو د قانون په رڼا کې جنسي تمایل او جنسیتي هویت ته اړوند د یوګیاکارتا اصول تصویب شول. د ۲۰۰۸ زکال د ډسمبر په ۱۳ مه نېټه د ملګرو ملتونو د سازمان په عمومي اسمبلۍ کې د جنسي تمایل او جنسیتي هویت اړوند د ملګرو ملتونو د اعلامیې په ملاتړ ۶۶ لاسلیکونه راغونډ شول. <ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-un-homosexuality-idUSTRE4BH7EW20081218|title=U.N. divided over gay rights declaration|date=December 18, 2008|work=Reuters|access-date=January 21, 2019|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.icj.org/yogyakarta-principles/|title=Yogyakarta Principles {{!}} International Commission of Jurists|date=March 2007|language=en-US|access-date=January 21, 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.fhr.org.za/about/our-work/small-grants-project/right-equality-non-disc/right-equality-and-non-discrimination-law/|title=Foundation for Human Rights :: The Right to Equality and Non-discrimination – the Law|website=fhr.org.za|access-date=January 21, 2019|archive-date=April 19, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150419022841/http://www.fhr.org.za/about/our-work/small-grants-project/right-equality-non-disc/right-equality-and-non-discrimination-law/|url-status=dead}}</ref> د ۲۰۰۹ زکال د اکتوبر په ۲۲ مه نېټه د [[سویډن]] د کلیسا اسمبلۍ په کلکه سره د همجنسګرایانو د جوړو څخه په ملاتړ رایه ورکړه او هغوی ته یې دعا وکړه؛ له دې سربېره یې دغو جوړو ته د واده کلمه وکاروله. <ref>{{cite news|title=Synod opened on same-sex marriages|url=http://www.dn.se/nyheter/sverige/kyrkomotet-oppnade-for-homovigslar-1.979744|newspaper=DN.se|date=October 22, 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20091226085746/http://www.dn.se/nyheter/sverige/kyrkomotet-oppnade-for-homovigslar-1.979744|archive-date=December 26, 2009}}</ref> [[آیسلنډ]] د نړۍ لومړی هېواد و چې د ۲۰۱۰ زکال د جون په یوولسمه یې د رایو په اتفاق (۴۹ موافقو – ۰ مخالفو) رایو سره د همجنسګرایانو واده قانوني کړ. یوه میاشت وروسته ارجنټاین د لاتین امریکا لومړنی هېواد شو چې د همجنسګرایانو واده یې قانوني کړ. <ref>{{cite web|url=http://www.pinknews.co.uk/2010/06/11/icelands-parliament-unanimously-approves-gay-marriage/|title=Iceland's parliament unanimously approves gay marriage|work=PinkNews|access-date=June 7, 2015|date=June 11, 2010}}</ref> په افریقا کې سویلي افریقا لومړنی هېواد و چې د همجنسګرایانو واده یې په ۲۰۰۶ زکال کې قانون کړ؛ همدارنګه یوازنی افریقايي هېواد دی چې د همجنسګرایانو واده په کې قانوني دی. <ref name="toesland2017">{{cite magazine|last1=Toesland|first1=Finbarr|title=Fighting for LGBT Rights in Nigeria|url=https://pocketmags.com/us/diva-magazine/april-2017/articles/89420/fighting-for-lgbt-rights-in-nigeria|access-date=November 12, 2018|magazine=DIVA Magazine|date=April 2017}}</ref> په ۲۰۱۳ زکال کې د ۱۹۹۳ زکال «مه پوښته او مه وایه» قانون چې د متحده ایالاتو په پوځ کې یې د همجنسګرایانو خدمت منع کاوه لغو شو. دغه ګام په دې معنی و چې نارینه او ښځینه دواړو همجنسګرایانو نور کولای شول په ښکاره توګه پرته له دې چې د هغوی د جنسي تمایلاتو له مخې د شړلو وېره ورسره وي په پوځ کې خدمت وکړي. په ۲۰۱۲ زکال کې د متحده ایالاتو د ښار او کور جوړونې وزارت د عادلانه کور ورکونې او مساوي فرصتونو د برابرولو دفتر د فدرال مرستې پر بنسټ د کورونو په پروګرام کې د تبعیض څخه د مخنیوي په موخه مقررات صادر کړل. دغو نویو مقرراتو تضمین کوله چې د یاد وزارت د کور جوړونې پروګرام د ټولو په شرایطو برابر کسانو پر مخ د هغوی جنسي تمایلاتو یا جنسیتي هویت ته له پام پرته پرانیستی دی. <ref>{{Cite news|url=https://www.huffingtonpost.com/2013/07/19/bill-clinton-dont-ask-dont-tell_n_3623245.html|title=On This Day In 1993, Bill Clinton Announced 'Don't Ask, Don't Tell'|last=Klapper|first=Ethan|date=July 19, 2013|work=Huffington Post|access-date=January 28, 2019|language=en-US}}</ref> د ۲۰۱۴ زکال په لومړیو کې د متحده ایالاتو په ایداهو ایالت کې د (Add The Words) په نامه د همجنګسرایانو د خوځښت او پخواني سناتور نیکول لوفور له خوا یو لړ مدیریت شوي اعتراضات چې یو لړ مدني نافرمانۍ او نیونې هم په کې شاملېدلې د یاد ایالت په پلازمینه بویزي کې ترسره شول. دوی غوښتنه لرله چې د ایالت د بشري حقونو په قانون کې د «د جنسي تمایلاتو» او «جنسي هویت» کلمې هم زیاتې شي. <ref>{{cite web|url=http://www.ktvb.com/home/Lawyers-donating-their-time-to-defend-Add-the-Words-protesters-243617221.html|archive-url=https://archive.today/20140228004629/http://www.ktvb.com/home/Lawyers-donating-their-time-to-defend-Add-the-Words-protesters-243617221.html|url-status=dead|archive-date=February 28, 2014|title=Lawyers donating their time to defend 'Add the Words' protesters|author=KTVB, KTVB.COM|date=February 4, 2014|work=KTVB|access-date=June 7, 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.usatoday.com/story/news/nation/2014/02/03/gay-rights-activists-arrested/5186171/|title=Dozens of gay rights activists arrested in Idaho|author=AP|date=February 3, 2014|work=USA TODAY|access-date=June 7, 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.idahostatesman.com/2014/02/23/3045530/idaho-gay-friendly-anti-gay-neutral.html|title=Boise, Meridian, Nampa, Caldwell news by Idaho Statesman|access-date=June 7, 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.idahostatesman.com/2014/02/04/3008121/popkey-dignified-and-resolute.html|title=Boise, Meridian, Nampa, Caldwell news by Idaho Statesman|access-date=June 7, 2015}}</ref> د ۲۰۱۵ زکال د جون په ۲۶ مه نېټه د متحده ایالاتو سترې محکمې په ''Obergefell v. Hodges'' قضیه کې د ۵ پر ۴ رایو پر بنسټ حکم وکړ چې د اساسي قانون د ایجاباتو له مخې ټول همجنسګرایان چې د متحده ایالاتو په هره برخه کې ژوند کوي کولای شي واده سره وکړي. په دغه حکم سره متحده ایالات ۱۷ هېواد شو چې په ټوله ایالتونو کې یې د همجنسګرایانو واده قانوني کړ. <ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/politics/gay-marriage-and-other-major-rulings-at-the-supreme-court/2015/06/25/ef75a120-1b6d-11e5-bd7f-4611a60dd8e5_story.html|title=Supreme Court rules gay couples nationwide have a right to marry|newspaper=The Washington Post|date=June 26, 2015|access-date=July 10, 2016|author=Barnes, Robert}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2015/06/26/what-was-the-first-country-to-legalize-gay-marriage/|title=What was the first country to legalize gay marriage?|newspaper=The Washington Post|date=June 26, 2015|access-date=July 10, 2016|author=Taylor, Adam}}</ref> د ۲۰۱۷ زکال د سپټمبر د ۱۲ مې او نومبر د اوومې نېټې ترمنځ په [[اسټرالیا]] کې د همجنسګرایانو د واده په اړه ملي ټول پوښتنه ترسره شوه؛ ۶۱.۶ سلنه رایو ورکونکو د همجنسګرایانو له واده څخه په ټول هېواد کې ملاتړ وکړ. <ref>{{cite news|last1=Baidawi|first1=Adam|last2=Cave|first2=Damien|title=Australia Votes for Gay Marriage, Clearing Path to Legalization|url=https://www.nytimes.com/2017/11/14/world/australia/yes-same-sex-marriage-gay.html|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220102/https://www.nytimes.com/2017/11/14/world/australia/yes-same-sex-marriage-gay.html|archive-date=2022-01-02|url-access=limited|url-status=live|work=The New York Times|date=November 14, 2017}}{{cbignore}}</ref> د ۲۰۱۸ زکال د سپټمبر په ۶ مه نېټه په هند کې د همجنسګرایانو توافقي اړیکه قانوني شوه. <ref>{{cite news|last1=Rajagopal|first1=Krishnadas|title=SC decriminalises homosexuality, says history owes LGBTQ community an apology|url=https://www.thehindu.com/news/national/sc-de-criminalises-homosexuality-says-history-owes-lgbtq-community-an-apology/article24881549.ece|work=The Hindu|date=September 6, 2018}}</ref> د ۲۰۲۰ زکال په جون میاشت کې د متحده ایالاتو سترې محکمې حکم ورکړ چې د ۱۹۶۴ زکال د مدني حقونو قانون کولای شي په کاري چاپېریال کې د همجنسګرایانو او ترانسجنډرانو پر وړاندې د تبعیض مخنیوی وکړي. د Bostock v. Clayton قضیې حکم څرګنده کړه چې د جنسیت پر بنسټ خوندي شوي حقونه کېدای شي د مسکن او کار موندنې په برخه کې جنسي تمایلاتو او جنسیتي هویت ته هم پراختیا ومومي. یو شمېر دیموکراتانو لکه وروسته د ولسمشرۍ نوماند جوبایډن هم دغه پرېکړه وستایله.<ref name="NPR">{{cite web|url=https://www.npr.org/2020/06/15/863498848/supreme-court-delivers-major-victory-to-lgbtq-employees|title=Supreme Court Delivers Major Victory To LGBTQ Employees|last=Totenberg|first=Nina|date=June 15, 2020|website=NPR|access-date=February 21, 2022}}</ref><blockquote>نن ورځ، د دغې موضوع په تائید سره چې د مدني حقونو د قانون د اووم عنوان له مخې د جنسي تمایلاتو او جنسیتي هویت له مخې تبعیض ممنوع دی؛ سترې محکمې دغه ساده خو ژوره امریکايي نظریه تائید کړه چې له هر انسان سره باید د هغو د انساني کرامت له مخې په درناوي چلند وشي. </blockquote>د ۲۰۲۰ زکال په اکتوبر میاشت کې د اروپایي شورا د جنسي تمایلاتو او جنسیتي هویت اړوند واحد (SOGI) د بشري حقونو په اړه د اروپایي محکمې سره په ګډه د ۲۰۲۰ زکال د اکتوبر په اتمه نېټه د بشري حقونو د اروپایي کنوانسیون د ۷۰ مې کلیزې په مناسبت کنفرانس جوړ کړ. دغه بنسټ د ټولو لپاره د «ژوندانه د اسبابو» تر نامه لاندې پروګرام د پیلولو اعلان وکړ او د همجنسګرایانو په برخه کې یې په ترلاسه شوي پرمختګ باندې په تمرکز سره د همجنسګرایانو لپاره د مساواتو په برخه کې د اروپايي کنوانسیون د میکانېزم له مخې د بشري حقونو په برخه کې د اروپايي کنوانسیون د رول په اړه خبر ورکړ. <ref>{{cite web|url=https://www.coe.int/en/web/portal/-/how-the-european-convention-on-human-rights-is-advancing-equality-for-lgbti-people|title=How the European Convention on Human Rights is advancing equality for LGBTI people|access-date=October 7, 2020|website=Council Of Europe}}</ref> ولسمشر بایډن د خپلې ولسمشرۍ په لومړۍ ورځ هغه اجرایوي فرمان لاسلیک کړ چې له مخې یې LGBTQ تبعیض منع کړای شو. د همدغه کال په وروستیو کې بایډن په پوځ کې د تراجنسیت اړوند د ټرامپ د دورې د ممنوعیت سیاست ته بدلون ورکړ او خپلو سفارتخونو ته یې اجازه ورکړه چې د ویاړ بیرغ پورته کړي او په رسمي ډول یې د جون میاشت د ویاړلې میاشتې په توګه په رسمیت وپېژنده. <ref>{{cite web|url=https://www.whitehouse.gov/briefing-room/presidential-actions/2021/01/20/executive-order-preventing-and-combating-discrimination-on-basis-of-gender-identity-or-sexual-orientation/|title=Executive Order on Preventing and Combating Discrimination on the Basis of Gender Identity or Sexual Orientation|author-link=Joe Biden|date=January 20, 2021|website=[[White House]]|access-date=February 21, 2022|archive-date=February 13, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210213111322/https://www.whitehouse.gov/briefing-room/presidential-actions/2021/01/20/executive-order-preventing-and-combating-discrimination-on-basis-of-gender-identity-or-sexual-orientation/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.businessinsider.com/biden-formally-recognizes-june-as-lgbtq-pride-month-2021-6|title=Biden formally recognizes LGBTQ Pride Month, restarting a tradition that Trump abandoned|last=Seddiq|first=Oma|date=June 1, 2021|website=Business Insider|access-date=February 21, 2022}}</ref> == عامه لیدلوری == د همجنسګرایانو د خوځښتونو پر وړاندې بېلابېلو افرادو او سازمانونو خپل مخالفت څرګند کړی. د دوی مخالفت کېدای شي د همجنسګرایانو د حقونو، اړیکو او یا هم خپله د همجنسګرایانو په اړه د دوی د شخصي، سیاسي او مذهبي تعصب څخه سرچینه ولري. د دوی مخالفین څرګندوي چې د همجنسګرایانو ترمنځ اړیکه واده نه دی او د همجنسګرایانو د واده کولو قانوني توب کېدای شي څو ودونو ته لار پرانېزي؛ هغه چاره چې پر باور یې غیرطبیعي ده او د ناسالم چلن د هڅونې لامل کېږي. یو شمېر ټولنیز محافظه کاران باور لري چې په مخالف جنس کې له جوړې پرته هر ډول جنسي اړیکې سنتي کورنۍ له منځه وړي او همدارنګه ماشومان باید له خپل پلار او مور سره په کور کې را لوی شي. <ref>Strauss, Lehman, Litt.D., F.R.G.S. [http://www.bible.org/page.asp?page_id=1302 "Homosexuality: The Christian Perspective"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070415203635/http://www.bible.org/page.asp?page_id=1302|date=April 15, 2007}}.</ref><ref>[http://www.religioustolerance.org/hom_rom.htm "Roman Catholics and Homosexuality"], Ontario Consultants on Religious Tolerance (2006)</ref><ref>[https://www.churchofjesuschrist.org/topics/family?lang=eng "Teaching about Procreation and Chastity: Homosexuality"], The Church of Jesus-Christ of Latter-day Saints. Home & Family.</ref><ref>Shafran, Rabbi Avi. [http://www.jlaw.com/Commentary/maritalprob.html "Jewish Law: Marital Problems"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161006153527/http://www.jlaw.com/Commentary/maritalprob.html |date=2016-10-06 }}. Jewish Law Commentary: Examining Halacha, Jewish Issues, and Secular Law.</ref><ref>[http://www.religioustolerance.org/hom_isla1.htm "Islam and Homosexuality"], Ontario Consultants on Religious Tolerance (2005).</ref><ref>{{cite web|url=http://www.savemarriageny.org/The%20Case%20Against%20Same-Sex%20Marriage%20and%20Civil%20Unions.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20081217232402/http://www.savemarriageny.org/The%20Case%20Against%20Same-Sex%20Marriage%20and%20Civil%20Unions.pdf|archive-date=December 17, 2008|url-status=dead|title=THE CASE AGAINST SAME-SEX "MARRIAGE" AND CIVILUNIONS|date=January 2008|publisher=COALITION TO SAVE MARRIAGE IN NEW YORK}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nationformarriage.org/atf/cf/%7B39D8B5C1-F9FE-48C0-ABE6-1029BA77854C%7D/CatholicEnglish.pdf|title=Why Marriage Matters|archive-url=https://web.archive.org/web/20080624205429/http://www.nationformarriage.org/atf/cf/%7B39D8B5C1-F9FE-48C0-ABE6-1029BA77854C%7D/CatholicEnglish.pdf|archive-date=June 24, 2008|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE0DE1731F937A35753C1A964958260|title=Anti-Gay Backlashes Are on 3 States' Ballots|date=October 4, 1992|access-date=June 6, 2008|newspaper=The New York Times|first=Timothy|last=Egan}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.balancedpolitics.org/same_sex_marriages.htm|title=BalancedPolitics.org – Same Sex Marriages (Pros & Cons, Arguments For and Against, Advantages & Disadvantages)|author=Joe Messerli|access-date=June 7, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141009145616/http://www.balancedpolitics.org/same_sex_marriages.htm|archivedate=October 9, 2014|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.apacny.net/The%20Christian%20Case%20Against%20Same-Sex%20Marriage.pdf|title=A BIBLICAL PERSPECTIVE ON SAME-SEX "MARRIAGE" AND CIVIL UNIONS|publisher=The Association of Politically Active Christians|date=2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409072704/http://www.apacny.net/The%20Christian%20Case%20Against%20Same-Sex%20Marriage.pdf|archive-date=April 9, 2008}}</ref><ref name="DMD">{{cite magazine|last=Brownback|first=Sam|title=Defining Marriage Down&nbsp;— We need to protect marriage.|magazine=[[National Review]]|date=July 9, 2004|url=http://www.nationalreview.com/comment/brownback200407090921.asp|archive-url=https://web.archive.org/web/20040710092937/http://www.nationalreview.com/comment/brownback200407090921.asp|archive-date=July 10, 2004}}</ref><ref>[https://www.churchofjesuschrist.org/topics/family-proclamation "The Family: A Proclamation to the World"], lds.org.</ref><ref>{{Cite web|url=http://newsroom.lds.org/ldsnewsroom/v/index.jsp?vgnextoid=a1312e636369f010VgnVCM100000176f620aRCRD|archive-url=https://web.archive.org/web/20100527022204/http://newsroom.lds.org/ldsnewsroom/v/index.jsp?vgnextoid=a1312e636369f010VgnVCM100000176f620aRCRD|url-status=dead|title=First Presidency Message on Same-Gender Marriage|archive-date=May 27, 2010}}</ref> == سرچينې == 5bpbwp93ye7yyypsuz8pdd5506ix4ci 0 61932 370147 366650 2026-11-02T06:04:26Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 370147 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} روفس کېنګ (۲۴ مارچ ۱۷۵۵ – ۲۹ اپرېل ۱۸۲۷ زکال) امریکايي وکیل، سیاستوال، دیپلومات او د امریکا له بنسټګرو پلرونو څخه و. نوموړی په قاره یي کانګرس او د فلادلیفیا په کنوانسیون کې د ماساچوست استازی او په ۱۷۸۷ زکال کې د متحده ایالاتو د اساسي قانون یو له لاسلیک کوونکو څخه و. د نوي کانګرس له جوړېدو وروسته نوموړی د متحده ایالاتو په سنا کې د نیویارک استازی و. نوموړی د فدرالیست ګوند د پیاوړي غړي په توګه را څرګند شو او د ۱۸۱۶ زکال په ولسمشریزو ټاکنو کې یې د یاد ګوند د وروستي نوماند په توګه خدمت وکړ. د ماساچوست د بډایه سوداګر زوی کېنګ وړاندې له دې چې د امریکا د انقلابي جګړې پر مهال په رضا کارانه توګه له ملیشه ځواکونو سره مل شي، حقوق یې ولوستل. نوموړي په ۱۷۸۳ زکال کې د ماساچوست د مقننه قوې لپاره ټاکنې وګټلې او راتلونکی کال یې د کنفدریشن کانګرس ته لار ومونده. د ۱۷۸۷ زکال د فیلادلیفیا په کنوانسیون کې د یو مخکښ ملت پاله په توګه راڅرګند شو او د فدرال دولت لپاره د واکونو د زیاتوالي غوښتونکی شو. له دغه کنوانسیون وروسته کېنګ ماساچوست ته راوګرځېد او هلته یې د اساسي قانون د تصویب په موخه له خپل نفوذ کار واخیست. د الکساندر همیلټون په ټینګار هغه وکالت پرېښود او نیوریاک ته یې کډه وکړه. نوموړي د ۱۷۸۹ زکال په ټاکنو کې د نیویارک په استازولۍ د متحده ایالاتو سنا جرګې ته لار ومونده او تر ۱۷۹۶ زکال پورې په دغه ځایګي کې پاتې شو. همدغه کال هغه د ولسمشر جورج واشنګټن له خوا د بریتانیا لپاره د وزیر په توګه خپله ګمارنه ومنله. په داسې حال کې چې کېنګ د همیلتون له فدرالیست ګوند سره مل و؛ دیموکراتیک جمهوري غوښتونکي ولسمشر توماس جفرسون د ۱۸۰۰ زکال په ولسمشریزو ټاکنو کې له بریا وروسته د کېنګ خدمات وستایل او د هغه ځایګی یې وساته. کېنګ په ۱۸۰۴ او ۱۸۰۸ زکال کې د فدرالیست ګوند په استازولۍ د ولسمشریزو ټاکنو لپاره د نوماند د مرستیال په توګه خدمت وکړ او له سویلي کارولینا څخه یې د چارلس کوتیسورث پینکنی په ټکټ کې نا بریالۍ هڅه وکړه. په داسې حال کې چې ډېری فدرالیستانو د ۱۸۱۲ زکال په ولسمشریزو ټاکنو کې د دیموکرات جمهوري غوښتونکي نوماند ډیویټ کلینټون څخه ملاتړ وکړ خو کېنګ د خپل ګوند له ملاتړ پرته د یو شمېر کمو هغو فدرالیستانو رایه ترلاسه کړې وه چې د کلینټون له نوماندۍ څخه یې ملاتړ ته لیوالتیا نه لرله. په ۱۸۱۳ زکال کې کېنګ سنا مجلس ته بېرته را ستون شو او تر ۱۸۲۵ زکال پورې په دغه ځایګي کې پاتې شو. کېنګ چې په باالفعل/ډي فکټو توګه د ۱۸۱۶ زکال په ولسمشریزو ټاکنو کې د فدرالیست ګوند نوماند و له جیمز مونرو څخه یې کلکه ماته وخوړه. فدرالیست ګوند له ۱۸۱۶ زکال وروسته په ملي کچه منحل شو او کېنګ ولسمشریزو ټاکنو ته د یاد ګوند په استازولۍ وروستی نوماند شو. له دې سره کېنګ وکولای شول تر ۱۸۲۵ زکال پورې په سنا کې پاتې شي او د نیویارک دیموکرات جمهوري غوښتونکي ګوند ته په انشعاب سره وروستی فدرالیست سناتور شو. له دې وروسته کېنګ د ولسمشر جان کوینسی آدامز له خوا د دویمې دورې لپاره لویې بریتانیا ته د سفیر په توګه خپله ګمارنه ومنله، خو ناوړه روغتيايي حالت کېنګ اړ کړ څو له دولتي دندو لاس پر سر شي او په ۱۸۲۷ زکال کې ومړ. کېنګ پنځه ماشومان لرل چې تر لویوالي پورې یې ژوند کړ، همدارنګه یې ګڼ شمېر مخکښ لمسیان لرل. == لومړی ژوند == کېنګ د ۱۷۵۵ زکال د مارچ په ۲۴ مه په سکاربرو کې چې هغه مهال د ماساچوست برخه وه او اوس مین ته اړوندېږي وزېږېد. هغه د ایزابیلا (براګډون) او د بډایه سوداګر او بزګر ریچارد کېنګ زوی و چې د سکاربرو په دونسټان لنډنګ کې پورټلند، مین ته څېرمه استوګن و او د روفس د زېږون تر کاله یا تر ۱۷۵۵ زکال پورې یې یوه اندازه شتمني راغونډه کړې وه. مالي بریا یې د ګاونډیو کینه راپارولې وه او هغه مهال چې په ۱۷۶۵ زکال کې سټمپ قانون په خلکو قبول شو او پاڅونونو ته لږ درناوی را پیدا شو؛ یوه ډله وګړو یې کور چور کړ او د هغه د کور ډېری وسایل یې له منځه یووړل. له دې امله چاته جزا ورنکړل شوه او راتلونکی کال یې د هغه د کور انبار ته اور واچواه. دغه موضوع په دې سره تائید شوه چې جان آدمز هغه مهال د اساسي قانون کنوانسیون ته د «یاغیانو» پر وړاندې د محدودیتونو رامنځته کولو اړوند اشاره وکړه او خپلې مېرمنې ابیګیل ته یې په یوه لیک کې دغه صحنه داسې توصیف کړه: <ref name="Knopf Doubleday Publishing">{{cite book|last1=Passos|first1=John Dos|title=The Men Who Made the Nation: Architects of the Young Republic 1782–1802|date=2011|publisher=Knopf Doubleday Publishing|location=New York|page=480}}</ref><ref name="Ernst1–15">{{cite book|last1=Ernst|first1=Robert|title=Rufus King: American Federalist|url=https://archive.org/details/rufuskingamerica0000erns|url-access=registration|date=1968|publisher=University of North Carolina Press|oclc=284601|pages=1–15, 209, 263}}</ref><blockquote>زه په یوه ډېره مشهوره قضیه کې بوخت یم: د یاغیانو پر وړاندې د سکاربرو د کېنګ قضیه، چې یاغیان/لنډغر د هغه کور ته ننوتي د هغه ورقې یې ویشتلې او هغه، مېرمن، ماشومان او غلامان یې په شپه کې وېرولي. د دغې کورنۍ ترور، تشویش، ویره او وحشت په کلماتو نه شي توصیف کېدلای او یا هم د نقاشۍ په یوه پاڼه نشي انځور کېدلای. کافي ده چې یوه مجسمه ځای پر ځای کړې، د ډبرې زړه اوبه کړې او دغه کیسه ولولې.... دا حیرانونکې نه ده چې ریچارډ کېنګ په یو وفادار اوښتی خو له دې سره د هغه ټول زامن د امریکا د خپلواکۍ په جګړه کې په وطن پالو اوښتي. <ref name="Ernst1–15" /><ref>{{cite web|last1=Adams|first1=John|author-link=John Adams|title=John Adams to Abigail Adams, 7 July 1774|url=https://founders.archives.gov/documents/Adams/04-01-02-0088|website=Founders Online|publisher=National Archives and Records Administration|access-date=2 February 2015|format=Web|date=July 7, 1774}}</ref></blockquote> == زده کړې او لومړنی مسلک == کېنګ په ۱۲ کلنۍ کې د ماساچوست د سویلي بایفیلډ په ډومر اکاډمي (اوس مهال د ګورنر اکاډمي) کې شامل شو. وروسته هغه هاروارډ کالج ته ولاړ او له هغه ځایه په ۱۷۷۷ زکال کې فارغ شو. نوموړي د تئوفیلوس پارسونز تر نظر لاندې د حقوقو په لوستلو پیل وکړ، خو زده کړې یې په ۱۷۷۸ زکال کې هغه مهال ودرولې کله چې د امریکا په انقلابي جګړه کې د شبه نظامي دندې د ترسره کولو په موخه داوطلب شو. هغه د ډلګۍ مشر په توګه وټاکل شو او د جنرال جان سالیوال د یاور په توګه یې د روډ آیلنډ په جګړه کې خدمت وکړ. له دغې مبارزې وروسته کېنګ بېرته د پارسونز تر نظر لاندې شاګردۍ ته راوګرځېد. په ۱۷۸۰ زکال کې یې د وکیلانو ډلې ته لار ومونده او د ماساچوست په نیوبوري پورټ کې یې حقوقي چارې پیل کړ. <ref name="Archives.gov">{{cite web|title=The Founding Fathers: Massachusetts|url=https://www.archives.gov/exhibits/charters/constitution_founding_fathers_massachusetts.html|website=The Charters of Freedom|publisher=Archives.gov|access-date=February 2, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161009010419/http://www.archives.gov/exhibits/charters/constitution_founding_fathers_massachusetts.html|archivedate=October 9, 2016|url-status=dead}}</ref><ref name="Steven E. Siry 2000">Siry, Steven E. (February 2000), "King, Rufus"; ''[[American National Biography Online]]''.</ref><ref name="Purvis214">{{Cite book|last=Purvis|first=Thomas L.|title=A Dictionary of American History|url=https://books.google.com/books?id=556-YcjJYhkC&pg=PA214|access-date=November 23, 2011|year=1997|publisher=Wiley-Blackwell|isbn=978-1-57718-099-9|page=214}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.colonialhall.com/king/king.php|title=Biography of Rufus King|author=Vinci, John|year=2008|publisher=Colonialhall.com|access-date=November 22, 2011|تاريخ الأرشيف=November 18, 2011|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20111118220215/http://colonialhall.com/king/king.php|url-status=dead|خونديځ نېټه=November 18, 2011|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20111118220215/http://colonialhall.com/king/king.php|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20111118220215/http://colonialhall.com/king/king.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20111118220215/http://colonialhall.com/king/king.php}}</ref> == سیاسي ژوند == === د اساسي قانون کنوانسیون === کېنګ د لومړي ځل لپاره په ۱۷۸۳ زکال کې د ماساچوست مقننې قوې (Massachusetts General Court) ته وټاکل شو او تر ۱۷۸۵ زکال پورې هر کال بیاځلي د دغه ځایګي لپاره وټاکل شو. ماساچوست له ۱۷۸۴ زکال څخه تر ۱۷۸۷ زکال پورې نوموړی د کنفدریشن کانګرس ته ولېږه. نوموړی په کنفرانس کې یو له ځوانو غړو څخه و. <ref name="Archives.gov" /><ref name="KING, Rufus, 1755–1827">{{cite web|title=King, Rufus, (1755–1827)|url=http://bioguide.congress.gov/scripts/biodisplay.pl?index=k000212|access-date=February 2, 2015|website=Biographical Directory of the United States Congress|publisher=Congress}}</ref> په ۱۷۸۷ زکال کې کېنګ د اساسي قانون کنوانسیون ته چې په فلادلیفیا کې جوړ شو ولېږل شو. کینګ له خپل قد او قامت او ځوانۍ سربېره په دغه کنوانسیون کې ځانګړی ځایګی درلود ځکه «هغه یو له پیاوړ ویناوالو څخه و». له جمیز مډیسون سره په خوا کې، «هغه د ملي توب په برخه کې په یوه مخکښه څېره واوښت». له دې سربېره یې په هره ناسته کې ونډه کې لرله. <ref name="Archives.gov" /> په داسې حال کې چې هغه مهال چې نوموړی دغه کنوانسیون ته راغی، دا باور یې نه درلود چې باید په کنفدریشن کې پام وړ بدلونونه رامنځته شي، خو د هغه نظریاتو د بحثونو په اوږدو کې حیرانونکی بدلون وموند. هغه له رئیس ویلیام ساموئل جانسون، جیمز مډیسون، ګوورنور موریس او الکساندر همیلتون سره د متحده ایالاتو د اساسي قانون د مسودې جوړولو د سبک او تنظیم په کمېټه کې کار وکړ. کېنګ یو له هغو مخکښو استازو څخه و چې د حکومتولۍ د بنسټیزې شخصیت جوړونې په ستونزمنه چاره کې یې مهمه ونډه لرله. د سپټمبر په ۱۷ مه د اساسي قانون له لاسلیک کولو وروسته هغه کور ته راستون شو څو د اساسي قانون د تصویب په موخه هڅه وکړي؛ ځان یې سنا ته نوماند کړ خو بریالی نه شو. اساسي قانون د ۱۸۷ او ۱۸۶ رایو له مخې په ډېر لږ توپیر تصویب شو. د اساسي قانون په تصویب سره ماساچوست د متحده ایالاتو شپږم ایالت شو چې د ۱۷۸۸ زکال د فبروري په لومړیو کې یې هغه تصویب کړ. <ref name="Archives.gov" /><ref name="Greenwood Publishing Group">{{cite book|last1=Morton|first1=Joseph C.|title=Shapers of the Great Debate at the Constitutional Convention of 1787: A Biographical Dictionary|url=https://archive.org/details/shapersofgreatde0000mort|date=2006|publisher=Greenwood Publishing Group|location=Berkeley|pages=[https://archive.org/details/shapersofgreatde0000mort/page/160 160]–62}}</ref> == سرچينې == goapbfnr4iniawxc94omhylv8f25a0f 0 62088 370162 355900 2026-11-02T10:04:55Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 370162 wikitext text/x-wiki مغولان د ختیځې اسیا یوه توکمیزه ډله ده چې اصلي وطن یې [[مغولستان]]، د چین مغولستان او د روسیې فدراتیف د بوریاتیا جمهوریت دی. مغولان د مغولي خلکو د سترې کورنۍ اصلي غړي دي. د لویدیځ مغولستان کې اوریتان او همداشان بوریاتان او کالیمیکان په روسیه کې د مغولو د قومي-ژبني ډلو په توګه ډلبندي کېږي. مغولان د یوه ګډ میراث او هویت له مخې له یوه بل سره تړلي دي. د هغوی اصلي لهجې په ټوله کې د مغولي ژبې به توګه پیژندل کېږي. د نننۍ ورځې د مغولو نیکونه د پروتو-مغولانو په توګه پیژندل کېدل. == تعریف == په عمومي توګه، په دغه اصطلاح کې خاص مغولان (همداشان چې د خالخا مغولانو په نوم هم مشهور دي)، بوریاتان، اویراتان، دکالمیک قوم او سویلي مغولان شامل دي. په دویمه کې بیا د اباګا، اباګانار، ایوهان، بارینان، چهاران، ختیځ دوربتونه، د ګورلوس مغولان، جلایید، جارود، خرچینان، خشیګتن، خورچین، خووچید، موومیانګان، نایمانان، اونیګود، اوردوس، سونود، تومد او اورادوس مغولان شاملیږي.{{sfn|Ochir|2008}} د «مغول» نوم په لنډه توګه د ټانګ چین د اتمې پېړۍ په سوابقو کې د شیوي د قبیلې د بیانولو لپاره را ښکاره شو. بیا د یوولسمې پېړۍ په وروستیو کې د لیایو د سلسلې په اوږدو کې د خیتان تر حاکمیت لاندې یو ځل بیا را ښکاره شو. په ۱۱۲۵ ز کال کې د لیایو له سقوط وروسته، د خاما مغولان د مغولستان په فلات کې پر یوه مخته تلونکې قبیلې سره بدل شو. سره له دې، د جورچن تر حاکمیت لاندې د جین سلسلې او د تاتار کنفډراسیون هغوی کمزروي کړل. په دیارلسمه پېړۍ کې، د مغول کلیمه د مغولو د سترو قبیلو لپاره د یوې چترۍ حیثیت وموند چې د چنګیزخان د حکومت په مهال سره یو موټي شول.<ref name="britannica">{{cite encyclopedia|title=Mongolia: Ethnography of Mongolia|url=http://www.britannica.com/eb/article-27420/Mongolia#394579.hook|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|access-date=2007-07-22}}</ref> == تاریخچه == په بېلابېلو زمانو کې مغولي خلک له سکاييانو، ماجوج او تونګوسي قومونو سره یو ګڼل شوي دي. د چین د تاریخي متونو له مخې، د مغول د خلکو اصل او نسب کولای شو په ډونګو کې چې د ختیځ مغولستان د عشایرو یو کنفډراسیون و او منچوریا یې اشغال کړې وه، ومومو. ډونګو د شیونګنو ګاونډی و، چې لا تر اوسه د هغو د هویت په اړه بحثونه کېږي. که څه هم ځینې څېړونکې پر دې اند دي چې هغوی لومړني مغول و، خو په زیات احتمال سره هغوی د مغول او ترک قبایلو یوه ګڼ توکمیزه ډله وه. داسې وړاندیز شوی چې د هونانو ژبه له شیونګنو سره ورته وه.<ref name="Geng 2005">Geng 2005</ref><ref>Étienne de la Vaissière, Xiongnu. [http://www.iranicaonline.org/articles/xiongnu Encyclopædia Iranica online], 2006</ref> که څه هم، کولای شو چې ډونکو په ډېره اسانۍ سره لومړني مغول وبولو، ځکه چې چینايي تاریخ پوهانو یوازې د مغول قبیلې او پاچاهۍ (د شیان پي او وهان خلک) په خلکو کې موندلې دي، که څه هم ځینې تاریخي متون ادعا کوي چې د ځینو قبایلو لپاره (د بېلګې په توګه خیتان) اجداد او نیکونه له شیونګنو او ډونګو نه ګډ رامنځته شوی دی.<ref>Pulleyblank, Edwin G. (1983). "The Chinese and Their Neighbors in Prehistoric and Early Historic China," in ''The Origins of Chinese Civilization''. University of California Press, pp. 411–466.</ref><ref>[[Frances Wood]], ''The Silk Road: two thousand years in the heart of Asia'', p. 48</ref> === د چین په کلاسیکو آثارو کې === سیما کیان له ډونګانو څخه د یان په شمال کې په داخلي مغولستان کې له ۶۹۹ نه تر ۶۳۲ مخکې له میلاد نه له شانرونګ سره یو ځای یاد کړي دي. د چین غیررسمي سرچینې لکه یي ژو شو (د ژو ورک شوی کتاب) او د غرونو او سیندونو په کلاسیک کتاب کې، د ډونګو فعالیتونه د شانګ له سلسلې (له ۱۶۰۰ تر ۱۰۴۶ مخکې له میلاد کلونو) پورې ښیي. <ref>''Yi Zhou Shu'', [https://ctext.org/lost-book-of-zhou/wang-hui/zh "Wanghui jie"] quote: "'''東胡'''黃羆。... 正北空同、大夏、莎車、姑他、旦略、豹胡、代翟、匈奴、樓煩、月氏、孅犁、其龍、'''東胡'''，請令以橐駝、白玉、野馬、騊駼、駃騠、良弓為獻。"</ref><ref>''Classic of Mountains and Seas'', [https://ctext.org/shan-hai-jing/hai-nei-xi-jing?searchu=%E6%9D%B1%E8%83%A1&searchmode=showall#result "Classic of the Regions Within the Seas: West"] quote: "'''東胡'''在大澤東。夷人在'''東胡'''東。" translation: "Donghu are located east of the Great Marsh. [[Dongyi|Yi people]] are located east of Donghu."</ref><ref>For a list of known fang-countries see Anderson, Matthew Mccutchen. (2015). "Change and Standardization in Anyang: Writing and Culture in Bronze Age China". ''Publicly Accessible Penn Dissertations''. 1589. https://repository.upenn.edu/edissertations/1589 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220524194604/https://repository.upenn.edu/edissertations/1589/ |date=2022-05-24 }} pp. 96-98</ref> Xianbei د ډونګو د کنفدراسیون برخه جوړوله او احتمالاً په مخکنیو زمانو کې چې تر یوه بریده د ډونګو په کنفدراسیون او همداشان د ژو په سلسله کې یې خپلواکي درلوده. د متخاصمو هېوادونو په اوږدو کې، د «ستر احضار» شعر ( په چینې ژبه: 大招؛ پین‌یین: Dà zhāo) د چو د ایاتونو په ټولګه کې یې د شیان بي د نازکو ملاوو او نرۍ اوږدو غاړو ښځو ته اشاره کړې ده او د دولتونو د خبرواترو په کتاب کې راغلي دي چې د پاچا چنګ ژو د حکومت په مهال (۱۰۴۲ تر ۱۰۲۱ مخکې له میلاده) هغوی د ژو د رعیت د اربابانو په ناسته کې د ګډون لپاره کیانګ (岐阳) (د کیشان اوسني ښار) ته راغلل، خو د چو د څارنې له مخې هغوی ته د اور د مراسمو د تر سره کولو اجازه ور نه کړل شوه، ځکه چې دوی د چو د حکومت تابع نه و. <ref>''Chu Ci'', [https://ctext.org/chu-ci/da-zhao#n51934 "Da Zhao"]. quote: "小腰秀頸，若'''鮮卑'''只。". translation (by Gopal Sukhu, 2017): "And she is as small-waisted and long-necked [a]s a '''Xianbei''' woman."</ref><ref>''Discourses of the States'', [https://ctext.org/guo-yu/jin-yu-ba "Discourses of Jin 8"] quote: "昔成王盟諸侯于岐陽，楚為荊蠻，置茅蕝，設望表，與鮮卑守燎，故不與盟。今將與狎主諸侯之盟，唯有德也，子務德無爭先，務德，所以服楚也。"</ref> دغه لومړني شیان بي د اورډوس دښتې له نږدې ژوکایګو کلتور نه راغلي دي ( ۲۲۰۰-۱۵۰۰ له میلاد مخکې)، چېرې چې د هغوی مورنۍ DNA د مغولو له داور خلکو او Tungusic Evenks سره مطابقت لري. د ژوکایګو شیان بي (چې د داخلي مغولستان او شمالي شانزي د اورډوس د کلتور برخه ده) له شانګ سره یې سوداګریزې اړیکې درلودي. د لیو سونګ د سلسلې مفسر، پي يين (裴駰)، په خپل جیکسي (集解) کې د ختیځ هان د سلسلې د څېړونکې فوکیان (服虔) څرګندونې را نقل کړي دي چې وايي شانرونګ (山戎) او بیدي (北狄) د شیان بي (鮮卑) د اوس زمانې اجداد دي. یو ځل بیا په داخلي مغولستان کې د مغولي مرکزي شیان بي سیمې نږدې تړاو د علیا Xiajiadian کلتور و (۱۰۰۰- ۶۰۰ له میلاد وړاندې)، چېرې چې د ډونګو کنفډراسیون د هغو په مرکز کې پروت و. <ref>[[Sima Qian]]'s [[Shiji]], [https://zh.wikisource.org/zh-hant/%E5%8F%B2%E8%A8%98%E4%B8%89%E5%AE%B6%E8%A8%BB/%E5%8D%B7110 ch. 110], with commentaries; text: "服虔云：「山戎蓋今鮮卑。」"</ref><ref>''Shiji: Sanjiazhu'', text: "〔一〕集解服虔曰:「山戎, 北狄, 蓋今鮮卑也。」 , [https://books.google.com/books?id=29pjCgAAQBAJ&pg=PT491#v=onepage&q&f=false page 491]"</ref> وروسته له هغه چې د ډونګو د موډو چانیو د پاچا، شیونګنو له خوا ماتې وخوړه، شیان بي او اوهان د همدې کنفډراسیون د پاتې شونو په توګه ژوندي پاته شول. د اوهان تاډون خان (چې له میلاد نه ۲۰۷ کاله مخکې مړ شو) د کومو زې د لومړنیو مغولو اجداد و. اوهان د ډونګو د سلطنت مستقیم نسل دی او د ټانګ نوی کتاب بیا وايي چې په له میلاد وړاندې په ۲۰۹ کال کې، موډو چانیو د ډونګو د کلیمې د کارولو پر ځای، اوهان ته ماتې ورکړه. سره له دې هم، شیان بي د ډونګو له جانبي رشتې څخه وه او تر یوه بریده پورې یې بېل هویت درلود، که څه هم له اوهان سره ګډه ژبه لري. له میلاد را وروسته په ۴۹ کال کې، د شیان بي حاکم بیانهي (بیان خان؟) د هان د ګوانګوو د سترواک نه د سخاوتمندانه سوغاتونو له تر لاسه کولو وروسته یې پر شیونګنو برید وکړ او هغه ته یې ماتې ورکړه او ۲۰۰۰ کسان یې ور ووژل.  شیان بي د تانشي هوای خان (د حکومت دوره یې له ۱۵۶ تر ۱۸۱ کال پورې) تر مشرۍ خپل اوج ته ورسېد، چا چې خپل پراخ دولت جوړ کړ خو ډېر کم عمر یې وکړ (۹۳ تر ۲۳۴). <ref>[[Xin Tangshu]] 219. 6173.</ref> د شیان بي له دولت څخه دری برجسته ډلې بېلې شوي دي چې په چینايي تاریخ کې ثبت شوي دي: روران (چې ځینې ادعاد کوي هغوی د پانونیایي خواره واره دي)، د خیتان خلک او شیوي (هغه قبیله چې ورته «شیوي مینګو» ویل کېږي چې د چنګیزي مغولانو اصلیت هم دی). د همدې دریو شیان بي ډلو تر څنګ، نورې ډلې هم وي لکه، مورونګ، ډوان او ټوبا. د هغوی کلتوری کوچیانی و، د هغوی مذهب شمنیزم یا بودیزم  و او د هغوی پوځي ځواک ډېر زیات و. تر اوسه پورې داسې مستقیم شواهد نشته چې روران خلکو به په مغولي ژبو خبرې کولي، که څه هم زیاتره علماء پر دې هوکړه لري چې هغوی لرغوني مغولیان دي. سره له دې، خیټان بیا دوه خپلې نسخې لري او د هغوی په نیمه پرانیستل شویو لیکنو کې زیاتره مغولي کلیمې موندل کېږي.<ref>University of California, Berkeley. Project on Linguistic Analysis, ''Journal of Chinese linguistics'', p. 154</ref><ref>Thomas Hoppe, ''Die ethnischen Gruppen Xinjiangs: Kulturunterschiede und interethnische'', p. 66</ref> له جغرافیايي اړخه، د شیان بي ټوبا خلکو د داخلي مغولستان سویلي برخې او شمالي چین باندې حکومت کاوه، روران (Yujiulü Shelun لومړنی کس و چې به ۴۰۲ کال کې یې د خګان عنوان وکاراوه) پر ختیځ مغولستان، لویدیځ مغولستان، د داخلي مغولستان پر شمالي برخو او شمالي مغولستان باندې حکومت کاوه. خیټان د داخلي مغولستان پر ختیځې برخې او شمالي کوریا او شیوي بیا د خیټان په شمال کې پراته و. دغه قبایل او پادشاهۍ ډېر ژر په ۵۵۵ کال کې د ترک خاقاناتو د لومړنۍ ظهور، په ۷۴۵ کال کې د اویغور خاقاناتو او په ۸۴۰ کال کې د قرغیز دولت تر سیورې لاندې راغلل. ټوبا بالاخره په چین کې جذب شول. روران له ګوکتورکانو څخه لویدیځ ته وتښتیدل او یا هم په ګمنامۍ کې سره ورک شول یا هم د ځینو له قوله د کډوالو په څېر د خپل خان، بیان ۱ تر فرمان لاندې یې پر اروپا برید وکړ. ځینو روران قبایلو بیا د تاتارخان تر مشرۍ لاندې ختیځ خوا ته کډوال شول، چې د تاتار کنفډراسیون یې جوړ کړ، چې بیا وروسته د شیوي برخه شول. خیټان، چې په ۳۸۸ کال کې له کومو زې څخه په بېلیدو سره خپلواک و (د اوهان اصلیت لرونکي)، په منچوریا کې یې د وړونکي ځواک په توګه تر هغه وخته پورې ادامه وکړه تر څو د هغوی یوه کس، اباوجي (۸۷۲- ۹۲۶)، د لیو سلسله رامنځته کړه (۹۱۶- ۱۱۲۵). === مغول سترواکي === د قرغیزیانو له خوا د اویغور خاقاناتي په دړې وړې کولو سره په مغولستان کې د ترکانو سلطه پای ته ورسېده. د تاریخ پوهانو له قوله، قرغیزیانو د نویو نیول شوو ځمکو جذبولو ته لېوالتیا نه درلوده. د دې پر ځای، هغوی سیمه ییز قبایل د بېلابېلو ماناپونو (د قبیلو د مشرانو) په مټ کنټرولول. خیټانانو بیا هغه سیمې چې د ترک اویغورانو له خوا پرېښودل شوي وي، اشغال کړي او تر خپل کنټرول لاندې یې راوستي. د ینیسي قرغیزیانو دولت په خاکاسیا باندې متمرکز و او په ۹۲۴ کال کې د خیټانانو له خوا له مغولستان څخه وشړل شول. د لسمې پېړۍ په پیلیدو سره، خیټانانو د اباوجي په مشرۍ، د ټانګ سلسلې د سرحدي ګاردانو او د شي، شیوي او جورچین د کوچیاني ډلو پر وړاندې د یو لړ لښکرکښیو په ترڅ کې غالب شول.<ref>{{Cite book|publisher=The Other Press|isbn=978-983-9541-88-5|last=San|first=Tan Koon|title=Dynastic China: An Elementary History|date=2014-08-15}}</ref> د یلو ډاشي په مشرۍ د لیاو د سلسلې پاتې شونو د جورچین په مشرۍ د جین د سلسلې له خوا په ماتې خوړلو سره د مغولستان له لارې لویدیځ ته وتښتیدل او قره خیټای (د لیاو لویدیځه سلسله) په ۱۱۲۴ کال کې رامنځته کړه، په داسې حال کې چې د لویدیځ مغولستان کنټرول یې هم په لاس کې درلود. په ۱۲۱۸ کال کې، چنګیز خان قره خیټای له ځانه سره یو ځای کړل او له هغه وروسته هغوی په ګمنامي کې پاتې شول. د هغوی ځینې پاتې شوني د قوتلوق خانیان د سلسلې تر نوم لاندې (۱۲۲۲-۱۳۰۶) په ایران او په افغانستان کې د ډای خیټان په توګه را څرګند شول. د مغول د سترواکۍ په پراخېدو سره، مغول خلک د اوراسیا په نږدې ټولو سیمو کې ځای پر ځای شول او د ادریاتیک له سمندر نه نیولي د اندونیزیا تر جاوا او له [[جاپان]] نیولي تر فلسطین (غزې) پورې یې لښکر کشي وکړي. په ورته وخت کې هغوی د ایران پاچاهان، د چین سترواکان او د مغولانو ستر خانان شول او یو یې (العادل کیتبوغه) د [[مصر]] سلطان شو.  د زرین پوځ (Golden Horde) مغولي خلکو د خپل حکومت په مټ تر ۱۲۴۰ کال پورې پر روسیې حکومت وکړ. په ۱۲۷۹ کال کې هغوی د سونګ سلسله له منځه یوړه او ټول چین د یوان د سلسلې تر حاکمیت لاندې راوست.<ref name="Jerry Bentley 1993">Jerry Bentley, ''Old World Encounters: Cross-Cultural Contacts and Exchange in Pre-Modern Times'' (New York: Oxford University Press, 1993), 136.</ref> == سرچينې == a04kbrmhfap5jjmbq2zezzqhzgsi1bp 0 62427 370104 366697 2026-11-01T22:24:14Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 370104 wikitext text/x-wiki {{Infobox company|logo=General motors logo with wordmark.svg}} د جنرال موټرونو شرکت (GM) د موټر جوړونې یو څو ملیت لرونکی امریکایي شرکت ده، چې مرکزي دفتر یې د امریکې د متحده ایالتونو په دیترایت میشیګان کې دی. دا شرکت د امریکې په متحده ایالتونو کې د موټر جوړولو تر ټولو لوی شرکت ده او د ۷۷ کلونو لپاره د نړۍ په کچه د موټر جوړونې تر ټولو لوی شرکت و، تر دې چې بیا دا لومړی مقام ترې د ټویټا شرکت وګټلو. <ref>{{Cite web|title=General Motors {{!}} History, Deals, & Facts {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/General-Motors-Corporation|access-date=2022-05-02|website=britannica.com|language=en}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/01/22/business/22auto.html|title=Toyota Ahead of G.M. in 2008 Sales|first=Nick|last=Bunkley|work=[[The New York Times]]|date=January 21, 2009|url-access=limited}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.statista.com/statistics/249375/us-market-share-of-selected-automobile-manufacturers/|title=U.S. light vehicle market share by automotive manufacturers|website=Statista}}</ref> د جنرال موټرونو کمپنۍ په ۸ هېوادونو کې د موټرونو تولیدي کارخانې لري، چې د موټرونو څلور اصلي برنډونه یې شیورلېټ، بویک، جي ام سي او کډ یلیک موټرونه دي. همدارنګه دا شرکت د موټرونو د تولید اړوند ځینې چينایي برنډونو لکه Wuling، Baojan او DMAX کې هم د پانګونې له لارې شریک دی. دغه راز Bright Drops د دې کمپنۍ د دیلېورۍ یا متمرکزه تحویلۍ اړوند خدمتونو برخه ده. د جنرال موترونو کمپنۍ د امریکې متحده ایالتونو د دفاع او بهرنیو چارو وزارتونو لپاره نظامي موټرونو تولیدوي، چې د OnStar برخه یې د تولیدي موټرونو لپاره د خوندیتوب اړوند، امنیتي او دغه راز معلوماتي خدمتونه وړاندې کوي او ACDelco بیا د دې کمپنۍ د تولیدي موټرونو اړوند پرزې جوړولو څانګه ده. دا کمپنۍ خپلې مالي چارې د GM Financial له لارې تمویلوي. دا شرکت په Cruise LLC موټرانو باندې د خپل پراخ ملکیت او لاسرسي له لارې د بې ډرایوره یا ځان ‌چلوونکو (Self-Driving) موټرونو د پراختیا په لټه کې دی.<ref>{{cite web|url=https://media.gm.com/media/us/en/gm/plants-facilities/global-plants.html|title=Plants & Facilities|publisher=General Motors|archive-date=February 16, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200216201603/https://media.gm.com/media/us/en/gm/plants-facilities/global-plants.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.motortrend.com/news/gm-brightdrop-electric-delivery-van-ev600-ev410/|title=GM Starts BrightDrop Electric Delivery Van Production, Expands Lineup|work=[[Motor Trend]]|date=September 20, 2021}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.autonews.com/article/20171009/OEM/171009800/gm-military-defense-contractor|title=General Motors establishing new military defense division|first=Michael|last=Wayland|work=[[Automotive News]]|date=October 9, 2017|archive-date=October 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201009220738/https://www.autonews.com/article/20171009/OEM/171009800/general-motors-establishing-new-military-defense-division|url-status=live}}</ref><ref>{{cite press release|title=Shanghai OnStar Announces Launch Date for Services in China|url=http://www.corvetteassembly.com/media/us/en/gm/home.detail.html/content/Pages/news/us/en/2009/Oct/1029_onstar.html|archive-date=February 24, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170224132027/http://www.corvetteassembly.com/media/us/en/gm/home.detail.html/content/Pages/news/us/en/2009/Oct/1029_onstar.html|url-status=live}}</ref> د جنرال موټر جوړونې کمپنۍ په پام کې لري، چې د ۲۰۳۵ ز کاله پورې د هایبریدي او پلاګین هایبریدي موټرونو په شمول د داخلي احتراق اړوند انجنونو څخه په ګټې اخیستنې سره د موټرونو تولید او پلور پای ته ورسوي، ځکه چې تر ۲۰۴۰ ز کاله پورې د کاربن په برخه کې د بېطرفه اوسېدو پړاو ته رسېدو لپاره دا د دوی د پالیسۍ یوه برخه ده. په دې برخه کې د جنرال موټرونو کمپنۍ د انعطاف منونکو تیلو په کارولو سره د موټرونو تولید وړاندیز کوي، چې کولای شي د E85 ایتانول یا بنزین په سوځولو او یا هم د دې دواړو په ترکیبي موادو په سوځولو سره د بل هر موټر په څېر کار وکړي. <ref>{{cite news|url=https://www.csnews.com/2020-vehicle-models-bring-good-news-e15-bad-news-flex-fuels|title=2020 Vehicle Models Bring Good News for E15, Bad News for Flex Fuels|work=CS News|date=December 20, 2019}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2021/01/28/business/gm-zero-emission-vehicles.html|title=G.M. Will Sell Only Zero-Emission Vehicles by 2035|first1=Neal E.|last1=Boudette|first2=Coral|last2=Davenport|work=[[The New York Times]]|date=January 28, 2021|url-access=limited}}</ref> دې کمپنۍ ځان له یوې بلې لویې کمپنۍ سره د (Buick) لپاره ونډه وال او سهیم کړ، چې د ۱۹۰۸ ز کال د سپتمبر میاشتې په ۱۶ نېټه د ویلیام سي دورانت په وسیله جوړه شوې وه، ویلیام سي دورانت هغه مهال د آس په وسیله چلېدونکو موټرانو (ګاډیو) تر ټولو لوی پلورونکی او سوداګر و. د دې کمپنۍ اوسنۍ بڼه او بنسټ یې په ۲۰۰۹ ز کال کې د جنرال موټرونو اړوند کمپنۍ یوولسم څپرکي له بیا تنظیمولو وروسته تأسیس او جوړ شو. <ref>{{Cite web|title=William Durant creates General Motors|url=https://www.history.com/this-day-in-history/william-durant-creates-general-motors|access-date=2022-05-02|website=HISTORY|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Bigman|first=Dan|title=How General Motors Was Really Saved: The Untold True Story Of The Most Important Bankruptcy In U.S. History|url=https://www.forbes.com/sites/danbigman/2013/10/30/how-general-motors-was-really-saved-the-untold-true-story-of-the-most-important-bankruptcy-in-u-s-history/|access-date=2022-05-02|website=Forbes|language=en}}</ref> د جنرال موټرونو کمپنۍ د امریکې متحده ایالتونو د ۵۰۰ شتمنو (Fortune 500) شرکتونو په درجه بندۍ کې د خپل خپل عمومي عاید په اساس په ۲۲مه درجه کې ده. <ref>{{cite web|title=Fortune 500: General Motors|url=https://fortune.com/company/general-motors/fortune500/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210803220033/https://fortune.com/company/general-motors/fortune500/|archive-date=June 3, 2020}}</ref> == مخینه، تاریخچه == په فلینت مشیګان کې د دورانت – دورت په نامه د ویلیام سي دورانت د ګاډیو اړوند کمپنۍ تر ۱۹۰۰ ز کاله پورې د امریکې په متحده ایالتونو کې د آسونو په وسیله د چلېدونکو موټرونو یا نقلیه وسایلو تر ټولو لویه تولیدوونکې کمپنۍ وه. دورانت له موټرونو سره مخالف و، خو د فلینت همکار سوداګر جیمز اچ وایتینګ په ۱۹۰۴ ز کال کې د فلینت واګون کار (Flint Wagon Works) مالک د بایوک موټرونو کمپنۍ په هغه وپلورله. دورانت په ۱۹۰۸ ز کال کې د جنرال موتورز شرکت د یو سهم لرونکي او ونډه وال شرکت په توګه له خپل شریک چارلز ستوارت مات سره جوړ کړ او دغه راز له جنرال الکتریک څخه یې د نوم ایښودنې یو قرارداد په پور واخیست. د جنرال موټرونو شرکت لومړنۍ خریداري یا استملاک بویک و، چې دورانت یې مخکې مالک و. تر دې وروسته د ۱۹۰۸ ز کال د نوامبر میاشتې په ۱۲ نېټه اولدز موبیل د دورانت په وخت کې د جنرال موټرونو کمپنۍ د کډ یلیک ، المور، وېلچ، کارترکار، اوکلند (پوتنیاک مخکیني بڼه) اخیستلو او پېرلو ته دوام ورکړ. د ده اووسو میشیګان په نامه د غټو یا بار وړونکو موټرونو کمپنۍ او د پوتنیاک میشیګان کمپنۍ تیزرفتاره موټرونو کمپنۍ (د GMC مخکیني کمپنۍ) په ۱۹۰۹ ز کال کې دوام درلود.<ref>{{Cite web|title=William C. Durant / Durant-Dort Carriage Company Historical Marker|url=https://www.hmdb.org/m.asp?m=182338|access-date=2022-05-02|website=hmdb.org|language=en}}</ref><ref name="story">{{cite web|url=https://www.gmheritagecenter.com/docs/gm-heritage-archive/historical-brochures/Anniversaries/Story_of_General_Motors.pdf|title=Story of General Motors}}</ref><ref>{{Cite web|date=2009-04-30|title=The history of General Motors|url=http://www.theguardian.com/business/2009/apr/30/general-motors-gm-history|access-date=2022-05-02|website=the Guardian|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=The end of the road for Oldsmobile|url=https://www.history.com/this-day-in-history/the-end-of-the-road-for-oldsmobile|access-date=2022-05-02|website=HISTORY|language=en}}</ref> دورانت د مدیره پلاوي په تایید او تصویب سره هڅه وکړه، چې د فورد د موټر جوړولو شرکت هم وپېري؛ خو ۲ میلیونه ډالره اضافي شتمنۍ ته یې اړتیا درلوده. د جنرال موټرونو له کمپنۍ څخه دورانت د دې خریداریو په لړ کې ډېره زیاته ګټه ترلاسه کړه او په ۱۹۱۰ ز کال کې د مدیره پلاوي په وسیله د هغو بانکدارانو په هدایت سره له دې دندې او سمت څخه ګوښه شو، چې له پورونو څخه یې ملاتړ وکړ، ترڅو جنرال موټرونه په سوداګرۍ او تجارت کې وساتي. د بانکدارانو دا اقدام تر ډېره د ۱۹۱۰ – ۱۹۱۱ ز کلونو تر اغېز لاندې و، چې په ۱۸۹۰ ز کال کې د تراست شرمن ضد قانون د عملي او اجرا کېدو وروسته ترسره شو. په ۱۹۱۱ ز کال کې چارلز اف، کترینګ د دایتون انجینیري لابراتوارنو اړوند کمپنۍ (DELCO) له هنري ام لیلند سره د امریکې په متحده ایالتونو کې لومړنی بریښنایي ستارتر اختراع او ثبت کړ. د ۱۹۱۱ ز کال په نومبر میاشت کې دورانت د سیالیو اړوند موټر له سويسي موټر چلوونکي لوئیس شورلېټ سره د شورلېټ تاسیس او رامنځته کړ، چې په ۱۹۱۵ ز کال کې یې له دورانت سره تر مخالف کېدو وروسته دا کمپنۍ پرېښوده. <ref>{{cite web|title=Louis Chevrolet {{!}} Biography & Facts|url=https://www.britannica.com/biography/Louis-Chevrolet|access-date=2022-05-02|website=britannica.com|language=en}}</ref><ref>{{cite web|date=2012-02-15|title=Cadillac's Electric Self Starter Turns 100|url=https://media.gm.com/media/us/en/gm/home.detail.html/content/Pages/news/us/en/2012/Feb/0215_cad_starter.html|access-date=2022-05-02|website=media.gm.com|language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.autonews.com/article/20080914/OEM02/309149927/durant-almost-landed-ford-but-couldn-t-come-up-with-2-million|title=Durant almost landed Ford, but couldn't come up with $2 million|work=[[Automotive News]]|date=September 14, 2008|url-access=subscription}}</ref><ref name="story2">{{cite web|url=https://www.gmheritagecenter.com/docs/gm-heritage-archive/historical-brochures/Anniversaries/Story_of_General_Motors.pdf|title=Story of General Motors}}</ref> د جنرال موټرونو کمپنۍ په ۱۹۱۶ ز کال کې په دیترایت کې د جنرال موټرونو کمپنۍ په توګه ثبت شوه او د لومړنۍ عمومي خپراوي یا عرضه کولو له لارې په یو عمومي سهامي شرکت بدل شو. په ۱۹۱۷ ز کال کې شورلېټ موټرونه یې هومره بریالي شول، چې دورانت د ساموئل مک لافلین او پییر اس دو پونت په ملاتړ سره یوځای د جنرال موټرونو اړوند کمپنۍ ته د مشري کولو او کنترولولو لېوالتیا پیدا کړه. په همدې کال کې د جنرال موټرونو اړوند کمپنۍ د سامسون ټراکټور هم ترلاسه کړ. د شورلېټ موټرونو اړوند کمپنۍ چې ۱۹۱۸ ز کال د مې میاشتې په ۲یمه نېټه د جنرال موټرونو په کمپنۍ کې مدغم شوه او په همدې کال کې د جنرال موټرونو اړوند کمپنۍ د یونایټیډ موټرونو کمپنۍ هم واخیستله، د دورانت په وسیله د آلفرد پي اسلون په مشرۍ د موټرونو بېلابېلو پروزو پوره کوونکي شرکت د کابو ۴۵ میلیونه ډالر او د مک لافلین موټر جوړوونکی شرکت، چې د R.S. Mclaughlin په وسیله جوړ شو. جنرال موټرونو یوازې تر کانادا پورې محدود شول. په ۱۹۱۹ ز کال کې دې کمپنۍ د Guardian Frigerator شرکت هم واخیست، چې یوه برخه یې د دورانت اړوند وه. دې کمپنۍ بیا وروسته خپل نوم په (Frigidaire) باندې بدل کړ او د جنرال موټرونو اړوند شرکت د منلو او معلوماتو برخې  (GAMC) یې خپلو مشتریانو ته د مالي تمویل په توګه جوړ کړ.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Zp8TAAAAIAAJ&pg=PA4308|title=A Study of the Antitrust Laws: General Motors Corporation|work=[[United States Senate Committee on the Judiciary]]|publisher=[[United States Government Publishing Office]]|year=1955}}</ref><ref>{{cite news|last=Lassa|first=Todd|date=September 15, 2008|title=Happy 100th Birthday, General Motors|work=[[Motor Trend]]|url=https://www.motortrend.com/features/general-motors-100-year-anniversary/}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.history.com/this-day-in-history/gm-buys-chevrolet|title=GM buys Chevrolet|publisher=[[History (American TV network)|History]]}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1918/02/24/archives/general-motors-finances-plan-for-absorbing-chevrolet-company.html|title=General Motors Finances; Plan for Absorbing Chevrolet Company Indicated|newspaper=The New York Times|date=February 24, 1918|url-access=limited}}</ref><ref name="tarp">{{cite news|url=https://books.google.com/books?id=vqb8SDu4pv0C&pg=PA12|title=Unique Treatment of General Motors Acceptance Corp. (GMAC) Under the TARP|publisher=DIANE Publishing|first=Elizabeth|last=Warren|author-link=Elizabeth Warren|year=2011|isbn=978-1-4379-3080-1}}</ref><ref name="story3">{{cite web|url=https://www.gmheritagecenter.com/docs/gm-heritage-archive/historical-brochures/Anniversaries/Story_of_General_Motors.pdf|title=Story of General Motors}}</ref> په ۱۹۲۰ ز کال کې دوپونت یوځل د دورانت لیرې کولو پلان ترتیب او آلفرد پي اسلون یې د هغه ځایناستی کړ. کله چې د جنرال موټرونو کمپنۍ په شدت او تیزۍ سره د فورد موټرونو له کمپنۍ سره سیالي کوله، اسلون په کلني ماډلونو کې بدلون رامنځته کړ، د تېرو کلونو ماډلونه یې نوي کړل او د دویم لاس موټرونو لپاره یې بازار رامنځته کړ. هغه همدارنګه د نرخ ټاکلو ستراتیژي هم پلي کړه، چې نن ورځ د ټولو موټر جوړوونکو شرکتونو په وسیله کارول کېږي. د نرخونو یا نرخ ټاکلو ستراتیژۍ شورلېټ، پونتیاک، اولدزموبېل، بیوک او کیډیلیک ماډلونه په ترتیب سره تر ټولو ارزانه نرخونو څخه تر بیخي قیمتي نرخونو پورې ښودل. <ref>{{cite web|title=Alfred P. Sloan, Jr.|url=https://www.automotivehalloffame.org/honoree/alfred-p-sloan-jr/|access-date=2022-05-02|website=automotivehalloffame.org|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220419180134/https://www.automotivehalloffame.org/honoree/alfred-p-sloan-jr/|archivedate=2022-04-19|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|date=2008-08-25|title=Annual model change was the result of affluence, technology, advertising|url=https://www.autonews.com/article/20080914/OEM02/309149950/annual-model-change-was-the-result-of-affluence-technology-advertising|access-date=2022-05-02|work=Automotive News|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Made to Break|url=https://archive.org/details/isbn_9780674022034|year=2006|publisher=[[Harvard University Press]]|doi=10.4159/9780674043756-002}}</ref> د جنرال موټرونو اړوند کمپنۍ انجینیر توماس میدګلي جونیور په ۱۹۲۱ ز کال کې ټیټرایتیللیډ (د سرب اړوند بنزین) د ضربې ضد یو لامل په توګه کشف کړ او د جنرال موټرونو کمپنۍ دا ترکیب د ایتانول د ثبتولو امکان نه لرلو له امله ثبت کړ. دا مورد د لوړ تراکم لرونکو موټرونو د پراختیا او بالاخره د لا ډېر ځواک او کارکړنې لامل شو. خلک بیا وروسته دېته متوجه شول، چې په بنزین کې موجود سرب د انسان په شمول د بېلابېلو بیولوژیکي موجوداتو لپاره مضر او خطرناکه دی. په دې برخه کې موجوده شواهد ښيي، چې د موټر جوړونکو شرکتونو مدیران له همغه اوله د ټیټرا ایتیل د سرب اړوند روغتیایي عواقبو په هکله پوهېدل. د جنرال موټرونو اړوند کمپنۍ لپاره د یو انجینیر په توګه میدګلي همدارنګه کلوروفلورو کاربنونه هم زیات او پراخ کړل، چې اوسمهال د هوا او اقلیم په برخه کې د هغو د اغېز له امله منع شوي دي.<ref>{{cite web|title=Thomas Midgley, Jr. {{!}} American chemical engineer|url=https://www.britannica.com/biography/Thomas-Midgley-Jr|access-date=2022-05-02|website=britannica.com|language=en}}</ref><ref name="Kitman">{{cite magazine|last=Kitman|first=Jamie|url=http://www.thenation.com/article/secret-history-lead?page=full|title=The Secret History of Lead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140510105351/http://www.thenation.com/article/secret-history-lead?page=full|archive-date=May 10, 2014|magazine=The Nation|date=March 2, 2000}}</ref><ref>{{cite magazine|last=Eschner|first=Kat|title=Leaded Gas Was a Known Poison the Day It Was Invented|url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/leaded-gas-poison-invented-180961368/|magazine=Smithsonian|date=December 9, 2016}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/one-man-two-deadly-substances-20th-century-180963269/|title=One Man Invented Two of the Deadliest Substances of the 20th Century|first=Kat|last=Eschner|magazine=Smithsonian|date=May 18, 2017}}</ref> د جنرال موټرز کمپنۍ مشر آلفرد پي اسلون جونیور د تشویق او هڅونې په ترڅ کې د جنرال موټرز کمپنۍ په ۱۹۲۵ ز کال کې د په ۲.۵ میلیونه ډالرو باندې د واکسهال موټرونو کمپنۍ واخیسته. همدارنګه دې کمپنۍ په همدې کال کې د ژېړ کابین تولیدولو کمپنۍ سره هم لېوالتیا پیدا کړه او د دې کمپنۍ رئیس جان دي هرټز هم د جنرال موټرونو کمپنۍ له مدیره پلاوي سره یوځای شو، چې د یاد شرکت نوره پاتې برخه یې هم په ۱۹۴۳ ز کال کې واخیسته.<ref name="selling">{{Cite news|url=https://www.freep.com/story/money/cars/general-motors/2017/03/06/look-history-opel-and-vauxhall-european-brands-gm-selling/98758574/|title=A look at the history of Opel and Vauxhall, the European brands GM is selling|first=Brent|last=Snavely|work=[[Detroit Free Press]]|date=March 6, 2017}}</ref><ref name="story4">{{cite web|url=https://www.gmheritagecenter.com/docs/gm-heritage-archive/historical-brochures/Anniversaries/Story_of_General_Motors.pdf|title=Story of General Motors}}</ref> د جنرال موټرونو اړوند کمپنۍ په ۱۹۲۶ ز کال کې د پونتیاک Pontiac برنډ خلکو ته معرفي کړ او د جنرال موټرونو د کمپنۍ اړوند پراخې ډلې د بیمې پروګرام یې خپلو کارکوونکو ته د عمري بیمې د ورکړې په موخه تأسیس کړ. په بل کال یعنې ۱۹۲۷ ز کال کې یې د کاډیلیک لاسېل Cadillac Lasalle برنډ په بریالي کېدو سره، چې د هلري ایرل په وسیله ډیزاین شوی و، اسلون د جنرال موټرونو د "رنګ او هنر برخه" جوړه کړه او هلري ایرل یې د یادې برخې د لومړني مدیر په توګه معرفي کړ. ایرل د ډیزاین د برخې لومړني لوی مدیر او مشر و، چې په یو لوی امریکایي شرکت کې ګومارل شوی و، هغه د موټرونو د ډیزان په برخه کې داسې یو سیستم جوړ کړ، چې تر نن ورځې پورې عملي کېږي. <ref>{{Cite journal|url=https://www.jstor.org/stable/1511626|title=Harley Earl and the Art and Color Section: The Birth of Styling at General Motors|first=David|last=Gartman|journal=[[Design Issues]]|via=[[JSTOR]]|year=1994|volume=10|issue=2|pages=3–26|doi=10.2307/1511626|jstor=1511626}}</ref> د جنرال موټرونو کمپنۍ د الیسون انجن جوړونې اړوند کمپنۍ هم واخیستله او په ۱۹۲۹ ز کال کې یې د الوتکې د ۱۰۰۰ هارس پاوره قدرت لرونکي مایع یخ کوونکي انجن جوړول پیل کړل. په همدې کال کې د جنرال موټرونو کمپنۍ د اوپل ۸۰٪ برخه تر لاسه کړه، چې هغه مهال یې د اروپا د بازار ۳۷.۵٪ برخه په خپل واک کې لرله، چې ۲۶ میلیونه ډالره کېده، دغه راز ۲۰٪ پاتې برخه یې هم په ۱۹۳۱ ز کال کې ترلاسه کړه.<ref name="story5">{{cite web|url=https://www.gmheritagecenter.com/docs/gm-heritage-archive/historical-brochures/Anniversaries/Story_of_General_Motors.pdf|title=Story of General Motors}}</ref><ref>{{cite news|date=May 25, 1929|title=Motors Acquires Allison Company; Sloan's Announcement Says the Work on Aviation Engines Will Be "Intensified." Diesel Development Seen Race to Perfect Type Said to Be Indicated--$1,000,000 Expansion Plan Recently Made Public. To Expand Operations. $1,000,000 Airplane Contract.|newspaper=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1929/05/25/archives/motors-acquires-allison-company-sloans-announcement-says-the-work.html|url-access=limited}}</ref> چارلز کیټرینګ د ۱۹۲۰ ز لسیزې په وروستیو کې په موټرونو کې د احتمالي کارولو لپاره د یو کم وزن لرونکي دوه ضربه یي ډیزلي انجن جوړولو لپاره یو پروګرام پیل کړ، چې ډېر ژر د جنرال موټرونو کمپنۍ د الکترو موټیو کمپنۍ Electro-Motice Company او د وینتون انجن کمپنۍ Winton Engine Company دواړه ترلاسه کړې او په ۱۹۴۱ ز کال کې یې د الکترو موټیو کمپنۍ کاري ساحه د لوکوموتیف یا د اورګاډي د انجن تولیدلو پورې پراخه کړه. <ref>{{Cite news|url=https://www.motortrend.com/reviews/0603dp-gm-diesel-history/|title=General Motors' Diesel History - Baselines|first=Bill|last=Senefsky|work=[[Motor Trend]]|date=March 1, 2006}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.autotrader.com/car-news/general-motors-once-built-locomotives-really-good-ones-261607|title=General Motors Once Built Locomotives — Really Good Ones|first=Aaron|last=Gold|work=[[Autotrader.com]]|date=February 7, 2017}}</ref> == سرچينې == p2asknasvru8ml29h7lqom16p3kr8k3 0 62869 370120 363604 2026-11-02T02:46:59Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 370120 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''لوګزامبورګ''' (په لوګزامبورګي ژبه: Lëtzebuerg؛ فرانسوي کې: Luxembourg؛ آلماني کې: Luxemburg)، همدارنګه د لوګزامبورګ ښار (لوګزامبورګي کې: Stad Lëtzebuerg یا d'Stad؛ فرانسوي کې: Ville de Luxembourg؛ آلماني کې: Stadt Luxemburg یا Luxemburg-Stadt) په توګه پېژندل کېږي، د لوی ډوچي ګزامبورګ پلازمېنه او د هېواد ترټولو بانفوسه ښار دی. دا ښار چې د لوګزامبورګ سوېل کې د آلزټ او پټروس سیندونو یوخای کېدو سیمه کې پروت دی، د لوېدیځې اروپا په زړه کې قرار لري او د سړک له لارې د بروکسل څخه ۲۱۳ کیلومټره (۱۳۲ مایله)، پاریس څخه ۳۷۲ کیلومټره (۲۳۱ مایله)، او له کولن څخه ۲۰۹ کیلومټره (۱۳۰ مایله) لرې پروت دی. دې ښار کې د لوګزامبورګ قلعه شامله ده چې د منځنیو پېړیو په لومړیو کې د فرانکانو لخوا تاسیس شوه او د هغې شاوخوا ته مېشت ځایونه جوړ شول.<ref>{{cite web |title=Great Circle Distances between Cities |url=http://www.wcrl.ars.usda.gov/cec/java/lat-long.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20050326092620/http://www.wcrl.ars.usda.gov/cec/java/lat-long.htm |archive-date=26 March 2005 |access-date=23 July 2006 |publisher=United States Department of Agriculture}}</ref> د ۲۰۲۱م کال د ډسمبر ۳۱مه کې، د لوګزامبورګ ښار ۱۲۸۵۱۴ کسه نفوس درلود چې د هېواد دوهم بانفوسه ولایت (Esch-sur-Alzette) څخه درې برابره ډېر دی. د دې ښار نفوس له ۱۶۰ ملیتونو څخه جوړ شوی دی. بهرنیان د دې ښار ۷۰ سلنه نفوس جوړوي، په داسې حال کې چې لوګزامبورګیان یوازې ۳۰ سلنه نفوس جوړوي. د بهرنیو استوګنو زېږېدونکو تعداد په ښار کې د هرکال په تېرېدو سره په دوامداره توګه ډېرېږي.<ref>{{Cite web |title=The capital of Luxembourg counts 110,499 inhabitants |url=http://www.luxembourg.public.lu/en/actualites/2016/02/24-population/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191003220736/http://luxembourg.public.lu/en/actualites/2016/02/24-population/index.html |archive-date=3 October 2019 |access-date=2019-09-18 |website=www.luxembourg.public.lu |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=La Ville de Luxembourg composée à 70% d'étrangers |url=https://www.wort.lu/fr/luxembourg/la-ville-de-luxembourg-composee-a-70-d-etrangers-61e817c5de135b9236d59d35 |access-date=1 January 2022 |website=wort.lu |archive-date=30 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220630205639/https://www.wort.lu/fr/luxembourg/la-ville-de-luxembourg-composee-a-70-d-etrangers-61e817c5de135b9236d59d35 |url-status=dead }}</ref> په ۲۰۲۲م کال کې، لوګزامبورګ له ۱۳۷۹۵۰ ډالرو (PPP) سره په نړۍ کې د ترټولو لوړ ناخالص کورني تولید لرونکی وو او دا ښار په یوه بانکي او اداري مرکز بدل شو. په ۲۰۱۹م کال کې له ۲۳۱ ښارونو څخه د مرسر نړیوالې سروې له مخې، لوګزامبورګ د شخصي خوندیتوب له اړخه لومړی ځای خپل کړ، په داسې حال کې چې د ژوند کیفیت له اړخه یې اته لسم ځای خپل کړ.<ref>{{Cite web |title=Quality of living city ranking |url=https://mobilityexchange.mercer.com/insights/quality-of-living-rankings |url-status=live |access-date=22 January 2022}}</ref><ref>{{cite web |date=October 2021 |title=Luxembourg |url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPDPC@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD |url-status=live |access-date=22 January 2022 |publisher=International Monetary Fund}}</ref> لوګزامبورګ د (بروکسل، فرانکفورټ او سټراسبورګ) په څنګ کې د اروپایي ټولنې یو له فعاله پلازمېنو څخه دی، ځکه د ګڼو نهادونو، آژانسونو او جسدونو مرکزونه په کې شتون لري، له هغې جملې څخه د اروپایي ټولنې د عدالت محکمه، د اروپا د محاسباتو محکمه، د اروپایي پارلمان سکرټریت، د اروپا عمومي څارنوالۍ دفتر، د اروپا پانګه اچونې بانک، د اروپا پانګه اچونې صندوق، د اروپا ثبات میکانیزم، او همدارنګه د نورو له منځه د اروپایي کمیسیون ډیپارټمنټونه او خدمات، یوروسټاټ، یادولی شو. د اروپایي ټولنې شورا هرکال د درې میاشتو لپاره په دې ښار کې جلسه نیسي.<ref name="EU">{{cite web |title=The European institutions in Luxembourg |url=https://luxembourg.public.lu/en/society-and-culture/international-openness/eu-institutions.html |access-date=5 August 2021 |website=luxembourg.public.lu |language=en}}</ref> == تاریخ == د روم په دوران کې، یوه پیاوړي برج د دوه رومي سړکونو چې د لوګزامبورګ ښار په سیمه کې یوبل ته رسېدل، نه ساتنه کوله. په ۹۶۳م کال کې په تریر کې د سنټ ماکسمېن له کلیسا سره د تړون له لارې، لومړي زیګفریډ، د فرانسې پاچا دوهم لویي او د لوی اوتو امپراتور نږدې خپلوان، له اردن څخه د لوګزامبورګ فیوډالي ځمکې لاس ته راوړې. زیګفریډ خپله قلعه د Lucilinburhuc «کوچنۍ قلعې» په نوم د باک فیلز («ډبرې») په سر جوړه کړه، چې د لومړي ځل لپاره په پورتني تړون کې ذکر شوه. په ۹۸۷م کال کې، د ټریر لوی اسقف اګبرټ، د خلاصون په کلیسا کې (نننۍ سنټ مایکل کلیسا) پنځه محرابه مقدس کړل. کلیسا ته نږدې د رومي سړکونو تقاطع کې، یو بازار څرګند شو چې د هغه شاوخوا ته ښار وده وکړه. دا ښار د خپل طبیعي موقعیت او جغرافیې له امله، د تاریخ په اوږدو کې له نظامي سټراټیژیک ارزښت څخه برخمن پاتې شوی دی. لومړنۍ قلعې د لسمې پېړۍ په لومړیو کې جوړې شوې. د دولسمې پېړۍ په وروستیو کې، د سنټ نیکلاس کلیسا (نننۍ نوټرډام ټولنې کلیسا) شاوخوا او لوېدیځې خوا ته د ښار پراختیا سره، نوي دېوالونه جوړ شول چې ۵ هکټاره (۱۲ آکره) مساحت په کې شامل وو. د ۱۳۴۰م کال په حدودو کې، د جان کور پاچایۍ په وخت کې، نوې قلعې جوړې شوې چې تر ۱۸۶۷م کاله پرځای وې. لوګزامبورګ د بورګونډیا امپراتوري ګانو او وروسته بیا د اسپانیا او اتریش یوه برخه شوه (اسپانیوي هالنډ او اسپانیوي سړک ته مراجعه وکړئ) او د هابسبورګ حکومت تر مشرۍ لاندې د لوګزامبورګ قلعه څو څو ځلې تقویه شوه لکه څنګه چې تر شپاړسمې پېړۍ وروسته، لوګزامبورګ په خپله د اروپا له پیاوړو قلعو څخه وو. له هغه وروسته، بورګونډیانو، اسپانویانو، فرانسویانو، بیاځلې اسپانویانو، اتریشیانو، بیاځلې فرانسویانو او پروسیایانو لوګزامبورګ فتح کړ. په اووه لسمه پېړۍ کې، لومړني سنګرتوپونه جوړ شول. په لومړیو کې، اسپانیا ۲۳ کیلومټره (۱۴ مایله) تونل جوړ کړ، چې له ۱۶۴۴م کاله پیل شو. دا تونلونه وروسته د فرانسې واکمنۍ لاندې د مارشال واوبن لخوا لا پراخ شول او ۱۷۳۰مه او ۱۷۴۰مه لسیزه کې بیاځلې د اتریش تر واکمنۍ لاندې زیات شول.<ref>{{cite web |title=The Fortress |url=http://www.lcto.lu/html_en/sites_attractions/attractions/the_fortress.html |access-date=23 July 2006 |publisher=Luxembourg City Tourism Office |archive-date=7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407112431/http://www.lcto.lu/html_en/sites_attractions/attractions/the_fortress.html |url-status=dead }}</ref> د فرانسې انقلاب جګړو په اوږدو کې، دا ښار دوه ځلې د فرانسې لخوا اشغال شو: یوځل، په لنډه توګه، په ۱۷۹۲-۱۷۹۳ او بیا، له یوې اووه میاشتنۍ محاصرې وروسته. لوګزامبورګ د فرانسې محاصرې لاندې هومره مقاومت وکړ چې فرانسوي نظامي انجینیر او سیاستوال، لازار کارنو، لوګزامبورګ ته د «له جبل الطارق وروسته د نړۍ ترټولو ښې قلعې» نوم ورکړ چې د دې ښار مستعار نوم «د شمال جبل الطارق» رامنځته کېدو لامل شو.<ref name="Kreins 2003, p. 64">Kreins (2003), p. 64</ref> سربېره پر دې، د اتریش ګارنیزون بلآخره تسلیم شو او په پایله کې، لوګزامبورګ د فرانسې جمهوریت پورې ضمیمه شو او د فورټس ډیپارټمنټ یوه برخه وګرځېد او د لوګزامبورګ ښار د هغه یو ولایت شو. د ۱۸۱۵م کال تړون پر اساس چې ناپلیوني جګړو ته یې پای ورکړ، د لوګزامبورګ ښار د آلمان کنفډراسیون برخې په توګه د پروسیا تر نظامي کنټرول لاندې راغی، که څه هم حاکمیت یې د اورنج-ناسائو کور ته ولېږدول شو، البته د هالنډ متحده سلطنت له شخصي اتحاد سره. د لوګزامبورګ بحران څخه وروسته، د لنډن ۱۸۶۷م کال تړون، لوګزامبورګ اړ کړ ترڅو په لوګزامبورګ ښار کې قلعې ړنګې کړي. د هغو ړنګېدل شپاړس کاله وغځېدل، ۱.۵ میلیونه زرین فرانک لګښت وشو، او له ۲۴ کیلومټرو (۱۵ مایلو) زیات د ځمکې لاندې دفاع، ۴ هکټاره (۹.۹ آکره) سنګرتوپونو، باټري ګانو، کنډکونو او نورو ویجاړولو ته اړتیا وه. سربېره پردې، داسې ښکارېده چې د پروسیا ګارنیزون به بېرته ونیول شي.<ref>{{cite web |date=1 October 1993 |title=World Heritage List – Luxembourg |url=https://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/699.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20040530150054/https://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/699.pdf |archive-date=30 May 2004 |access-date=19 July 2006 |publisher=UNESCO}}</ref><ref>{{in lang|fr}} [http://www.lib.byu.edu/~rdh/wwi/1914m/1867.html Treaty of London, 1867] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061222005545/http://www.lib.byu.edu/~rdh/wwi/1914m/1867.html |date=2006-12-22 }}, Article IV. GWPDA. Retrieved 19 July 2006.</ref> کله چې په ۱۸۹۰م کال کې، لوی ډوک دریم ویلیام له هیڅ نارینه وارث پرته ومړ، لوی دوک د هالنډیانو له لاسه ووت او د لوی ډوک آډولف تر مشرۍ لاندې په یوې خپلواکې لیکې بدل شو. له همدې کبله، لوګزامبورګ چې تر هغه وخته یوازې په تیوریکي ډول خپلواک وو، په یو رښتیني خپلواک هېواد بدل شو او د لوګزامبورګ ښار د یوه بشپړ خپلواک هېواد پلازمېنې باندې په بدلېدو سره، د هغه ارزښت یوه برخه بېرته لاس ته راوړه چې په ۱۸۶۷م کال کې یې له لاسه ورکړی وو. په لومړۍ نړیواله جګړه کې د بې پلوه پاتې کېدو لپاره د لوګزامبورګ د ډېرو هڅو سربېره، د ۱۹۱۴م کال د آګسټ په ۲مه د آلمان لخوا اشغال شو. د آګسټ په ۳۰مه، هلموټ فون مولټکه د خپلې قمندانۍ مرکز لوګزامبورګ ښار ته، په فرانسه کې خپل پوځ ته نږدې راولېږداوه ترڅو یوې چټکې بریا لپاره چمتو شي. په هرحال، دا بریا هیڅکله هم لاس ته رانغله او لوګزامبورګ څلور کاله د آلمان لوړې قوماندې کوربه وو. د اشغال په پای کې، د لوګزامبورګ ښار د کمونیسټي انقلاب لپاره د هڅونې صحنه وه. د ۱۹۱۸م کال د نومبر په ۹مه، کمونیسټانو یوه سوسیالیسټي جمهوري اعلان کړه، خو یوازې څو ساعته یې دوام وکړ. == سرچينې == 0u96yqswc15pqumwbkzgd6uoxa3xo6i 0 63649 370144 355331 2026-11-02T05:22:49Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 370144 wikitext text/x-wiki د ۱۹۱۳ز کال عثماني خلافت کودتا ، چې په لوی دربار (په ترکي کې: Bâb-ı Âlî Baskinı) د برید په نوم هم یادیږي په عثماني خلافت د یو شمېر کړیو له خوا ترسره شوې کودتا و، چې په مرکزي عثماني حکومتي ودانیو، لوی دربار باندې  اسماعیل انور بیګ او محمد طلعت بیګ په مشرۍ د اتحاد او پرمختګ ګوند (CUP) غړو ناڅاپي بریدونه پیل کړ. د یادې کودتا په ترڅ کې د جګړې وزیر ناظم پاشا ووژل شو او لومړی وزیر کمال پاشا استعفا ته اړ شو. له کودتا وروسته حکومت د CUP په لاس سقوط وکړ، چې د «درې پاشا» په نوم پېژندل یادېده، چې د انور، طلعت او کیمل پاشا نه جوړ شوی و. په ۱۹۱۱زکال کې د ازادۍ او موافقې ګوند (چې د لیبرال اتحادیې په نوم هم پېژندل کېده) د کمال پاشا په مشرۍ، د CUP ګوند په مخالفت کې جوړ شو او سمدستي یې په قسطنطنیه (اوسنۍ [[استنبول|استانبول]]) کې ضمني ټاکنې وګټلې. اندېښمن CUP د ۱۹۱۲زکال په عمومي ټاکنو کې په ټاکنو کې درغلۍ او د ازادۍ او موافقت په وړاندې تاوتریخوالي سره درغلي وکړې، خو په ځواب کې د پوځ د ژغورنکو افسرانو (ترکي: Halâskâr Zâbitân) چې د ازادۍ او موافقې ګوند پلويان و او د CUP د راپرځولو هوډ يې درلود، په غوسه راپاڅېدل او د محمد سعيد پاشا د ګوند له ټاکنو وروسته حکومت يې نسکور کړ. په دې ډول د احمد محتار پاشا په مشرۍ نوی حکومت جوړ شو، خو د بالکان د لومړۍ جګړې له ناڅاپه پیلېدو او پوځي ماتې وروسته د ۱۹۱۲ زکال په اکټوبر کې له څو میاشتو وروسته ړنګ شو.<ref name="sizinti">{{cite web |last=Bağcıoğlu |first=Fatih |title=İttihat ve Terakki Üzerine Düşünceler-2 |url=http://www.sizinti.com.tr/konular/ayrinti/ittihat-ve-terakki-uzerine-dusunceler-2.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100126085106/http://www.sizinti.com.tr/konular/ayrinti/ittihat-ve-terakki-uzerine-dusunceler-2.html |archive-date=26 January 2010 |access-date=16 March 2013 |publisher=[[Sızıntı]] |language=tr |df=dmy-all}}</ref>{{sfn|Birinci|1990|p=164-177}}{{sfn|Burak|p=307}} د ۱۹۱۲ز کال د اکټوبر په وروستیو کې د نوي حکومت د جوړولو لپاره د پنځم سلطان محمد نه د اجازې ترلاسه کولو وروسته کمال پاشا د ازادۍ او موافقت ګوند مشر، د بالکان د لومړۍ ناکامې جګړې وروسته له [[بلغاریا]] سره ډیپلوماټیکې خبرې اترې وکړې. د بلغاریا غوښتنه د ادریانوپل ښار د نیولو لپاره، د پخوانۍ عثماني پلازمینې (نن او په ترکیه کې، د ادرین په نوم پیژندل شوی) او د ترکي خلکو او همدارنګه د CUP مشرتابه په غوسه کړل او له امله یې په  ۱۹۱۳ز کال د جنورۍ په ۲۳ نېټې کې CUP یوه کودتا وکړه، چې له یادې کودتا وروسته اپوزیسیون ګوندونه لکه ازادي او موافقې ګوند په کلکه وځپل شول. دغه راز د محمود شوکت پاشا په مشرۍ نوي حکومت د متحدینو په ملاتړ یې عثماني امپراتورۍ د لندن د سولې له کنفرانس نه وویستله او له بالکان هېوادونو سره یې د ادرین او پاتې رومیلیا د بیرته نیولو لپاره جګړه پیل کړه، خو هېڅ ګټه یې ونه کړه. په جون میاشت کې د محمود شوکت له وژنې وروسته، CUP د امپراتورۍ بشپړ کنټرول ترلاسه کړ او د اپوزیسیون مشران یې ونیول یا یې [[اروپا]] ته جلاوطن کړل. {{sfn|Kuyaş|2013|p=26}} == شالید == === د اپریل ۱۹۱۲ز کال ټاکنې او وروسته === د ۱۹۰۸زکال په ټولټاکنو کې د اتحادیې او پرمختګ ګوند (CUP) د استازو جرګې (ترکي: Meclis-i Mebusân) او مشرانو جرګې د عمومي اسامبلې له ۲۸۸ څوکیو نه  شاوخوا ۶۰ څوکۍ وګټلې، چې  دا په پارلمان کې ترټولو لوی ګوند شو.  د ازادۍ او موافقې ګوند (لیبرال اتحادیه) په ۱۹۱۱ز کال کې د نومبر په ۲۱مه د CUP د مخالفینو له خوا رامنځته شو او سمدلاسه یې ۷۰ استازي خپلو لیکو ته جذب کړل. یاد ګوند د خپل جوړېدو نه یوازې ۲۰ ورځې وروسته په ۱۹۱۱ز کال  ډسمبر کې په قسطنطنیه کې د منځمهاله ټاکنو په پایله کې ضمني ټاکنې په یوې رایې وګټلې. دغه راز واکمن CUP ګوند د راتلونکي کال د عمومي ټاکنو د ګټلو لپاره د ازادۍ او موافقې ګوند د بریا احتمال ته په کتلو سره، یو شمېر احتیاطي تدابیر ونیول. CUP له پنځم سلطان محمد نه وغوښتل چې د ۱۹۱۲ز کال په جنوري کې یې له وخت نه مخکې د عمومي ټاکنو غوښتنه وکړه.<ref name="HK">{{cite journal|first=Hasan|last=Kayalı|date=1995|url=http://psi203.cankaya.edu.tr/uploads/files/Kayali,%20Elections%20in%20the%20Ott%20Empire%20(1995).pdf|title=Elections and the Electoral Process in the Ottoman Empire, 1876-1919|journal=International Journal of Middle East Studies|volume=27|issue=3|pages=265–286|doi=10.1017/s0020743800062085|access-date=2022-08-16|archive-date=2021-02-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210228210525/https://psi203.cankaya.edu.tr/uploads/files/Kayali,%20Elections%20in%20the%20Ott%20Empire%20(1995).pdf|url-status=dead}}</ref>{{sfn|Burak|p=307}}<ref>Hasan Kayalı (1997) [http://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft7n39p1dn&chunk.id=s1.4.1&toc.id=s1.4.3&brand=ucpress Arabs and Young Turks] University of California Press</ref>{{sfn|Birinci|1990|p=84}}  یادې عمومي ټاکنې د ۱۹۱۲ز کال د اپریل په لومړیو کې وروسته له هغې ترسره شوې چې د استازو جرګې لپاره د اپوزیسیون ګوند (ازادۍ او موافقې) نوماندان په لرګیو او لښتو ووهل شول او همدارنګه د اپوزیسیون (ازادۍ او موافقې) کاندیدانو له خوا د «لرګیو ټاکنو» په نوم یاد شو. همدارنګه یادې ټاکنې د CUP له خوا په ټاکنو کې د درغلۍ او تاوتریخوالی له امله هم نامتو شوې، چې په دې درغلیو کې د رای ورکولو دمخه رای ورکول، د رایو پټ شمیرل او راپور ورکول، د رایو پانو ډکول، د ټاکنیزو حوزو بیا وېش او نور ډېر څه شامل و، که څه هم CUP بیا هم د ښارونو نه بهر ریښتینی ملاتړي درلودل. د ټاکنو پایلو کې CUP د پارلمان له ۲۷۵ څوکیو نه ۲۶۹ څوکۍ ترلاسه کړې په داسې حال کې چې ازادي او موافقې استازو یوازې ۶ څوکۍ ترلاسه کړي.<ref name="HK2">{{cite journal|first=Hasan|last=Kayalı|date=1995|url=http://psi203.cankaya.edu.tr/uploads/files/Kayali,%20Elections%20in%20the%20Ott%20Empire%20(1995).pdf|title=Elections and the Electoral Process in the Ottoman Empire, 1876-1919|journal=International Journal of Middle East Studies|volume=27|issue=3|pages=265–286|doi=10.1017/s0020743800062085|access-date=2022-08-16|archive-date=2021-02-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210228210525/https://psi203.cankaya.edu.tr/uploads/files/Kayali,%20Elections%20in%20the%20Ott%20Empire%20(1995).pdf|url-status=dead}}</ref>{{sfn|Kuyaş|2013|p=28}} د ازادی او موافقې ګوند د خپلې ټاکنیزې ماتې له امله په غوسه شوي و. له دې امله د یاد ګوند مشرتابه له CUP نه د واک د بیا ترلاسه کولو لپاره د قانوني لارو په لټه کې و او په ښکاره ډول یې د ټاکنیزو درغلیو شکایت وکړ. په ورته وخت کې د پوځي افسرانو یوې ډلې، چې په پوځ کې یې له بې عدالتۍ نه ناخوښه و او ځانونه یې د «ژغورونکي افسران» (ترکي: Halâskâr Zâbitân) په نوم وسله وال سازمان کې تنظیم کړل او امپراتوري حکومت ته یې خپل شتون اعلان کړ. دا  ژغورونکي افسران چې په چټکۍ سره د ازادۍ او موافقې پلويان شول، ډېر ژر په پلازمېنه استانبول کې ناکراري رامنځته کړه. د شهزاده صباح الدین د ملاتړ له ترلاسه کولو وروسته د اپوزیسیون بل مشر، د ژغورونکي افسرانو په ورځپاڼو کې عامه خبرتیاوې خپرې کړې.<ref>{{cite web |last=Aymalı |first=Ömer |date=23 January 2013 |title=Modern dönemin ilk askeri darbesi: Bab-ı Âli baskını |url=http://www.dunyabulteni.net/?aType=haber&ArticleID=178782 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141204103310/http://www.dunyabulteni.net/?aType=haber&ArticleID=178782 |archive-date=4 December 2014 |access-date=15 March 2013 |publisher=dunyabulteni.net}}</ref> په پای کې د ژغورونکي افسرانو نظامي شورا ته د یادداشت په ورکولو سره د لومړي وزیر محمد سعید پاشا په نیولو بریالی شو (چې دوی  محمد سعید پاشا له دې امله تورن کړی و چې مخکې له وخت نه یې ټاکنې په لاره واچولې او د دې له امله CUP ګوند په پارلمان کنټرول تر لاسه کړ) او هغه د CUP وزیرانو حکومت رامنځته کړی و، په دې توګه هغه د ۱۹۱۲ز کال د جولای په میاشت کې استعفی ورکړه.<ref name="HK3">{{cite journal|first=Hasan|last=Kayalı|date=1995|url=http://psi203.cankaya.edu.tr/uploads/files/Kayali,%20Elections%20in%20the%20Ott%20Empire%20(1995).pdf|title=Elections and the Electoral Process in the Ottoman Empire, 1876-1919|journal=International Journal of Middle East Studies|volume=27|issue=3|pages=265–286|doi=10.1017/s0020743800062085|access-date=2022-08-16|archive-date=2021-02-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210228210525/https://psi203.cankaya.edu.tr/uploads/files/Kayali,%20Elections%20in%20the%20Ott%20Empire%20(1995).pdf|url-status=dead}}</ref>{{sfn|Birinci|1990|p=164-177}}{{sfn|Dumont|Georgeon|Tanilli|1997|p=56}} === د کمال پاشا حکومت او د کودتا رهبري === که څه هم په بالکان کې بهرني کړکېچ په موقتي توګه د کورني سیاست مخه ونیوله، خو د کمال پاشا مخه یې ونه نیوله او دۍ د خپل مخکني احمد محتار پاشا په خلاف چې بې طرفه و، د ازادۍ او موافقې د ګوند یو هوښیار غړی و او هوډ یې درلود چې د صدراعظم په توګه له خپل موقف نه د CUP د ویجاړولو لپاره کار واخلي.<ref name="HK4">{{cite journal|first=Hasan|last=Kayalı|date=1995|url=http://psi203.cankaya.edu.tr/uploads/files/Kayali,%20Elections%20in%20the%20Ott%20Empire%20(1995).pdf|title=Elections and the Electoral Process in the Ottoman Empire, 1876-1919|journal=International Journal of Middle East Studies|volume=27|issue=3|pages=265–286|doi=10.1017/s0020743800062085|access-date=2022-08-16|archive-date=2021-02-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210228210525/https://psi203.cankaya.edu.tr/uploads/files/Kayali,%20Elections%20in%20the%20Ott%20Empire%20(1995).pdf|url-status=dead}}</ref> له برټانیا سره د خپلو دوستانه اړیکو په کارولو سره کمال پاشا د بالکان لومړۍ جګړې ته د ډیپلوماټیک پای په اړه خبرې وکړې. په هر حال د جګړې په لړ کې په عثماني پوځ کې سختې ناکرارۍ د هغوی د مورال کمزوری کولو لامل شو دغه راز داسې اوازې هم خپرې شوې وې چې پلازمینه به له قسطنطنیه نه اناتولیا ته انتقال شي. همدارنګه د بلغاریا پوځ د عصري استانبول لوېدیځې سیمې چتالکا پورې پرمختګ وکړ. په دې وخت کې د کمال پاشا حکومت د ۱۹۱۲ ز کال په ډسمبر کې له بلغاریا سره اوربند لاسلیک کړ او د لندن د سولې کنفرانس کې د جګړې د پای ته رسولو لپاره یو تړون لاسلیک کړ.<ref>{{cite web |last=Şimşir |first=Bilal |title=Ankara'nın Başkent Oluşu |url=http://atam.gov.tr/ankaranin-baskent-olusu-2/ |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20130504163819/http://atam.gov.tr/ankaranin-baskent-olusu-2/ |archive-date=4 May 2013 |access-date=15 March 2013 |publisher=atam.gov.tr}}</ref> CUP د لږ سیاسي ځواک او انعطاف پذیرۍ سره پاتې شو، نو ځکه یې د کمال پاشا د ازادۍ او موافقې حکومت پر وړاندې د کودتا پلان پیل کړ. برسېره پر دې، د ۱۹۰۸ز کال د ځوان ترکي انقلاب راهیسې د کمال پاشا او CUP ترمنځ دښمني شتون درلود. له هغه وروسته کمال پاشا د څلورو کلونو په اوږدو کې، یو لړ هڅې وکړې چې د CUP غړي د حکومت او اردو نه لرې وساتي. د ۱۹۱۳ ز کال د جنورۍ میاشت کې CUP په بشپړه توګه له کمال پاشا او د ازادۍ او موافقې حکومت نه مایوسه شو. که څه هم دا کودتا باید یو ناڅاپي برید وي، خو CUP لا دمخه د ترسره کولو لپاره مشخصې پریکړې کړې وې.{{sfn|Kuyaş|2013|p=26}}{{sfn|Kuyaş|2013|p=32}} == سرچينې == 54zu5jlupxflffl0sebce8zagz9qsoz 0 64620 370154 366922 2026-11-02T08:27:39Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 370154 wikitext text/x-wiki {{مالومات |نوم= |انځور= |د انځور اړوند= }} لتويا په رسمي ډول د لتويا جمهوريت او د شمالي اروپا په بالتيک سيمه کې پروت هېواد دی. دا يو له بالتيک دولتونو څخه دی، چې په شمال کې له استونيا، سويل کې له ليتوانيا، ختيځ کې له روسيې، سويل ختيځ کې له بيلاروس او لويديځ کې له سويډن سره سمندري ګډه پوله لري. د هېواد پراخوالی ۶۴۵۸۹ کېلو متر مربع (۲۴۹۳۸ ميل مربع)، نفوس يې ۱،۹ ميليونه او موسمي برابر يا معتدل اقليم لري. پلازمېنه او تر ټولو پراخه ښار يې رېګا “Riga” دی. د هېواد اوسېدونکي د د بالتس “Balts” په توکميزې او ژبنۍ ډلې پورې اړه لري او په لتويايي ژبه خبرې کوي، چې د بالتيک له يوازينيو دوه ژونديو ژبو څخه ده. روسان د هېواد تر ټولو مهم لږه کي دي، چې د ټول نفوس نږدې څلورمه برخه جوړوي. <ref>{{Cite web |title=The Constitution of the Republic of Latvia (Latvijas Republikas Satversme) |url=https://likumi.lv/ta/en/en/id/57980-the-constitution-of-the-republic-of-latvia |access-date=2021-02-18 |website=Likumi.lv |language=en |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210417075243/https://likumi.lv/ta/en/en/id/57980-the-constitution-of-the-republic-of-latvia |archivedate=2021-04-17 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |date=14 March 2015 |title=Weather information in Latvia |url=http://www.travelsignposts.com/Latvia/latvia-riga-weather.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402134808/http://www.travelsignposts.com/Latvia/latvia-riga-weather.php |archive-date=2 April 2015 |access-date=14 March 2015 |publisher=www.travelsignposts.com}}</ref> له پېړيو تيوتونيک، سويډني، د پولينډ او ليتوانيا له ګډې او روسي واکمنۍ څخه وروسته، چې په اصل کې د بالتيک المان د سيمه ييز اشرافيت په واسطه له مخې لرې شوې، د لتويا خپلواک جمهوريت د ۱۹۱۸ ز کال د نومبر په ۱۸ نېټه هغه وخت رامېنځته شو، چې له الماني سترواکۍ څخه بېل شو او او د لومړۍ نړيوالۍ جګړې په پايله کې يې خپلواکي اعلان کړه. که څه هم دا هېواد د ۱۹۳۰ زلسيزې په ۱۹۳۴ز کال کې له کودتا څخه وروسته په زياتېدونکي ډول استبدادي شو او د کارلېس اولمانېس “Karlis Ulmanis” په مشرۍ يې استبدادي نظام رامېنځته کړ. د هېواد رښتينې خپلواکي د دويمې نړيوالې جګړې په پيل کې له خنډ سره مخامخ شوه، چې پيل يې شوروي اتحاد کې په زور سره د لتويا په يو ځای کېدلو سره وشو او وروسته په ۱۹۴۱ز کال کې د نازي المان له لورې تر بريد او نيواک لاندې راغله، چې له دې وروسته د راتلونکو ۴۵ کالونو لپاره د لتويا د شوروي سوسياليست جمهوريت د جوړولو په موخه په ۱۹۴۴ ز کال کې يو ځل بيا د شورويانو له لورې ونيول شوه. د شوروي نيواک پر مهال د پراخه کډوالۍ په پای کې توکميز روسان د هېواد خورا څرګند لږه کي شول، چې اوس د نفوس نږدې څلورمه برخه جوړوي. د سندرې ويلو سوله ييز اوښتون “Singing Revolution” په ۱۹۸۷ز کال کې پيل شو او د ۱۹۹۱ ز کال د اګسټ په ۲۱ د رښتينې خپلواکۍ په بيرته ترلاسه کولو سره پای ته ورسېد. له هغه وخت راهيسې لتويا ديموکراتيک يو ګونديز پارلماني جمهوريت دی. <ref name="Germanis">{{cite book|last=Ģērmanis|first=Uldis|author-link=Uldis Ģērmanis|editor=Ojārs Kalniņš|title=The Latvian Saga|edition=11th|page=268|language=en|publisher=Atēna|location=Riga|year=2007|isbn=9789984342917|oclc=213385330}}</ref><ref>{{cite web |date=3 December 2015 |title=History of Latvia 1918-1940 |url=https://www.latvia.eu/history-latvia-1918-1940 |access-date=28 January 2021 |website=[Latvia.eu] |language=en}}</ref><ref>On 21 August 1991, after the [[1991 Soviet coup d'état attempt|Soviet coup d'état attempt]], the Supreme Council adopted a Constitutional law, "[[On the Restoration of Independence of the Republic of Latvia#Further developments|On statehood of the Republic of Latvia]]", declaring Article 5 of the Declaration to be invalid, thus ending the transitional period and restoring de facto independence.</ref> لتويا د لوړ عايد پرمختللي اقتصاد په درلودلو سره يو پرمختللی هېواد دی، چې د انساني پرمختګ لړيال کې خورا لوړ ځای لري. دا هېواد د مدني ازاديو، د مطبوعاتو د خپلواکۍ، د انټرنيټ د خپلواکۍ، ديموکراتيک حکومتولۍ، د ژوند معيارونو او د سوله ييزتوب معيارونو په برخو کې د پام وړ کړنې تر سره کوي. لتويا د اروپايي ټولنې، يوروزون، ناټو، اروپايي شورا، ملګرو ملتونو، د بالتيک سمندرګي د هېوادونو د شورا، د پيسو نړيوال صندوق، د شمالي اروپا او بالتيک اته هېوادونو “Nordic-Baltic Eight”، د شمالي اروپا د پانګونې بانک، د اقتصادي همکارۍ او پرمختګ اقتصادي سازمان، د اروپا د خونديتوب او همکارۍ سازمان او د سوداګرۍ د نړيوال سازمان غړې ده. == ارپوهنه == د لتويا نوم “Litvija” د لرغونو لتګاليانو “Latgalians” له نوم څخه اخېستل شوی دی، چې د کيورونيانو “Curonians”، سيلونيانو “Selonians” او سيميګاليانو “Semigallians” تر څنګ د انګليستان او اروپايي بالتيک څلورمه قبيله وه، چې له فينيک ليفونيانو “Finnic Livonians” سره يې په ګډه د معاصرو لتويانو توکميزه هسته جوړه کړه. د لتويا هنري “Henry of Latvia” د هېواد د نوم لاتيني بڼې ليتيګاليا “Littigallia” او ليتيا “Lithia” رامينځته کړې، چې دواړه له لاتګاليايي نومونو څخه اخېستل شوي دي. يادو ګړنو د هېواد نوم په اړه روماني ژبو کې له ليتونيا “Litonia” او بېلابېلو جرمنيک ژبو کې له ليتلېنډ “Lettland” څخه د بدلونونو انګېزه واخېستله.  <ref>{{cite web |year=2012 |title=Latvia in Brief |url=http://latinst.lv/wp-content/uploads/2012/01/Latvia_in_brief.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20121108155832/http://latinst.lv/wp-content/uploads/2012/01/Latvia_in_brief.pdf |archive-date=8 November 2012 |access-date=12 May 2011 |publisher=Latvian Institute}}</ref><ref>{{cite web |title=Baltic Online |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/litol-0-X.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805131726/http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/litol-0-X.html |archive-date=5 August 2011 |access-date=12 May 2011 |publisher=The University of Texas at Austin}}</ref> == تاريخچه == له ميلاد څخه نږدې ۳۰۰۰ کالونه پخوا د ليتويايي وګړو د بالتيک لومړني نيکونه د بالتيک سمندرګي په ختيځ ساحل کې استوګن شول. بالتانو روم او بيزانس ته سوداګريز لارې پرانېستې او د قيمتې فلزاتو په بدل کې يې د ځايي عنبرو سوداګري پيل کړه. په ۹۰۰ زکال کې د کيورونيانو “Curonians”، سيلونيانو “Selonians”، سيميګاليانو “Semigallians” او لاتګاليانو “Latgallians” بېلابېلو بالتيک قبيلو تر څنګ د ليفونيانو “Livonians” فينيک قبيله (چې په فينيک ژبه يې خبرې کولې) هم لتويا کې استوګن شوه. <ref>A History of Rome, M Cary and HH Scullard, p455-457, Macmillan Press, {{ISBN|0-333-27830-5}}</ref><ref>{{cite web |title=Data: 3000 BC to 1500 BC |url=http://life.bio.sunysb.edu/ee/msr/Ethno/dategen1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20060622113922/http://life.bio.sunysb.edu/ee/msr/Ethno/dategen1.html |archive-date=22 June 2006 |access-date=6 August 2006 |work=The European Ethnohistory Database |publisher=The Ethnohistory Project}}</ref> په ۱۲ پېړۍ کې د لتويا په خاوره کې وانيما “Vanema”، وينتاوا “Ventava”، بانداوا “Bandava”، پيماري “Piemare”، دوفزاري “Duvzare”، سيلېجا “Sēlija”، کوکنيسي “Koknese”، جيرسيکا “Jersika”، تالاوا “Tālava ” او ادزيلي “Adzele” په نومونو بېلې سيمې وې، چې هرې يوې يې خپل واکمنان درلودل.  <ref>Latvijas vēstures atlants, Jānis Turlajs, page 12, Karšu izdevniecība Jāņa sēta, {{ISBN|978-9984-07-614-0}}</ref> === منځنۍ دوره === که څه هم ځايي خلکو د پېړيو لپاره له بهرنۍ نړۍ سره اړيکه درلوده، مګر په ۱۲ ز پېړۍ کې د اروپا ټولنيز او سياسي ګډ نظام کې په بشپړ ډول يو ځای شوه. د پاپ له لورې استول شوي مذهبي بلونکي (مبلغان) د ۱۲ پېړۍ په وروستيو کې له عقيدې څخه د خلکو اړولو په لټه له داوګاوا سيند “Daugava River” څخه تېر شول. سيمه ييزو خلک که څه هم هغومره په اسانۍ سره عيسويان نه شول، چې کليسا يې هيله درلوده. <ref>{{cite web |title=Data: Latvia |url=http://www.historyfiles.co.uk/KingListsEurope/EasternLatvia.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20100202020032/http://www.historyfiles.co.uk/KingListsEurope/EasternLatvia.htm |archive-date=2 February 2010 |access-date=25 April 2010 |work=Kingdoms of Northern Europe&nbsp;– Latvia |publisher=The History Files}}</ref><ref name="Lonely">{{cite web |title=Latvian History, Lonely Planet |url=http://www.lonelyplanet.com/latvia/history |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100401090330/http://www.lonelyplanet.com/latvia/history |archive-date=1 April 2010 |access-date=16 October 2010 |publisher=Lonelyplanet.com}}</ref> الماني صليبيان سيمې ته واستول شول، يا د خورا شونتيا له مخې يې په خپله د تګ پرېکړه وکړه. د سيګيبيرګ سينټ مينهارد “Saint Meinhard” په ۱۱۸۴ز کال کې اکسکايل “Ikskile” ته ورسېد، چې سوداګر هم ورسره وو او د يو کاتوليک ماموريت له مخې يې له اصلي کفري باورونو څخه د خلکو د اړولو په موخه ليونيا “Livonia” ته سفر کاوه. درېيم پاپ سيليتاين “Pope Celestine III” په ۱۱۹۳ز کال شمالي اروپا کې د کافرانو پر وړاندې د صليبي جګړې غوښتنه کړې وه. کله چې له عقيدې څخه د اړولو سوله ييزې لارې چارې بې پايلې شوې، مېنهارد د وسلو په زور د ليونيانو د عقيدې بدلولو پلان جوړ کړ. <ref>{{cite news|url=http://www.balticsworldwide.com/the-crusaders/|title=The Crusaders|newspaper=City Paper|access-date=28 July 2007|date=22 March 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20101222014019/http://www.balticsworldwide.com/the-crusaders/|archive-date=22 December 2010}}</ref> د ۱۳ پېړۍ په پيل کې المانيانو د اوسنۍ لتويا پر پراخه برخو باندې واکمني وکړه. دې نيول شویو سيمو له سويلي استونيا سره په ګډه صليبي ايالت جوړ کړ، چې د تيرا ماريانا “Terra Mariana” يا ليونيا په توګه وپېژندل شو. په ۱۲۸۲ زکال کې رېګا “Riga” او وروسته سيسيس “Cesis”، ليمبازي “Limbazi”، کوکنيسي “Koknese” او والمېرا “Valmiera” ښارونه د هانسيټيک اتحاد “Hanseatic League” برخه شول. ريګا د ختيځ او لويدیځ تر منځ يوه مهمه سيمه شوه او له لويديځې اروپا سره يې نږدې کلتوري اړيکې جوړې کړې. لومړني الماني اوسېدونکي د شمالي المان اشراف او د شمالي المان د ښارګوټو اوسېدونکي وو، چې سيمې ته يې خپله “Low German” ژبه راوړله او يادې ژبې په لتويايي ژبه کې ګڼ پردي [الماني] ويوکي دننه کړل. <ref>{{cite web |last1=Žemaitis |first1=Augustinas |title=German crusader states (until 1561) |url=https://www.onlatvia.com/german-crusader-states-until-1561-68 |access-date=26 August 2022 |website=OnLatvia.com}}</ref><ref>{{cite book|title=Die deutschen Lehnwörter im Lettischen: Inaugural-Dissertation zur Erlangung der Doktorwürde der hohen philosophischen Fakultät I der Universität Zürich|author=Johann Sehwers|publisher=Berichthaus|date=1918|language=de}}</ref><ref>{{Cite web |title=History of Latvia - Lonely Planet Travel Information |url=https://www.lonelyplanet.com/latvia/history |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200326135852/https://www.lonelyplanet.com/latvia/history |archive-date=26 March 2020 |access-date=2019-12-23 |website=www.lonelyplanet.com}}</ref><ref>{{cite web |title=Terra Mariana. 1186 – 1888 (2015) |url=https://www.manabiblioteka.lv/en/projekti/terra-mariana-1186-1888-2015/ |access-date=26 August 2022 |website=Manabiblioteka.lv |archive-date=10 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210510142925/https://www.manabiblioteka.lv/en/projekti/terra-mariana-1186-1888-2015/ |url-status=dead }}</ref> === د سمون دوره او د پولينډ او سويډن واکمني === د ليونيا له جګړې “Levonian War” (۱۵۵۸ – ۱۵۸۳زکال) څخه وروسته، ليونيا (شمالي لتويا او سويلي استونيا) تر پولينډي او ليتوانيايي واکمنۍ لاندې راغله. د استونيا سويلي برخه او د لتويا شمالي برخه د لتوانيا ستر ديوک حکومت “Grand Duchy of Lithuania” ته پرېښودل شوې وې او د ليونيا ډچيز [د ديوک تر واک لاندې سيمه] يې جوړ کړ. د ليونيا د ترتيب “Order of Livonia” وروستي ماهر ښوونکي ګوتهارد کيټلر “Gotthard Kettler” د کورلېنډ او سيميګاليا دیوکي حکومت “Duchy of Courland and Semigallia” جوړ کړ. که څه هم ياد ديوکي دولت د ليتوانيا د ستر ډچيز او وروسته د پولينډ او ليتوانيا د ګډو ګټو د دولت تر لاس لاندې دولت و، مګر ۱۶ پېړۍ کې يې د پام وړ کچه خپلواکي وساتله او يوه طلايي دوره يې تجربه کړه. د لتويا ختيځ سيمه لاتګاليا “Latgalia” د پولينډ او ليتوانيا د ګډو ګټو دولت د “Infanty Voivodeship” برخه شوه. <ref name="Lonely3">{{cite web |title=Latvian History, Lonely Planet |url=http://www.lonelyplanet.com/latvia/history |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100401090330/http://www.lonelyplanet.com/latvia/history |archive-date=1 April 2010 |access-date=16 October 2010 |publisher=Lonelyplanet.com}}</ref><ref>{{cite web |last1=Ceaser |first1=Ray A. |date=June 2001 |title=Duchy of Courland |url=http://depts.washington.edu/baltic/papers/duchy.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20030302122941/http://depts.washington.edu/baltic/papers/duchy.html |archive-date=2 March 2003 |access-date=11 September 2017 |publisher=University of Washington}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=IpR0-OrrwssC&q=Inflanty+Latgale&pg=PA14|title=Culture and Customs of the Baltic States|first=Kevin|last=O'Connor|date=3 October 2006|publisher=Greenwood Publishing Group|via=Google Books|isbn=978-0-313-33125-1}}</ref> په ۱۷ پېړۍ او د ۱۸ پېړۍ په لومړيو کې د پولينډ او لتوانيا د ګډو ګټو دولت، سويډن او روسيې ختيځ بالتيک کې د لوړوالي هڅه وکړه. د پولينډ او سويډن له جګړې “Polish-Swedish War” څخه وروسته شمالي ليونيا د وېدزيمي په ګډون د سويډن تر واکمنۍ لاندې راغله. رېګا د سويډني ليونيا پلازمېنه او د سويډن په ټوله سترواکۍ کې لوی ښار شو. د سويډن او پولينډ تر منځ جګړې په ۱۶۲۹ ز کال کې د التمارک د اختلافاتو د هوارولو ماموريت “Truce of Altmark” تر وخته پورې په مهالني ډول [کله کله] دوام وکړي. لتويا کې سويدني دوره په عمومي ډول د مثبتې دورې په توګه يادېږي، چې غلامي په اسانه شوه، د بزګر پوړ لپاره يو لړ ښوونځي جوړ شول او د ځايي بېرون اشرافو واک کم کړای شو. <ref>H. Strods, "'Dobrye Shvedskie Vremena' v Istoriografii Latvii (Konets XVIII V.&nbsp;– 70-E Gg. XX V.). ["'The good Swedish times' in Latvian historiography: from the late 18th century to the 1970s"] ''Skandinavskiy Sbornik'', 1985, Vol. 29, pp. 188–199</ref><ref>{{cite journal|author=J. T. Kotilaine|title=Riga's Trade With its Muscovite Hinterland in the Seventeenth Century|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-baltic-studies_summer-1999_30_2/page/129|journal=Journal of Baltic Studies|year=1999|volume=30|issue=2|pages=129–161|doi=10.1080/01629779900000031}}</ref><ref>{{cite web |last1=Rickard |first1=J |title=Truce of Altmark, 12 September 1629 |url=http://www.historyofwar.org/articles/truce_altmark.html |access-date=28 January 2021 |website=www.historyofwar.org}}</ref><ref>Kasekamp, p. 47</ref> == سرچينې == 4n598xfv956vtfm04wje5plgakq06eb 0 64805 370110 366519 2026-11-02T00:22:41Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 370110 wikitext text/x-wiki د اکوادور هېواد له اقتصادي ارخه  نه [[لاتیني ژبه|په لاتین]] امریکا کې اتم او د ناخالصه کورني تولیداتو له مخې په نړۍ کې ۶۹م لوی اقتصاد دی، چې اقتصاد یې د تېلو، کیلې، میګو، سرو زرو، لومړني کرنیز محصولاتو او د هغو اکوادوري کډوالو د پیسو په لېږد ولاړ دی چې په بهر کې کار کوي، چې په ۲۰۱۷ز کال کې له بهر نه د پیسو حواله د هېواد د ناخالصو کورني تولیداتو۲.۷ سلنه برخه جوړوله. <ref name=":0">{{Cite web |title=OEC - Ecuador (ECU) Exports, Imports, and Trade Partners |url=https://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/ecu/ |access-date=2019-04-14 |website=atlas.media.mit.edu |language=en |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190414104227/https://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/ecu/ |archivedate=2019-04-14 |url-status=dead}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |title=The Economy Of Ecuador |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-economy-of-ecuador.html |access-date=2019-04-14 |website=WorldAtlas |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Personal remittances, received (% of GDP) {{!}} Data |url=https://data.worldbank.org/indicator/BX.TRF.PWKR.DT.GD.ZS?locations=EC |access-date=2019-04-14 |website=data.worldbank.org}}</ref><ref>{{Cite web |title=Trade (% of GDP) {{!}} Data |url=https://data.worldbank.org/indicator/NE.TRD.GNFS.ZS?locations=EC |access-date=2019-04-20 |website=data.worldbank.org}}</ref> دا هېواد د تیلو په زېرمو پورې تړلی دی. په ۲۰۱۷ز کال کې تیل د خلکو د عاید درېیمه برخه او د صادراتو عاید ۳۲سلنه برخه جوړوله. کله چې اکوادور د OPEC سازمان غړیتوب ترلاسه کړ د نوموړي سازمان یو له کوچنیو غړو نه ګڼل کېده، چې په ۲۰۱۷ز کال کې یې هره ورځ شاوخوا ۵۳۱،۳۰۰ بیرل تیل تولیدول. همدارنګه اکوادور په نړۍ کې د کیلې (په ۲۰۱۷ز کال کې ۳.۳۸ میلیارد ډالر) او د میګو (په ۲۰۱۷ز کال کې ۳.۰۶ میلیارد ډالر) ترټولو لوی صادرونکی دی. دغه راز د غیر دودیزو محصولاتو لکه د پرې شوي ګلونو (په ۲۰۱۷ز کال کې ۸۴۵ میلیون ډالر) او د کبانو (په ۲۰۱۷ز کال کې ۱.۱۸ میلیارد ډالر) صادرات په وروستیو کلونو کې وده کړې.<ref name=":2">{{Cite web |title=OPEC : Ecuador |url=https://www.opec.org/opec_web/en/about_us/148.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191210234838/https://opec.org/opec_web/en/about_us/148.htm |archive-date=December 10, 2019 |access-date=2019-04-14 |website=www.opec.org}}</ref><ref>{{Cite web |last=Energy Information Administration - EIA |date=2017 |title=Country Analysis Brief: Ecuador |url=https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/countries_long/Ecuador/Ecuador.pdf |website=www.eia.gov}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/ecuador-imf-idUSL1N2181VV|title=Ecuador's economy to contract by 0.5 pct this year, IMF says|date=2019-03-21|work=Reuters|access-date=2019-04-14|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=OPEC : Member Countries |url=https://www.opec.org/opec_web/en/about_us/25.htm |access-date=2019-04-14 |website=www.opec.org}}</ref> په تېرو وختونو کې د اکوادور اقتصاد تر ډېره بریده په لومړنیو صنعتونو لکه کرنه او تیلو پورې تړلی و، خو د نړیوال بازار د بدلونونو او د ټیکنالوژیکي پراختیا په پایله کې هېواد په نورو سکټورونو لکه ټوکر، پروسس شوي خوراکي توکي، فلزاتو او خدماتي سکټورونو کې هم اقتصادي وکړ. دغه راز د ۲۰۰۶ او ۲۰۱۴ز کلونو ترمنځ د ناخالصه کورني تولیداتو وده په اوسط ډول ۴.۳ سلنه وه چې لامل یې د تیلو لوړې  بیې ګڼل کېدې، خو له ۲۰۱۵ز کال نه تر ۲۰۱۸ز کال پورې د ناخالصه کورني تولیداتو وده په اوسط ډول یوازې ۰.۶ سلنه وه. دغه راز کله چې د ۲۰۱۷ز کال مې میاشت کې د اکوادور پخوانی ولسمشر لینن مورینو بېرته واک تر لاسه کړ د اکوادور په اقتصاد کې یې بنسټیز بدلون راوستل او موخه یې دا وه تر څو اقتصاد کې د خصوصي سکټور ونډه زیاته کړي.<ref>{{Cite web |title=Ecuador |url=http://www.worldbank.org/en/country/ecuador |access-date=2019-04-14 |website=World Bank |language=en}}</ref><ref name=":3">{{Cite web |title=Overview |url=http://www.worldbank.org/en/country/ecuador/overview |access-date=2019-04-14 |website=World Bank |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=EcoEmerging |date=2018 |title=Ecuador: A delicate situation |url=https://economic-research.bnpparibas.com/Views/DisplayPublication.aspx?type=document&IdPdf=31160 |website=economic-research.bnpparibas.com |access-date=2022-10-08 |تاريخ الأرشيف=2020-01-25 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200125053524/https://economic-research.bnpparibas.com/Views/DisplayPublication.aspx?type=document&IdPdf=31160 |url-status=dead |خونديځ نېټه=2020-01-25 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20200125053524/https://economic-research.bnpparibas.com/Views/DisplayPublication.aspx?type=document&IdPdf=31160 |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20200125053524/https://economic-research.bnpparibas.com/Views/DisplayPublication.aspx?type=document&IdPdf=31160 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200125053524/https://economic-research.bnpparibas.com/Views/DisplayPublication.aspx?type=document&IdPdf=31160 }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-ecuador-oil-analysis-idUSTRE56G70P20090717|title=Ecuador unlikely to nationalize oil sector|date=2009-07-17|work=Reuters|access-date=2019-04-14|language=en}}</ref> == د اکوادور اقتصادي تاریخ == په ۱۹۹۷ او ۱۹۹۸ز کلونو کې د اکوادور خرابه اقتصادي وضعیت د دې لامل شو چې نوموړۍ هېواد په ۱۹۹۹ز کال کې له سخت مالي ناورین سره مخ شي. یاد ناورین د یو شمېر بهرني کړکېچونو لکه  په ۱۹۹۷ او ۱۹۹۸ز کلونو کې په ټوله نړۍ کې د تیلو نرخونو رالوېدل او په ۱۹۹۷ او ۱۹۹۸ز کلونو کې په نړیوال کچه د نوو راپورته شوو بازارونو کې د بې ثباتۍ له امله رامنځته شو . دې لاملونو د اکوادور حکومت بې ثباته اقتصادي تګلاره په ګوته کړه چې د لوی مالي کسر او د پیسو د پراختیا تګلارې نه جوړه وه او په پایله کې دا په ۱۹۹۹ز کال کې په کورني ناخالصه تولیداتو کې د ۷.۳سلنه کمښت، ۵۲.۲سلنه کلنۍ انفلاسیون او د ملي اسعارو ارزښت کې ۶۵ سلنه کمښت لامل شو. د ۲۰۰۰ ز کال د جنوری په نهمه د اکوادور ولسمشر جمیل مهواد د روان اقتصادي ناورین د حل په موخه امریکایي ډالر د ایکووادور د رسمی اسعارو په توګه اعلان کړه، خو ورپسې لاریونونه د ۲۰۰۰ز کال اکوادور کودتا لامل شو چې پر ترڅ کې یې مهواد له دندې ګوښه او پر ځای یې د مهواد مرستیال ګوستاو نوبوئا د ولسمشر په توګه وټاکل شو. دغه راز د نوبوئا حکومت د هېواد اقتصادي بیا رغونې ستراتیژۍ د مرکز په توګه له سوکر نه ډالر ته د بدلولو ژمنه تایید کړه او په دې توګه په ۲۰۰۱ز کال کې له سوکر نه ډالرو ته لېږد بشپړ شو. <ref>{{cite web |title=Ecuador’s one and only official currency is the US Dollar |url=https://peopleplacesandthoughts.com/home/2019/5/24/ecuadors-one-and-only-official-currency-is-the-us-dollar |website=People Places and Thoughts}}</ref> د اکوادور هېواد له اقتصادي اړخه په لاتین امریکا کې اتم لوی اقتصاد دی او د ۲۰۰۰ او ۲۰۰۶ز کلونو ترمنځ یې په اوسط ډول ۴.۶ سلنه کلنۍ اقتصادي وده تجربه کړې او د ۲۰۰۹ز کال جنوري کې د اکوادور مرکزي بانک (BCE) د ۲۰۱۰ز کال لپاره د ۶.۸۸ سلنې وده وړاندوینه وکړه. دغه راز د اکوادور مرکزي بانک په وینا د ۱۹۹۰ او ۲۰۰۷ز کلونو تر منځ د هېواد ناخالصه تولیداتو کچه دوه برابره شوی چې اندازه یې ۶۵،۴۹۰ میلیونه ډالرو ته رسېده. د ۲۰۰۸ز کال جنورۍ کې د انفلاسیون کچه شاوخوا ۱.۱۴ سلنه وه، چې د حکومت په وینا په تیر کال کې ترټولو لوړه کچه وه. همدارنګه د ۲۰۰۷ز کال له ډسمبر نه تر ۲۰۰۸ز کال سپټمبر پورې د بیکارۍ کچه د ۶ او ۸ سلنې ترمنځ وه، خو په اکټوبر کې شاوخوا ۹ سلنې ته لوړه شوه او د ۲۰۰۸ز کال نومبر کې بېرته ۸ سلنې ته راښکته شوه.<ref>{{cite web |date=30 June 2015 |title=Ecuador Inflation rate (consumer prices) |url=http://www.indexmundi.com/ecuador/inflation_rate_(consumer_prices).html |publisher=Index Mundi}}</ref><ref>[http://es.noticias.yahoo.com/ Yahoo! Noticias España – Los titulares de hoy]. Es.noticias.yahoo.com (April 20, 2011). Retrieved on 2012-07-26.</ref><ref>[http://www.soitu.es/soitu/2009/01/16/info/1232133437_646823.html El Banco Central de Ecuador sitúa el crecimiento del 2008 en más del 6%]. soitu.es (January 16, 2009). Retrieved on 2012-07-26.</ref><ref>[http://www.bce.fin.ec/indicador.php?tbl=pib Banco Central del Ecuador – Resumen de pib] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121029010858/http://www.bce.fin.ec/indicador.php?tbl=pib |date=2012-10-29 }}. Bce.fin.ec (July 11, 2012). Retrieved on 2012-07-26.</ref><ref>[http://www.indexmundi.com/ecuador/inflation_rate_%28consumer_prices%29.html Ecuador Inflation rate (consumer prices) – Economy]. Indexmundi.com (July 26, 2012). Retrieved on 2012-08-21.</ref><ref>Gill, Nathan. (January 6, 2012) [https://www.bloomberg.com/news/2012-01-06/ecuadorian-inflation-accelerated-to-three-year-high-in-2011-1-.html Ecuadorian Inflation Accelerated to Three-Year High in 2011]. Bloomberg. Retrieved on 2012-08-21.</ref><ref>[http://www.ecuadorencifras.com/cifras-inec/desempleo2.html Ecuador en Cifras]. Ecuador en Cifras. Retrieved on 2012-07-26.</ref><ref name="Economy Overview Since 2006">[http://www.cepr.net/index.php/publications/reports/ecuadors-economy-since-2007 Ecuador's Economy Since 2007 | Reports] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150318083140/http://www.cepr.net/index.php/publications/reports/ecuadors-economy-since-2007 |date=2015-03-18 }}. Cepr.net. Retrieved on 2012-08-21.</ref><ref>[http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/BANCOMUNDIAL/EXTSPPAISES/LACINSPANISHEXT/0,,contentMDK:20505827~menuPK:508626~pagePK:146736~piPK:226340~theSitePK:489669,00.html América Latina y el Caribe – Ecuador – Datos destacados] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150429191653/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/BANCOMUNDIAL/EXTSPPAISES/LACINSPANISHEXT/0,,contentMDK:20505827~menuPK:508626~pagePK:146736~piPK:226340~theSitePK:489669,00.html |date=2015-04-29 }}. Web.worldbank.org (May 17, 2005). Retrieved on 2012-07-26.</ref> ولسمشر رافایل کورئا د ۲۰۰۸ز کال ډسمبر په ۱۲مه اعلان وکړ چې اکوادور به د ۵۱۰ میلیون ډالرو پور ورکونکو ته ۳۰.۶ میلیون ډالرو سود نه ورکوي، همدارنګه رافایل هغه بهرني پورونه (۳.۸ میلیارد ډالر) چې د پخوانیو ادارو له خوا پرې خبرې اترې شوې وې غیرقانوني اعلان کړه ځکه چې د اجرایوي حکم پرته تصویب شوی و، چې د دې اعلان په وخت کې هېواد ۵.۶۵ میلیارده ډالره نغدي زېرمې درلودې. په ۲۰۰۹ز کال کې اقتصادي وده د نړیوال ناورین په اوږدو کې ۰.۶ سلنې ته راټیټه شوه، ځکه له یوې خوا د تیلو په بیو کې کمښت راغۍ او له بلې خوا د هغه اکوادورانو له خوا چې په بهر کې ژوند او کار کاوو حوالې کمې شوې (د بهرنیو عوایدو لویه سرچینه). دغه راز په ۲۰۱۰ز کال کې د اکوادور اقتصاد یو ځل بیا وده وکړه، چې دا وده ۲.۸ سلنه وه او له ۲۰۱۲ز کال نه تر ۲۰۱۴ز کال پورې په اوسط ډول ۴.۵ سلنې ته لوړه شوه.<ref name="FT081213">Mapstone, (December 13, 2008). [http://www.ft.com/cms/s/0/7170e224-c897-11dd-b86f-000077b07658.html Ecuador defaults on sovereign bonds]. [[Financial Times]]</ref> ځینې ​​کتونکي د اکوادور د لوړې ودې لامل په عامه پانګونې کې زیاتوالی، د تیلو لوړې بیې او د چینایي پورونو له امله بولي. د متحده ایالاتو د انرژۍ د معلوماتو د ادارې په وینا، اکوادور په ۲۰۱۴ز کال کې لوېدیځ متحده ایالاتو ته د بهرنیو تیلو درېیمه لویه سرچینه وه، خو د ۲۰۱۴ز کال په نیمایي کې د تیلو په بیو کې د پام وړ کمښت د دې لامل شو چې د اکوادور د تیلو عوایدو کې هم کمښت راشي. دغه راز د ولسمشر کورئا پلان چې د امازون په یاسوني ملي پارک کې د Tiputini، Ishpingo، Tambochoa له ساحو د اقتصادې پرمختګ په موخه د خامو تیلو استخراج پیل کړی و اقتصادي وده رامنځته نه کړه، چې په ۲۰۱۶ز کال کې د اکوادور ناخالصه کورني تولیداتو کچه ۱.۶ سلنې ته راټیټه شوه.<ref name=":4">{{citation-attribution|{{Cite web|title=Ecuador: In Brief|url=https://fas.org/sgp/crs/row/R44294.pdf|last=Beittel|first=June|date=February 13, 2018|publisher=[[Congressional Research Service]]|access-date=May 5, 2020|archive-date=September 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200926081834/https://fas.org/sgp/crs/row/R44294.pdf|url-status=dead}}}}</ref> په ۲۰۱۶ز کال کې د اکوادور اقتصادي رکود او د هېواد بهرنۍ تمویل ته اړتیا د ۲۰۱۶ز کال د اپریل میاشتې وژونکي زلزلې له امله نور هم زیات شو. د اکوادور اټکل شوي ۳ میلیارد ډالر د بیارغونې او په اغیزمنو سیمو کې له ۷۲۰،۰۰۰ خلکو سره د بشردوستانه مرستو لګښتونه هم داسې ستونزه وه چې حکومت او خصوصي سکټور یې د حل کولو په لټه کې وو، چې د متحده ایالاتو له بهرنیو ناورینونو سره د مرستې دفتر په اغېزمنو سیمو کې د اوبو او روغتیا ساتنې سیسټمونو په ګډون له ۳ میلیون ډالرو نه ډېرې مرستې چمتو کړې. همدارنګه د ملګرو ملتونو د بشري مرستو د همغږۍ دفتر له خوا د ۷۳ میلیونو ډالرو د راټولولو غوښتنه هم وشوه، خو د ۲۰۱۶ز کال تر جولای پورې د دې مرستو یوازې یو پر پنځمه برخه د متحده ایالاتو په ګډون له بسپنه ورکوونکو هېوادونو نه ترلاسه شوې وه.<ref name=":4" /> نړیوالو پور ورکونکو ته د ۳.۲ میلیارده ډالرو پور په ورکولو کې د پاتې راتللو له امله په ۲۰۰۸ز کال کې د اکوادور لاسرسی نړیوالو مالي بازارونو ته محدود شو، نو ځکه د کورئا حکومت د بهرني تمویل لپاره غیر دودیز متحدینو لکه [[چین د خلکو جمهوریت|چین]] ته مخه کړه چې له ۲۰۰۵ز کال نه تر ۲۰۱۴ز کال پورې چینایي بانکونو له اکوادور سره شاوخوا ۱۱ میلیارد ډالره مالي مرستې چمتو کړې. اکوادور په بریالیتوب سره د ۲۰۱۴ز کال جون کې د ۲ میلیارده ډالرو په ارزښت د قرضې اسنادو په خپرولو او وروسته د ۲۰۱۵ز کال کې د نورو کوچنیو قرض اسناد په خپرولو سره نړیوال مالي بازار ته راستون شو.<ref name=":4" /> دغه راز د پیسو نړیوال صندوق د ۲۰۱۹ز کال مارچ میاشت کې له اکوادور سره یو تړون تصویب کړ، چې د یاد تړون پر بنسټ د درېیو کلونو لپاره له اکوادور حکومت سره د اقتصادي تګلارو لپاره (۱۰ میلیارد ډالره) مالي مرستې چمتو کوي.<ref name=":4" /> == صنعتونه == تېل د اکوادور هېواد د صادراتو ۴۰ سلنه برخه جوړوي او په دې ډول د سوداګرۍ مثبت توازن ساتلو کې هم مرسته کوي. دغه راز په کرنیزه برخه کې اکوادور د کیلې (په نړۍ کې د کیلې ترټولو لوی صادرونکی)، پرې شوي ګلان، کاکائو، قهوه، لرګي او د کب لوی صادرونکی دی . همدارنګه د غنمو، ګني، وریجو، پنبه، جوار، کجور او د قهوه په تولید کې هم د پام وړ ونډه لري. <ref>{{cite news|date=13 August 2012|title=Ecuador first-half trade surplus rises to $390 mln|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/ecuador-trade-idAFL2E8JDF2K20120813}}</ref><ref>[http://expreso.ec/expreso/default.aspx?idcat=19308&tipo=8 Expreso] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120822053534/http://expreso.ec/expreso/default.aspx?idcat=19308&tipo=8|date=August 22, 2012}} Expreso.ec. Retrieved on 2012-07-26.</ref> د اکوادور صنعت په ګویاکیل ښار کې چې ترټولو لوی صنعتي مرکز دې او په کویټو ښار کې چیرې چې صنعت په وروستیو کلونو کې ډېره وده کړې متمرکز دی، چې کویټو د هېواد ترټولو لوی سوداګریز مرکز هم دی. دغه راز کوچني صنعتي فعالیتونه په کوینکا کې متمرکز دي. <ref>{{cite report|title=The World Banana Economy 1985-2002|url=http://www.fao.org/3/y5102e/y5102e05.htm|access-date=23 January 2021|publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations}}</ref><ref>{{cite book|title=The CIA World Factbook 2019-2020|url=https://archive.org/details/ciaworldfactbook0000cent|author=Central Intelligence Agency|publisher=Skyhorse Publishing|date=2019|isbn=978-1-5107-5047-0}}</ref><ref name="Resources Maps World Banks">[http://maps.worldbank.org/lac/ecuador Mapping for Results – Ecuador, Latin America & Caribbean]. maps.worldbank.org</ref> == اکوادور == اکوادور په نړۍ کې د کیلې، کاکائو او پام تېلو له لسو سترو تولیدونکو نه دی، چې په ۲۰۱۸ز کال کې یې  ۷.۵ میلیونه ټنه بوره، ۶.۵ میلیونه ټنه کیلې (د نړۍ شپږم لوی تولیدونکی) ۲.۷ میلیونه ټنه پام تیل (د نړۍ شپږم لوی تولیدونکی) ۱.۳ میلیونه ټنه جوار، ۱.۳ میلیونه ټنه وریجې تولید کړي. همدارنګه د نورو کرنیزو محصولاتو د کوچنیو تولیداتو سربیره یې ۲۶۹ زره ټنه کچالو، ۲۳۵ زره ټنه کاکائو (په نړۍ کې اووم لوی تولیدونکی)، ۱۴۹ زره ټنه اناناس، ۱۰۳ زره ټنه نارنج تولیدات هم درلودل.<ref>{{cite web |title=Ecuador production in 2018, by FAO |url=http://www.fao.org/faostat/en/#data/QC/}}</ref> == سرچينې == 7gxmdp8frgrnnslhmrnlgkv1nzfc1gt 0 64845 370161 336105 2026-11-02T09:41:13Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 370161 wikitext text/x-wiki مایل، چې ځینې وختونه د نړیوال مایل یا قانوني مایل په نوم یادېږي ترڅو د نورو مایلونو څخه توپیر شي، د واټن لپاره د برېتانوي سترواکي یو واحد او د متحده ایالاتو دودیز واحد دی؛ چې دواړه د پخواني انګلیسي واحد پر بنسټ را منځ ته شوي او اوږدوالی یې د ۵۲۸۰ انګلیسي فوټو یا ۱۷۶۰ یاردو یا ګزو سره برابر دی. قانون مایل په ۱۹۵۹ کال کې د یو نړیوال تړون له مخې د برېتانوي هم ګټو هېوادونو او متحده ایالاتو ترمنځ معیاري شو، چې په دې وخت کې په رسمي ډول د واحداتو د نړیوال سیستم د واحدونو سره سم په کره توګه ۱۶۰۹.۳۴۴ متره تعریف شو.   له توصیفي صفاتو سره، مایل د واحداتو د پراخه لړۍ، چې د رومي مایل څخه اخیستل شوي یا تقریبا له هغه سره مساوي دي، لکه سمندري مایل (چې اوس په کره توګه ۱.۸۵۲ کیلومتره دی)، اېټالوی مایل (چې نږدې ۱.۸۵۲ کیلومتره دی)، او چینایي مایل (چې اوس په کره توګه ۵۰۰ متره دی)، د تشرېح یا وړاندې کولو لپاره هم کارول کېږي. روميانو خپل مايل په ۵۰۰۰ رومي فوټو وېشلی و خو د اليزابتي دورې په انگلستان کې د فورلانگ زيات اهميت په دې معنی و چې په ۱۵۹۳ کال کې قانوني مايل د ۸ فورلانگ يا ۵۲۸۰ فوټو سره برابر و. ورسته د مایل دا بڼه د برېتانوي سترواکۍ په اوږدو کې خپره شوه، چې د دې سترواکۍ ځینې ځایناستې هېوادونه اوس هم د مایل کارولو ته دوام ورکوي. د متحده ایالاتو جیولوژیکي سروې اداره اوس د رسمي موخو لپاره متر کاروي، خو د ۱۹۲۷ کال د جیودوزي ډیټا میراث دا ښیي چې د متحده ایالاتو د سروې بېل مایل (۳۹۳۷/۶۳۳۶ کیلومتره) یو څه کارول لا اوس هم شته، که څه هم په ۲۰۲۲ کال کې به دا په رسمي توګه په تدریج سره حذف شي. په داسې حال کې چې زیاتره هېوادونو د واحداتو نړیوال سیسټم  ته د بدلولو په وخت کې د مایل پر ځای کیلومتر ټاکلی دی، خو په ځینو هېوادونو لکه لایبریا، بریتانیا، متحده ایالاتو او یو لړ نورو هېوادونو کې چې له یو میلیون څخه لږ نفوس لري او زیاتره یې د انګلستان یا متحده ایالاتو برخې دي یا د انګلستان یا متحده ایالاتو سره نږدې تاریخي اړیکې لري، لا هم نړیوال مایل کارول کېږي. == نوم == د mile  عصري انګلیسي کلمه د منځنۍ انګلیسي له myle او د زړې انګلیسي لهmīl  څخه اخیستل شوې، چې ریښه یې د مایل لپاره د نورو ټولو جرمني کلماتو څخه ده. دا کلمات دmīlle passus  (مایل) یا mīlia passuum (مایلونه) له اسمي اختصاراتو اخیستل شوي، چې د زرو ګامونو رومي مایل دی. اوسنی نړیوال مایل معمولا هغه څه دي چې د مایل د غیر رسمي اصطلاح له مخې پېژندل کېږي. کله چې دا فاصله د سمندري مایل څخه توپیر ته اړتیا ولري، نړیوال مایل هم ځمکنی مایل هم قانوني مایل ګڼل کېدای شي. په برېتانوي انګلیسي کې، statute mile د پارلمان د ۱۹۵۳ کال د قانون راهیسې اوسني نړیوال مایل یا د انګلیسي مایل کوم بل ډول ته راجع کېدای شي، چې له ۱۷۶۰ ګزه واټن سره برابر دی. خو د امریکا د قانون له مخې، قانوني مایل د متحده ایالات د سروې په مایل دلالت کوي. بهرني او پخواني واحدات چې په انګلیسي واحداتو ته د مایل په اړول کېږي زیاتره د کارول شوي مایل د ډول د تشرېح لپاره یوه توصیفي کلمه کاروي خو کېدی شي دا کلمات هغه وخت حذف شي چې مفهوم څرګند وي، لکه د دوهمې پېړۍ انتوني سترواکانو د خط سیر بحث چې په واټن د مایل په اصطلاح وړاندې کوي، نه رومي مایل.   === اختصار === په منظم یا غیر منظم ډول، په انګلیسي کې مایل په مختلفو ډولونو لکه mi، M، ml او m اختصاری شوی. د امریکا د سټنډرډونو او ټکنالوژۍ ملي انسټیټیوټ اوس mi وړاندیز کوي او کاروي ترڅو د SI له متر (m) او میلي متر (ml) سره ګډوډ نشي. خو مشتق شوي واحدات لکه مایل فی ساعت یا میل فی ګیلن د mi/h  او mi/gal پرځای د mph او mpg په بڼه اختصار شوي. په انګلستان کې، د سړک نښې m د مایل د اختصار په توګه کاروي په داسې حال کې چې د لوړوالي او عرض حدود m د متر د اختصار په توګه کاروي، چې کېدای شي د فوټ او انچ تر څنګ را څرګند شي. د بي بي سي بڼه وړاندیز کوي چې "د 'مایل' لپاره هېڅ د هوکړه شوی اختصار نشته" او له همدې امله باید د ځایونو په ښودلو کې په پوره ډول ولیکل شي.  <ref>[https://www.bbc.co.uk/academy/journalism/article/art20130702112133541 "Numbers"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180727165446/http://www.bbc.co.uk/academy/journalism/article/art20130702112133541|date=27 July 2018}} BBC</ref><ref>{{cite web |title=Road traffic: The traffic signs regulations and general directions 2015 |url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/307152/draft-tsrgd-schedules.pdf |publisher=[[Government of the United Kingdom]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Weintrit |first=Adam |date=24 October 2019 |title=History of the Nautical Mile |url=https://www.czasopismologistyka.pl/artykuly-naukowe/send/338-artykuly-na-plycie-cd-2/8932-weintrit-history-of-the-nautical-mile |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180301104131/https://www.czasopismologistyka.pl/artykuly-naukowe/send/338-artykuly-na-plycie-cd-2/8932-weintrit-history-of-the-nautical-mile |archive-date=1 March 2018 |access-date=24 October 2019 |website=Logistyka}}</ref> == تاریخي شواهد == === رومي === رومي مایل (mille passus، لفظي معنی یې "زر ګامونه"؛ اختصار یې: '''m.p.'''؛ چې همدارنګه د ''milia passuum'' او ''mille'' هم لیکل کېږي) د هرو دوه ګامونو له مخې اندازه شوی – یعنې ټول واټن چې کیڼه پښه ۱۰۰۰ ځله په ځمکه ولګېږي. پخوانیو رومیانو به خپل لښکرونه له نقشې بهر یا نامعلومو سیمو څخه تېرول، نو زیاتره به یې د هرو ۱۰۰۰ ګامونو وروسته په ځمکه کې یو مږوی ټکاوه. په ښه هوا کې د غوره خوړو درلودونکي او چټکو رومي لښکرو په دې توګه اوږده مایلونه را منځ ته کړل. دا واټن په غیر مستقیم ډول د پاچا اګریپا له خوا په ۲۹ کال مخکې له میلاد نه د معیاري رومي فوټ (اګریپا خپل معیار) په رامنځ ته کېدو معیاري شو او ګام ۵ پله (فوټ) تعریف شو. په همدې بنسټ یو شاهي رومي مایل په ۵۰۰۰ رومي فوټو (پلو) دلالت کوي. سروې کونکو او ځانګړي تجهیزاتو لکه decempeda (لس فوټه) او dioptra (سطحه سنج) کارول پراخ شول.  {{sfn|Shuttleworth}} په عصري وختونو کې، د اګریپا شاهي رومي مایل په تجربوي ډول سنجش شو چې اوږدوالی یې شاوخوا ۱۶۱۸ یارد (۱۴۷۹ متر) و، چې د عصري نړیوال مایل له ۱۷۶۰ یارد (۱۶۱۰ متر) څخه لږ څه کم و. د سترواکۍ په یوناني سیمو کې، رومي مایل (په یوناني: μίλιον، mílion) د بومي یوناني واحدونو تر څنګ کارول کېده چې د ۸ ستدیوم  یا ۶۰۰ یوناني فوټو سره مساوي کارول کېده. مایلون د بیزانسي واحد په توګه په دوامداره ډول وکارول شو او د بیزانسي سترواکۍ لپاره د صفري مایل ټاکونکي په نوم هم کارول کېده، مایلون ایا سوفیا ته نږدې د مېس سیمې په سر کې موقعیت درلود. همدارنګه رومي مایل په ټوله اروپا کې خپور شو، چې په سیمه ییزه کچه یې توپیرونه و موندل او لاندنیو ډول ډول واحداتو لامل شو. د همدا رنګه له رومي مایل څخه مایلستو (واټن نښې) هم را منځ ته شوې. ټول سرکونه چې په ټوله سترواکۍ کې د روم له فورم (میدان) څخه راوتلي وو – ۵۰۰۰۰ (رومي) مایله د ډبرو پاخه سرکونه وو. په هر مایل کې یو توږل شوې ډبره کېښودل شوې وه. په اصل کې دا ډبرې د ګرانایټ، مرمرو، یا ځایي ډبرې څخه جوړ شوي هرم ډوله څلي وو. په دوی باندې یوه رومي شمېره توږل شوې وه او د روم له مرکز (فورم) څخه یې د مایل شمېر ښود. نو هر څوک تل پوهېدل چې د روم څخه څومره لرې دی. <ref name="AdkinsAdkins2014">{{cite book|author1=Lesley Adkins|author2=Roy A. Adkins|author3=Both Professional Archaeologists Roy A Adkins|title=Handbook to Life in Ancient Rome|url=https://books.google.com/books?id=zGY1Sqjwf8kC&pg=PA199|date=14 May 2014|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-7482-2|pages=199–}}</ref> === اېټالوي === اېټالوی مایل (miglio، جمع یې: miglia) په دودیز ډول د رومي مایل، چې ۱۰۰۰ ګامونه و، مستقیم تسلسل ګڼل کېده، که څه هم د وخت په اوږدو کې یې د سیمو ترمنځ د هغه اصلي ارزښت ډیر توپیر وموند. زیاتره دا د منځنۍ پېړۍ څخه تر ۱۷ پېړۍ پورې په نړیوالو مفهوم کې کارول کېده او د "جغرافیایي مایل" په نوم هم پېژندل کېده، که څه هم اوس جغرافیایي مایل یو جلا معیاري واحد دی. <ref name="demorgan">[https://books.google.co.uk/books?id=TFAwAAAAIAAJ&pg=PA231 1].</ref><ref>[https://books.google.co.uk/books?id=SGwPAAAAYAAJ&pg=PA29 2].</ref> === عربي === عربي مايل (الميل) د واټن لپاره عام عربي واحد نه و. پرځای یې، عربو او پارسیانو په دودیز ډول اوږد فرسنګ یا "عربي لیګ" کارول کېده. خو عربي مایل د منځنیو پېړیو جغرافیه پوهانو او ساینس پوهانو له خوا کارول کېده او د سمندري یا جغرافیایي مایل یو ډول مخکینۍ بڼه وه. دې رومي مایل پراخ کړ ترڅو د عرض البلد د قوس له ۱ دقیقې د نجومي تخمین سره سم په مستقیم ډول د شمال او سوېل د نصف النهار په اوږدو کې سنجش شي. که څه هم د تخمین په کره ارزښت کې اختلاف دی، خو د ۱.۸ او ۲.۰ کیلومترو ترمنځ و. === انګلیسي === د منځنیو پېړیو او لومړیو عصري دورو له "انګلیسي زوړ مایل" سره توپیر درلود خو داسې ښکاري چې د نړیوال مایل (۲.۱ کیلومتر) شاوخوا ۱.۳ سره برابر و. انګلیسي زوړ مایل په انګلستان کې د وخت او موقعیت سره سم توپیر درلود. انګلیسي زوړ مایل هم د ۷۹۲۰۰ یا ۷۹۳۲۰ نچو (۱.۲۵ یا ۱.۲۵۱۹ قانوني مایلو) سر برابر تعریف شوی دی. انګیسانو د اوږدې مودې لپاره د مایل رومي محاسبې دوام ورکړ چې ۵۰۰۰ فوټه، ۱۰۰۰ ګامه، یا ۸ اوږده وېشه و چې دوی د خپلو د "شودیارو د اوږدوالی" یا فرلانګ سره برابر محاسبه کړ. د انګلیسي واحدونو سرچینه "ډېره مبهمه او ناڅرګنده" ده، خو داسې ښکاري چې د رومي سیسټم سره د بومي برېتانوي او جرمنيي سیسټمونو ترکیب وي چې دواړه د بارلېکارن (اوربش دانې) څخه اخیستل شوي دي.  ښایي په لسمه پېړۍ کې د اډګر په واکمنۍ کې، د انګلیسي طول اسمي نمونه فزیکي معیار لېڅ په اندازه د اوسپنې میله وه (یارډسټک) چې په وینچسټر کې د پاچا له خوا ټاکل شوې وه؛ چې وروسته فوټ د هغه یو پر دریمه برخه وه اوږدوالی درلود. ویل کېږي چې لومړي هېنري په ۱۱۰۱ کال کې د خپل لېڅ په اندازه یو نوی معیار را منځ ته کړ. د مګنا کارتا (د آزادۍ ستر منشور) له صادرېدو وروسته، د پارلمان اشرافو مشرانو، جان او د هغه زوی ته لارښوونه وکړه چې د پاچا معیاري مقیاس (''Mensura Domini Regis'') او وزن په خزانه کې وساتي، چې وروسته یې سیمه ییز معیارونه وټاکل تر هغه چې په ۱۹ پېړۍ کې منسوخ شول. داسې ویل کېږي چې د زېړو (الیاژ) نوي معیارونه د اوم هېنري او لومړۍ الیزابېت په وخت کې را منځ ته شوي دي. {{sfn|NPL}} د ۱۵۰۰ کال د ارنولډ اثر (د لندن دودونه) د پخوانیو مایلونو په پرتله یو مایل لنډ ښودلی، چې ۰.۹۴۷ نړیوال مایله (۵۰۰۰ فوټه) یا ۱.۵۲۴ کیلومترو ته رسېږي. ==== قانوني ==== انګلیسي قانوني مایل په ۱۹۹۳ کال کې د ملکې لومړۍ الیزابېت د واکمنۍ په وخت کې د پارلمان د وزن او اندازې د قانون پر بنسټ رامنځ ته شو. د یارد او میلې د ترکیب په اړه ګامونو د فوټ طول او د هغې اړوند مقیاسات لنډ کړي وو، چې د مایل د تشخیص د دوه بېلابېلو تګلارو لامل شو. په کارونو کې د سروې کونکي د میلې اهمیت او د دریم هېنري په مشرۍ ترسره شوې سروې ته په کتو، د میلې په طول کې د ۱۱/۱ کمښت کولای شو په مالیه کې د پام وړ زیاتوالی راولي. پارلمان د دې پر ځای د ۸ فرلانګ مایل (چې له میلې څخه اخیستل شو و)، ساتل غوره کړل او د زاړه رومي ارزښت څخه په هر مایل کې د فوټو شمېر زیات کړي. د قانون د اجرا وړ متن داسې وایي: "یو مایل باید اته فرلانګ وي، هر فرلانګ څلوېښت میلې وي او هره میله باید شپاړس نیم فوټه وي." له همدې امله قانوني مایل ۵۲۸۰ فوټه یا ۱۷۶۰ یارد دی. دا واټن په واحد ډول نه و منل شوی. رابرټ مورډن د ۱۷ پېړۍ په نقشو کې څو مقیاسات درلودل چې په کې دوامدار سیمه ییز ارزښتونو ګډون درلود: د بېلګې په توګه، د هغه د هیمپشایر نقشې، د ۱: ۱.۲۳ په نسبت دوه مختلف "مایلونه" درلودل او د هغه د دورسټ نقشې ۱: ۱.۲۳: ۱.۴۱ په نسبت دری مقیاسات درلودل. په دواړو حالتونو کې، دودیز سیمه ییز واحدونه د قانوني مایل څخه اوږده وو. په ۱۹۵۹ کال د نړیوال تړون له مخې نړیوال مایل د انګلیسي قانوني مایل ځایناستی شو.     === وېلزي === د وېلزي میل (''milltir''  یا  ''milldir'') ۳ مایله او ۱۴۷۰ یارده (۶.۱۷ کیلومتره) اوږد و. دا له ۹۰۰۰ ګامونو  (cam) څخه را منځ ته شوی و، هرو ۳ وېلزي فوټو (troedfedd) د ۹ انچو څخه را منځ ته شوي وو. (د وېلزي انچ معمولا د انګلیسي انچ سره مساوي حساب کېږي.) د نورو وېلزي واحدونو تر څنګ، ویل کېدل چې دا کل او خاموش ډافنوال (Dyfnwal the Bald and Silent) په واکمنۍ کې په قانوني توګه را منځ ته شوي او د ښه هاویل (Hywel the Good) په واکمنۍ کې بې له کوم بدلون نه پاتې شوي. د نورو وېلزي واحدونو تر څنګ، په ۱۳ پېړۍ کې د لومړي اډوارډ په مشرۍ د انګلیسانو له خوا د ویلز له فتحې وروسته و نه کارول شول.   === سکاتلنډي === لکه څنګه چې رابرټ برنز د خپل شعر "Tam o' Shanter" په لومړيو کرښو کې یادونه کړې، سکاتلنډي مایل د انګلیسي مایل په پرتله اوږد و. دا له ۸ (سکاټ) فرلانګو څخه را منځ ته شوی و چې په ۳۲۰ میلو (سکاتلنډي میلو) وېشل شو و. دې د سیمې او ځای سره سم توپیر درلود خو ترټولو منل شوې اندازې یې ۱۹۷۶ شاهي يارد (۱.۱۲۳ قانوني مایله یا ۱.۸۱ کیلومتره) وې.<ref name="SNL2">{{cite book|chapter=mile|title=Dictionary of the Scottish Language – Scottish National Dictionary|chapter-url=https://dsl.ac.uk/entry/snd/mile_n1}}</ref><ref name="DOST">{{cite book|chapter=fall, faw|title=Dictionary of the Scottish Language – Dictionary of the Older Scottish Tongue|chapter-url=https://dsl.ac.uk/entry/dost/fall_n_1}}</ref> په قانوني ډول دری ځله لغوه شو: لومړی د سکاټلنډ د پارلمان د ۱۶۸۵ کال د قانون له خوا، بیا د ۱۷۰۷ کال د انګلستان سره د اتحاد د تړون له خوا، او په پای کې د ۱۸۲۴ کال د وزن او اندازه د قانون له خوا. د ۱۸ پېړۍ په اوږدو کې دا د دودیز واحد په توګه کارول کېده خو د دې پېړۍ په وروستیو کې لغوه شو.  <ref>[http://www.rps.ac.uk/trans/1706/10/257 Union with England Act 1707 (c.&nbsp;7)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111001055907/http://www.rps.ac.uk/trans/1706/10/257 |date=2011-10-01 }}, art.&nbsp;17.</ref><ref name="1685-4-83">"[http://www.rps.ac.uk/trans/1685/4/83 Act for a standard of miles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221012161320/https://www.rps.ac.uk/trans/1685/4/83 |date=2022-10-12 }}" (16 June 1685). ''APS'' '''viii''': 494, c.59. ''[[Records of the Parliaments of Scotland|RPS]]'' 1685/4/83.</ref> === آیرلنډي === د د آیرلنډ مایل (میل یا مایل ګیلاچ) 2,240 گز اندازه شوی: نږدې 1.27 قانوني میل یا 2.048 کیلومتره.[39][40] دا په آیرلنډ کې د 16 پېړۍ له کښت څخه تر 19 پېړۍ پورې کارول کېده ، په 20 پېړۍ کې د پاتې کېدو سره. واحدونه د "انګلیسي پیمانه" پر بنسټ والړ و، مګر د 5.5 گز (5.0 متر) د انګلیسي راډ په مقابل کې د 7 گز (6.4 متر) اندازه کولو خطي پرچ کارول شوي و.<ref name="OSIfaq">{{cite web |author=Ordnance Survey Ireland |author-link=Ordnance Survey Ireland |title=Frequently Asked Questions |url=http://www.osi.ie/en/faq/faq3.aspx#faq7 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120228155031/http://www.osi.ie/en/faq/faq3.aspx |archive-date=28 February 2012 |access-date=17 February 2009}}</ref><ref name="OSIfaq2">{{cite web |author=Ordnance Survey Ireland |author-link=Ordnance Survey Ireland |title=Frequently Asked Questions |url=http://www.osi.ie/en/faq/faq3.aspx#faq7 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120228155031/http://www.osi.ie/en/faq/faq3.aspx |archive-date=28 February 2012 |access-date=17 February 2009}}</ref> === هالنډي === هالنډي مایل (mijl) د تاریخ په اوږدو کې ډول ډول تعریفونه درلودل. یو له پخوانیو تعریفونو څخه یې ۵۶۰۰ لېڅې و. مګر د لېڅ اوږدوالی معیاري نه و، نو د یو مایل اوږدوالي د ۳۲۸۰ مترو او ۴۲۸۰ مترو ترمنځ توپیر کولای شو. هالنډي مایل هم د یو ساعت تګ (''uur gaans'') تاریخي تعریفونه درلوده چې د شاوخوا ۵ کیلومتره، یا د امستردام یا لاینلنډ ۲۰۰۰۰ فوټوټه (په ترتیب ۵۶۶۰ متره یا ۶۲۸۰ متره) په معنی و. د عام هالنډي مایل ترڅنګ، جغرافیایي مایل هم شتون درلو. ۱۵ جغرافیایي هالنډي میلونه په استوا لیکه کې د یوې درجې عرض البلد سره برابر و. د دې ارزښت ځکه بدل شو چې د ځمکې محیط په غوره دقت اټکل شو. خو د کارونې په وخت کې، دې مایل شاوخوا ۷۱۵۷ متره و. په ۱۸۱۶ کال کې متریک سیسټم په هالنډ کې معرفي شو او متریک مایل د کیلومتر لپاره مترادف وګڼل شو، چې دقیقا ۱۰۰۰ متره دی. له ۱۸۷۰ کال راهیسې، کیلومتر د mijl د اصطلاح ځایناستی شو. نن ورځ، پرته د ځینو متلونو او مرکبو اصطلاحاتو د برخې په توګه لکه ''mijlenver''  (مایلونه لرې)، د mijl کلمه نوره نه کارول کېږي. === جرمن === جرمن مایل (Meile) ۲۴۰۰۰ جرمني فوټه وو. په سوېلي جرمني او د اتریش په سترواکۍ کې کارول کېدونکی معیاري اتریش مایل ۷.۵۸۶ کیلومتره و؛ په شمالي جرمني کې د پروشیا مایل ۷.۵۳۲۵ کیلومتره و. د ۱۷ پېړۍ په وروستیو کې د اولې رومر له خوا تر معیاري کولو وروسته، د ډنمارک مایل (mil) په کره توګه د پروشیا مایل سره مساوي و او په ورته ډول په ۲۴۰۰۰ فوټو وېشل شوی و. ځینې وختونه د ۷.۵ کیلومترو سره مساوي ګڼل کېده. پخوانیو ارزښتونو یې توپیر درلود: د بېلګې په توګه، د Sjællandske مایل ۱۱.۱۳ کیلومتره و. همدارنګه، جرمنيانو د جغرافیایي مایلونو اوږده بڼه کاروله. === برېسلاوي === برېسلاوي مایل، په برېسلاو کې، او له ۱۶۳۰ کال څخه په رسمي توګه په ټول سیلېشیا کې، کارول کېده، چې له ۱۱۲۵۰ لېڅو سره، یا شاوخوا ۶۷۰۰ مترو سر مساوي و. دا مایل د پیاسکووا له دروازې څخه د پسې پول (Hundsfeld) په لور له ټولې لارې سره مساوي و. د اوسترو تومسکي د پیاسکووا ټاپو او د نیمه ښاري څنډو له لارې، چې له آتو پلونو څخه تېرېږي، د ۵ لېڅو شاع دایرې په  رغړولو، معیاري بریسلاو مایل ټاکل شوی و.<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/46420892|title=Encyklopedia Wrocławia|date=2000|publisher=Wydawn. Dolnośląskie|others=Jan Harasimowicz, Włodzimierz Suleja|isbn=83-7023-749-5|edition=Wyd. 1|location=Wrocław|oclc=46420892}}</ref><ref>{{Cite book|last=Davies|first=Norman|url=https://www.worldcat.org/oclc/50928641|title=Mikrokosmos : portret miasta środkowoeuropejskiego : Vratislava, Breslau, Wrocław|date=2002|publisher=Wydawn. Znak|others=Roger Moorhouse, Andrzej Pawelec|isbn=83-240-0172-7|edition=Wyd. 1|location=Kraków|oclc=50928641}}</ref> === ساکسون === د ساکسون نښه کوونکی مایل (kursächsische Postmeile  یا Polizeimeile)، په ۱۷۰۰ کلونو کې د ساکسن سرکونو د سروې پر مهال کې معرفي شو، چې د ۲۰۰۰ ډریسډن میلو او ۹.۰۶۲ کیلومترو سره مساوي دی.  <ref>{{cite web |title=Historie der Postsäulen |url=http://www.poststrassen-erleben.de/geschichten/historie-der-postsaeulen.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170205182410/http://www.poststrassen-erleben.de/geschichten/historie-der-postsaeulen.html |archive-date=5 February 2017 |access-date=5 February 2017 |publisher=Forschungsgruppe Kursächsische Postmeilensäulen e.V. und 1. Sächsischer Postkutschenverein e.V. |language=de}}</ref> === هنګري === هنګري مایل (mérföld  یا  magyar mérföld)، مخکې له دې چې د ۸.۳۵۳۶ کیلومتره په اندازه معیاري شي، د ۸.۳۷۹۰ کیلومترو څخه تر ۸.۹۳۷۴ کیلومترو پورې یې توپیر درلود. === پرتګالی === پرتګالی مایل (milha) په پرتګال او برازیل کې کارول کېده او له متریک سیستم څخه وړاندې ۲.۰۸۷۳ کیلومتره و. === روسی === روسیی مایل (миля or русская миля, ''russkaya milya'') ۷.۴۶۸ کیلومتره و، چې په ۷ روسي ورستونو وېشل شوی و. === کرواسی === کرواسی مایل (hrvatska milja)، چې د لومړي ځل لپاره د ۱۶۷۳ کال په نقشه کې د یسوعي ستپان ګالواچ له خوا را منځ ته شو، د استوا کرښې د د قوس اوږدوالی دی چې په کره توګه ۱۰/۱ درجې یا ۱۱.۱۳ کیلومتره دی. پخوانی کرواسي مایل، چې اوس د "ban mile" (banska milja) په نوم یادېږي، اتریش مایل و چې په پورته برخه کې تشرېح شو.  <ref>{{cite magazine|url=http://www.matica.hr/vijenac/232/Mrvice%20s%20banskoga%20stola/|title=Mrvice s banskoga stola|last=Opačić|first=Nives|magazine=[[Vijenac]]|issue=232|date=23 February 2003|location=Zagreb|publisher=[[Matica hrvatska]]|language=hr|access-date=8 July 2019|تاريخ الأرشيف=14 February 2020|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200214030504/http://www.matica.hr/vijenac/232/Mrvice%20s%20banskoga%20stola/|url-status=dead|خونديځ نېټه=14 February 2020|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20200214030504/http://www.matica.hr/vijenac/232/Mrvice%20s%20banskoga%20stola/|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20200214030504/http://www.matica.hr/vijenac/232/Mrvice%20s%20banskoga%20stola/|archive-url=https://web.archive.org/web/20200214030504/http://www.matica.hr/vijenac/232/Mrvice%20s%20banskoga%20stola/}}</ref><ref>{{in lang|hr}} [http://public.carnet.hr/zuh/do1874/nv17/nv17_11.htm "Centuries of Natural Science in Croatia : Theory and Application"]. Kartografija i putopisi.</ref><ref>{{cite journal|url=https://hrcak.srce.hr/170966|title=Hrvatska milja na starim kartama|trans-title=The Croatian Mile on Old Maps|journal=Kartografija I Geoinformacije|location=Zagreb|publisher=Croatian Cartographic Society|volume=15|issue=25|year=2016|last1=Viličić|first1=Marina|last2=Lapaine|first2=Miljenko|pages=4–22|language=hr,en|format=PDF|access-date=8 July 2019}}</ref> === عثماني === د عثماني مایل ۱۸۹۴.۳۵ متره (۱.۱۷۷۰۹ مایله) و چې د ۵۰۰۰ عثماني فوټو سره برابر و. عثماني مایل له ۱۹۳۳ کال څخه وروسته، د عصري ترکي مایل (۱۸۵۳.۱۸۱ متره) له خو تعویض شو.   == سرچينې == okvb79ikns1n8qe2r2b0re6skblsbat 0 65010 370099 300988 2026-11-01T20:13:45Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 370099 wikitext text/x-wiki يو اوبتل (يا sub) د اوبو يوه بېړۍ ده چې تر اوبو لاندې په خپلواک ډول د فعاليت وړتيا لري. دا او بو لاندې د تلونکې بېړۍ سره توپير لري، کومه چې تر اوبو لاندې محدوده د فعاليت وړتيا لري. دا اصطلاح په تاريخي يا عام ډول کله کله له لرې ځايه اداره کېدونکو وسايلو او روباتونو لپاره هم استعمال شوې ده، همدا راز د منځنۍ اندازې يا کوچنيو ماکوګانو لپاره، لکه کوچنی اوبتل او تر اوبو لاندې چلېدونکې وسيله. د اوبتلونو اندازې ته له کتنې پرته د بېړيو پر ځای ماکو ويل کېږي.<ref name="subs">{{cite web |author=Chief of Naval Operations |author-link=Chief of Naval Operations |date=March 2001 |title=The Saga of the Submarine: Early Years to the Beginning of Nuclear Power |url=http://www.navy.mil/navydata/cno/n87/history/subsaga5.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090114164154/http://www.navy.mil/navydata/cno/n87/history/subsaga5.html |archive-date=14 January 2009 |access-date=3 October 2008 |publisher=United States Navy}}</ref> که څه هم تجربوي اوبتلونه پخوا جوړ شوي وو، اوبتل د نولسمې پېړۍ په اوږدو کې طرحه شو او مختلفو سمندري ځواکونو خپل کړ. په پراخه کچه په لومړي ځل د لومړۍ نړيوالې جګړې (۱۹۱۴-۱۹۱۸) پر مهال وکارول شول او اوسمهال په ډېرو کوچنيو او سترو سمندري ځواکونو کې کار ځينې اخيستل کېږي. په پوځي کارولو کې يې د دوښمن په هغو بېړيو (سوداګريزې يا پوځي) چې د سمندر په سطحه وي او د دوښمن په اوبتلونو بريدونه شامل دي، همدا راز د الوتکو د لېږدونکو د ساتنې، محاصرې څخه د وتلو، هستوي مخنوي، جاسوسي کول، دوديز ځمکنی بريد (د بېلګې په ډول د کروز ميزايل کارول) او ځانګړو ځواکونو پټو فعاليتونو لپاره هم کارول کېږي. په ملکي استعمال کې يې سمندري ساينس،  ژغورنه، موندنې او د سيمو څېړنه او پالنه شامل دي. شونې ده چې اوبتلونه د ځانګړو فعاليتونو لپاره جوړ کړای شي، لکه د لټون او ژغورنې ماموريتونه او تر سمندر لاندې د مزو ترميم. دا همدا راز د ګرځندويۍ او تر سمندر لاندې لرغونو اثارو لپاره هم کارول کېږي. د اوبو ژورو ته تلونکي عصري اوبتلونه له «باتیسکاف» (د سمندر ژورو ته تلونکې وسيلې) څخه اخيستل شوي دي، کوم چې له «ډايونګ بل» (هغه یو نفري خونه چې له هوا ډکه او د سمندر ژورو ته کوزېږي) څخه بدلون موندلی. ډيری ستر اوبتلونه د يوې سلنډر ته ورته تنې څخه جوړ شوي وي چې په هغې کې نيمې کرې (يا مخروطي) ته ورته پای سرونه وي او يو عمودي جوړښت لري چې عموماً په منځ کې موقعيت لري، کوم چې د اړيکو او حس کولو د وسايلو او تر څنګ یې د «پيريسکوپيس» (له اوبتل څخه د باندې سیمې کتلو لپاره دوربين) لپاره ځای وي. په اوسنيو اوبتلونو کې، دا جوړښت په امريکايي استعمال کې «سيل» (بادبان) دی او په اروپايي استعمال کې بيا «فين» بلل کېږي. د لارښوونې د مديريت لپاره يو څلی يې د لومړيو طرحو يوه ځانګړتيا وه: د کښتې د مرکزي بدن دپاسه د فشار يوه جلا بدنه، کومه چې د نژدې «پيريسکوبيس» له کارولو سره مرسته کوي. په وروستۍ برخه کې يې د چلولو يو څرخ (يا پمپ جيټ) او د هايډروډاينامک مديرت ګڼ «فينونه» موجود دي. شونې ده چې کوچني، ژور غوپه وهونکي او ځانګړي اوبتلونه له دې دوديزې طرحې څخه توپير ولري. اوبتلونه د غوپه کېدو د مديريت د تختو په وسيله غوپه وهي او بېرته سطحې ته راپورته کېږي او په د اوبو په زېرمه خايونو (د اوبو هغه زېرمه ځايونه چې د اوبتل توله برابروي) کې د اوبو او هوا مقدار بدلوي، څو په اوبو کې  دوی تګ په حرکت راولي. اوبتلونه د وړتیاوو پراخه ډولونه او لړۍ لري. په دوی کې د A-Navigation استعمالونکي خپلواکې او د يو يا دوه کسانو اوبتلونو بېلګو څخه نيولې، کوم چې د څو ساعتونو لپاره فعالیت کولای شي، بيا تر سترو بېړيو پورې شامل دي، کوم چې کولای شي د اوبو لاندې د شپږو مياشتو لپاره پاتې شي – لکه د روسيې «ټايفن کلاس»، کوم چې تر اوسه په جوړو شويو اوبتلونو کې تر ټولو ستر دی. اوبتلونه کولای شي په دومره ژورتيا کې کار وکړي، څومره ژوروالی چې د غوپه وهونکو انسانانو لپاره د پاتې کېدو وړ یا عملي نه وي.<ref>{{cite web |last=Sherman |first=Chris |date=14 April 2009 |title=Worlds Biggest Submarine |url=http://englishrussia.com/2009/04/14/worlds-biggest-submarine/ |access-date=21 May 2013 |website=English Russia |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130516021850/http://englishrussia.com/2009/04/14/worlds-biggest-submarine |archivedate=16 May 2013 |url-status=dead}}</ref> == تاریخ == === آرپوهنه === د «سبمرين» (''submarine'' ) ټکي ساده معنا ده تر اوبو لاندې يا تر سمندر لاندې (لکه تر سمندر لاندې دره، تر سمندر لاندې نل ليکه)، خو د نوم په توګه عوماً هغه بېړۍ ته ويل کېږي، کومه چې تر اوبو لاندې سفر کولای شي. دا اصطلاح تر سمندر لاندې کښتۍ لنډيز دی او په بېلا بېلو ژبو کې په دې ډول يادېږي، د بېلګې په ډول فرانسوي (''sous-marin'')، اسپانوي (''submarino'')، په داسې حال کې چې نورو ژبو يې اصلي اصطلاح ساتلې ده، لکه په هالنډي ژبه کې (''Onderzeeboot'')، الماني (''Unterseeboot'')، سويډني (''Undervattensbåt'') او روسي (подводная лодка: ''podvodnaya lodka'')، د ټولو معنا ده «تر سمندر لاندې بېړۍ». په سمندري دود کې، تر اوسه عموماً ابتلونه د دوی اندازې ته له کتنې پرته ماکو بلل کېږي، نه بېړۍ. که څه هم په نارسمي ډول ورته کښتۍ ويل کېږي، د متحده ايالاتو اوبتلونو لپاره د هر اوبتل د نوم په بيل کې د USS (د متحده ايالاتو بېړۍ) مختاړی کارول کېږي، لکه USS Alabama. په شاهي سمندري ځواک کې، شونې ده چې د HMS به لقب «د هغه عضيم بېړۍ» يا « د هغه عظیم اوبتل» وبلل شي، په داسې حال کې چې وروستۍ بڼه يې کله کله په « HMS/m» ډول لنډيز کېږي، او عموماً  اوبتلونو ته د بېړۍ پر ځای ماکو ويل کېږي.<ref>[https://www.oed.com/view/Entry/192795?rskey=sQhrJW&result=1&isAdvanced=false#eid ''Submarine''] at [[OED]]; retrieved 4 September 2021</ref><ref>[https://www.oed.com/view/Entry/192795?redirectedFrom=submarine+boat#eid227775172 ''Submarine boat''] at [[OED]]; retrieved 4 September 2021</ref><ref>''The New Shorter Oxford English Dictionary'', Clarendon Press, Oxford, 1993, Vol. 2 N–Z</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ROPWAgAAQBAJ&q=pig+boat|title=Pigboat 39: An American Sub Goes to War|last=Gugliotta|first=Bobette|date=17 February 2014|publisher=University Press of Kentucky|isbn=9780813146317|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Zo0LzmyjP-4C&q=boat|title=Blind Man's Bluff: The Untold Story Of American Submarine Espionage|last1=Sontag|first1=Sherry|last2=Drew|first2=Christopher|last3=Drew|first3=Annette Lawrence|date=19 October 1998|publisher=PublicAffairs|isbn=9781891620089|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qU4rAQAAQBAJ&q=boat|title=Stealth Boat: Fighting the Cold War in a Fast Attack Submarine|last=McHale|first=Gannon|date=15 September 2013|publisher=Naval Institute Press|isbn=9781612513461|language=en}}</ref><ref>[https://acronyms.thefreedictionary.com/HMS%2FM ''HMS/m''] at acronyms.thefreedictionary; retrieved 4 September 2021</ref> === تر اوبو لاندې د انسان په ځواک چلېدونکې ابتدايي بېړۍ === ==== شپاړسمه او اولسمه پېړۍ ==== په « Opusculum Taisnieri» کې د يو راپور تر مخې چې په ۱۵۶۲ز کال کې خپور شوی، ويل شوي:<ref>Joann Taisnier Hannon ([[Jean Taisnier]] (1508–1562)), ''Opusculum perpetua memoria dignissimum, de natura magnetis et eius effectibus'' [Most fitting work in perpetual remembrance, on the nature of the magnet and its effects] (Köln (Cologne, "Colonia"), (Germany): Johann Birckmann, 1562), pp. 43–45. Available from: [https://bildsuche.digitale-sammlungen.de/index.html?c=viewer&bandnummer=bsb00022856&pimage=49&v=100&nav=&l=en Bavarian State Library] From p. 43: ''"Ne autem Lector nostra dicta videatur refutare, arbitratus ea, quae miracula putat, naturae limites excedere, unica demonstratione elucidabo, quomodo scilicet quis in fundum alicuius aquae aut fluvij, sicco corpore intrare possit, quod me vidisse in celebri Oppido & Regno Tolleti affirmavi, coram piae memoriae Carolo Quinto Imperatore, & infinitis aliis spectatoribus."'' (Nevertheless, reader, our statement is seen to refute something witnessed, which one considers a wonder, exceeding the limits of nature; I will elucidate a unique demonstration, namely, how one can penetrate to the bottom of any water or river while remaining dry, which, I assert, I saw in the celebrated city and kingdom of Toledo in the presence of Emperor Charles V of blessed memory and a multitude of other spectators.) From p. 44: ''"Nunc venio ad experientiam praedictam, Tolleti demonstratam a duobus Graecis, qui Cacabo magnae amplitudinis accepto, orificio inverso, funibus in aere pendente, tabem & asseres in medio concavi Cacabi affigunt, … "'' (Now I come to the experiment mentioned above: in Toledo, it was shown by two Greeks, who, I understand, attached to a cauldron (''cacabus'') of great size — [which had its] opening inverted [and which was] held in the air by ropes — a beam and poles inside of the hollow cauldron … [The beam and poles formed seats for the divers.]) The German Jesuit scientist [[Gaspar Schott]] (1608–1666) quoted Taisnier's account and mentioned that Taisnier had witnessed the demonstration in 1538. Gaspar Schott, ''Technica Curiosa, sive Mirabilia Artis, Libris XII. … '' [Curious works of skill, or marvelous works of craftsmanship, in 12 books … ] (Nuremberg (Norimberga), (Germany): Johannes Andreas Endter & Wolfgang Endter, 1664), ''Liber VI: Mirabilium Mechanicorum'' (Book 6: Wonders of mechanics), [https://books.google.com/books?id=dhRTAAAAcAAJ&pg=PA393#v=snippet&q=icon&f=false p. 393.] From p. 393: ''" … quod nihilominus Anno 1538 in Hispaniae oppido Toleto &c. coram piae memoriae Carolo V. Imperatore, cum decem propemodum millibus hominum experientia vidi."'' ( … that nevertheless I saw the experiment in the year 1538 in Spain in the city of Toledo, etc., in the presence of Emperor Charles V of blessed memory, with almost ten thousand people.)</ref><blockquote>د سپېڅلي رومي سترواک چارلس پنځم په حضور کې دوه يونانيان د «ټوليډو» له ښار سره نږدې د «ټاګوس» سمندر په اوبو کې څو ځلې ډوب او بېرته سر ته راوختل، بې له دې چې لانده شي، په داسې حال کې چې د هغه اور لمبې لاهم بلې وې چې دوی په لاسو کې له ځانه سره درلودې. <ref name="Tiere">{{Citation|last=Tierie|first=Gerrit|title=Cornelis Drebbel (1572–1633)|journal=Thesis, Rijksuniversiteit te Leiden|place=Amsterdam|pages=92|date=10 June 1932|language=en|url=http://www.drebbel.net/Tierie.pdf}}</ref></blockquote>په ۱۵۷۸ز کال کې، انګرېز رياضي پوه «وليام بورني» د « ''Inventions or Devises''» (اختراعات يا وسايل) په نوم په خپل کتاب کې تر اوبو لاندې سفر کونکې نقليه وسيلې يوه لومړۍ طرحه ثبت کړې دي. يو څو کاله وروسته سکاټلينډي رياضي پوه او الاهيات پوه «جان ناپير» د « ''Secret Inventions'' » (۱۵۹۶) په نوم کتاب کې وليکل چې «زه هيله لرم چې د خدای په مرسته او ماهرو بېړۍ جونکو په کار سره به دا اختراعات او تر څنګ يې د غوپه کېدونکو په مرسته تر اوبو لاندې د سمندري سفر وسايلو په مټ، نور وسايل او تګلارې دوښمنانو ته د زيان رسولو لپاره کار وکړي». نه ده روښانه چې ايا هغه خپل اند عملي کړ که نه.<ref name="Tiere" /> تر اوبو لاندې تلونکې لومړۍ وسيله چې د جوړولو اړند يې باوري معلومات شته په ۱۶۲۰ز کال کې د «کارنيليس ډريبيل» له خوا طرحه او جوړه شوې وه، نوموړی يو هالنډی او د انګلستان لومړي جيمز په خدمت کې بوخت و. دا د پيډلونو په وسايلو چلېده.<ref name="Tiere" /> ==== اتلسمه پېړۍ ==== د اتلسمې پېړۍ تر نيمايي پورې، په انګلستان کې له يو درجن زیاتو اوبتلونو/تر اوبو لاندې تلونکو بېړيو ته د امتياز حق ورکړل شوی و. په ۱۷۴۷ز کال کې، «نتينيل سايمنز» د اوبو لاندې تللو لپاره د درندې ټاکنۍ تر ټولو لومړۍ بېلګه جوړه اود هغې حق امتياز يې تر لاسه کړ. د هغه نمونې د څرمنې کڅوړې استعمال کړې وې، کومې چې د اوبو لاندې د بېړۍ د ډوبولو لپاره له اوبو څخه ډکېدای شوې. له کڅوړو څخه د اوبو د راايستلو او د بېړۍ د بېرته راپورته کېدو لپاره يوه طريقه کارول شوې وه. په ۱۷۴۹ز کال کې، د «جينټلمين» په نوم يوې جريدې راپور ورکړ چې دا ډول يوه نمونه په ابتدايي ډول د «جیواني بوريلي» له خوا په ۱۶۸۰ز کال کې وړاندې شوې وه. د دې نمونې نور ښه والی د يوې پېړۍ لپاره پر ځای ولاړ و، تر دې چې د چلولو او پايښت لپاره لا زياته نوې ټیکنالوژي پلې شوه. <ref name="vector">{{cite web |author=Mary Bellis |title=The Invention Of The Submarine |url=http://inventors.about.com/od/sstartinventions/a/Submarines.htm |access-date=16 April 2014 }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> د اوبولاندې سفر کونکې لومړۍ بېړۍ د «ټرټل» (۱۷۷۵) په نوم وه، دا په لاس چلېدونکی د پرګي (د څېړۍ مېوه) په بڼه يوه وسيله وه چې د امریکايي «ډيويډ بنشنل» له خوا جوړه شوې وه او يو تن پکې ځاېيدو. دا لومړی تاييد شوی اوبتل و چې په اوبو کې يې په ازاد ډول فعاليت او نقل او حمل وړتيا درلوده، همدا راز لومړی اوبتل و چې پېچونه پکې کارېدلي وو.<ref>{{cite web |title=The Submarine Turtle: Naval Documents of the Revolutionary War |url=http://www.history.navy.mil/library/online/sub_turtle.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080917024301/http://www.history.navy.mil/library/online/sub_turtle.htm |archive-date=17 September 2008 |access-date=21 May 2013 |publisher=Navy Department Library}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20030415051537/http://web.mit.edu/invent/iow/bushnelld.html Inventor of the Week: Archive]. mit.edu</ref> ==== نولسمه پېړۍ ==== په ۱۸۰۰ز کال کې، فرانسې «نوټيلس» جوړ کړ، دا د انسان په ځواک چلېدونکی اوبتل و چې امريکايي «رابرټ فلټن» جوړ کړی و. هغه په ۱۸۰۴ز کال کې دا تجربه پرېښوده، کټ مټ هغه شان، څنګه چې برتانويانو د فلټن اوبتل په طرحه د بيا غور کولو لپاره کړي و. په ۱۸۵۰ز کال کې، د «ولهيلم باور» «برانډټاوچر» په المان کې جوړ شو. دا په نړۍ تر ټولو زوړ پاتې اوبتل دی. په ۱۸۶۴ز کال کې، د امریکا د کورنۍ جګړې پر مهال، د کانفدراسیون د سمندري ځواک «ايچ.ايل. هنلي» لومړی هغه پوځي اوبتل و چې د دوښمن يوه بېړۍ يې غرقه کړه، دا د « USS Housatonic» په نوم یوه سمندري بېړۍ وه، د دې د غرقولو لپاره د سپارې د پاسه له باروتو څخه ډک بيلر څخه کار اخيستل شوی چې د سمندر لاندې د ويشتل کېدونکي توغندي په توګه کارول کېدو. « Hunley » هم ډوب شو، ځکه چې د چاودنې د شدت څپو د دې عمله هم په سملاسي ډول ووژله او د اوبتل له منځ څخه د وتلو يا د اوبتل پر مخ وړلو مخنیوی يې وکړ.<ref>{{Cite web |last=Lance |first=Rachel |title=The New Explosive Theory About What Doomed the Crew of the 'Hunley' |url=https://www.smithsonianmag.com/history/new-explosive-theory-what-doomed-crew-hunley-180974159/ |access-date=24 November 2020 |website=Smithsonian Magazine |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|author=James P. Delgado|title=Archaeological Reconnaissance of the 1865 American-Built Sub Marine Explorer at Isla San Telmo, Archipielago de las Perlas, Panama|journal=International Journal of Nautical Archaeology Journal|volume=35|issue=2|pages=230–252|year=2006|doi=10.1111/j.1095-9270.2006.00100.x|s2cid=162403756|author-link=James P. Delgado}}</ref> == سرچينې == 96pre0ad5knr3c38capscu9gew8u8sf 0 65218 370127 370061 2026-11-02T03:51:33Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 370127 wikitext text/x-wiki د ونزویلا اقتصاد تر ډېره پورې په نفتو ولاړ دی چې له امله یې دغه هېواد په نړۍ کې د نفتو ۲۵م تولیدونکی هېواد او د اوپک سازمان اتم لوی غړی دی. ونزویلا همدارنګه درانه صنعتي تولیدات لکه فولاد، المونیم او سېمټ تولید او صادروي. په نورو پام وړ تولیداتو کې یې برېښنايي وسایل او موټر همدارنګه څښاک توکي او خوراکي مواد شاملېږي. د کرنې سکتور یې د ناخالصو داخلي تولیداتو نږدې ۴.۷٪ برخه جوړوي چې ۷.۳٪ بشري قوه په کې په کار بوخته ده او د ټولې ونزویلا د مساحت یو پر څلورمه برخه په کې شاملېږي. ونزویلا وریجې، جوار، کبان، استوایي مېوې، قهوه، د خوګانو او غویانو غوښه نورو هېوادونو ته صادروي. ونزویلا د ۱۴.۳ تریلیون ډالرو په ارزښت طبیعي منابع لري او د کرهڼې په برخه کې په ځان بسیا نه دی. د دغه هېواد صادرات د ناخالصو داخلي تولیداتو ۱۶.۷ سلنه برخه جوړوي چې ۹۵ سلنه صادرات یې د نفتو په برخه کې دي. <ref name="britannica">{{cite encyclopedia|last1=Lieuwen|first1=Edwin|last2=Heckel|first2=Heather D.|last3=McCoy|first3=Jennifer L.|last4=Martz|first4=John D.|title=Venezuela|encyclopedia=Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Venezuela|publisher=Encyclopædia Britannica, Inc.|date=25 April 2021|access-date=1 May 2021}}</ref><ref>{{cite web |date=1 May 2018 |title=Risque pays du Venezuela : Commerce international |url=https://import-export.societegenerale.fr/fr/fiche-pays/venezuela/risque-pays-commerce |archive-url=https://web.archive.org/web/20180619163605/https://import-export.societegenerale.fr/fr/fiche-pays/venezuela/risque-pays-commerce |archive-date=19 June 2018 |access-date=19 June 2018 |website=Societe Generale, Import Export solutions |language=fr |quote=Traditionnellement, le pétrole représente plus de 95% des exportations du Venezuela. Le pays exporte aussi du fer, de la bauxite et de l'aluminium, des produits agricoles, des produits semi-manufacturés, des véhicules et des produits chimiques. Les principaux clients du Venezuela sont la Chine, l'Inde et Singapour. Le pays importe des produits manufacturés et de luxe, des machines et des équipements pour le secteur des transports, du matériel de construction et des produits pharmaceutiques. Les principaux fournisseurs du Venezuela sont les Etats-Unis, la Chine et le Brésil.}}</ref><ref>{{cite web |last=Anthony |first=Craig |date=12 September 2016 |title=10 Countries with the Most Natural Resources |url=http://www.investopedia.com/articles/markets-economy/090516/10-countries-most-natural-resources.asp |website=[[Investopedia]]}}</ref> له ۱۹۲۰مې لسیزې راهیسې ونزویلا د ملي عوایدو د پوره کولو له مخې د کرایې پر بنسټ چلېدونکی هېواد دی چې نفت یې د صادراتو اصلي برخه جوړوي. له ۱۹۵۰مې لسیزې څخه د ۱۹۸۰مې لسیزې تر لومړیو پورې ونزویلا ثابته اقتصادي وده لرلې او له همدې امله یې ګڼ شمېر بهرني کډوال ځانته جلب کړي؛ ورته مهال یاد هېواد په لاتین امریکا کې تر ټولو لوړ د ژوندانه معیارونه لري. <ref>{{Cite book|title=El ocaso del chavismo: Venezuela 2005–2015|last=López Maya|first=Margarita|year=2016|isbn=9788417014254|pages=349–51}}</ref> له دې سره هه مهال چې په ۱۹۸۰ مه لسیزه کې د نفتو بیې را ولوېدې دغه حالت معکوسه بڼه ومونده. د بولیویار له انقلاب وروسته د نفتو په برخه کې تر ټولو مخکښ شرکت PDVSA په ۲۰۰۲ زکال کې د خپلو ۲۰ زره پیاوړو حرفوي کارکوونکو له ویستلو وروسته په ۲۰۰۳ زکال کې د پانګې د تېښتې څخه د مخنیوي په موخه نیمه منحل شو چې له امله یې د نفتو په تولید او صادراتو کې کمښت رامنځته شو او د دغه هېواد د پولي واحد ارزښت هم راکم شو. <ref name="economist.com">{{cite news|url=https://www.economist.com/blogs/americasview/2013/02/venezuela%E2%80%99s-currency|access-date=18 February 2013|title=Venezuela's currency: The not-so-strong bolívar|newspaper=[[The Economist]]|date=11 February 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.ft.com/cms/s/0/12e9f32e-739e-11e2-9e92-00144feabdc0.html#axzz2KaYrvVGc|title=Venezuelan devaluation sparks panic|last=Mander|first=Benedict|date=10 February 2013|work=Financial Times|access-date=11 February 2013}}</ref> له دې سربېره د دولت له خوا د بیو کنټرول، د کرنیزو ځمکو او مختلفو صنایعو د مالکیت سلب او همدارنګه نور بحث پارونکي سیاستونه له دې ډلې بهرنیو اسعارو ته د معقولې «رسمي» بیې له مخې لاسرسی د دې لامل وګرځېد چې په دغه هېواد کې د بهرنیو اسعارو کچه په شدیده توګه را کمه شي او د یو شمېر رایجو توکو لکه د خوراکي توکو، اوبو، کورنیو وسایلو، پرزه جاتو او نورو وسایلو بیې لوړې شي چې دغه چاره لامل وګرځېده د یو شمېر صنایعو تولیدات راکم یا آن بیخي له منځه لاړ شي؛ همدا و چې یو شمېر شرکتونه له هېواده ووتل هغه ډول چې د ټکنالوژۍ او موټرو جوړولو له شرکتونو سره وشول. <ref>{{cite news|url=http://www.economist.com/node/21526365|access-date=23 February 2014|title=Venezuela's economy: Medieval policies|newspaper=[[The Economist]]|date=20 August 2011}}</ref><ref>[https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2944875 "Terminal Risks for Independent Fiscal Institutions: Lessons from IFIs in Hungary and Venezuela"]. Social Science Research Network (SSRN). Retrieved 18 July 2017.</ref> له ۲۰۱۳ زکال راهیسې د وینزویلا اقتصاد له بشپړ پاشل کېدو سره مخ دی. په ۲۰۱۵ زکال کې وینزویلا له ۱۰۰٪ څخه زیات انفلاسیون درلود –چې دا په نړۍ او تر دغه مهاله د دغه هېواد په تاریخ کې د انفلاسیون تر ټولو لوړه کچه ده. د خپلواکو سرچینو د راپورونو پر بنسټ دغه کچه په د ۲۰۱۸ زکال تر وروستیو پورې ۸۰۰۰۰٪ ته ورسېدله او له امله یې وینزویلا په مارپیچي انفلاسیون کې ښکېل او په دغه هېواد کې د بېوزلۍ کچه ۹۰ سلنه ته پورته شوه. د ۲۰۱۷ زکال د نومبر په ۱۴ مه کریدت سنجوونکو بنسټونو اعلان وکړ چې وینزویلا د خپلو پورونو د ورکړې توان نه لري.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2019/05/17/world/americas/venezuela-economy.html|title=Venezuela's Collapse Is the Worst Outside of War in Decades, Economists Say|last=Kurmanaev|first=Anatoly|date=2019-05-17|work=The New York Times|access-date=2019-05-30|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref name="FPblackbox">{{cite news|last1=Cristóbal Nagel|first1=Juan|title=Looking into the Black Box of Venezuela's Economy|url=https://foreignpolicy.com/2015/07/13/looking-into-the-black-box-of-venezuelas-economy-caracas-bolivar-maduro/|access-date=14 July 2015|agency=[[Foreign Policy]]|date=13 July 2015}}</ref><ref>{{Cite web |last=Hanke |first=Steve |date=2019-01-01 |title=Venezuela's Hyperinflation Hits 80,000% Per Year in 2018 |url=https://www.forbes.com/sites/stevehanke/2019/01/01/venezuelas-hyperinflation-hits-80000-per-year-in-2018/ |access-date=2019-03-26 |website=Forbes |language=en}}</ref><ref name="NYThyperinflation">{{cite news|last1=Herrero|first1=Ana Vanessa|last2=Malkin|first2=Elisabeth|title=Venezuela Issues New Bank Notes Because of Hyperinflation|url=https://www.nytimes.com/2017/01/16/world/americas/nuevos-billetes-venezuela-new-banknotes.html?_r=0|access-date=17 January 2017|work=[[The New York Times]]|date=16 January 2017}}</ref><ref>{{Cite web |last=Alhadeff |first=Samuel |date=October 2018 |title=Venezuelan Emigration, Explained |url=https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/venezuela_explainer_final_0.pdf |website=www.wilsoncenter.org |access-date=2022-10-19 |تاريخ الأرشيف=2019-03-27 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190327091122/https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/venezuela_explainer_final_0.pdf |url-status=dead |خونديځ نېټه=2019-03-27 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20190327091122/https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/venezuela_explainer_final_0.pdf |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20190327091122/https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/venezuela_explainer_final_0.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327091122/https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/venezuela_explainer_final_0.pdf }}</ref><ref>{{cite news|last1=Gillespie|first1=Patrick|title=Venezuela just defaulted, moving deeper into crisis|url=https://money.cnn.com/2017/11/14/news/economy/venezuela-debt-default-sp/index.html|access-date=15 November 2017|work=[[CNNMoney]]|date=14 November 2017|archive-date=12 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200112090238/https://money.cnn.com/2017/11/14/news/economy/venezuela-debt-default-sp/index.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Venezuela in 'selective default'|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-41982069|access-date=15 November 2017|work=[[BBC News]]|date=14 November 2017}}</ref> له دې سره چې وینزویلا له متحده ایالاتو سره ترینګلې دیپلماتیکې اړیکې لري، خو بیا هم د دغه هېواد تر ټولو مهم سوداګریز شریک دی. وینزویلا ته د متحده ایالاتو په صادراتو کې ماشین آلات، کرنیز محصولات، طبي وسیال او موټر شاملېږي. بل پلو وینزویلا بیا متحده ایالاتو ته د نفتو له څلورو اصلي صادرونکو هېوادونو څخه یو دی. نږدې ۵۰۰ امریکايي کمپنۍ په ونزویلا کې استازولۍ لري. <ref name="ven">[https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/35766.htm Background Note: Venezuela] U.S. Department of State. Retrieved 29 October 2011.</ref> د وینزویلا د مرکزي بانک د راپور له مخې دغه هېواد له ۱۹۹۸ زکال څخه تر ۲۰۰۸ زکال پورې د نفتو د تولید او صادراتو څخه ۳۲۵ میلیارده ډالر عواید ترلاسه کړي. د انرژۍ د نړیوال اژانس د راپور له مخې (د ۲۰۱۵ زکال د اګست تر میاشتې) په ورځنۍ کچه د دغه هېواد د نفتو له ۲.۴ میلیون بېرلو تولید څخه ۵۰۰ زره یې متحده ایالاتو ته صادرېږي. د وینزویلا د روڼتیا بنسټ د راپور له مخې چې په ۲۰۲۲ زکال کې خپور شو ناقانونه چارې د دغه هېواد د ناخالصو داخلي تولیداتو ۲۱٪ برخه جوړوي. <ref name=":4">{{Cite web |last=Soto |first=Naky |author-link=Naky Soto |date=2022-06-28 |title=Illegal Activities Make Up 21% of Venezuela's GDP |url=https://www.caracaschronicles.com/2022/06/28/illegal-activities-make-up-21-of-venezuelas-gdp/ |access-date=2022-08-10 |website=[[Caracas Chronicles]]}}</ref> == سکتورونه == د هوګو چاوېز او د هغه د ځای ناستي نیکولاس مادرو د واکمنیو پر مهال ګڼ شمېر سوداګرۍ په دغه هېواد کې تړل شوې دي. په ۱۹۹۹ زکال کې ۱۳۰۰۰ کمپنیو په دغه هېواد کې شتون درلود چې تر ۲۰۱۶ زکال پورې د دغه شمېر نږدې یو په دریمه برخه پاتې شوې دي چې شمېر یې یوازې ۴۰۰۰ کمپنیو ته رسېږي. <ref>{{cite news|last1=Beiras|first1=Beatriz|title=Venezuela economy fractured with shortages of essentials across the country|url=http://www.euronews.com/2016/05/18/venezuela-economy-fractured-with-shortages-of-essentials-across-the-country/|access-date=26 May 2016|agency=[[Euronews]]|date=19 May 2016}}</ref> === نفت او نور زېرمې === وینزویلا په نړۍ کې د نفتو د لویو زیرمو لرونکو هېوادونو څخه یو دی چې د ۲۰۱۷ کال تر پایه یې ۳۰۲.۸۱ میلیارده بېرل تېل ویستلي. دغه هېواد د نفتي توکو یو له لویو تولید کوونکو هېوادونو څخه دی چې د وینزویلا د اقتصاد لویه برخه جوړوي. د انرژۍ نړیوال سازمان څرګنده کړې چې د تېرو کلونو په پرتله په وینزویلا کې د نفتو تولید کم شوی چې اوس مهال یې ورځنی تولید ۲ میلیون او ۳۰۰ زره بېرلو ته رسېږي په داسې حال کې چې په ۱۹۹۸ زکال کې دغه کچه ۳.۵ میلیونه بېرله وه. ورته مهال د دغه هېواد د پولي واحد د ارزښت د راټېټ کېدو له امله یې د نفتي عوایدو ارزښت د خپل پولي واحد له مخې دوه چنده شوی. وینزویلا د انرژۍ په برخه کې لویې سبسایډۍ لري. په ۲۰۱۵ زکال کې د پټرولو بیه د ګیلن پر سر ۰.۰۶ امریکايي ډالر وه چې دولت په کې یوازې ۲۳٪ ونډه لرله. د ۲۰۱۶ زکال په فبروري میاشت کې دولت پرېکړه وکړه څو د تیلو بیې لوړې کړي، خو د لیتر پر حساب یې یوازې ۶ بولیواره (د اسعارو د تبادلي د رسمي بیې پر بنسټ ۶۰ سنټه کېږي) او په ټیټ کیفیت لرونو پټرولو کې یې بیا دغه کچه یو بولیوار (۱۰ سنټه) لوړه کړه. <ref>{{Cite web |title=OPEC : OPEC Share of World Crude Oil Reserves |url=https://www.opec.org/opec_web/en/data_graphs/330.htm |access-date=2019-03-26 |website=www.opec.org}}</ref><ref>{{in lang|es}} [http://www.eluniversal.com/2010/01/11/eco_art_contribucion-petrole_1720725.shtml "Contribución petrolera se duplica por ajuste cambiario."] El Universal. 11 January 2010. Retrieved 3 September 2010.</ref><ref>{{Cite web |last=Schoen |first=John W. |date=23 February 2015 |title=Global gasoline-price subsidies evaporate |url=https://www.cnbc.com/2015/02/23/global-gasoline-price-subsidies-evaporate.html |website=www.cnbc.com}}</ref><ref>{{cite news|title=Venezuela: Maduro anuncia una devaluación y un aumento de hasta el 6.000% en el precio de la gasolina|url=http://www.bbc.com/mundo/noticias/2016/02/160217_venezuela_precio_gasolina_az|agency=BBC|date=17 February 2016}}</ref><ref>{{cite news|title=Venezuela raises petrol price for first time in 20 years|url=https://www.bbc.com/news/business-35600921|agency=BBC|date=18 February 2016}}</ref> د وینزویلا په نورو طبیعي منابعو کې وسپنه، د ډبرو سکاره، طلا، نکل او الماس شاملېږي چې د پراختیا او تولید په مختلفو پړاونو کې قرار لري. د ۲۰۰۰ زکال په اپرېل میاشت کې د ونزویلا ولسمشر د کانونو نوی قانون صادر کړ او د کانونو په کنستو کې یې د خصوصي سکتور د هڅولو لپاره یو شمېر مقررات اعلان کړل. د وینزویلا د اقتصادي کړکېچ پر مهال د ۲۰۱۳ زکال له فبروري میاشتې څخه د ۲۰۱۴ زکال تر فبروري میاشتې پورې د ویستل کېدونې طلا کچه ۶۴.۱٪ او د اوسپنې تولید ۴۹.۸ سلنه ته راکم شو. د طلا د تولید په برخه کې دغه هېواد تر ۲۰۰۹ زکال پورې په کلنۍ کچه له ۱۱ څخه تر ۱۲ ټنو پورې د طلا تولید درلود. له دغه مهال را وروسته د سیاسي او اقتصادي ستونزو له امله د کانونو ویستل په پام وړ توګه راکم شول او په ۲۰۱۷ زکال کې دغه هېواد یوازې ۰.۴۸ ټنه د طلا استخراج درلود. <ref name="ABCreserves">{{cite news|last=Blasco|first=Emili|title=Venezuela se queda sin suficientes divisas para pagar las importaciones|url=http://www.abc.es/internacional/20140423/abci-venezuela-divisas-importaciones-201404222046.html|access-date=24 April 2014|newspaper=ABC News (Spain)|date=23 April 2014}}</ref><ref>[https://www.ceicdata.com/en/indicator/venezuela/gold-production Gold production in Venezuela]</ref> وینزویلا د خپلو ملي صنایعو لپاره برېښنا تر ډېره د اوبو پر مټ تولید کوي چې تر ۲۰۱۶ زکال پورې د اوبو پر مټ برېښنا د دغه هېواد د ټولې برېښنا د لګښت ۵۷٪ برخه برابروله. ورته مهال دوامدارې وچکالۍ د اوبو پر مټ د برېښنا د تولید کچه راکښته کړې. <ref>{{Cite web |title=Venezuela {{!}} Energy 2018 |url=https://www.globallegalinsights.com/practice-areas/energy-laws-and-regulations/venezuela |access-date=2017-12-18 |website=GLI – Global Legal Insights Venezuela {{!}} Energy 2018 |language=en |تاريخ الأرشيف=2018-03-22 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180322143312/https://www.globallegalinsights.com/practice-areas/energy-laws-and-regulations/venezuela |url-status=dead |خونديځ نېټه=2018-03-22 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20180322143312/https://www.globallegalinsights.com/practice-areas/energy-laws-and-regulations/venezuela |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20180322143312/https://www.globallegalinsights.com/practice-areas/energy-laws-and-regulations/venezuela |archive-url=https://web.archive.org/web/20180322143312/https://www.globallegalinsights.com/practice-areas/energy-laws-and-regulations/venezuela }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/news/2016/mar/30/weatherwatch-hambling-venezuela-hydroelectric-dam-guri-dry-reservoirs-colombia|title=Hydro power falters in persistent drought|last=Hambling|first=David|date=2016-03-30|work=The Guardian|access-date=2017-12-18|language=en|issn=0261-3077}}</ref> === تولیدات === په ۲۰۱۴ زکال کې د دغه هېواد د ناخالصو داخلي تولیداتو ۱۲ سلنه برخه د صنعتي تولیداتو پر مټ وه. د تولید برخه د پانګې د کموالي او ناسم مدیریت د تورونو له امله تل له شدیدو ستونزو سره مخ ده. ونزویلا فولاد، المونیم، ترانسپورټي وسایل، منسوجات، جامې او خوراکي توکي تولید کوي. همدارنګه د کورنيو او بهرنیو بازارونو لپاره سمنټ، ټایرونه، کاغذ او کرنیز وسایل برابروي او همدارنګه موټر هم تړي. <ref>{{Cite web |last=The World Bank Group |date=2019 |title=Manufacturing, value added (% of GDP) {{!}} Data |url=https://data.worldbank.org/indicator/NV.IND.MANF.ZS?locations=VE |access-date=2019-04-06 |website=data.worldbank.org |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190406090307/https://data.worldbank.org/indicator/NV.IND.MANF.ZS%3Flocations%3DVE |archivedate=2019-04-06 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://english.eluniversal.com/economia/121105/venezuelas-aluminum-industry-operates-at-29-of-capacity|archive-url=https://archive.today/2013.01.22-012546/http://english.eluniversal.com/economia/121105/venezuelas-aluminum-industry-operates-at-29-of-capacity|url-status=dead|archive-date=22 January 2013|access-date=15 November 2012|title=Venezuela's aluminum industry operates at 29% of capacity}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.eluniversal.com/economia/120229/venezuelas-aluminum-and-steel-production-below-1997-numbers|access-date=15 November 2012|title=Venezuela's aluminum and steel production below 1997 numbers}}</ref> په ۲۰۱۴ زکال کې د وینزویلا جنرال موټورز کمپنۍ له ۶۵ کاله فعالیت وروسته خپلې چارې د منابعو د کمښت له امله ودرولې په داسې حال کې چې د وینزویلا مرکزي بانک اعلان وکړ چې د نویو موټرو د کمښت کچه ۱۰۰ سلنه ده. د ۲۰۱۶ زکال تر لومړۍ نیمايي پورې په وینزویلا کې د ورځې یوازې ۱۰ موټر تولید کېدل او په دې سره د تولید کچه ۸۶٪ ته راولوېده. <ref>{{cite news|title=En imágenes: Así fue el último día de General Motors en Venezuela|url=http://www.venezuelaaldia.com/2014/05/en-imagenes-asi-fue-el-ultimo-dia-de-general-motors-en-venezuela/|access-date=19 May 2014|newspaper=Venezuela Al Dia|date=16 May 2014}}</ref><ref>{{cite news|title=Dolorosa imagen de nuestra industria automotriz: El cierre de General Motors Venezolana|url=http://www.lapatilla.com/site/2014/05/16/dolorosa-imagen-de-nuestra-industria-automotriz-el-cierre-de-general-motors-venezolana/|access-date=19 May 2014|newspaper=La Patilla|archive-date=19 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140519024933/http://www.lapatilla.com/site/2014/05/16/dolorosa-imagen-de-nuestra-industria-automotriz-el-cierre-de-general-motors-venezolana/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|last=Deniz|first=Roberto|title=Banco Central reporta que la escasez de vehículos llega al 100%|url=http://www.eluniversal.com/economia/140504/banco-central-reporta-que-la-escasez-de-vehiculos-llega-al-100|access-date=5 May 2014|newspaper=El Universal|date=4 May 2014}}</ref><ref>{{cite news|last1=Woody|first1=Christopher|title=Venezuela's looming economic catastrophe, in one graphic|url=http://www.businessinsider.com.au/venezuela-heading-toward-hyperinflation-2016-7|access-date=21 July 2016|agency=[[Business Insider]]|date=20 July 2016|archive-date=22 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160722120957/http://www.businessinsider.com.au/venezuela-heading-toward-hyperinflation-2016-7|url-status=dead}}</ref> په ۲۰۱۷ زکال کې اټکلونو ښوولې چې د وینزویلا صنعتي تولیدات ۲ سلنه کچې ته رالوېدلي دي. === کرنه === د وینزویلا د داخلي ناخالصو تولیداتو نږدې ۳٪ برخه کرنه جوړوي چې د بشري قوې ۱۰٪ برخه په کې بوخته ده او د ټول هېواد نږدې یو پر څلورمه برخه ځمکه په کې شاملېږي. وینزویلا وریجې، جوار، کبان، استوايي مېوې، قهوه، د خوګانو او غویانو غوښه صادروي. دغه هېواد د کرنې په ډېری برخو کې پر ځان بسیا نه دی او له همدې امله د هېواد د اړتیا وړ خوراکي توکو دوه پر درې برخه له بهر څخه واردوي. په ۲۰۰۲ زکال کې امریکايي شرکتونو د ۳۴۷ میلیون ډالرو په ارزښت کرنیز توکي چې په کې غنم، جوار، سویا، د سویا کونجاړه، پنبه، حیواني غوړي او نباتي غوړي شاملېدل دغه هېواد ته صادر کړل څو وکولای شي په سویلي امریکا کې دغه هېواد له دوه لویو امریکايي بازارونو څخه په یوه واړوي. د امریکا متحده ایالات د وینزویلا د وارداتي خوراکي توکو یو په دریمه برخه برابروي. په دغه هېواد کې وروستي دولتي سیاستونه د خوراکي توکو د کمښت لامل ګرځېدلي. <ref name="economist.com2">{{cite news|url=https://www.economist.com/blogs/americasview/2013/02/venezuela%E2%80%99s-currency|access-date=18 February 2013|title=Venezuela's currency: The not-so-strong bolívar|newspaper=[[The Economist]]|date=11 February 2013}}</ref><ref>[http://www.fao.org/faostat/en/#data/QC/ Venezuela production in 2019, by FAO]</ref> == سرچينې == 570n8ir5lyn5fa9c793l25qjoqqooqb 0 65499 370167 365754 2026-11-02T11:21:35Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 370167 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}}هادریان (په لاتین ژبه کې: Caesar Trâiānus Hadriānus ؛ د ۷۶ کال د جنوري له ۲۴ – د ۱۳۸ جولای تر ۱۰) د ۱۱۷ کال څخه تر ۱۳۸ کال پورې روم سترواک و. نوموړی په ایټالیکا کې (چې د هسپانیې اوسني سانټیپونس ته نږدې سیمه ده)، او په هسپانیا بایتیکا کې د ایټالیا مېشتتو رومي مستعمېره وه، زیږېدلی و؛ کورنۍ یې، ایلایایي هادریاني، د ایټالیا د یایسنوم له اتری ښار څخه راغلې وه چې یا د ایټالیکا له اصلي بنسټ ایښودونکو څخه وه او یا هم وروسته د دریمې پېړۍ مخکې له میلاد نه او د لومړۍ پېړۍ ورسته له میلاد نه تر منځ هلته تللې وه. پلار یې د سناتوري مقام درلود و او د سترواک تراجان د تره لومړی زوی و. هادریان د خپل مسلکي ژوند په لومړیو کې د تراجان د خورځې له لور ویبیا سبینا سره واده وکړ، مخکې له دې چې تراجان سترواک شي او ښایي دا کار د تراجان د مېرمنې پومپیا پلوتینا په امر تر سره شوی وي. د پلوتینا او تراجان نږدې ملګري او سلاکار لوسیوس لیسینیوس سورا له هادریان سره غوره اړیکې درلودې. کله چې تراجان مړ شو، کونډې یې ادعا وکړه چې هغه د خپل مرګ څخه لږ وړاندې هادریان د سترواک په توګه نومولی و. د روم پوځ او سنا د هادریان ځایناستي تصویب کړه، خو څلور مخکښ سناتوران لږ وروسته په غیرقانوني توګه اعدام شول. هغوی د هادریان مخالفت کړی و یا داسې ښکارېده چې د هغه ځایناستي له ګواښ سره مخ کوي، او هغوی د مرګ په اړه سنا نوموړی پړ و ګنه او هېڅکله یې هغه ته بښنه ونکړه. هغه په میسوپوتامیا، آسیریا، ارمنیا او د داکیا په ځینو برخو کې د تراجان د ځمکنیو لاسته راوړنو او د پراختیا سیاست په پرېښودو سره د اشرافو تر منځ ناراضیاتي را پورته کړه. هادریان غوره وګڼله چې د باثباته، دفاعي سرحدونو په پراختیا او د سترواکۍ د پاشو وګړو په یووالي کې پانګونه وکړي. نوموړی د هادرین دیوال د ودانولو له امله شهرت لري چې د برتانیا شمالي پولې یې په نښه کړې. هادریان په لېوالتیا سره خپل شاهي خیالونه او شخصي ګټې تعقیب کړې. تقریباً د سترواکۍ له هر ولایت یې لیدنه وکړه، چې د شاهي متخصصینو او مدیرانو له خوا بدرګه کېده. نوموړي پوځي چمتووالی او نظم و هڅو او هغه د بېلابېلو ملکي او دیني بنسټونو او ودانیو پروژې یې ملاتړ، ډیزاین، یا یې په شخصي توګه تمویل کړي. پخپله روم کې، نوموړي د خدایانو معبد (پنتیون) بېرته ودان کړ او د وینوس او روما پراخه معبد یې جوړ کړ. په مصر کې، ښایي هغه د اسکندریې سیراپیوم (معبد) بیا جوړ کړی وي. هغه د یونان سخت مینه وال و او هڅه یې کوله چې اتن د سترواکۍ کلتوري پلازمینه کړي، نو هلته یې د ډېرو معبدونو د دوانولو امر وکړ. د یوناني ځوان انټینوس سره د هغه ژورې اړیکې او د هغه ناڅاپي مړینه، د دې لامل شو چې هادریان د خپلې واکمنۍ په وروستیو کې پراخه دیني رامنځ ته کړي. هغه په يهوديه کې د بار کوکبا پاڅون وځپه. د هادریان د ژوند وروستي کلونه د مزمنې ناروغۍ له امله زیانمن شول. هغه د بارکوکبا پاڅون په یوناني یوالي کې د خپل خیال د ناکامۍ په توګه ولید. نوموړي دوه نور سناتوران د هغه په ​​وړاندې دسیسې په تور اعدام کړل، او دې کار نارضایتي لا پسې زیاته کړه. د ویبیا سبینا سره د هغه واده ناخوښه او بې اولاد و. په ۱۳۸ کال کې نوموړي انتونینوس پیوس د اولاد په توګه غوره کړ او هغه یې د ځای ناستی وټاکه، په دې شرط چې انتونینس مارکوس اوریلیوس او لوسیوس ویروس د خپل وارث په توګه غوره کړي. په هماغه کال هادریان په بایا کې مړ شو، او انتونینوس د سنا د مخالف سربېره هغه ته معبود مقام ورکړ. اېدوارډ ګیبون هغه د رومي سترواکۍ د "پنځه غوره سترواکانو" په نوملړ کې راوست، یعنې هغه یې "ښه دیکتاتور" یاد کړ؛ خو هادریان خپلې سنا هغه منزوي او مستبد وموند. هغه مرموز او متناقص ګڼل شوی، چې هم یې لوی شخصي سخاوت او هم یې د شدید ظلم ځانګړتیا درلوده. همدارنګه ډېر کنجاو، په خپل ځان مغرور او جاه طلبه ګڼل شوی دی. <ref>Ando, Clifford "Phoenix", ''[[Phoenix (journal)|Phoenix]]'', 52 (1998), pp.&nbsp;183–185. {{JSTOR|1088268}}.</ref> == لومړی ژوند == هادریان د ۷۶ کال د جنوري په ۲۴ نېټه، ښایي په ایټالیکا (چې د اوسنۍ سیویا) کې نړۍ ته سترګې پرانستې، اټیالیکا د هسپانیا د بایټکا په ولایت کې ایټالوي استوګنو رومي ښار و. یو رومي ژوند لیکونکی ادعا کوي چې هغه په روم کې زیږېدلی. د هادریان د آیلیا کورنۍ د هادریا (عصري اتري) څخه راغلی، چې له همدې یې د هادریانوس نوم اخیستل شوی. هادریا د ایټالیا په پیسینوم سیمه کې یو لرغونی ښار و. هادریاني ایلیایان یا هم د ایټالیکا، چې د سکېپیو افریکانوس له لوري یې بنسټ اېښودل شوی و، د اصلي ګډوالو برخه وو او له همدې امله د څو پېړیو لپاره په هسپانیا کې مېشت شوي، یا هم په نامعلوم وخت کې هلته تللي دي. <ref>{{cite book|author1=Mary T. Boatwright|editor1-last=Barrett|editor1-first=Anthony|title=Lives of the Caesars|url=https://archive.org/details/livesofcaesars0000unse|date=2008|publisher=Wiley-Blackwell|isbn=978-1-4051-2755-4|page=[https://archive.org/details/livesofcaesars0000unse/page/159 159]|chapter=From Domitian to Hadrian}}</ref><ref>Alicia M. Canto, [https://www.academia.edu/1082511/It%C3%A1lica_sedes_natalis_de_Adriano._31_textos_hist%C3%B3ricos_y_argumentos_para_una_secular_pol%C3%A9mica_2004_ Itálica, ''sedes natalis'' de Adriano. 31 textos históricos y argumentos para una secular polémica], ''Athenaeum'' XCII/2, 2004, 367–408.</ref><ref>Ronald Syme, "Hadrian and Italica" (''Journal of Roman Studies'', LIV, 1964; pp.{{nbsp}}142–149) supports the position that Rome was Hadrian's birthplace. Canto argues that among the ancient sources, only the [[Historia Augusta]], ''Vita Hadriani'' 2,4, claims this. 25 other sources, including Hadrian's horoscope, state that he was born in Italica. See Stephan Heiler, "The Emperor Hadrian in the Horoscopes of Antigonus of Nicaea", in Günther Oestmann, H. Darrel Rutkin, [[Kocku von Stuckrad]], eds.,''Horoscopes and Public Spheres: Essays on the History of Astrology'', Walter de Gruyter, 2005, p. 49 {{ISBN|978-3-11-018545-4}}: Cramer, FH., ''Astrology in Roman Law and Politics'', Memoirs of the American Philosophical Society, 37, Philadelphia, 1954 (reprinted 1996), 162–178, footnotes 121b, 122 ''et al.,''[https://books.google.com/books?id=zv0UAAAAIAAJ&pgis=1 Googlebooks preview] O.{{nbsp}}Neugebauer and H.{{nbsp}}B. Van Hoesen, "Greek Horoscopes" ''Memoirs of the American Philosophical Society,'' 48, 76, Philadelphia, 1959, pp. 80–90, 91, and footnote 19, [https://books.google.com/books?id=kEgnLpm06zQC googlebooks preview of 1987 edition]</ref> د هادریان پلار پابلیوس ایلیوس هادریانوس نومېده. د هغه پلار پابلیوس ایلیوس هادریانوس  افېر، د پایتوري رتبې سناتور و، چې په ایټالیا کې زیږېدلی او لوی شوی و. د هادریان مور دومیتیا پاولینا وه، چې د ګاډیس (کاډیز) څخه د هسپانوي - رومي سناتوري کورنۍ له اولادې وه. د هغه د آیلیا ډومیتیا پاولینا په نوم یوازي یوه مشره خور درلوده. د هغه دایه یو جرمنه ​​غلامه وه، چې ښايی جرمن نسب څخه وه، چې نوموړی هغې ته د خپل ژوند په اوږدو کې مدیون و. هغه وروسته د نوموړي له خوا آزاده شوه او په نهایت کې تر نوموړي ډېره ژوندی پاتې شوه، لکه څنګه چې د هغې د خاورې سپارنې په ډبرلیک کې ښودل شوي، چې په تیوولي کې د هادریان په کلا کې موندل شوې ده. د ورور لمسۍ، ګنیوس پیدانیوس فوسکس سالنېتور، چې د بارسینو (بارسلونا) و په ۱۱۸ کال کې د هادریان د مرستیال قنسول توګه همکار وټاکل شو. د سناتور په توګه، د هادریان پلار خپل ډېر وخت په روم کې تېراوه. د ژوند په ورستیو کې، د هادریان ترټولو مهمه کورنۍ اړیکه د هغه د پلار د تره د لومړی زوی تراجان سره وه، چې هغه هم د سناتور دنده درلوده او په ایټالیکا کې زیږېدلی او لوی شوی و. د اوریلیوس ویکتور په وینا هادریان او تراجان دواړه "بیګانګان"، یعنې بهرني وګړي ګڼل کېدل. <ref name="Royston Lambert-31">Royston Lambert, ''Beloved And God'', pp.{{nbsp}}31–32.</ref><ref>''[[Corpus Inscriptionum Latinarum|CIL]]'' VI 10909 ([Text http://www.edr-edr.it/edr_programmi/res_complex_comune.php?do=book&id_nr=EDR131420&partId=1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210620054104/http://www.edr-edr.it/edr_programmi/res_complex_comune.php?do=book&id_nr=EDR131420&partId=1 |date=2021-06-20 }}] on the Epigraphic Database Roma)</ref>{{sfn|Morwood|2013|pp=5 & 43}}<ref>On the numerous senatorial families from Spain residing at Rome and its vicinity around the time of Hadrian's birth see R.&nbsp;Syme, 'Spaniards at Tivoli', in ''Roman Papers IV'' (Oxford, 1988), pp.{{nbsp}}96–114. Hadrian went on to build an Imperial villa at Tivoli (Tibur)</ref><ref>Alicia M. Canto, "La dinastía Ulpio-Aelia (96–192 d.C.): ni tan Buenos, ni tan Adoptivos ni tan Antoninos". ''Gerión'' (21.1): 263–305. 2003</ref>{{sfn|Opper|2008|p=34}} په ۸۸ کال کې د هادرین مور او پلار مړه شول، چې هغه وخت نوموړی لس کلن و. هغه او خور یې د تراجان او پبلیوس اکیلیوس اتیانوس (چې وروسته د تراجان پرایتوري افسر شو) تر پاملرنې لاندې راغلل. هادریان له بدني اړخه فعال و، او د ښکار سره یې مینه درلوده. کله چې ۱۴ کلن شو، تراجان روم ته راوغوښت او د هغه نورې زده کړې یې په داسې موضوعاتو کې تنظیم کړې چې یو ځوان رومي اشرافي ته غوره ګڼل کېدې. د یوناني ادب او کلتور سره د هادریان لېوالتیا هغه ته د ګریکولوس ("یوناني ژبپوه") لقب ورکړ، چې موخه یې "عادي مسخره" وه. <ref name="Royston Lambert-312">Royston Lambert, ''Beloved And God'', pp.{{nbsp}}31–32.</ref><ref>Anthony Birley, ''Restless Emperor'', pp. 24–26</ref><ref>Anthony Birley, ''Restless Emperor'', pp. 16–17</ref> == سرچينې == 9p151ijoa8wigwfsu90322ufnvbq93x 0 70232 370168 369302 2026-11-02T11:29:17Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 370168 wikitext text/x-wiki هاوارډ والټر فلوري، بارون فلوري (زوکړه: د ۱۸۹۸ زکال د سپټمبر ۲۴مه – مړینه: د ۱۹۶۸ زکال د فبروري ۲۱مه) اسټرالیايي درمل جوړونکی او پتالوژېست و چې په ۱۹۴۵ زکال کې یې له ارنست چین او الکساندر فلمېنګ سره یوځای د پنسلین په پراختیا کې د ونډې لرلو له امله د فزیولوژي یا طبابت په برخه کې د نوبل جایزه ترلاسه کړه. په داسې حال کې چې د پنسلینو د اختراع ډیری اعتبار فلمېنګ ته رسېږي، خو دا فلوري او د هغه ډله وه چې په اکسفورډ پوهنتون کې یې وروسته له هغه په یوې ګټمنې او اغېزمنې دوا بدل کړل، چې اړوند یې فعالیتونه له لسو کالونو راهیسې په ټپه درېدلي و. هغوی د دغو درملو د ودې، خالص سازۍ او جوړولو په موخه داسې تخنیکونه وړاندې کړل چې د هغو کیمیاوي جوړښت یې وټاکه، د هغو کارکړنه یې کشف کړه، په حیواناتو باندې یې د هغو اغېز و ارزاوه او د لومړي ځل لپاره یې په انسانانو باندې د هغو کلنیکي ازموینه ترسره کړه. دوی له دغې مادې څخه په ۱۹۴۱ زکال کې د اکسفورډ د یوه ساتونکي پولیس په درملنه کې ګټنه وکړه. هغه مخ پر ښه کېدو شو، خو له دې امله ومړ چې هغه مهال فلوري ونشو کولای په کافي کچه دغه درمل تولید کړي. له دې وروسته په بریتانیا، متحده ایالاتو او شمالي افریقا کې د دغې مادې اړوند نورو ازموینو په لوړه کچه بریالیتوب له ځانه سره درلود. فلوري له اډلاید پوهنتون څخه فارغ شو او په اکسفورډ پوهنتون کې یې د روډز سکالرشېپ او همدارنګه یې په متحده ایالاتو کې د راکفلر بنسټ د مالي ملاتړ په مرسته نورې لوړې زده کړې هم وکړې. نوموړی په ۱۹۳۵ زکال کې په اکسفورډ کې د پتالوژۍ برخې ته اړوند د ویلیام ډان کالج مشر وټاکل شو. هغه په پنسلین باندې له کار سربېره د لیزوزیم د انزایمونو، له امیدوارۍ څخه د مخه نیونکو درملو او سفالوسپورین په ګډون په ګڼ شمېر نورو موادو هم کار وکړ. نوموړي په کانبرا کې د اسټرالیا د ملي پوهنتون او د جان کریتین د طبي څېړنو د پوهنتون په تاسیس کې ونډه لرله او له ۱۹۶۵ زکال راهیسې یې په ۱۹۶۸ زکال کې د خپلې مړینې تر مهاله د اسټرالیا د ملي پوهنتون د مشر په توګه خدمت وکړ. نوموړی د سلطنتي ټولنې همکار غړی وټاکل شو او له ۱۹۶۰ زکال څخه یې تر ۱۹۶۵ زکال پورې د هغو مشري هم وکړه؛ دغه مهال نوموړي کارلتون هاوس تریس ماڼۍ ته د دغې ټولنې پر لېږد او همدارنګه له اروپايي بنسټونو سره د هغو د اړیکو په رامنځته کېدو نظارت درلود. په ۱۹۶۲ زکال کې نوموړی د اکسفورډ د کوینز کالج ناظم وټاکل شو. اټکل کېږي چې د فلوري کشف له ۸۰ میلیونو څخه د زیاتو کسانو ژوند ژغورلی او له همدې امله د اسټرالیا علمي او طبي ټولنه هغه ته د یوې مخکښې څېرې په سترګه ګوري. د اسټرالیا لومړي وزیر رابرټ منزیس وویل: «د نړیوالې هوساینې له لید څخه، فلوري تر ټولو مهم هغه کس دی چې تر نن ورځې بل هغسې په اسټرالیا کې نه دی زیږېدلی». {{sfn|Bickel|1995|p=Back cover}} == لومړنی ژوند == هوارډ والټر فلوري د ۱۸۹۸ زکال د سپټمبر په ۲۴مه د سویلي اسټرالیا د مرکزي ښار اډلاید سویل ته په مالورن ښار کې وزیږېد. د هغه د تخلص قافیه د «ساري یعنې وبخښه» له کلمې سره یو شان ده. نوموړی د انګلستان په اکسفورډ شایر کې د بوټ جوړونکي جوزف فلوري یوازنی زوی و چې په ماشومتوب کې لندن ته کډه شو، چېرې چې د هغه نیکه د بوټانو د جوړونې سوداګري پیل کړه. د جوزف فلوري لومړنۍ مېرمن شارلوټ ایمز وه چې له هغې یې دوه لوڼې لرلې؛ شارلوټ په ۱۸۸۰ زکال کې او آنی هم په ۱۸۸۲ زکال کې وزیږېده. وروسته له هغه چې مېرمن یې د سږو په سل ناروغۍ اخته شوه، کورنۍ یې سویلي اسټرالیا ته له دې امله کډه وکړه چې ګویا هلته هوا ښه ده. د هغې روغتیایي حالت ورځ تر بلې مخ پر خرابېدو روان و، تر هغه چې د ۱۸۸۶ زکال په اپریل کې مړه شوه. جوزف فلوري د بوټ جوړونې خپله سوداګري په اډلاید کې تاسیس کړه او د خپل کور د ساتونکي له لور برث مري والډهم سره یې واده وکړ. د دوی لومړنۍ ماشومه د هېلدا په نامه وه چې په ۱۸۹۱ زکال کې وزیږېده. هېلدا بیا وروسته د پتالوژۍ او مایکروسکوپي درملنې په برخه کې یو له مخکښانو څخه شوه. ورپسې یې د والټا په نامه بله لور په ۱۸۹۲ زکال کې وزیږېده. له همدې امله فلوري له ځانه څلور مشرې خویندې لرلې چې له دغو څخه دوه یې میرنۍ وې. <ref name="ADB">{{cite AuDB|last=Fenner|first=Frank|author-link=Frank Fenner|title=Florey, Howard Walter (Baron Florey) (1898–1968)|id2=florey-howard-walter-10206|volume=14|pages=188–190|year=1996|access-date=10 October 2008|publisher=Melbourne University Press}}</ref><ref>{{cite encyclopedia|last1=Cohn|first1=Helen|title=Gardner, Hilda Josephine (1890 –1953)|url=https://www.eoas.info/biogs/P005815b.htm|encyclopedia=Encyclopedia of Australian Science|access-date=12 October 2021}}</ref>{{sfn|Macfarlane|1979|pp=30–31}} == ویاړونه او جایزې == فلوري په ۱۹۴۵ زکال کې د ایډنبورګ پوهنتون څخه د درمل جوړونې په برخه کې د کامرون جایزه او د جراحۍ په برخه کې یې د مرستو له امله د لیسټر مډال ترلاسه کړ. نوموړي د همدغه کال په وروستیو کې د لیسټر مډال د ورکړې په مراسمو کې د انګلېنډي جراحانو سلطنتي کالج ته خپله وینا «د درملیزو موخو لپاره د مایکرو ارګانېزمونو د ګټنې» تر عنوان لاندې وکړه. هغه له ګڼ شمېر بریتانوي او نور بهرنیو پوهنتونو څخه افتخاري درجې ترلاسه کړې دي چې په دغو کې د برازیل د سائوپائولو پوهنتون هم شامل دی. نوموړي په ۱۹۴۷زکال کې د طبي سلطنتي ټولنې د سرو زرو مډال ترلاسه کړ. سربېره پر دې یې په ۱۹۴۶ زکال کې د فرانسې تر ټولو لوړ افتخاري نښان لژیون دونور، په ۱۹۴۸ زکال کې یې د امریکا د شایستګۍ نښان او په ۱۹۶۵ زکال کې یې د سیمتسونین انستیتیوت څخه د جیمز سمیتسون مډال ترلاسه کړ. <ref>{{Cite journal|doi=10.1038/155601b0|title=Sir Howard Florey, F.R.S.: Lister Medallist|journal=Nature|issn=0028-0836|volume=155|issue=3942|pages=601|year=1945|bibcode=1945Natur.155R.601.|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Florey|first1=H. W.|title=Use of Micro-organisms for Therapeutic Purposes|doi=10.1136/bmj.2.4427.635|journal=BMJ|volume=2|issue=4427|pages=635–642|year=1945|pmid=20786386|pmc=2060276}}</ref><ref>{{cite web |title=Honorary Doctorates between the decades of 1940s and 1950s from the University of Sao Paulo, Brazil |url=http://biton.uspnet.usp.br/secretaria/wp-content/uploads/honoris1934a1948.pdf |access-date=13 January 2023 |publisher=Universidade de São Paulo |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180426121028/http://biton.uspnet.usp.br/secretaria/wp-content/uploads/honoris1934a1948.pdf |archivedate=26 April 2018 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|title=Announcements|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|issn=0028-0836|volume=160|issue=51|date=12 July 1947|page=51|doi=10.1038/160051d0|bibcode=1947Natur.160T..51.}}</ref>{{sfn|Abraham|1971|p=292}}<ref>{{cite web |title=The James Smithson Medal |url=https://www.si.edu/newsdesk/factsheets/james-smithson-medal |access-date=11 March 2023 |publisher=Smithsonian Institution}}</ref>{{sfn|Abraham|1971|p=292}} فلوري په ۱۹۶۳ زکال کې د متحده ایالاتو د علومو د ملي اکاډمۍ او همدارنګه د امریکا د فلسفي ټولنې غړی وټاکل شو. راتلونکی کال نوموړی د امریکا د علومو او هنرونو د اکاډمۍ د غړي په توګه وټاکل شو. په ۱۹۶۱ زکال کې د جراحانو د سلطنتي کالج افتخاري غړی شو او په ۱۹۶۳ زکال کې د امریکا د علومو د ملي اکاډمۍ بهرنی همکار وبلل شو. د ۱۹۶۵ زکال د فبروي په ۴مه فلوري ته د بریتانیا انتصابي اشرافیت ورکړل شو او په دې سره د اسټرالیا د ټولګټي هېواد او د سویلي اسټرالیا د اډلاید ښار او په اکسفورډ ښار کې د مرسټون، بارون فلوري وبلل شو. دا له هغه شوالیه نښان څخه لوړ افتخار و چې الکساندر فلمېنګ ته ورکړل شوی و؛ همدارنګه په دې سره د میلیونونو کسانو د ژوندانه د ژغورنې په موخه د پنسلینو په تولید کې د هغه لویه ونډه په رسمیت وپېژندل شوه. نوموړی په اپرېل میاشت کې د لارډ کوټسلو، د مارګاریت جیننګز وروڼو او په سلطنتي ټولنه کې د هغه د ځای ناستي لارډ ادریان په ملاتړ د لارډانو جرګې (د بریتانیا مشرانو جرګې) ته په رسمي توګه ور معرفي کړای شو چې په میراثي توګه د اشرافي کورنیو په واک کې وه. نوموړی د ۱۹۶۵ زکال د جولای په ۱۵مه د همګټو هېوادونو د شایستګۍ د نښان د ترلاسه کولو په موخه معرفی کړای شو چې د همګټو هېوادونو د مشترک پاچا له خوا ورکول کېده. <ref>{{Cite web |title=Howard Florey |url=http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/20001257.html |access-date=10 November 2022 |website=www.nasonline.org |archive-date=1 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180901044420/http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/20001257.html |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=APS Member History |url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=Howard+Florey&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced |access-date=10 November 2022 |website=search.amphilsoc.org |archive-date=10 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221110151501/https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=Howard+Florey&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Howard Walter Florey |url=https://www.amacad.org/person/howard-walter-florey |access-date=10 November 2022 |website=American Academy of Arts & Sciences}}</ref><ref>{{London Gazette|issue=43571|date=9 February 1965|page=1373}}</ref>{{sfn|Williams|1984|pp=362–363}}<ref>{{London Gazette|issue=43713|date=16 July 1965|page=6729}}</ref>{{sfn|Abraham|1971|pp=282}} == سرچينې == j8xih5e3dg5h5j1w7ymc1ou7l8apk8t 0 71201 370108 354201 2026-11-01T23:02:16Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 370108 wikitext text/x-wiki {{حقوق}} [[دوتنه:Right_to_Food_World_Map.svg|بټنوک|420x420px| '''په ټوله نړۍ کې د خوړو حق''' (2011-2012). <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki>]] '''د خوړو حق''' ، او د هغې بدلونونه، یو [[وگړنيز حقوق|انساني حق]] دی چې د خلکو حق خوندي کوي چې خپل ځان په وقار سره تغذیه کړي، پدې معنی چې کافي [[خواړه]] شتون لري، خلک ورته لاسرسی لري، سرچینې، او دا چې دا په کافي اندازه د انفرادي تغذیې اړتیاوې پوره کوي. . د خوړو حق د ټولو انسانانو حق خوندي کوي چې له لوږې، د خوړو د خوندیتوب او خوارځواکۍ څخه پاک وي. د خوړو حق په دې معنی نه دی چې دولتونه مکلفیت لري چې هر څوک چې وغواړي وړیا خواړه چمتو کړي، یا د تغذیې حق ورکړي. خو که خلک خوراکي توکو ته د هغو دلایلو له امله لاس رسی ونه لري چې د دوی له کنټرول څخه بهر وي، د بیلګې په توګه، ځکه چې دوی په توقیف کې دي، د جګړې په جریان کې یا د طبیعي پیښو وروسته، حق غواړي چې حکومت په مستقیم ډول خواړه چمتو کړي. <ref name="ReferenceC2">{{harvnb|Special Rapporteur on the Right to Food|2012a}}: "Right to Food."</ref> دا حق د اقتصادي، ټولنیزو او کلتوري حقونو له نړیوال میثاق څخه اخیستل شوی <ref name="ReferenceC3">{{harvnb|Special Rapporteur on the Right to Food|2012a}}: "Right to Food."</ref> چې د 2020 کال تر اپریل پورې 170 دولتي ګوندونه لري. <ref name="ReferenceA2">{{harvnb|United Nations Treaty Collection|2012a}}</ref> د دې تړون لاسلیک کونکي هیوادونه موافق دي چې په ملي او نړیواله کچه د کافي خواړو د حق بشپړ پرمختګ ترلاسه کولو لپاره د خپلو شته سرچینو اعظمي حد ته رسیدو لپاره اقدامات وکړي. <ref>{{harvnb|International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights|1966}}: article 2(1), 11(1) and 23.</ref> <ref name="Ziegler 20122">{{harvnb|Ziegler|2012}}: "What is the right to food?"</ref> په مجموع کې په 106 هیوادونو کې، د خوړو حق د اساسي قانون د مختلفو بڼو له لارې یا په مستقیم ډول د مختلفو نړیوالو تړونونو په قانون کې پلي کیږي چې د خوړو حق خوندي کوي. <ref name="harvnb|Knuth|20112">{{harvnb|Knuth|2011}}: 32.</ref> د 1996 د خوړو په نړیواله غونډه کې، حکومتونو د خوړو حق یو ځل بیا تایید کړ او ژمنه یې وکړه چې تر 2015 پورې د وږو او خوارځواکۍ شمیر له 840 څخه 420 ملیون ته راټیټ کړي. په هرصورت، دا شمیر د کلونو په اوږدو کې ډیر شوی، چې په 2009 کې په ټوله نړۍ کې د 1 ملیارد څخه ډیر د خوارځواکۍ خلکو بدنام ریکارډ ته رسیدلی. <ref name="Ziegler 20123">{{harvnb|Ziegler|2012}}: "What is the right to food?"</ref> پردې، د هغو خلکو شمیر چې د پټې لوږې سره مخ دي - د کوچنیو تغذیه کونکو نشتوالی چې کولی شي د ماشومانو فزیکي او ذهني وده ودروي - په ټوله نړۍ کې له 2 ملیارد څخه ډیر خلک دي. <ref>{{harvnb|Ahluwalia|2004}}: 12.</ref> پداسې حال کې چې دولتونه د نړیوال قانون له مخې مکلف دي چې د خوړو حق ته درناوی وکړي، ساتنه وکړي او پوره کړي، د دې بشري حق په ترلاسه کولو کې عملي ستونزې د نړۍ په کچه د خوړو د خوندیتوب او د هند په څیر هیوادونو کې د روانو قضیو څخه منعکس کیږي. <ref>{{Cite web |title=Aadhaar vs. Right to food |url=http://www.orfonline.org/expert-speaks/aadhaar-right-to-food/ |access-date=2023-09-26 |تاريخ الأرشيف=2018-04-02 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180402081656/http://www.orfonline.org/expert-speaks/aadhaar-right-to-food/ |url-status=dead |خونديځ نېټه=2018-04-02 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20180402081656/http://www.orfonline.org/expert-speaks/aadhaar-right-to-food/ |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20180402081656/http://www.orfonline.org/expert-speaks/aadhaar-right-to-food/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180402081656/http://www.orfonline.org/expert-speaks/aadhaar-right-to-food/ }}</ref> د خوراکي توکو تر ټولو لویې ستونزې – [[افريقا|افریقا]] ، [[آسيا|اسیا]] او [[سوېلي امريکا|جنوبي امریکا]] نه یوازې د خوړو خوندیتوب او په براعظمونو کې د زیربناوو نشتوالی، بلکې د خواړو ویش او ناکافي لاسرسي هم دي. <ref>{{harvnb|Ahluwalia|2004}}: iii.</ref> د بشري حقونو د اندازه کولو نوښت <ref>{{Cite web |title=Human Rights Measurement Initiative – The first global initiative to track the human rights performance of countries |url=https://humanrightsmeasurement.org/ |access-date=2022-03-09 |website=humanrightsmeasurement.org}}</ref> د نړۍ په کچه د هیوادونو لپاره د دوی د عاید د کچې پراساس د خواړو حق اندازه کوي. <ref>{{Cite web |title=Right to food - HRMI Rights Tracker |url=https://rightstracker.org/ |access-date=2022-03-09 |website=rightstracker.org |language=en |archive-date=2022-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220519142734/https://rightstracker.org/ |url-status=dead }}</ref> ; پايليکونه {{لړسرچينې|group=note}} ; سرچينې {{لړسرچينې|30em}} == بهرنۍ اړیکې == * [http://www.srfood.org/ د خوړو د حق په اړه د ملګرو ملتونو ځانګړی راپور ورکوونکی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120525125426/http://www.srfood.org/ |date=2012-05-25 }} * [https://web.archive.org/web/20230518000649/https://www.righttofood.org/ د خوړو د حق په اړه د ملګرو ملتونو پخوانی راپور ورکوونکی، ژان زیګلر] * [http://www.fao.org/righttofood/ د ملګرو ملتونو د خوړو او کرنې سازمان، د خوړو حق] * د انسان په اړه [https://www.humanium.org/en/right-to-food/ د خوړو حق] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230407033927/https://www.humanium.org/en/right-to-food/ |date=2023-04-07 }} . * [http://www.roosevelthouse.hunter.cuny.edu/events/right-to-food/ د خوړو حق، نړیوال او محلي: یو پینل بحث، د نومبر 12، 2013] . په هنټر کالج کې د روزویلټ هاوس د عامه پالیسۍ انسټیټیوټ. لاسرسی 2020-01-12. [[وېشنيزه:حقوقي څنګپټې]] [[وېشنيزه:حقوق]] 65x89xwh6qwtk3ma3ax5o7y0fmljz8k 0 71423 370126 364638 2026-11-02T03:42:14Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 370126 wikitext text/x-wiki {{مالومات}} د اټومي انرژۍ په برخه کې ملي پالیسي هغې پالیسۍ ته ویل کېږي چې د اټومي سون توکو د استخراج، له کاني ډبرو څخه د اټومي سون توکو استخراج او د هغو بهیر، د اټومي انرژۍ پر مټ د برېښنا تولید، د مصرف شوو اټومي سون توکو بډایه کول او ذخیره او همدارنګه د اټومي سون توکو د بیاځلي پروسس په څېر د اټومي انرژۍ د اړوندو لارو چارو بېلابېل اړخونه په ځان کې رانغاړي. د اټومي انرژۍ په پالیسیو کې تر ډېره د انرژۍ د مصرف مقررات او همدرانګه د اټومي سون توکو دوران ته اړوند معیارونه شاملېږي. د اټومي انرژۍ د تولید سټېشنونه په ۳۱ هېوادونو کې فعال دي. چین د ۳۲ نوو ریکټورونو په جوړولو بوخت دی؛ همدارنګه په سویلي کوریا، هند او روسیې کې په پام وړ شمېر نوي ریکټورونه د جوړېدو په حال کې دي. ورته مهال ډېر احتمال شتون لري چې په دغو هېوادونو کې به په راتلونکو لسو یا پنځلسو کلونو کې ۱۰۰ پخواني او کوچني ریکټورونه وتړل شي. له همدې امله په آسیا کې د پرمختګ پر لور اټومي پروژې په تدریجي بڼه د پخوانیو اټومي بټویو او ریکټورونو د تړلو او له منځه وړو له کچې سره تعادل مومي. په ۲۰۱۲ زکال کې په نړیواله کچه د اټومي برېښنا تولید له ۱۹۹۹ زکال راهیسې د بل هر مهال په پرتله ډېر لږ و.<ref name="Nuclear Power in China2">{{Cite web |title=Nuclear Power in China |url=http://www.world-nuclear.org/info/inf63.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120213105328/http://www.world-nuclear.org/info/inf63.html |archive-date=13 February 2012 |access-date=27 February 2014}}</ref><ref name="ditt">Michael Dittmar. [https://www.smh.com.au/business/taking-stock-of-nuclear-renaissance-that-never-was-20100817-128ky.html Taking stock of nuclear renaissance that never was] ''Sydney Morning Herald'', 18 August 2010.</ref><ref>{{cite web |author=Mark Diesendorf |author-link=Mark Diesendorf |year=2013 |title=Book review: Contesting the future of nuclear power |url=http://www.ies.unsw.edu.au/sites/all/files/MD%20BookReview_EnergyPolicy2013.pdf |work=Energy Policy}}</ref><ref name="wna13">{{cite web |author=WNA |date=20 June 2013 |title=Nuclear power down in 2012 |url=http://www.world-nuclear-news.org/NN_Nuclear_power_down_in_2012_2006131.html |work=World Nuclear News}}</ref><ref name="intro">{{Cite web |title=Nuclear Power Today |url=https://www.world-nuclear.org/information-library/current-and-future-generation/nuclear-power-in-the-world-today.aspx |website=[[World Nuclear Association]]}}</ref> د ۲۰۱۱ زکال په مارچ میاشت کې د جاپان د فوکوشیما له اټومي فاجعې وروسته، جرمني د تل لپاره خپل اته اټومي ریکټورونه بند کړل او ژمنه یې وکړه چې پاتې نور به تر ۲۰۲۲ زکال پورې وتړي. ایټالویانو هم په پرېکنده اکثریت سره رایه ورکړه چې خپل هېواد به غیر اټومي وساتي. سربېره پر دې سویس او هسپانیا د نویو ریکټورونو ودانیزو چارو ته پای ټکی کېښود. بل پلو د جاپان لومړی وزیر په اټومي انرژۍ باندې د جاپان په اتکا کې د پام وړ کمښت غوښتونکی شو. د ټایوان ولسمشر هم ورته چاره ترسره کړه. مکسیکو د طبیعي ګازو د سوزونکو سټېشنونو په ګټه د ۱۰ ریکټورونو د جوړولو چارې ودرولې. بلجیم هم څرګنده کړه چې تر ۲۰۲۵ زکال پورې به په تدریجي بڼه خپلې اټومي بټۍ وتړي. <ref>{{cite web |date=13 June 2011 |title=Italy Nuclear Referendum Results |url=http://referendum.interno.it/referendum/refe110612/RFT0003.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120325171121/http://referendum.interno.it/referendum/refe110612/RFT0003.htm |archive-date=25 March 2012}}</ref><ref name="nweek11">{{cite web |author=Henry Sokolski |author-link=Henry Sokolski |date=28 November 2011 |title=Nuclear Power Goes Rogue |url=http://www.thedailybeast.com/newsweek/2011/11/27/post-fukushima-nuclear-power-changes-latitudes.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121218012428/http://www.thedailybeast.com/newsweek/2011/11/27/post-fukushima-nuclear-power-changes-latitudes.html |archive-date=18 December 2012 |access-date=25 February 2014 |work=Newsweek}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2011-10-28/nuclear-promotion-dropped-in-japan-energy-policy-after-fukushima.html|title=Nuclear Promotion Dropped in Japan Energy Policy After Fukushima|author=Tsuyoshi Inajima and Yuji Okada|date=28 October 2011|work=Bloomberg}}</ref><ref name="auto">{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2011-11-02/mexico-scraps-plans-to-build-as-many-as-10-nuclear-plants-focus-on-gas.html|title=Mexico Scraps Plans to Build 10 Nuclear Power Plants in Favor of Using Gas|author=Carlos Manuel Rodriguez|date=4 November 2011|work=Bloomberg Businessweek}}</ref><ref name="euronews_belgium_2035">{{cite news|title=Belgium postpones nuclear energy phase-out by 10 years over Ukraine|url=https://www.euronews.com/2022/03/19/nuclear-energy-belgium-postpones-phase-out-by-10-years-due-to-ukraine-war|access-date=27 September 2023|work=euronews|date=19 March 2022|language=en}}</ref><ref name="wnn-20180404">{{cite news|url=http://www.world-nuclear-news.org/NP-Belgium-maintains-nuclear-phase-out-policy-0404184.html|title=Belgium maintains nuclear phase-out policy|publisher=World Nuclear News|date=4 April 2018|access-date=5 April 2018}}</ref><ref name="Annika Breidthardt">{{cite news|url=http://uk.reuters.com/article/us-germany-nuclear-idUKTRE74Q2P120110530|title=German government wants nuclear exit by 2022 at latest|author=Annika Breidthardt|date=30 May 2011|work=Reuters|access-date=4 October 2023|archive-date=26 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226172913/https://uk.reuters.com/article/us-germany-nuclear-idUKTRE74Q2P120110530|url-status=dead}}</ref> تر ۲۰۱۲ زکال پورې د اسټرالیا، اتریش، ډنمارک، استونیا، یونان، ایرلنډ، ایټالیا، لیتوانیا، لیختن اشټاین، لوکزامبورګ، مالتا، پرتګال، اسرائیل، صربیا، مالیزیا او ناروې په څېر یو شمېر هېوادونو هېڅ اټومي ریکټورونه نه لرل او لا هم د اټومي انرژۍ پر وړاندې مخالف پاتې شول. <ref name="gl2011">{{cite web |author=Duroyan Fertl |date=5 June 2011 |title=Germany: Nuclear power to be phased out by 2022 |url=http://www.greenleft.org.au/node/47834 |work=Green Left}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.economist.com/node/18441163|title=Nuclear power: When the steam clears|date=24 March 2011|newspaper=The Economist}}</ref> == افریقا == === مصر === د ۲۰۱۵ زکال په نومبر میاشت او د ۲۰۱۷ زکال په مارچ میاشت کې مصر د روس اټوم په نامه له روسي اټومي شرکت سره مقدماتي هوکړې لاسلیک کړې څو په ۲۰۲۴ زکال کې د دغه هېواد د لومړني اټومي ریکټور (VVER-1200) د جوړولو چارې په الضبعه کې پیل کړي. د هغو د وروستي تائید اړوند خبرې اترې دوام لري. <ref name="nei-20170320">{{cite news|url=http://www.neimagazine.com/news/newsegypt-and-russia-agree-on-two-contracts-for-el-dabaa-npp-5765715|title=Egypt and Russia agree on two contracts for El Dabaa NPP|publisher=Nuclear Engineering International|date=20 March 2017|access-date=22 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526185723/https://www.neimagazine.com/news/newsegypt-and-russia-agree-on-two-contracts-for-el-dabaa-npp-5765715/|archive-date=26 May 2019|url-status=dead}}</ref><ref name="dailynewsegypt-20170314">{{cite news|url=http://www.dailynewsegypt.com/2017/03/14/618490/|title=Russia launches operations of nuclear unit similar to Dabaa units|first=Mohamed|last=Farag|newspaper=Daily News|location=Egypt|date=14 March 2017|access-date=26 March 2017}}</ref> === ګانا === ګانا څېړنیز اټومي ریکټورونه لري، خو هېڅ اټومي بټۍ نه لري. دغه هېواد تمه لرله چې تر ۲۰۱۸ زکال پورې یوه اټومي بټۍ جوړه کړي. === کینیا === کینیا هوډ لري چې تر ۲۰۳۰ زکال پورې د ۱۰۰۰ میګاواټو په ظرفیت د برېښنا د تولید په موخه یوه اټومي بټۍ جوړه کړي. <ref>{{Cite web |last=Herbling |first=David |date=2020-08-04 |title=Kenya on Course for $5 Billion Nuclear Plant to Power Industry |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-08-04/kenya-on-course-for-5-billion-nuclear-plant-to-power-industry |access-date=2021-06-30 |website=www.bloomberg.com}}</ref> === سویلي افریقا === سویلي افریقا د افریقايي هېوادونو له ډلې څخه یوازنی هېواد دی چې سوداګریزې اټومي بټۍ لري او اوس مهال هم د هغو اړوند پراختیايي پالیسۍ لري. == آسیا == === د خلیج هېوادونه === د خلیج د همکاریو د شورا شپږ غړو هېوادونو (کویټ، سعودي عربستان، بحرین، متحده عربي امارات، قطر او عمان) اعلان کړی چې دغه شورا د اټومي انرژۍ څخه د سوله ییزې ګټنې اړوند د څېړنو په حال کې ده. د ۲۰۰۷ زکال په فبروري میاشت کې دغې شورا د اټومي انرژۍ له نړیوال آژانس سره په سیمه کې د اټومي انرژۍ او همدارنګه له سمندري اوبو څخه د مالګې د لرې کولو د یو پروګرام اړوند د شونتیا څرګندونکې یوې څېړنې په برخه کې د همکاریو هوکړه لاسلیک کړه. <ref name="nip1022">{{cite web |date=April 2009 |title=Emerging Nuclear Energy Countries |url=http://world-nuclear.org/info/inf102.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029134444/https://world-nuclear.org/information-library/country-profiles/others/emerging-nuclear-energy-countries.aspx |archive-date=29 October 2019 |access-date=22 April 2009 |work=[[World Nuclear Association]]}}</ref> متحده عربي اماراتو د ۲۰۰۸ زکال په جولای میاشت کې د اټومي انرژۍ اړوند خپله ملي پالیسي اعلان کړه چې د ۲۰۰۹ زکال په اکتوبر میاشت کې د اټومي انرژۍ په قانون بدله شوه. د دغه قانون او د یادې پالیسۍ د سند له مخې د اماراتو د اټومي انرژۍ شرکت تاسیس شو. دغه شرکت له فرانسې، متحده ایالاتو او بریتانیا سره په سوله ییزو چارو کې له اټومي انرژۍ څخه د ګټنې په موخه د همکاریو یاددښتونه لاسلیک کړل. د ۲۰۰۹ زکال په ډسمبر میاشت کې متحده عربي اماراتو پرېکړه وکړه چې د څلورو اې پي آر ۱۴۰۰ (APR1400) ریکټورونو لرونکې د اټومي انرژۍ تولید کوونکې بټۍ جوړه کړي. د دغې بټۍ لپاره لومړنی ریکټور د کوریا ایلکټریک پاور په نامه شرکت له خوا جوړ شو چې په ۲۰۱۷ زکال کې یې په فعالیت پیل وکړ. دغه اټومي بټۍ له رویس څخه ۵۳ کیلومتره (۳۳ مایله) لرې د براکه په اټومي تاسیساتو کې موقعیت لري. <ref name="wnn140708">{{cite news|url=http://www.world-nuclear-news.org/NP-UAE_launches_nuclear_policy_to_meet_energy_demand-1407086.html|title=UAE launches nuclear policy to meet energy demand|date=14 July 2008|work=World Nuclear News|access-date=1 May 2010}}</ref><ref name="wnn051009">{{cite news|url=http://www.world-nuclear-news.org/NP-UAE_adopts_nuclear_energy_law-0510095.html|title=UAE adopts nuclear law|date=5 October 2009|work=World Nuclear News|access-date=1 May 2010}}</ref><ref name="wnn110308">{{cite news|url=http://www.world-nuclear-news.org/IT-UAE_cabinet_endorses_French_nuclear_deal_110308.html|title=UAE cabinet endorses French nuclear deal|date=11 March 2008|work=World Nuclear News|access-date=1 May 2010}}</ref><ref name="wnn210408">{{cite news|url=http://www.world-nuclear-news.org/IT-UAE_and_US_sign_MoU_on_nuclear_cooperation-2104084.html|title=UAE and US sign MoU on nuclear cooperation|date=21 April 2008|work=World Nuclear News|access-date=1 May 2010}}</ref><ref name="wnn160508">{{cite news|url=http://www.world-nuclear-news.org/IT-UAE_and_UK_sign_MoU_on_nuclear_cooperation-1605083.html|title=UAE and UK sign MoU on nuclear cooperation|date=16 May 2008|work=World Nuclear News|access-date=1 May 2010}}</ref><ref name="wnn291209">{{cite news|url=http://www.world-nuclear-news.org/NN_UAE_picks_Korea_as_nuclear_partner_2812091.html|title=UAE picks Korea as nuclear partner|date=29 December 2009|work=World Nuclear News|access-date=1 May 2010}}</ref><ref name="wnn230410">{{cite news|url=http://www.world-nuclear-news.org/NN_UAE_has_its_first_nuclear_site_2304102.html|title=UAE has its first nuclear site|date=23 April 2010|work=World Nuclear News|access-date=1 May 2010}}</ref><ref name="Bahrain">{{cite news|publisher=Bahrain News Agency|url=http://english.bna.bh/?ID=68429|title=Bahrains need for nuclear energy is not a luxury|date=29 March 2008|access-date=18 May 2008}}</ref><ref>{{cite news|url=http://en.itar-tass.com/world/725734|title=Russia, Kuwait discuss prospects for nuclear energy peaceful use|newspaper=ITAR-TASS|date=28 March 2014|access-date=31 March 2014}}</ref> === ایران === د ۱۹۷۰مې لسیزې په نیمايي کې ایران په بوشهر کې د دوه اټومي بټیو ودانیزې چارې پیل کړې، خو دغه پروژه په ۱۹۷۹ زکال کې ودرول شوه. په ۱۹۹۴ زکال کې روسیې په بوشهر کې د یوې اټومي بټۍ له جوړولو سره هوکړه وکړه او تمه دا وه چې دغه اټومي بټۍ تر ۲۰۰۷ زکال پورې بشپړه شي. ورته مهال په بوشهر کې د دویم ریکټور د جوړولو هم وویل شول. همدارنګه دغه هېواد اعلان کړی چې د خوزستان ایالت په دارخوین کې به یوه بله اټومي بټۍ هم جوړه کړي، چېرې چې په ۱۹۷۰مه لسیزه کې هلته د دوه اټومي بټیو د جوړولو پلان شتون درلود. اوس مهال ایران راپور ورکړی چې په بوشهر کې یوه اټومي بټۍ فعاله ده. <ref name="nip102">{{cite web |date=April 2009 |title=Emerging Nuclear Energy Countries |url=http://world-nuclear.org/info/inf102.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029134444/https://world-nuclear.org/information-library/country-profiles/others/emerging-nuclear-energy-countries.aspx |archive-date=29 October 2019 |access-date=22 April 2009 |work=[[World Nuclear Association]]}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/meast/09/04/iran.nuclear/index.html?hpt=hp_t2|work=CNN|title=Iran's nuclear plant connects to electric grid, the country says|date=4 September 2011}}</ref> ایران هوډ لري چې تر ۲۰۲۵ زکال پورې لږ تر لږه ۲۰ زره میګاواټه برېښنا د ۱۹ ریکټورونو په جوړولو سره تولید کړي چې له دغه شمېر څخه ۶ ریکټورونو یې تر ۲۰۲۰ زکال پورې په فعالیت پیل کړی. <ref>{{Cite web |title=Basic Facts About Iran's Peaceful Nuclear Activities |url=http://iranembassy.no/en/6.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141112005447/http://www.iranembassy.no/en/6.htm |archive-date=12 November 2014 |access-date=5 May 2012 |website=The Embassy of the Islamic republic of Iran in Oslo}}</ref><ref>{{Cite web |title=Projects Archive - Power Technology &#124; Energy News and Market Analysis |url=https://www.power-technology.com/projects/ |website=www.power-technology.com}}</ref> === اسرائیل === اسرائیل د اټومي انرژۍ د تولید بټۍ نه لري. ورته مهال د ۲۰۰۷ زکال په جنوري میاشت کې د اسرائیلو د زیربنايي چارو وزیر، بنیامین بن الیزر وویل چې هېواد یې باید د اټومي انرژۍ تولید د خپلو غیرنظامي موخو په کتار کې شامل کړي. په جاپان کې د فوکوشیما له اټومي پېښې وروسته لومړي وزیر بنیامین نتانیاهو څرګنده کړه چې اسرائیل به د اټومي انرژۍ د تولید په برخه کې ګام وانخلي. <ref name="israel">{{cite web |date=23 January 2007 |title=Israel Should Develop Nuclear Energy |url=http://www.energy-daily.com/reports/Israel_Should_Develop_Nuclear_Energy_999.html |access-date=14 July 2007 |publisher=Agence France-Presse |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230219200345/https://www.energy-daily.com/reports/Israel_Should_Develop_Nuclear_Energy_999.html |archivedate=19 February 2023 |url-status=dead}}</ref><ref name="piersmorgan.blogs.cnn.com">[http://piersmorgan.blogs.cnn.com/2011/03/17/israel-prime-minister-netanyahu-japan-situation-has-caused-me-to-reconsider-nuclear-power/ Israel Prime Minister Netanyahu: Japan situation has "caused me to reconsider" nuclear power] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190930221401/http://piersmorgan.blogs.cnn.com/2011/03/17/israel-prime-minister-netanyahu-japan-situation-has-caused-me-to-reconsider-nuclear-power/ |date=2019-09-30 }} Piers Morgan on CNN, published 2011-03-17, accessed 17 March 2011</ref><ref name="news.xinhuanet.com">[https://web.archive.org/web/20110318184804/http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-03/18/c_13784578.htm Israeli PM cancels plan to build nuclear plant] xinhuanet.com, published 2011-03-18, accessed 17 March 2011</ref><ref>[http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4043982,00.html Netanyahu: We'll reconsider nuclear power plans] [[Ynetnews]], published 2011-03-18, accessed 17 March 2011</ref> === سعودي عربستان === سعودي عربستان هوډ لري چې ۱۶ اټومي ریکټورونه جوړ کړي، خو تر اوسه پورې یو هم نه لري. سعودي عربستان د وسټېنګهاوس برېښنايي شرکت ته دنده سپارلې څو ورته اې پي ۱۰۰۰ (AP1000) ریکټورونه جوړ کړي. == اروپا == === فرانسه === د ۱۹۷۰مې لسیزې په لومړیو کې د نفتو له کړکېچ وروسته د فرانسې دولت په ۱۹۷۴ زکال کې پرېکړه وکړه څو د برېښنا د تولید په برخه کې پر ځان بسیا شي، همدا و چې په لومړي ګام کې یې اټومي انرژۍ ته مخه وکړه. اوس مهال فرانسه د خپلې اړتیا وړ برېښنا ۷۸.۱٪ برخه د اټومي انرژۍ څخه ترلاسه کوي. له دې امله چې فرانسه د خپلې اړتیا وړ برېښنا څخه زیات تولید لري، د اټومي انرژۍ پر مټ تولید شوې اضافي برېښنا نورو هېوادونو ته صادروي. <ref name="uic28">{{cite web |date=16 June 2010 |title=Nuclear Power in France |url=http://world-nuclear.org/info/inf40.html |access-date=20 June 2010 |work=[[World Nuclear Association]] |تاريخ الأرشيف=19 June 2010 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20100619064847/http://world-nuclear.org/info/inf40.html |url-status=dead |خونديځ نېټه=19 June 2010 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20100619064847/http://world-nuclear.org/info/inf40.html |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20100619064847/http://world-nuclear.org/info/inf40.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100619064847/http://world-nuclear.org/info/inf40.html }}</ref><ref name="France">{{cite web |date=April 2007 |title=French Nuclear Power |url=http://www.world-nuclear.org/info/inf40.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719055222/http://www.world-nuclear.org/info/inf40.html |archive-date=19 July 2011 |access-date=8 August 2010 |website=[[World Nuclear Association]]}}</ref><ref>{{cite web |date=8 June 2007 |title=France: Energy Profile |url=http://www.speroforum.com/site/article.asp?idarticle=9839&t=France%3A+Energy+profile |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071004212408/http://www.speroforum.com/site/article.asp?idarticle=9839&t=France%3A+Energy+profile |archive-date=4 October 2007 |work=SperoNews}}</ref> === جرمني === وړاندې له دې چې د ۲۰۱۱ زکال په مارچ میاشت کې جرمني خپلې اته اټومي بټۍ وتړي، د دغه هېواد د اړتیاو وړ برېښنا ۲۳٪ برخه د اټومي انرژۍ پر مټ تامین کېدله. د جرمني له خوا د اټومي انرژۍ تولیدي چارې د ۱۹۵۰مې او ۱۹۶۰مې لسیزې پر مهال د څېړنیزو ریکټورونو په جوړولو پیل شوې. خو په وروستیو لسیزو کې له دغې ټکنالوژۍ څخه د ګټنې د درولو بحثونه په سیاسي اجنډاوو واوښتل. دغې موضوع ته بیا ځلي په ۲۰۰۷ زکال کې د روسیې او بلاروس ترمنځ د اټومي کړکېچ او همدارنګه په ۲۰۱۱ زکال کې د فوکوشیما د اټومي فاجعې وروسته د ټولو پام واوښت. <ref>{{cite press release|url=http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/EN/press/pr/2011/04/PE11__144__433,templateId=renderPrint.psml|title=17% of Germany's electricity consumption was met by renewable energy in 2010|publisher=[[Federal Statistical Office of Germany]]|access-date=6 June 2011}}</ref><ref name="Germany: Nuclear power plants to close by 2022">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13592208|title=Germany: Nuclear power plants to close by 2022|date=30 May 2011|publisher=BBC|access-date=30 May 2011}}</ref> د ۲۰۱۱ زکال د مۍ میاشتې په ۳۰مه نېټه جرمني رسما اعلان وکړ چې هوډ لري د ۱۱ کلونو په ترڅ کې په بشپړه توګه اټومي انرژۍ ته شا کړي. دې ته په اړونده طرح کې په فوري بڼه د هغو شپږو اټومي بټیو تړل شامل و چې یوځلي د ۲۰۱۱ زکال په مارچ میاشت کې د ازموینو په موخه تړل شوې وې؛ سربېره پر دې دوه هغې بټۍ هم وتړل شوې چې له کلونو راهیسې د تخنیکي ستونزو له مخې فعالې نه وې. ورته مهال یې څرګنده کړه چې پاتې نهه نورې بټۍ به تر ۲۰۲۲ زکال پورې وتړي. <ref name="Germany: Nuclear power plants to close by 20222">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13592208|title=Germany: Nuclear power plants to close by 2022|date=30 May 2011|publisher=BBC|access-date=30 May 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=http://uk.reuters.com/article/us-germany-nuclear-idUKTRE74Q2P120110530|title=German government wants nuclear exit by 2022 at latest|first=Annika|last=Breidthardt|date=30 May 2011|work=Reuters|access-date=4 October 2023|archive-date=26 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226172913/https://uk.reuters.com/article/us-germany-nuclear-idUKTRE74Q2P120110530|url-status=dead}}</ref> == شمالي امریکا == === کاناډا === کاناډا د اټومي انرژۍ ۱۸ ریکټورونه لري چې د دغه هېواد د اړتیا وړ برېښنا ۱۵٪ برخه تامین کوي. یوازې له یوه ریکټور پرته چې په نیوبرانزویک کې دی نور ټول په اونتاریو کې دي. برېښنا ته د اړتیا زیاتوالی او همدارنګه چاپېریالي مسایل لامل ګرځېدلي څو د انتاریو سیمه ئیز حکومت اعلان وکړي چې موجود اټومي ظرفیت به د زړو ریکټورونو پر ځای د نوو په نصب کولو سره وساتي. کاناډا هېڅکله اټومي انرژۍ ته له اړوندې کومې جدي پېښې سره نه ده مخ شوې او د دغه هېواد اټومي ریکټورونه ځانګړی خوندي ډیزاین لري. ورته مهال دغه هېواد پلان لري نوي ریکټورونه هم جوړ کړي. <ref name="ontario">{{cite press release|url=http://www.energy.gov.on.ca/index.cfm?fuseaction=english.news&body=yes&news_id=134|title=McGuinty Government Delivers A Balanced Plan For Ontario's Electricity Future|date=13 June 2006|publisher=Ontario Ministry of Energy|access-date=13 July 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070724171838/http://www.energy.gov.on.ca/index.cfm?fuseaction=english.news&body=yes&news_id=134|archive-date=24 July 2007}}</ref><ref>{{Cite web |date=2011-04-01 |title=Failsafe? Inside the Candu safety net |url=https://www.thestar.com/news/insight/2011/04/01/failsafe_inside_the_candu_safety_net.html |access-date=2021-07-02 |website=thestar.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite news|title=Feds throw support behind development of mini nuclear reactors; action plan released|url=https://nationalpost.com/pmn/news-pmn/canada-news-pmn/feds-throw-support-behind-development-of-mini-nuclear-reactors|access-date=2021-07-02|newspaper=National Post|date=18 December 2020|language=en-CA|last1=Perkel|first1=Colin}}{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === متحده ایالات === د ۲۰۰۷ زکال پر مهال په متحده ایالاتو کې په سوداګریزه بڼه د اټومي برېښنا تولید کوونکو ۱۰۴ اټومي بټیو (د فشار لاندې اوبو ۶۹ ریکټورونه او ۳۵ د جوش اوبو ریکټورونه) د فعالیت اجازه لرله چې د دغه هېواد د اړتیا وړ برېښنا ۶۹٪ برخه یې تولید کوله. په مطلقه توګه متحده ایالات په نړۍ کې په سوداګریزه بڼه د اټومي انرژۍ تر ټولو مخکښ تولید کوونکی هېواد دی. <ref name="dailysentinel">{{cite web |author=Chasity Brown |date=14 July 2005 |title=Commission, City support NuStart |url=http://www.thedailysentinel.com/story.lasso?ewcd=583b0a060f9c3f71 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070809043614/http://www.thedailysentinel.com/story.lasso?ewcd=583b0a060f9c3f71 |archive-date=9 August 2007 |access-date=13 July 2007 |work=The Daily Sentinel}}</ref><ref name="eo">Eileen O'Grady. [http://uk.reuters.com/article/idUSTRE64N5S420100524 Entergy says nuclear remains costly] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100528141827/http://uk.reuters.com/article/idUSTRE64N5S420100524 |date=2010-05-28 }} ''Reuters'', 25 May 2010.</ref><ref>Terry Ganey. [http://www.columbiatribune.com/news/2009/apr/23/amerenue-pulls-plug-callaway-2/ AmerenUE pulls plug on project] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120713074254/http://www.columbiatribune.com/news/2009/apr/23/amerenue-pulls-plug-callaway-2/|date=13 July 2012}} ''Columbia Daily Tribune'', 23 April 2009.</ref><ref name="matt2010">Matthew L. Wald (7 December 2010). [http://green.blogs.nytimes.com/2010/12/07/nuclear-renaissance-is-short-on-largess/ Nuclear ‘Renaissance’ Is Short on Largess] ''[[The New York Times]]''.</ref><ref name="dis2010">{{cite news|url=http://www.economist.com/node/17627569|title=Team France in disarray: Unhappy attempts to revive a national industry|date=2 December 2010|newspaper=The Economist}}</ref><ref name="mlw">{{cite news|author=Matthew L. Wald.|url=http://green.blogs.nytimes.com/2010/09/23/aid-sought-for-nuclear-plants/|title=Aid Sought for Nuclear Plants|work=Green|publisher=The New York Times|date=23 September 2010}}</ref> == اقیانوسیه == === اسټرالیا === اسټرالیا د اټومي انرژۍ بټۍ نه لري. په داسې حال کې چې د ټولې نړۍ د یورانیمو ۴۰٪ زېرمې لري او له کاناډا وروسته د یوارنیمو دویم لوی تولید کوونکی هېواد دی. <ref name="wec2">{{Cite journal|title=Survey of energy resources|publisher=World Energy Council|year=2004|url=http://www.worldenergy.org/documents/ser2004.pdf|access-date=13 July 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070925194158/http://www.worldenergy.org/documents/ser2004.pdf|archive-date=25 September 2007|archivedate=25 September 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070925194158/http://www.worldenergy.org/documents/ser2004.pdf}}</ref> === نیوزلنډ === نیوزلنډ د اټومي انرژۍ بټۍ نه لري. دغه هېواد په ۱۹۸۷ زکال کې د نیوزلنډ د اټومي ازاد زون، بې وسلې کولو او د وسلو د کنټرول قانون تصویب کړ چې د نیوزلنډ په قلمرو کې د اټومي وسلو ځای پر ځای کول او همدارنګه د نیوزلنډ اوبو ته په اټومي وسلو باندې د سمبالو بېړیو او اوبتلونو تګ منع کوي. ورته مهال د پارلمان له خوا تصویب شوی دغه قانون د اټومي انرژۍ د بټیو جوړول نه منع کوي. <ref>The 2008 Shape NZ survey found that nuclear power is favoured by 19% of respondents as the best energy source for the country in the next 10&nbsp;years, but the majority want wind and solar power. Seventy seven percent prefer wind as the best energy source, 69%&nbsp;solar, 47%&nbsp;geothermal, 40%&nbsp;wave power, 35% small and large scale hydro, 19%&nbsp;nuclear, 10%&nbsp;gas and 8%&nbsp;coal. See [http://tvnz.co.nz/view/page/413551/1690587 Nuclear power backed by 19%] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110520013806/http://tvnz.co.nz/view/page/413551/1690587 |date=2011-05-20 }}.</ref><ref>{{cite news|url=http://www.nzherald.co.nz/news/article.cfm?c_id=3&objectid=10344116|title=Let's look at N-power|first=Fran|last=O'Sullivan|date=September 6, 2005|newspaper=[[The New Zealand Herald]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006091224/http://www.nzherald.co.nz/news/article.cfm?c_id=3&objectid=10344116|archive-date=6 October 2014}}</ref> == سرچينې == 4y80d2xoelaezw9md2p0capoym8xe8m 0 72059 370105 349647 2026-11-01T22:32:10Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 370105 wikitext text/x-wiki جنیفر ډاوډنا (زوکړه: د ۱۹۶۴ زکال د فبروري ۱۹مه) امریکايي بایوکیمیا پوهه ده چې د کریسپر ژن د سمون په برخه کې یې مخکښې چارې ترسره او همدارنګه یې د بایوکیمیا او ژنټیک په برخو کې اساسي مرستې کړې دي. ډاوډنا یو له هغو لومړنیو ښځو څخه ده چې په مشترک ډول یې د ساینس په برخه کې د نوبل جایزه ترلاسه کړې ده. نوموړې په ۲۰۲۰ زکال کې د کیمیا برخې ته اړونده د نوبل جایزه له امانوئل شرپانټیه سره په ګډه «د ژنوم د سمون په موخه د کړنلارې د پراختیا» له امله ترلاسه کړه. هغه د برکلي په کلیفورنیا پوهنتون کې د کیمیا او همدارنګه د مالیکولي او هجروي ژوند پوهنې په پوهنځیو کې د لي کا شینګ د ریاست د څوکۍ ځای ناستې ده. نوموړې له ۱۹۹۷ زکال څخه را وروسته د هوارډ هیوز په طبي انستیتیوت کې څېړونکې پاتې شوې. <ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/national/health-science/pondering-what-it-means-to-be-human-on-the-frontier-of-gene-editing/2016/05/03/a639b3ae-0bbb-11e6-bfa1-4efa856caf2a_story.html|title=Pondering 'what it means to be human' on the frontier of gene editing|date=May 3, 2016|newspaper=The Washington Post}}</ref><ref name=":3">{{cite web |title=Jennifer Doudna – American biochemist |url=https://www.britannica.com/biography/Jennifer-Doudna |access-date=November 13, 2015 |website=[[Encyclopædia Britannica Online]]}}</ref><ref name="NYT-20201007">{{cite news|last1=Wu|first1=Katherine J.|last2=Zimmer|first2=Carl|last3=Peltier|first3=Elian|title=Nobel Prize in Chemistry Awarded to 2 Scientists for Work on Genome Editing|url=https://www.nytimes.com/2020/10/07/science/nobel-prize-chemistry-crispr.html|date=October 7, 2020|work=[[The New York Times]]|access-date=October 7, 2020}}</ref><ref name=":01">{{cite web |date=October 7, 2020 |title=Press release: The Nobel Prize in Chemistry 2020 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2020/press-release/ |access-date=October 7, 2020 |website=nobelprize.org |publisher=Nobel Foundation}}</ref><ref name="cv">{{cite web |title=Curriculum Vitae (Jennifer A. Doudna) |url=https://biosciences.lbl.gov/wp-content/uploads/2015/10/Doudna_cv_082815-CURRENT.pdf |access-date=October 24, 2017 |publisher=Lawrence Berkeley National Laboratory |archive-date=January 15, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170115054118/https://biosciences.lbl.gov/wp-content/uploads/2015/10/Doudna_cv_082815-CURRENT.pdf |url-status=dead }}</ref> ډاوډنا په ۱۹۸۵ زکال کې له پومونا کالج څخه د لیسانس سند او په ۱۹۸۹ زکال کې یې د هاروارډ له طبي پوهنتون څخه د دوکتورا سند واخیست. نوموړې په برکلي کې د تدریس سربېره د ژونومیکس نوښتګر انستیتیوت مشره او د هغو د مشرتابه پلاوي غړې، د لاورنس برکلي ملي لابراتور علمي غړې، د ګلاډسټون د انستیتیوت مخکښه څېړونکې او په سانفرانسېسکو کې د کالیفورنیا د پوهنتون د مالیکولي او حجروي فارمکولوژي د څانګې مرستیال ښوونکې ده. په ۲۰۱۲ زکال کې ډاوډنا او امانوئل شرپانټیه له لومړنیو کسانو څخه وو چې وړاندیز یې وکړ، کریسپر – کس ۹ (CRISPR-Cas9؛ هغه باکتریايي انزایم چې میکروبي ایمني سیسټم کنټرول کوي) کېدلای شي د ژنوم د تنظیم شوي سمون په موخه وکارول شي؛ هغه چاره چې د ژوند پوهنې په تاریخ کې د تر ټولو مهم کشف په توګه بلل کېږي. له دغه مهال څخه وروسته نوموړې د ژنومونو د سمون په برخه کې د کریسپر څخه په ګټنې د خپلې اساسي چارې له امله د «کریسپر په انقلاب» کې له مخکښانو بلل کېږي. <ref>Multiple sources: * {{cite web |date=October 7, 2020 |title=UC Berkeley's Jennifer Doudna wins 2020 Nobel Prize in Chemistry |url=https://news.berkeley.edu/2020/10/07/jennifer-doudna-wins-2020-nobel-prize-in-chemistry/ |access-date=October 10, 2020 |publisher=University of California, Berkeley}} * {{cite web |last1=Langelier |first1=Julie |date=September 5, 2018 |title=Jennifer Doudna Opens Laboratory at the Gladstone Institutes |url=https://gladstone.org/about-us/press-releases/jennifer-doudna-opens-laboratory-gladstone-institutes |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181010011117/https://gladstone.org/about-us/press-releases/jennifer-doudna-opens-laboratory-gladstone-institutes |archive-date=October 10, 2018 |access-date=October 9, 2018 |website=Gladstone Institutes |language=en}} * {{cite web |title=Interview with Jennifer Doudna (recorded in 2004) |url=http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/podcasts/interviews/jennifer-doudna.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151218205247/http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/podcasts/interviews/jennifer-doudna.html |archive-date=December 18, 2015 |access-date=November 8, 2017 |publisher=National Academy of Sciences}}</ref><ref name="pnasbio">{{Cite Q|Q34553023|doi-access=free}}</ref><ref name="scopus">{{Scopus|id=7006285665}}</ref><ref name="gs">{{Google Scholar id}}</ref><ref name=":4">Jennifer A. Doudna and Samuel H. Sternberg. ''A Crack in Creation: Gene Editing and the Unthinkable Power to Control Evolution.'' Houghton Mifflin Harcourt, 2017.</ref><ref name=":0">{{cite web |last1=Russell |first1=Sabin |date=December 8, 2014 |title=Cracking the Code: Jennifer Doudna and Her Amazing Molecular Scissors |url=https://alumni.berkeley.edu/california-magazine/winter-2014-gender-assumptions/cracking-code-jennifer-doudna-and-her-amazing |access-date=November 10, 2017 |publisher=Cal Alumni Association}}</ref><ref name="NYT-20150511">{{cite news|last=Pollack|first=Andrew|title=Jennifer Doudna, a Pioneer Who Helped Simplify Genome Editing|url=https://www.nytimes.com/2015/05/12/science/jennifer-doudna-crispr-cas9-genetic-engineering.html|date=May 11, 2015|work=[[The New York Times]]|access-date=May 12, 2015}}</ref><ref name=":42">Jennifer A. Doudna and Samuel H. Sternberg. ''A Crack in Creation: Gene Editing and the Unthinkable Power to Control Evolution.'' Houghton Mifflin Harcourt, 2017.</ref> د هغې په ګڼ شمېر ویاړونو او جوایزو کې د رایبوزمونو په جوړښت باندې د کار له امله، هماغه ډول چې د ایکس وړانګې د بلور نګارۍ پر مټ ښوول کېږي په ۲۰۰۰ زکال کې د آلن ټي. واټرمن جایزه او په ۲۰۱۵ زکال کې د شارپنټیه سره په ګډه د کریسپر – کس ۹ ژنوم د سموونکې ټکنالوژۍ له امله د ژوند پوهنې په علم کې د پراختیاوو جایزه شاملېږي. نوموړې همدارنګه د ژنټیک په برخه کې د ګروبر جایزه (۲۰۱۵)، ټانج جایزه (۲۰۱۶ زکال)، د کاناډا ګایرډنر نړیواله جایزه (۲۰۱۶ زکال) او د جاپان نړیواله جایزه (۲۰۱۷ زکال) ترلاسه کړې ده. ډاوډنا په ۲۰۱۵ زکال کې د ټایمز مجلې له خوا د ۱۰۰ اغېزمنو کسانو په نوملړ کې ځای وموند. <ref name="Waterman">{{cite web |title=Alan T. Waterman Award Recipients, 1976 – present |url=https://www.nsf.gov/od/waterman/waterman_recipients.jsp |access-date=October 31, 2017 |publisher=National Science Foundation}}</ref><ref name="BP">{{cite web |title=Laureates: Jennifer A. Doudna |url=https://breakthroughprize.org/Laureates/2/L63 |access-date=October 31, 2017 |website=breakthroughprize.org}}</ref><ref name="Gruber">{{cite web |title=2015 Genetics Prize: Jennifer Doudna |url=http://gruber.yale.edu/genetics/jennifer-doudna |access-date=October 24, 2017 |publisher=The Gruber Foundation}}</ref><ref name="auto">{{cite web |title=Laureates: Biopharmaceutical Science (2016) |url=http://www.tang-prize.org/en/owner.php?cat=11 |access-date=November 1, 2017 |publisher=Tang Prize Foundation}}</ref><ref name="Gairdner">{{cite web |title=Jennifer Doudna |url=http://gairdner.org/winners/index-of-winners/#Jennifer_Doudna |access-date=November 2, 2017 |publisher=Canada Gairdner Foundation}}</ref><ref name="JP">{{cite web |title=Laureates of the Japan Prize: Jennifer A. Doudna, Ph.D. |url=http://www.japanprize.jp/en/prize_prof_2017_doudna.html |access-date=November 1, 2017 |publisher=The Japan Prize Foundation |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171107055447/http://www.japanprize.jp/en/prize_prof_2017_doudna.html |archivedate=November 7, 2017 |url-status=dead}}</ref><ref name="Time100-2015">{{cite magazine|last=King|first=Mary-Claire|url=http://time.com/3822554/emmanuelle-charpentier-jennifer-doudna-2015-time-100|title=Time 100 Most Influential People: Emmanuelle Charpentier & Jennifer Doudna|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|date=April 16, 2015|تاريخ الوصول=October 28, 2023|تاريخ الأرشيف=December 29, 2016|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20161229122454/http://time.com/3822554/emmanuelle-charpentier-jennifer-doudna-2015-time-100/|url-status=dead|لاسرسي نېټه=October 28, 2023|خونديځ نېټه=December 29, 2016|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20161229122454/http://time.com/3822554/emmanuelle-charpentier-jennifer-doudna-2015-time-100/|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20161229122454/http://time.com/3822554/emmanuelle-charpentier-jennifer-doudna-2015-time-100/|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229122454/http://time.com/3822554/emmanuelle-charpentier-jennifer-doudna-2015-time-100/}}</ref> == لومړنی ژوند او زده کړې == جنیفر ډاوډنا د ۱۹۶۴ زکال د فبروري په ۱۹مه په واشنګټن کې وزیږېده؛ هغه د ډوروټي جین (ویلیامز) او مارټین کرېک ډاوډنا لور ده. پلار یې د مشیګان له پوهنتون څخه په انګلیسي ادبیاتو کې دوکتورا لرله او مور یې په کور کې د خپلو ماشومانو پالنه کوله، په داسې حال کې چې د زده کړو په برخه کې یې د ماسټرۍ سند درلود. هغه مهال چې ډاوډنا اووه کلنه وه، کورنۍ یې هاوايي ته کډه شوه څو پلار یې وکولای شي د هاوايي په پوهنتون کې د امریکايي ادبیاتو د تدریس وړاندیز ومني. د ډاوډنا مور خپله دویمه ماسټري د اسیا د تاریخ په څانګه کې له دغه پوهنتون څخه واخیسته او په یوه سیمه ییز کالج کې یې د تاریخ په تدریس پیل وکړ. ډاوډنا چې د هاوايي په هیلیو کې را لویه شوه، د دغې جزیرې د چاپېریالي ښکلاوو، بوټو او حیواناتو سره یې لیوالتیا ومونده. طبیعت په هغې کې د پلټنې حس رامنځته کړ او لیوالتیا یې پیدا کړه چې د ژوندانه د بنسټیزو بیالوژیکي جوړښتونو اړوند وپوهېږي. دغه چاره له هغه فکري چاپېریال سره مل وه چې والدینو یې نوموړې په کور کې زده کړو ته هڅوله. پلار یې د ساینس په برخه کې له مطالعې خوند اخیست او کور یې له ګڼ شمېر علمي کتابونو څخه ډک کړی و. هغه مهال چې ډاوډنا په شپږم ټولګي کې وه، پلار یې د ډي ان اې د دوه ګوني مارپېچي جوړښت د کشف اړوند د جیمز واټسون کتاب (The Double Helix؛ ۱۹۶۸ زکال) ورته ډالۍ کړ چې د هغې لپاره اصلي الهام بخښونکی و. ډاوډنا همدارنګه په ښوونځي کې له ساینس او ریاضیاتو سره لیوالتیا پیدا کړه. له دې سره چې ډاوډنا ته ویل شوي و چې «ښځې په ساینس کې مخته نه شي تللی»، خو هغه پوهېده چې غواړي ساینس پوهه شي. ډاوډنا ویلي: «ماته هېڅ شي داسې څرګنده نه کړه چې زه دې ورباندې شکمنه شم». له ساینس سره د ډاوډنا علاقه د هغې د لسم ټولګي د کیمیا د ښوونکې مېرمن ژانټ وونګ له خوا وپارول شوله، چې ډاوډنا په معمول ډول نوموړې د خپلو علمې هڅو پارونکې بللې. سربېره پر دې د دوی په ښوونځي کې د سرطاني حجراتو اړوند یو میلمه تدریس کوونکي هغه وهڅوله څو د یو مسلک په توګه د ساینس د زده کړې په لټه کې شي. هغې یو اوړی په هیلیو کې د هاوايي پوهنتون په لابراتوار کې د مرغېړیو د پېژندونکي ډان هامس سره تېر کړ او په ۱۹۸۱ زکال کې د هیلیو له عالي لیسې څخه فارغه شوه. <ref name=":32">{{cite web |title=Jennifer Doudna – American biochemist |url=https://www.britannica.com/biography/Jennifer-Doudna |access-date=November 13, 2015 |website=[[Encyclopædia Britannica Online]]}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=voRmAAAAMAAJ&q=%22Arthur+Bundy+and+Ruth+Edson+(+Dewey+)+D+.;+m+.+Dorothy+Jane+Williams+,+Sept.+15.+1962+;+children+:+Jennifer+Anne%22|title=Who's who in the West|year=1999|publisher=Marquis-Who's Who.|isbn=9780837909240}}</ref><ref name=":43">Jennifer A. Doudna and Samuel H. Sternberg. ''A Crack in Creation: Gene Editing and the Unthinkable Power to Control Evolution.'' Houghton Mifflin Harcourt, 2017.</ref><ref name=":02">{{cite web |last1=Russell |first1=Sabin |date=December 8, 2014 |title=Cracking the Code: Jennifer Doudna and Her Amazing Molecular Scissors |url=https://alumni.berkeley.edu/california-magazine/winter-2014-gender-assumptions/cracking-code-jennifer-doudna-and-her-amazing |access-date=November 10, 2017 |publisher=Cal Alumni Association}}</ref> ډاوډنا د کالیفورنیا د کلرمونټ برخې په پومونا کالج کې د لیسانس په کچه زده کړې پیل کړې او دلته یې بایوکیمیا یا بیوشیمي ولوسته. د زده کړو په لومړي کال کې چې د عمومي کیمیا په برخه کې یې زده کړې کولې، هغې ته پوښتنه پیدا شوه چې کولای شي د ساینس په برخه کې مسلک مخته یوسي او که نه؛ دغه مهال یې فکر وکړ چې په دویم ټولګي کې باید خپله ښوونیزه څانګه فرانسوي ته بدله کړي. ورته مهال د هغې د فرانسوي ښوونکي ورته وړاندیز وکړ چې باید د ساینس په برخه کې زده کړو ته دوام ورکړي. په پومونا پوهنتون کې د هغې د کیمیا ښوونکو فریډ ګریمن او کوروین هانش پر هغې پام وړ اغېز وکړ. نوموړې په ۱۹۸۵ زکال کې د بیوشیمي له برخې څخه د لیسانس سند ترلاسه کړ. دې د دوکتورا په کچه د زده کړو لپاره د هاروارډ طب پوهنتون غوره کړ او په ۱۹۸۹ زکال کې یې د بیولوژیکي کیمیا او مالیکولي فارمکولوژي په برخه کې د دوکتورا سند ترلاسه کړ. <ref name="Doudna12">{{cite web |last1=Mukhopadyay |first1=Rajendrani |title=On the same wavelength |url=http://www.asbmb.org/asbmbtoday/201408/Features/Doudna/ |access-date=October 24, 2017 |publisher=American Society for Biochemistry and Molecular Biology}}</ref><ref name=":44">Jennifer A. Doudna and Samuel H. Sternberg. ''A Crack in Creation: Gene Editing and the Unthinkable Power to Control Evolution.'' Houghton Mifflin Harcourt, 2017.</ref><ref name=":03">{{cite web |last1=Russell |first1=Sabin |date=December 8, 2014 |title=Cracking the Code: Jennifer Doudna and Her Amazing Molecular Scissors |url=https://alumni.berkeley.edu/california-magazine/winter-2014-gender-assumptions/cracking-code-jennifer-doudna-and-her-amazing |access-date=November 10, 2017 |publisher=Cal Alumni Association}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |date=September 8, 2021 |title=Becoming a Scientific Leader |url=https://www.wimlf.org/blog/becoming-a-scientific-leader |access-date=2022-12-10 |website=The Women in Medicine Legacy Foundation |language=en-US}}</ref><ref name="Doudna122">{{cite web |last1=Mukhopadyay |first1=Rajendrani |title=On the same wavelength |url=http://www.asbmb.org/asbmbtoday/201408/Features/Doudna/ |access-date=October 24, 2017 |publisher=American Society for Biochemistry and Molecular Biology}}</ref><ref>{{cite web |last1=Cataluna |first1=Lee |date=October 11, 2020 |title=Remembering The Hilo Teacher Who Inspired A Nobel Prize Winner |url=https://www.civilbeat.org/2020/10/lee-cataluna-remembering-the-hilo-teacher-who-inspired-a-nobel-prize-winner/ |access-date=October 22, 2020 |publisher=Honolulu Civil Beat}}</ref><ref>{{cite web |title=Big Questions, Big Answers |url=https://sbgrid.org/software/tale/big_questions_big_answers |access-date=October 22, 2020 |publisher=SBGrid Consortium}}</ref><ref>{{cite web |title=2018 Kavli Prize in Nanoscience: A Conversation with Jennifer Doudna, Emmanuelle Charpentier and Virginijus Šikšnys |url=http://kavliprize.org/events-and-features/2018-kavli-prize-nanoscience-conversation-jennifer-doudna-emmanuelle-charpentier |access-date=October 22, 2020 |publisher=The Kavli Prize}}</ref><ref>{{cite web |date=September 19, 2018 |title=Genome editing pioneer and Hilo High graduate Jennifer Doudna speaks at UH Hilo about her discovery: CRISPR technology |url=https://hilo.hawaii.edu/chancellor/stories/2018/09/19/genome-editing-pioneer-and-hilo-high-graduate-jennifer-doudna-speaks-at-uh-hilo-about-her-discovery-crispr-technology/ |access-date=October 7, 2020 |publisher=UH Hilo Stories}}</ref> == مسلکي چارې او څېړنې == د دوکتورا له زده کړو وروسته نوموړې د ماساچوستس په عمومي روغتون کې د مالیکولي ژوند پوهنې او د هاروارډ په طب پوهنتون کې د ژنټیک اړوند څېړنیز بورسونه ترلاسه کړل. <ref>{{Cite web |title=Scopus preview – Doudna, Jennifer A. – Author details – Scopus |url=https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=7006285665 |website=www.scopus.com |accessdate=October 15, 2021}}</ref><ref name="gs2">{{Google Scholar id}}</ref><ref name="cv2">{{cite web |title=Curriculum Vitae (Jennifer A. Doudna) |url=https://biosciences.lbl.gov/wp-content/uploads/2015/10/Doudna_cv_082815-CURRENT.pdf |access-date=October 24, 2017 |publisher=Lawrence Berkeley National Laboratory |archive-date=January 15, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170115054118/https://biosciences.lbl.gov/wp-content/uploads/2015/10/Doudna_cv_082815-CURRENT.pdf |url-status=dead }}</ref> === ماموت بایوساینس === ډاوډنا په ۲۰۱۷ زکال کې د ماموت بایوساینس په نامه شرکت جوړ کړ چې په سانفراسېسکو کې د بایوانجینرۍ د تخنیک له مخکښو شرکتونو څخه و. هغې دغه شرکت په ۲۳ میلیون ډالرو لومړنۍ پانګې پرانیست چې په ۲۰۲۰ زکال کې یې د دویم پړاو پر مهال د هغو بودیجه ۴۵ میلیون ډالرو ته زیاته کړه. دغه سوداګري په بایو سنجش کوونکو ټېسټونو تمرکز لري چې په «روغتیا پالنې، کرهڼې، چاپیریالي څارنې، بایو دفاع او نورو برخو کې» ننګونې په نښه کوي. <ref name="mamabout">{{Cite web |title=Mammoth Biosciences {{!}} About Us |url=https://mammoth.bio/about/ |access-date=April 14, 2020 |website=Mammoth Biosciences}}</ref><ref>{{Cite web |date=August 1, 2019 |title=Mammoth Biosciences Closes on Series A Worth $23 Million |url=https://www.biospace.com/article/mammoth-biosciences-closes-on-series-a-worth-23-million/ |access-date=April 14, 2020 |website=BioSpace}}</ref><ref>{{Cite web |date=January 30, 2020 |title=Mammoth Biosciences Raises $45 Million to Build Next Generation CRISPR Products For Therapeutics and Diagnostics |url=https://www.biospace.com/article/-mammoth-biosciences-raises-45-million-to-build-next-generation-crispr-products-for-therapeutics-and-diagnostics/ |access-date=April 14, 2020 |website=BioSpace}}</ref> === د کوېډ - ۱۹ پر وړاندې غبرګون === د ۲۰۲۰ زکال د مارچ میاشتې په لومړیو کې ډاوډنا له ډیو ساوج، رابرټ تجیان او همدارنګه په نوښتګر ژنومیک انستیتیوت کې له نورو همکارانو سره په ګډه د کوېډ – ۱۹ وبا سره د مبارزې په موخه د کریسپر پر بنسټ ټکنالوژۍ څخه په ګټه اخیستونکو لارو چارو پیل وکړ، چېرې چې هغوی یو ازموینځای هم جوړ کړ. دغه مرکز هر ورځ له ۱۰۰۰ څخه د زیاتو ناروغانو معاینه کوله. ماموت بایوساینس شرکت د کریسپر پر بنسټ د کوېډ – ۱۹ د تشخیص په موخه داسې کړنلار اعلان کړه چې د qRT-PCR پر بنسټ له ازموینو څخه یې په چټکۍ او ارزانه بیه په دغه ناروغۍ اخته ناروغان تشخیص کولای شول. <ref>{{Cite web |date=April 3, 2020 |title=CRISPR pioneer Doudna opens COVID-19 testing lab – BioNews |url=https://www.bionews.org.uk/page_148961 |access-date=May 2, 2020 |website=www.bionews.org.uk}}</ref><ref>{{Cite web |last=Release |first=Press |date=April 21, 2020 |title=Mammoth Biosciences Announces Peer-Reviewed Validation Of Its Rapid, CRISPR-Based COVID-19 Diagnostic |url=https://www.webwire.com/ViewPressRel.asp?aId=258059 |access-date=May 2, 2020 |website=SynBioBeta |language=en-US}}</ref>{{sfn|Isaacson|2021|p=401}} == سرچينې == s1z95aozocikl90kiiks1j1oq57ferl 0 72793 370148 307886 2026-11-02T06:35:48Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 370148 wikitext text/x-wiki '''ستاني‌سواف مارچین اولام''' (په انګلیسي: Stanisław Marcin Ulam؛ پیدایښت: ۱۳-اپرېل-۱۹۰۹؛ مړینه: ۱۳-مې-۱۹۸۴) یو پولنډي الاصله امریکایي ریاضي‌پوه او هستوي فزیک‌پوه ؤ. هغه د منهټن په پروژه کې ونډه واخېسته، د ترمو-هستوي وسلو (هایدروجني بمونو) اړوند تېلر-اولام پر طرحې باندې یې کار پیل کړ، د حجروي اتوماتا مفهوم یې کشف کړ، د محاسباتو په تړاو یې د مونتې کارلو مېتود رامنځ‌ته کړ او د هستوي پالس محرکه قوې وړاندیز یې وکړ. اولام په نظري او تطبیقي ریاضیاتو کې ځینې قضیې ثبوت او ځینې ګوماني قضیې یې وړاندې کړې. اولام د پولنډ په یوې شتمنې یهودي کورنۍ کې زېږېدلی ؤ، ریاضیات یې د لَویف په پولیتخنیک انسټیټوت کې زده کړل او په ۱۹۳۳ز کال کې یې په همدغه انسټیټوت کې د کاځیمیش کوراتوفسکي او وودځیمیش ستوژک تر نظر لاندې خپله ډوکتورا ترلاسه کړه. په ۱۹۳۵ز کې، جان فون نیومان (چې اولام سره یې په وارسا کې لیدلي وو) هغه ته بلنه ورکړه ترڅو د نیوجرسي په پرېنستون کې «د پرمختللو مطالعاتو انسټیټوت» ته د څو میاشتو لپاره ورشي. له ۱۹۳۶ څخه تر ۱۹۳۹ز کال پورې، هغه به دوبي په پولنډ او تحصیلي کلونه د ماساچوست په کمبرېج کې په هاروارډ پوهنتون کې تېرول او هلته یې د ارګودیک تیوري په هکله مهمې پایلې ترلاسه کړې. د ۱۹۳۹ کال د اګوسټ پر ۲۰^مه، هغه د وروستي ځل لپاره له خپل ۱۷ کلن ورور آدم اولام سره امریکا ته سفر وکړ. په ۱۹۴۰ز کال کې په ویسکانسین-مدیسن پوهنتون کې د همکار استاد په توګه وګورمال شو او په ۱۹۴۱ز کال کې یې د متحده ایالاتو تابعیت ترلاسه کړ.<ref>{{Cite web|title=Mathematics Genealogy Project: Stanisław Marcin Ulam|url=https://mathgenealogy.org/id.php?id=12682|access-date=2022-05-17|website=Mathematics Genealogy Project|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220517182821/https://mathgenealogy.org/id.php?id=12682|archivedate=2022-05-17|url-status=dead}}</ref> هغه ته د ۱۹۴۳ کال په اکټوبر کې د هانز بېته له‌خوا بلنه ورکړل شوه ترڅو په نیومکسیکو کې د لاس الاموس د مخفي لابراتوار په منهټن پروژه کې ګډون وکړي. هلته هغه د دننه-چاودېدونکو وسلو د اړتیا وړ چاودېدونکو لنزونو د چلند وړاندوینې په موخه پر هایدروډینامیکي محاسباتو باندې کار وکړ. هغه د ادوارډ تېلر په ډله کې ګومارل شوی ؤ ترڅو د تېلر او انریکو فرمي لپاره د تېلر «غټ» بم جوړولو په برخه کې کار وکړي. له دوه‌یمې نړیوالې جګړې وروسته هغه خپله دنده پرېښوده او د سویلي کالیفورنیا په پوهنتون کې د همکار استاد په توګه وګومارل شو، خو په ۱۹۴۶ز کال کې بېرته لاس الاموس ته ستون شو ترڅو پر ترمو-هستوي وسلو باندې کار وکړي. د محاسبانو (چې هغه مهال ورته کمپیوټر ویل کېدل) ښځينه کدر په مرسته هغه وموندله چې د تېلر «غټ» بم طرحه د پلي کېدو وړ نه‌ده. د ۱۹۵۱ کال په جنوري کې اولام او تېلر د تېلر-اولام طرحه وړاندې کړه چې په ټولو ترمو-هستوي وسلو کې د بنسټ په توګه کارول کېږي. == په پولنډ کې == اولام د ۱۹۰۹ کال د اپرېل پر ۱۳^مه د ګالیسیا په لمبرګ ښار کې زېږېدلی ؤ. هغه مهال، ګالیسیا د اتریش-هنګري په ټولواکمنۍ کې د ګالیسیا او لودومریا پاچاهۍ پورې اړه درلوده، چې د پولنډیانو لپاره د اتریش خاورې په توګه پېژندل کېده. په ۱۹۱۸ز کال کې، د نوي جوړ شوي پولنډ «د پولنډ دوه‌یم جمهوریت» یوه برخه شوه او ښار بېرته په خپل پولنډي نوم «لَویف» ونومول شو.<ref>{{Cite web|title=Stanislaw Ulam {{!}} Biography, Facts, & Spiral|url=https://www.britannica.com/biography/Stanislaw-Ulam|access-date=2021-04-11|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}</ref> «اولامان» یوه شتمنه پولنډي یهودي کورنۍ وه؛ خصوصي بانکونه او همدا راز په صنعت او نورو برخو کې یې کارپوهان درلودل. په خپله د اولام کورنۍ (مور، پلار، وروڼه او خویندې یې) د ژوند وضعیت ښه ؤ خو ډېر شتمن نه‌وو. پلار یې «یوزف اولام» په لَویف کې زېږېدلی او حقوقپوه ؤ، او مور یې «انا» (کورنی نوم: آورباخ) په ستري کې زېږېدلې وه. تره یې «میخاو اولام» مهندس، د ودانیو جوړولو قراردادي او د لرګي صنعتکار ؤ. له ۱۹۱۶ څخه تر ۱۹۱۸ز کال پورې د یوزف کورنۍ د لنډې مودې لپاره په ویانا کې مېشته وه. له ستنېدو وروسته یې، لَویف د پولنډ او اوکراین د جګړې ډګر ګرځېدلی او د اوکرایني ځواکونو له‌خوا کلابند شوی ؤ. په ۱۹۱۹ز کال کې، اولام د لَویف جمنازیم Nr. VII کې شامل او په ۱۹۲۷ز کال کې له هغه ځایه فارغ شو. وروسته یې د لَویف په پولیتخنیک انسټیټوت کې د ریاضیاتو په څانګه کې زده‌کړې وکړې. په ۱۹۳۲ز کال کې یې د کاځیمیش کوراتوفسکي تر نظر لاندې د هنرونو ماسټري سند ترلاسه کړه او په ۱۹۳۳ز کال کې د ساینس ډوکتور شو. په ۱۹۲۹ز کال کې شل کلن ؤ چې خپله لومړۍ مقاله «د سټونو تابع په هکله» یې په «Fundamenta Mathematicae» علمي ژورنال کې خپره کړه. اولام له ۱۹۳۱ څخه تر ۱۹۳۵ز کال پورې ویلنیوس، ویانا، څوریخ، پاریس او د انګلستان کمبرېج ته سفرونه او مطالعات ترسره کړل. په کمبرېج کې یې له ګ. ھ. هاردي او سوبرامانیان چندراسیکار سره ولیدل.<ref name="zwoje">{{cite journal|author=Andrzej M. Kobos|title=Mędrzec większy niż życie|trans-title=A Sage Greater Than Life|language=pl|journal=Zwoje|volume=3|number=16|year=1999|access-date=10 May 2013|url=http://www.zwoje-scrolls.com/zwoje16/text03.htm|archive-date=6 March 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090306182319/http://www.zwoje-scrolls.com/zwoje16/text03.htm|url-status=dead}}</ref><ref name="zwoje2">{{cite journal|author=Andrzej M. Kobos|title=Mędrzec większy niż życie|trans-title=A Sage Greater Than Life|language=pl|journal=Zwoje|volume=3|number=16|year=1999|access-date=10 May 2013|url=http://www.zwoje-scrolls.com/zwoje16/text03.htm|archive-date=6 March 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090306182319/http://www.zwoje-scrolls.com/zwoje16/text03.htm|url-status=dead}}</ref> == متحده ایالاتو ته کډه == په ۱۹۳۵ز کې، جان فون نیومان، چې اولام سره یې په وارسا کې لیدلي وو، هغه ته بلنه ورکړه ترڅو د نیوجرسي په پرېنستون کې «د پرمختللو مطالعاتو انسټیټوت» ته د څو میاشتو لپاره ورشي. د همهغه کال په ډسمبر میاشت کې اولام متحده ایالاتو ته ولاړ. په پرېنستون کې هغه په لکچرونو او سیمینارونو کې ونډه اخېستله او هلته د اوسوالد وبلن، جېمز الکساندر او آلبرټ انشټین په درسونو کې کښېناسته. د فون نیومان د یوې مېلمستیا پر مهال، هغه له ج. د. بیرکهوف سره ولیدل؛ بیرکهوف ورته وړاندیز وکړ ترڅو د هاروارډ همکارانو په ټولنه کې د یوې دندې لپاره غوښتنه وکړي. د بیرکهوف له وړاندیز وروسته، اولام له ۱۹۳۶ څخه تر ۱۹۳۹ز کال پورې، دوبي په پولنډ او تحصیلي کلونه د ماساچوست په کمبرېج کې په هاروارډ پوهنتون کې تېرول؛ په هاروارډ پوهنتون کې یې له جان اوکستوبي سره کار وکړ او د ارګودیک تیوري په هکله مهمې پایلې ترلاسه کړې. د دغو هلوځلو لاس‌ته راوړنې په ۱۹۴۱ز کال کې په «Annals of Mathematics» ژورنال کې خپرې شوې. په ۱۹۳۸ز کال کې د ستانیسواف مور «انا هانا اولام» (کورنی نوم: آورباخ) د سرطان له‌امله مړه شوه. د ۱۹۳۹ کال د اګوسټ پر ۲۰^مه، په ګدینیا کې، یوزف اولام خپل ورور شیمون، او زامن ستاني‌سواف او ۱۷ کلن آدم په یوې کښتۍ کې کښېنول او د متحده ایالاتو په لور یې واستول. یوولس ورځې وروسته آلمانیانو پر پولنډ برید وکړ. د دوو میاشتو په اوږدو کې، آلمانیانو د پولنډ لوېدیځه برخه په بشپړه توګه اشغال کړه؛ له بلې خوا د شوروي اتحاد هم بریدونه پیل کړ او د پولنډ ختیځه برخه یې ونیوله. د دوو کلونو په ترڅ کې، یوزف اولام او د کورنۍ پاتې غړي یې، د ستاني‌سواف خور «ستېفانیا اولام» په شمول د هولوکاسټ له قربانیانو څخه وو، هوګو شتاین‌هاوس پټ شو کاځیمیش کوراتوفسکي په وارسا کې د ځمکې لاندې، په مخفي توګه، درس ورکاوه، وودځیمیش ستوژک او دوه زامن یې د لَویف استادانو ټولوژنې په ترڅ کې ووژل شول، او وروستۍ ریاضیکي مساله په سکاتلنډي کتاب کې ثبت شوه. ستېفان باناخ د رودولف وایګل د تیفوس څېړنیز انسټیټوټ کې د سپږو په تغذیې سره له نازي اشغال څخه وژغورل شو. په ۱۹۶۳ز کال کې آدم اولام، چې په هاروارډ کې یو مشهور کرملین‌پېژندونکی ؤ، د جورج وولسکي له‌خوا یو لیک ترلاسه کړ؛ نوموړی د پولنډ ځواکونو له تېښتې وروسته د یوزف اولام په کور کې پټ شوی ؤ. دغه یادښت د ۱۹۳۹ز کال په وروستیو کې د لَویف له دردناکو پېښو کیسه کوله. د ژوند په وروستیو کلونو کې ځان «د یوه اګنوسټیک په توګه پېژنده. ځینې وختونه د هغو ځواکونو په هکله ډېر ژور تفکر ته لاهو شم چې زما لپاره د لیدلو وړ نه‌دي. کله چې د خدای نظریې ته ډېر نږدې شم، سملاسي د دې نړۍ له وحشتونو څخه ځان پردی احساسوم او فکر کوم چې هغه [خدای] یې زغمي». په ۱۹۴۰ز کال کې، د بیرکهوف له سپارښتنې څخه وروسته، په ویسکانسین-مدیسن پوهنتون کې د همکار استاد په توګه وګورمال شو. هغه په ۱۹۴۱ز کال کې یې د متحده ایالاتو تابعیت ترلاسه او په همدې کال کې یې له فرانسواز آرون سره واده وکړ. فرانسواز فرانسوۍ وه او په مونت هولیوک کالج کې زده‌کړې کولې او اولام سره یې په کمبرېج کې ولیدل. هغوی د «کلایر» په نامه یوه لور لرله. په مدیسن کې، اولام خپل ملګری او همکار سي. جې. اېورت ولیده او د هغه په همکارۍ یې یوشمېر مقالې ولیکلې. == سرچينې == sngpndh7rbpcdv5ibtahzz8bzonm6n3 0 72943 370118 367442 2026-11-02T02:33:44Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 370118 wikitext text/x-wiki د فلسطین د وېشلو په موخه د ملګرو ملتونو طرحه د ملګرو ملتونو هغه وړاندیز و چې په فلسطین باندې یې د بریتانیا د چارسمبالښت له پای ته رسېدو وروسته په اجباري ډول د فلسطین د وېش غوښتنه لرله. دغه طرحه د ۱۹۴۷ زکال د نومبر په ۲۹مه نېټه د ملګرو ملتونو د عمومي اسمبلۍ له خوا د ۱۸۱م پرېکړه لیک (II) په توګه تصویب شوه. <ref>{{cite web|url=https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253|title=A/RES/181(II) of 29 November 1947|publisher=United Nations General Assembly|access-date=4 January 2018|archive-date=10 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010090147/https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253|url-status=dead}}</ref> دغې طرحې د اورشلیم یا بیت المقدس د ښار لپاره د یو خپلواک عربي او یهودي نړیوال رژیم د جوړېدو لارښوونه کوله. د وېش له دغې طرحې سره یو څلور برخې لرونکي سند شتون درلود چې بیا له پرېکړه لیک سره هم ضمیمه کړای شو او په سیمه باندې یې د بریتانیا د چارسمبالښت د پای، د بریتانیا د وسله والو ځواکونو د تدریجي وتلو او همدارنګه د دواړو هېوادونو او اورشلیم ترمنځ یې د پولې د ټاکنې وړاندوینه کوله. د دغې طرحې لومړۍ برخې په ډاګه کوله چې دغه ماموریت باید ژر تر ژره ترسره او بریتانیا هم باید د ۱۹۴۸ زکال د اګست تر لومړۍ نېټې پورې خپل ټول ځواکونه له سیمې وباسي. ورته مهال نوی دولت باید د ځواکونو له وتو وروسته دوه میاشتو کې چې نه باید د ۱۹۴۸ زکال د اکتوبر له لومړۍ نېټې وځنډېږي، رامنځته شي. دغې طرحې همدارنګه د وړاندیز شوو هېوادونو ترمنځ د اقتصادي همکاریو او همدارنګه د لږکیو او مذهبي ډلو د حقونو څخه د ملاتړ غوښتنه کوله. په داسې حال کې چې د مذاکراتو پر مهال د فلسطین اړوند د ملګرو ملتونو له ځانګړې کمېټې سره یهودي سازمانونو همکاري لرله، خو د فلسطین عربي مشرتابه بیا هغه تحریم کړه. <ref>[[Galina Stepanovna Nikitina|Galina Nikitina]], [https://archive.org/details/TheStateOfIsraelAHistoricalEconomicAndPoliticalStudy/page/n25/mode/1up?view=theater The State of Israel: A Historical, Economic and Political Study / By Galina Nikitina / 1973, Progress Publishers / p. 56.]</ref><ref>[https://old.bigenc.ru/world_history/text/2704591 Палестина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231002072126/https://old.bigenc.ru/world_history/text/2704591 |date=2023-10-02 }} / Л. А. Беляев, С. Б. Григорян, П. А. Рассадин (с 1939), М. Ю. Рощин // [[Great Russian Encyclopedia|Большая российская энциклопедия]] : (в 35 т.) / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.</ref><ref>[[Galina Stepanovna Nikitina|Galina Nikitina]], [https://archive.org/details/TheStateOfIsraelAHistoricalEconomicAndPoliticalStudy/page/n25/mode/1up?view=theater The State of Israel: A Historical, Economic and Political Study / By Galina Nikitina / 1973, Progress Publishers / p. 56.]</ref><ref>[[William B. Quandt]], Paul Jabber, Ann Mosely Lesch [https://books.google.com/books?id=gwika-Y-ghwC&pg=PA7 ''The Politics of Palestinian Nationalism,''] University of California Press, 1973 p.7.</ref><ref name="UNGARecommendedboundaries">[https://books.google.com/books?id=hQaDrfuGw1YC&pg=PA78 Part II. – Boundaries recommended in UNGA Res 181] Molinaro, Enrico ''The Holy Places of Jerusalem in Middle East Peace Agreements'' Page 78</ref><ref name="undocs.org/A/364">{{cite web|url=https://undocs.org/A/364(SUPP)|access-date=20 April 2017|title=United Nations Special Committee on Palestine: Report to the General Assembly: Volume 1|date=3 September 1947|id=A/364(SUPP)|page=51|quote=The primary objectives sought in the foregoing scheme were, in short, political division and economic unity: to confer upon each group, Arab and Jew, in its own territory, the power to make its own laws, while preserving both, throughout Palestine, a single integrated economy, admittedly essential to the well-being of each, and the same territorial freedom of movement to individuals as is enjoyed today.}}</ref><ref name="UN">[https://www.un.org/unispal/wp-content/uploads/2008/04/DPIQoPPub_280220.pdf ''The Question of Palestine and the UN'', "The Jewish Agency accepted the resolution despite its dissatisfaction over such matters as Jewish emigration from Europe and the territorial limits set on the proposed Jewish State."]</ref> دغه وړاندیز شوې طرحه د هغو د مخالفینو له خوا د یهودي رژیم په ګټه وبلل شوه، ځکه چې ۵۶٪ خاوره یې یهودو ته ځانګړې شوه؛ په داسې حال کې چې د فلسطین د عربو وګړو شمېر د یهودانو د شمېر دوه چنده و. دغه طرحه په زړه نا زړه توګه د یهودي آژانس له خوا په شکمنه بڼه ومنل شوه. له یادې طرحې څخه په فلسطین کې ډېری یهودانو ملاتړ وکړ. یو شمېر یهودي مشرانو بیا هغه په ټول فلسطین کې د راتلونکې قلمروي پراختیا پر لور یو ګام باله. د عربو عالي کمېټې یا عربي اتحادیې او همدارنګه نورو عربي مشرانو او دولتونو هغه رد کړه، ځکه چې د دغې سیمې دوه پر درې برخه وګړي عربان و او همدارنګه ګڼ شمېر ځمکې هم دوی ته اړوند وې. دوی همدارنګه د هر ډول ځمکني وېش منلو ته چمتو نه و او څرګندوله یې چې دغه ډول وېش د ملګرو ملتونو د سازمان په منشور کې د ملي خودمختارۍ یا کورواکۍ اصول له منځه وړي هغه چې له مخې یې وګړو ته دا حق ورکول کېږي د خپل برخلیک اړوند خپله پرېکړه وکړي. هغوی د دغه پرېکړه لیک د اجرا کولو څخه د مخنیوي په موخه د اړینو اقداماتو د ترسره کولو اړوند خپل هوډ څرګند کړ. بالاخره په فلسطین کې کورنۍ جګړه پیل شوه او یاده طرحه پلې نه شوه. <ref>{{Cite web|title=BBC NEWS|url=http://news.bbc.co.uk/2/shared/spl/hi/middle_east/03/v3_ip_timeline/html/1947.stm|access-date=2023-10-23|website=news.bbc.co.uk}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|title=1923-1948: Nationalism, immigration, and "economic absorptive capacity"|url=https://archive.unu.edu/unupress/unupbooks/80859e/80859E05.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231212154738/https://archive.unu.edu/unupress/unupbooks/80859e/80859E05.htm|archivedate=2023-12-12|access-date=2023-12-17|url-status=dead}}</ref><ref name="TEOP">{{Cite book|title=Palestine and Israel: The Uprising and Beyond|url=https://archive.org/details/palestineisraelu0000mcdo|author=David McDowall|date=1990|publisher=I.B. Tauris|isbn=9780755612581|page=[https://archive.org/details/palestineisraelu0000mcdo/page/193 193]|quote=Although the Jewish Agency accepted the partition plan, it did not accept the proposed borders as final and Israel's declaration of independence avoided the mention of any boundaries. A state in part of Palestine was seen as a stage towards a larger state when opportunity allowed. Although the borders were 'bad from a military and political point of view,' Ben Gurion urged fellow Jews to accept the UN Partition Plan, pointing out that arrangements are never final, 'not with regard to the regime, not with regard to borders, and not with regard to international agreements'. The idea of partition being a temporary expedient dated back to the Peel Partition proposal of 1937. When the Zionist Congress had rejected partition on the grounds that the Jews had an inalienable right to settle anywhere in Palestine, Ben Gurion had argued in favour of acceptance, 'I see in the realisation of this plan practically the decisive stage in the beginning of full redemption and the most wonderful lever for the gradual conquest of all of Palestine.}}</ref><ref>Sean F. McMahon, [https://books.google.com/books?id=Xq6MAgAAQBAJ&pg=PA40 ''The Discourse of Palestinian-Israeli Relations''], Routledge 2010 p. 40. "The Zionist movement also accepted the UN partition plan of 1947 tactically. Palumbo notes that “[t]he Zionists accepted this scheme [the UN partition plan] since they hoped to use their state as a base to conquer the whole country.” Similarly, Flapan states that “[Zionist] acceptance of the resolution in no way diminished the belief of all the Zionist parties in their right to the whole of the country [Palestine]”; and that “acceptance of the UN Partition Resolution was an example of Zionist pragmatism par excellence. It was a tactical acceptance, a vital step in the right direction — a springboard for expansion when circumstances proved more judicious.”</ref><ref>{{Cite book|title=Imperial Israel : the history of the occupation of the West Bank and Gaza|author=Michael Palumbo|date=1990|url=https://archive.org/details/imperialisraelhi0000palu/page/18/mode/2up|page=19|publisher=Bloomsbury|isbn=9780747504894|quote=The Zionists accepted this scheme [the UN partition plan] since they hoped to use their state as a base to conquer the whole country}}</ref><ref name="myths">Simha Flapan, ''The Birth of Israel: Myths and Realities'', Pantheon, 1988, {{ISBN|978-0-679-72098-0}}, Ch. 1 Myth One : Zionists Accepted the UN Partition and Planned for Peace, pages 13-53 "Every school child knows that there is no such thing in history as a final arrangement— not with regard to the regime, not with regard to borders, and not with regard to international agreements. History, like nature, is full of alterations and change. David Ben-Gurion, War Diaries, Dec. 3, 1947"</ref><ref name="Baruch">{{cite web|url=http://hnn.us/article/3166|title=Benny Morris's Shocking Interview|publisher=History News Network|quote="officially accepted the partition plan, but invested all their efforts towards improving its terms and maximally expanding their boundaries while reducing the number of Arabs in them."}}</ref><ref name="UN2">[https://www.un.org/unispal/wp-content/uploads/2008/04/DPIQoPPub_280220.pdf ''The Question of Palestine and the UN'', "The Jewish Agency accepted the resolution despite its dissatisfaction over such matters as Jewish emigration from Europe and the territorial limits set on the proposed Jewish State."]</ref><ref name="ER">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=LILdBDrm-ksC&q=eugene+rogan+history+of+arabs|title=The Arabs: A History – Third Edition|author=Eugene Rogan|page=321|publisher=Penguin|year=2012|isbn=978-0-7181-9683-7}}</ref><ref name="UN3">[https://www.un.org/unispal/wp-content/uploads/2008/04/DPIQoPPub_280220.pdf ''The Question of Palestine and the UN'', "The Jewish Agency accepted the resolution despite its dissatisfaction over such matters as Jewish emigration from Europe and the territorial limits set on the proposed Jewish State."]</ref><ref name="ghf_OBksgykC">Sami Hadawi, [https://books.google.com/books?id=ghf_OBksgykC&pg=PA76 ''Bitter Harvest: A Modern History of Palestine,''] Olive Branch Press, (1989)1991 p.76.</ref><ref>{{Cite journal|last1=Perkins|first1=Kenneth J.|last2=Gilbert|first2=Martin|date=1999|title=Israel: A History|url=http://dx.doi.org/10.2307/120539|journal=The Journal of Military History|volume=63|issue=3|pages=149|doi=10.2307/120539|jstor=120539|issn=0899-3718}}</ref><ref>{{Citation|last=Best|first=Antony|title=International History of the Twentieth Century and beyond|date=2004|url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315739717-1|work=|pages=531|publisher=Routledge|doi=10.4324/9781315739717-1|isbn=978-1-315-73971-7|access-date=2022-06-29}}</ref><ref>Live by the Sword: Israel's Struggle for Existence in the Holy Land, James Rothrock, p.14</ref><ref>Lenczowski, G. (1962). ''The Middle East in World Affairs'' (3rd Edition). Ithaca, NY: Cornell University Press. p. 723</ref><ref name="Britannica2002">Article "History of Palestine", ''Encyclopædia Britannica'' (2002 edition), article section written by [[Walid Khalidi|Walid Ahmed Khalidi]] and Ian J. Bickerton.</ref><ref name="Galnoor1995">{{cite book|author=Itzhak Galnoor|title=The Partition of Palestine: Decision Crossroads in the Zionist Movement|url=https://books.google.com/books?id=nvUNlwD9cd0C&pg=PA289|access-date=3 July 2012|year=1995|publisher=SUNY Press|isbn=978-0-7914-2193-2|pages=289–}}</ref>{{sfn|Ben-Dror|2007|pp=259-260|ps=: "The Arabs overwhelmingly rejected UNSCOP’s recommendations. The Arabs’ list of arguments against the majority’s conclusions was indeed a long one. A Palestinian historian summarized it by saying ‘Everything about it was Zionist’. When one takes into consideration the majority’s recommendations and the enthusiasm with which these recommendations were accepted by the Zionist leadership, then one can indeed affirm that claim. UNSCOP recommended an independent Jewish state, although the Arabs firmly objected to the principle of independence for the Jews, and did so in a way very generous to the Jews. More than half of the area of Palestine (62 percent) was allocated to be a Jewish state and the Arab state was supposed to make do with the remaining area, although the Palestinian Arab population numbered as much as twice the Jewish population in the land. The pro-Zionist results from UNSCOP confirmed the Arabs’ basic suspicions towards the committee. Even before the onset of its inquiry in Palestine, argued the Arabs, most of its members took a pro-Zionist stand. In addition, according to the Arabs, the committee’s final object – the partition – was pre-decided by the Americans. According to this opinion, the outcome of the UNSCOP inquiry was a foregone conclusion. This perception, which led the Palestinian Arabs to boycott the committee, is shared by some modern studies as well."}} == رایه اچونه == د دغه پرېکړه لیک تصویب په هغه مهال کې د ملګرو ملتونو د سازمان د ۵۷ غړو هېوادونو دوه پر درې برخه معتبرو رایو ته اړتیا لرله چې په دغو کې د ممتنع غړو رایه نه شمېرل کېده. د نومبر په ۲۶مه نېټه د یهودي پلاوي د فلیباسټر هڅو پر مټ د رایو ورکولو نېټه درې ورځې وځنډېده. د بېلابېلو سرچینو په خبره که چېرې په ټاکل شوې نېټه رایه ورکړل شوې وای دغې طرحې اکثریت رایه ترلاسه کولای شوه، خو دوه پر درې اړتیا وړ رایې یې نه شوای پوره کولی. د مصالحې او همدارنګه په یو واحد دولت کې د فدراسیوني او کانتوني سیسټمونو اړوند بحثونه وشول (دا هغه موارد وو چې وړاندې په کمېټه کې په بشپړه توګه رد شوي وو). له دغه ځنډ څخه په نیویارک کې د یهودانو پلویانو په هغو هېوادونو باندې د فشار راوړو په موخه کار واخیست چې له یاد پرېکړه لیک څخه یې ملاتړ نه کاوه. <ref name="Mansfield1992">{{Citation|title=The Arabs|year=1992|author=Mansfield, Peter|pages=172–175|publisher=Penguin Books|isbn=978-0-14-014768-1}}</ref><ref name="Barr2012">{{cite book|last=Barr|first=James|author-link=James Barr (author)|title=A Line in the Sand: Britain, France and the Struggle that Shaped the Middle East|publisher=[[Simon & Schuster]]|place=London|year=2012|isbn=978-1-84739-457-6}}<!--p.354--></ref><ref name="NYTimes27Nov1947">[http://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1947/11/27/issue.html Assembly Delays Vote on Palestine], NY Times, 27 November 1947</ref><ref name="Hansard">{{cite web|url=https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1947/dec/11/palestine|date=11 December 1947|title=PALESTINE|work=[[Hansard|Parliamentary Debates (Hansard)]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=KzPOYgEACAAJ&q=Servant+of+God+Zafrulla+Khan|title=Servant of God|work=google.co.uk|year=1983}}</ref><ref>[http://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1947/11/29/104382303.html?pageNumber=2 U.N. Puts off Vote on Palestine a Day: Compromise is Aim], NY Times, 29 November 1947</ref><ref name="Barr20122">{{cite book|last=Barr|first=James|author-link=James Barr (author)|title=A Line in the Sand: Britain, France and the Struggle that Shaped the Middle East|publisher=[[Simon & Schuster]]|place=London|year=2012|isbn=978-1-84739-457-6}}<!--p.354--></ref><ref name="NYTimes25Nov1947">[http://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1947/11/25/104380046.html?pageNumber=1 Unitary Palestine Fails in Committee], NY Times, 25 November 1947</ref><ref>[http://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1947/11/29/104382303.html?pageNumber=2 U.N. Puts off Vote on Palestine a Day: Compromise is Aim], NY Times, 29 November 1947</ref><ref>[http://avalon.law.yale.edu/20th_century/palmanda.asp The Palestine Mandate] "the Mandatory should be responsible for putting into effect the [Balfour] declaration originally made on November 2nd, 1917"</ref> === د طرحې په ګټه د فشار راپورونه === یهودانو په سپینه ماڼۍ کې شدیدې لابي ګرۍ ته مخه کړه څو د فلسطین اړوند د ملګرو ملتونو د کمېټې د پلان لپاره تائید ترلاسه کړي؛ د دغې لابي ګرۍ اغېزې بې اهمیته نه وې. دیموکرات ګوند چې خپلې ډېری مرستې یې له یهودانو ترلاسه کولې؛ ولسمشر ټرومن ته یې وویل چې په فلسطین کې له یهودانو څخه د ملاتړ اړوند د ژمنو نه ترسره کول د ګوند لپاره لوی ګواښ دی. ځکه چې په ۱۹۴۶ زکال کې د کانګرس په ټاکنو کې د یهودانو د رایو انحراف د ګوند د پاتې راتلو لامل ګرځېدلی و. د راجر کوهن په خبره، ټرومن چې د هغوی په لابي ګرۍ کې د بند راتلو او «بې ځایه مداخلې» څخه نور ستړی و؛ هغوی یې د معاصر کړکېچ لامل بلل. هغه مهال چې د اکتوبر په ۱۱مه نېټه امریکا د وېش په ګټه رسمي اعلامیه خپره کړه د عامه اړیکو د برخې یوه چارواکي د بندو دروازو ترشاه یوه غونډه کې یهودي بېړنۍ شورا ته وویل: «موږ باید د هېڅ ډول شرایطو له مخې په دې باور نه و، یا هم داسې فکر وکړو چې موږ په فداکاریو دغې بریا ته لاسرسی موندلی بلکې له دې امله ده چې امریکا زموږ د موخې په ګټه رایه ورکړې. موږ د سیاسي تدارکاتو د فشار پر مټ چې په متحده ایالاتو کې د یهودانو د رهبرۍ له خوا واردېږي؛ بریالي شوي یو». د متحده ایالاتو د بهرنیو چارو وزارت د فلسطین د وېش اړوند د ملګرو ملتونو د کمېټې د هغه وړاندیز اړوند له نیوکو وروسته ولسمشر ته یو شمېر مشورې ورکړې چې دغې کمېټې غوښتل د یافا او نقف ډیری عرب نشینه ښارونه هم یهودانو ته ورکړي؛ له همدې امله د صهیونېزم د نړیوال سازمان مشر حییم وایزمن له ځنډ پرته له ترومن سره یوه پټه ناسته وکړه خو هغه یې تر ډېره غوښتنې رد کړې. متحده ایالاتو په پیل کې دواړو لورو ته د رایو د ورکړې په موخه په کوچنیو ایالتونو باندې له فشار راوړو ډډه وکړه، خو رابرټ اې. لاوت راپور ورکړی چې په ملګرو ملتونو کې د امریکايي پلاوي دوسیه د یهودي ډلو د پریمانه فشارونو له امله له ستونزو سره مخ وه او داسې نښې شتون لري چې هغوی له بډو او همدارنګه په لایبیریا او نیکاراګوا باندې د بندیزونو د لګولو له ګواښ ګټنه وکړه. هغه مهال چې د نومبر په ۲۵مه نېټه یادې طرحې لازم اکثریت رایې ترلاسه نه کړې، د لابي ګرۍ چارو یې لا چټکتیا ومونده او ولسمشر یې اړ کړ څو د بهرنیو چارو وزارت مشورې له پامه وغورځوي او کمزورو هېوادونو ته وښيي چې متحده ایالات په کلکه سره د وېش غوښتونکی دی. <ref>Michael Joseph Cohen, [https://books.google.com/books?id=0sWRpKFjvbEC&pg=PA157 ''Truman and Israel,''] University of California Press 1990 p.162.</ref><ref>[[John J. Mearsheimer]], [[Stephen M. Walt]], ''The Israel Lobby and US Foreign Policy,''(2007) Penguin Books 2008 p.371, n.8. Truman also remarked:'In all of my political experience I don't ever recall the Arab vote swinging a close election'.(p.142).</ref><ref>Michael Joseph Cohen (1990) ''Truman and Israel'' University of California Press. [https://books.google.com/books?id=0sWRpKFjvbEC&pg=PA157 pp.163–154]: "Greece, the Philippines, and Haiti – three countries utterly dependent on Washington – suddenly came out one after another against its declared policy ...[[Abba Hillel Silver]] reported to the American Zionist Emergency Council: 'During this time, we marshalled our forces, Jewish and non-Jewish opinion, leaders and masses alike, converged on the Government and induced the President to assert the authority of his Administration to overcome the negative attitude of the State Department which persisted to the end, and persists today. The result was that our Government made its intense desire for the adoption of the partition plan {{sic|nown}} to the wavering governments."'</ref><ref>Michael Joseph Cohen, [https://books.google.com/books?id=0sWRpKFjvbEC&pg=PA157 ''Truman and Israel,''] University of California Press 1990 161–163</ref> د راپورونو له مخې له دغې طرحې سره موافقینو په نورو هېوادونو فشار راووړ څو مثبته رایه ورکړي. د ۲۶ بانفوذه امریکايي سناتورانو لاسلیک لرونکی یو ټلګراف کمزورو هېوادونو ته ولېږل شو او له هغوی څخه د یادې طرحې د ملاتړ غوښتنه وشوه. دغه مهال د متحده ایالاتو سنا، چین ته د مرستو یوه ۶۰ میلیون ډالري ټولګه په پام کې نیولې وه. ګڼ شمېر هېوادونو د هغو فشارونو یادونه کړې چې په ځانګړې توګه په دوی راوړل شوي و: <ref>[http://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1947/11/30/87561706.html?pageNumber=33 Chinese Put Needs at Several Billion], ''New York Times'', 30 November 2015</ref><ref>[http://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1947/12/05/104387411.html?pageNumber=1 House, Debating Aid, Veers to Attacks on U.S. Policies], NY Times, 5 December 1947</ref><ref name="Bennis">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=T8VzP0eiLW0C&pg=PA33|title=Before and After|isbn=978-1-56656-462-5|last1=Bennis|first1=Phyllis|year=2003|publisher=Interlink Publishing Group Incorporated}}</ref> * '''متحده ایالات''' (په ګټه رایه): ولسمشر ټرومن وروسته څرګنده کړه، «حقیقت دا و چې نه یوازې د ملګرو ملتونو په چاپېر کې فشاري خوځښتونو شتون درلود، بلکې په سپینه ماڼۍ کې هم بل هېڅ وخت دغه ډول فشار نه و وارد شوی او ماڼۍ یې د دایمي ګواښونو سره مخ کړې وه. فکر نه کوم چې بل کوم وخت دې په سپینې ماڼۍ داسې فشار او پروپاګند شتون لرلی وي چې ما تجربه کړ. یو شمېر سخت دریځو یهودي مشرانو – چې په سیاست او سیاسي ګواښونو کې یې د ښکېل کېدو انګېزه لرله – زه یې سخت ستړی او وځورولم». <ref name="Lencz2">{{cite book|last=Lenczowski|first=George|author-link=George Lenczowski|year=1990|title=American Presidents and the Middle East|url=https://archive.org/details/americanpresiden0000lenc|publisher=[[Duke University Press]]|isbn=978-0-8223-0972-7|pages=[https://archive.org/details/americanpresiden0000lenc/page/157 157]}}, [https://books.google.com/books?id=o9y6AAAAIAAJ&q=disturbed+and+annoyed+me p. 28], cite, Harry S. Truman, ''Memoirs 2'', p. 158.</ref> * '''هند''' (پر ضد رایه): د هند لومړي وزیر جواهر لعل نهرو په ډېرې غصې او سپکاوي سره د ملګرو ملتونو د رایو د تنظیم د ډول اړوند خبرې وکړې. هغه وویل چې یهودانو هڅه وکړه څو هند ته په میلیونونو روپۍ بډې ورکړي او همدارنګه یې په ملګرو ملتونو کې زموږ سفیرې خور لکشمي پانډېټ ته هره ورځ ګواښ کاوه چې که چېرې «سمه رایه ورنکړي» ژوند یې له ګواښ سره مخ دی.<ref>{{cite book|last=Heptulla|first=Najma|title=Indo-West Asian relations: the Nehru era|year=1991|publisher=Allied Publishers|isbn=978-81-7023-340-4|pages=158|url=https://books.google.com/books?id=BXWFlKwemEQC&pg=PA158}}</ref> * '''لایبریا''' (موافقه رایه): د متحده ایالاتو لپاره د لایبریا سفیر له دې شکایت وکړ چې د متحده ایالاتو پلاوي له څو هېوادونو سره د مرستې د قطع کولو ګواښ کړی و. د فایرسټون طبیعي رابړ د شرکت مشر هاروې اس. فایرسټون چې د دغه هېواد یو له مخکښو پانګوالو څخه و؛ د دغه پریکړه لیک د تصویب په موخه یې په دولت فشار راووړ. <ref name="Hansard2">{{cite web|url=https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1947/dec/11/palestine|date=11 December 1947|title=PALESTINE|work=[[Hansard|Parliamentary Debates (Hansard)]]}}</ref><ref name="Bennis2">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=T8VzP0eiLW0C&pg=PA33|title=Before and After|isbn=978-1-56656-462-5|last1=Bennis|first1=Phyllis|year=2003|publisher=Interlink Publishing Group Incorporated}}</ref><ref>{{cite book|last=Quigley|first=John B.|title=Palestine and Israel: a challenge to justice|year=1990|publisher=Duke University Press|isbn=978-0-8223-1023-5|pages=37|url=https://books.google.com/books?id=GX8jX9dJXIAC&pg=PA37}}</ref> == سرچينې == 4n9u4unzwlwyxj52ai63fb4awt3l3q5 0 75326 370155 318523 2026-11-02T08:32:39Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 370155 wikitext text/x-wiki '''Lockheed Martin F-35 Lightning II الوتکه''' د یوه سیټ، یوه انجن او د ټولو موسمونو سټیلټ ملټي رول جنګي الوتکو یوه امریکایی کورنۍ ده چې موخه یې د هوایی برترۍ او برید ماموریت دواړه ترسره کول دي. یاده الوتکه د بریښنایی جنګیالیو، استخباراتو، څارنې، او د څارنې وړتیا هم ترسره کوي. د لاکهیډ مارټین په نوم شخص د اصلي شریکانو ( [[نارتروپ گرومن|نارتروپ ګروممن]] او [[د BAE سیسټمونه|BAE سیسټمونو]] ) سره په ګډه دF-35 اصلي قراردادي بلل کیږي. د اف 35 الوتکه د لاک هیډ مارټین ایکس-35 څخه منځ ته راځي او په 2001 کي یې بوینګ X-32 الوتکه هم شاته پرېښودل. د دې الوتکي پراختیا په اصل کي د متحده ایالاتو ترڅنګ [[ناټو|د شمالي اتلانتیک تړون سازمان]] (ناټو) او د متحده ایالاتو نږدې متحدینو لکه برطانیې، استرالیا، کاناډا، ایټالیا، ناروې، ډنمارک، هالنډ، او په ګډون هیوادونو څخه تمویل کیږي. <ref name="Dudley05Mar12">{{وېب سرچينه|date=5 March 2012}}</ref> <ref name=":4">{{وېب سرچينه|date=28 December 2020}}</ref> F-35 په لومړي ځل په 2006 کې الوتنه وکړه او د 2015 په جولای کې د متحده ایالاتو د سمندري ځواکونو F-35B سره خدمت ته دننه سول، ورپسې د متحده ایالاتو هوايي ځواک F-35A د اګست په 2016 کې او د متحده ایالاتو <ref name="defready aug16">{{Cite news|URL=http://www.defensenews.com/story/breaking-news/2016/08/02/f35-ioc-air-force-operational-acc-combat/87948142/|Title=Air Force Declares F-35A Ready for Combat|Date=2 August 2016}} {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> سمندري ځواکونو F-35C په فبروري 2019 کي الوتنه وکړه. <ref name="defready aug16"/> <ref name=":0">{{وېب سرچينه|date=28 February 2019}}</ref> دا الوتکه د لومړي ځل لپاره په ۲۰۱۸ کال کې د اسراییلو د هوايي ځواک لخوا په جګړه کې وکارول شوه. <ref name="first strike">{{وېب سرچينه|date=22 May 2018}}</ref> متحده ایالات پلان لري چې تر 2044 پورې 2,456 عدده F-35 الوتکي واخلي، کوم چې د څو لسیزو لپاره به د متحده ایالاتو د هوايي ځواک سمندري قول اردو د تکتیکي الوتکو لویه برخه په ځان کي راونغاړي. په پلان کې ده چې دغه الوتکي به د ناټو او د امریکا متحدو ایالتونو د هوايي ځواک د بنسټ ډبره کښیږدي او تر ۲۰۷۰ کال پورې به فعالیت وکړي. <ref>{{وېب سرچينه|date=14 June 2021}}</ref> <ref>{{وېب سرچينه|date=25 March 2016}}</ref> pbu0sdh1bzlyccq93hs8xd579puuiv2 0 80316 370159 359491 2026-11-02T09:20:32Z Shaahin11 41174 370159 wikitext text/x-wiki   [[دوتنه:Maison_abyaneh_iran.jpg|کيڼ|بټنوک|327x327px| ابیانه اصلي معمارۍ]] [[دوتنه:Harpak_Fire_Temple_in_Abyaneh_(reconstruction).PNG|کيڼ|بټنوک|245x245px| د ابیانه اور د معبد بیا رغول شوی ډیزاین]] [[دوتنه:ابیانه_۱۳۹۲.JPG|بټنوک| په ابیانه کې د یوې کوڅې لید]] [[دوتنه:Courtyard_of_Imamzadeh_Yahya_and_Isa.jpg|کيڼ|بټنوک|245x245px| د امامزاده عیسی یحیی نظر]] ابیانه د اصفهان ولایت د نطنز ولسوالی په مرکزی برخه کې یو تاریخی کلی دی. این روستا در تاریخ ۲۱ اګست ۱۹۷۵ با شماره ثبت ۱۰۸۹ به عنوان یکی از بناهای ملی ایران ثبت شد . [1]. <ref>{{GEOnet3|-3051725|Abyaneh}}</ref> دا کلی د نتانز شمال لویدیځ ته په 38 کیلومترۍ کې د ولچر غره په غرونو کې موقعیت لري او د ایران ترټولو لوړ استوګنې سیمې دي. دا کلی د بحر له سطحې څخه شاوخوا 2160 متره لوړ دی او سړه او معتدل اقلیم لري. ابیانه د ایران یو له مشهورو کلیو څخه دی چې د خپل ارزښتناکه اصلي معمارۍ، د کلي یو شان او مدغم جوړښت، تاریخي ودانیو، دودیزو جامو او دودونو له امله چې هر کال ترسره کیږي. [۲]. == ژبه == د ابیانیه بولۍ د ایران یو له مرکزي ژبو څخه شمیرل کیږي او د نورو مرکزي ژبو په څیر، دا ځانګړي فونیټیک، مورفولوژیکي (فونیتیک جوړښت) او نحوي ځانګړتیاوې لري، او د لغتونو په ډګر کې، دا توپیر لري او د معیاري فارسي په پرتله معاینه کیدی شي. . [[دوتنه:Iran_-_Abiyaneh_-_panoramio_(1).jpg|بټنوک| ابیان تاریخي کلی]] == ګڼه ګوڼه == دا کلی په بارزرود کلي کې موقعیت لري او په ۲۰۱۵ کال کې د ایران د احصایې د مرکز د سرشمیرنې له مخې یې نفوس ۳۰۱ تنه (۱۴۷ کورنۍ) وو، چې د ځوانانو د مهاجرت له امله ورځ په ورځ کمیږي [[دوتنه:Iran_-_Abyaneh_(The_historical_village_)_-_panoramio.jpg|بټنوک| ابیان تاریخي کلی]] == پیژندنه == په اوس وخت کې، داسې اسناد شتون نلري چې د ابیانې کره تاریخي نیټه معلومه کړي. خو د هرپاک د اور د معبد د شتون له امله چې د ساسانیانو د دورې تاریخ دی، په دې کلی کې د ژوند عمر لږ تر لږه پنځلس سوه کاله پخوا ته ځي. په ابیانه کې تاریخي اثار او اثار د ساساني، سلجوق، صفوید او قاجار دورې پورې اړه لري. دا اثار د دې انساني استوګنې تاریخي لرغونتوب ښیې. د 1360 په سرشمیرنه کې د ابیانې کورونو شمیر 500 واحدونه اټکل شوي. دا کورونه په بشپړه توګه [[رودخانه فصلی برزرود|د بورزرود سیند]] په شمال کې په سختو ټوټو کې جوړ شوي دي. په لومړي نظر کې، ابیانه د څو پوړیز کلي په څیر ښکاري، په ځینو مواردو کې، تر څلورو کیسو پورې لیدل کیدی شي. ځینې خونې چې جنوب ته مخامخ دي د لرګیو کړکۍ لري. ډیری کورونه پورچونه او د لرګیو تارامیان لري، د کلي په سویل اړخ کې طبیعت ته کتنه کوي، چې په زړه پورې نظریات یې رامینځته کړي. د کورونو بهرنۍ برخه د خړو خاورو څخه پوښل شوې چې د کلي په شاوخوا کې کان کیندل کیږي. ډبره، خټه او خښته اکثرا د کورونو په جوړولو کې کارول کیږي. له دې امله چې په غره کې د ګڼو او اړینو ځایونو د کورونو جوړولو لپاره کافي ځای شتون نلري، نو په دې کلي کې دود دی چې هرې کورنۍ په شاوخوا غونډیو کې، د کلي په جنوب کې یا د کلی په څنګ کې یو ګودام جوړ کړی. سړک او ابیانه ته نه رسي په سیمه ایزه ژبه کې دوی ته کنده ویل کیږي. دا لوښي، چې د غونډیو په زړه کې کیندل شوي او یوازې د لرګیو لنډې دروازې له بهر څخه لیدل کیږي، ډیری کارونې لري، په شمول؛ دا د څارویو ساتلو، د څارویو لپاره د ژمي خواړه، د کرنې وسایلو او داسې نورو لپاره کارول کیږي. ابیانه د غره په لمن کې یو کلی دی چې د سپینو آرشیفونو او د لرګیو جالیو کړکیو سره سره سور خارونه لري چې هر څه چې په کې لیدل کیږي د لرې ماضي اغیزې لري. د سیمې د غرنی طبیعت او له ګڼ مېشتو مرکزونو او ارتباطي لارو څخه د دوی د اوسېدو ځای د لرې والي له امله، د ابیانه خلکو له کلونو راهیسې په انزوا کې ژوند کړی او په پایله کې یې ډېر قومي او دودیز دودونه ساتلي دي. دودونه، د دوی لرغونې ژبې په ګډون. د ابیانې د خلکو ژبه د ایران په شمال ختیځ کې یوه له هغو ژبو څخه ده، چې د وخت په تېرېدو سره په کې ډېر بدلونونه او بدلونونه را منځته شوي او اوس یوازې څو اصلي پهلوي کلمې د دوی په ژبو کې اورېدل کېږي. دودیزې جامې اوس هم د دوی په مینځ کې شتون لري او دوی د هغې په ساتلو کې ټینګار او تعصب څرګندوي. نارینه پراخه او اوږده پتلون اغوندي چې له تور ټوکر څخه جوړ شوی وي (د ډیویډ یا ډیبټ پارچه څخه جوړ شوی) (کوم چې د بختیاري نارینه پتلون سره ورته دی) او میرمنې د ګلانو او رنګارنګ جامو څخه جوړ شوي اوږد کمیس په تور رنګ کې د خوښ شوي سکرټ سره اغوندي. د سپینې شالید سره یو لوی ګل لرونکي شال د ابیانې میرمنو یو له دودیزو جامو څخه دی. د ښځو د کمیسونو پرې کول او ګنډل یو ځانګړی کار دی. == د اور معبد == د ابیان ترټولو زوړ تاریخي یادګار د هارپک اور وژنې معبد دی چې د کلي اصلي لارې ته څیرمه موقعیت لري. د ابیان د اور وژنې معبد د زردشتي معبدونو یوه بیلګه ګڼل کیږي چې په غرنیو ټولنو کې جوړ شوي == محلونه == [[دوتنه:Abiyaneh_Old_castle.jpg|بټنوک| لرغونی ابیانه کلا]] ابیانیه ابیانه درې محافظتي دفاعي کلاګانې لري، چې عبارت دي له: د پال هیمون قلعه یا "تخت هامان" چې د ابیان په سویل لویدیز کې موقعیت لري او د یوسمان په ګاونډ پورې اړه لري. دا کلا شاوخوا 200 کاله وړاندې جوړه شوې او د جوړولو سند یې هم شتون لري. سند د کلا په جوړولو کې د افرادو ونډه مشخصوي. د هرده قلعه، چې د کلي په شمال ختیځ کې موقعیت لري او د هیرده په ګاونډ پورې اړه لري. د پاله قلعه چې د کلي په شمال لویدیځ کې موقعیت لري او د پال ګاونډ پورې اړه لري. دا دفاعي محافظتي کلاګانې د بغاوت له دورې سره تړاو درلود، او خلکو د سیمه ایزو یاغیانو په وړاندې د خپل امنیت ساتلو لپاره جوړ کړل او په وار وار یې ساتنه کوله.: # د هینزا زیارت - هینزا سمول دغه زيارت د ابيانه په جنوب ختيځ کې په يوه تنګ دره کې پروت دی. د دې دره د ډبرو په زړه کې یو سوری دی چې په مخ کې یې د امام زاده ودانۍ جوړه شوې وه او سوری یې د غار په څیر د زیارت د ودانۍ برخه ګرځېدلې ده. دغه زيارت د بي بي زبیده خاتون، بنت موسی بن جعفر په نامه ياديږي. اوسيدونکي وايي چې بي بي زبيده خاتون غوښتل شوې وه او د ابينه خلکو هغې ته په دې کوټه کې پناه ورکړه او بيا يې د حنجان کلي ته بوتله. په هنجاني کې د هغه اړوند یو لوی زیارت جوړ شوی دی. د حنزا زیارت په حقیقت کې د بي بي زبیده خاتون لاره ده. ځینو دا هم ویلي چې دا زیارت د اناهیتا وخت پورې اړه لري. [11] د خلکو د عقیدې له مخې، دا ځای معجزه دی او هر کال خلک هلته د نذرانې پخولو لپاره ځي # د شهزاده یحیی او شهزاده عیسی زیارت سمول دا زيارت چې د حريده په ګاونډ کې د ابيانه په ختيځ کې پروت دی، د شهزاده يحيى او شهزاده عیسی مقبره ده، د امام موسی بن جعفر اولادونه او د کلي د ودانيو برعکس، مرکزي انګړ او يو لوی حوض لري. د کلي د سیند د اصلي څانګې لخوا اوبه شوي د هغې په مینځ کې موقعیت لري. لري. زيارت د فیروزي ټایلنګ سره د اتوګون گنبد لري. د زیارت پورټیکو په لیکونو سینګار شوی چې هر کال ساتل کیږي او بیا رغول کیږي. د دې سویلي پورچ د ابیانیه سویل ته غونډۍ او طبیعت ګوري. د زيارت په زيارت کې کومه ليکنه نشته؛ خو د ودانۍ په چت کې د ودانۍ د بيارغاونې نېټه، شعرونه او شعرونه ليکل شوي دي. ویل کیږي چې د چت د تختو تر شا یې په تیرو وختونو کې د هر ډول غلو لکه وربشو او غنمو بیې لیکلې. د زيارت په جنوبي برج کې د لرګيو يو زوړ منبر هم پروت دی. دا زیارت په 2006 کې د ابیان کلتوري میراث اډې لخوا ترمیم شوی او د ابیانیه خلکو سره یوځای شوی # د پله کلا چې د کلي په شمال لویدیځ کې موقعیت لري او د پال په ګاونډ پورې اړه لري. د دفاع د ساتنې دا کلاګانې د بغاوت د دورې پورې اړه درلودې او خلکو یې د سیمه ایزو یاغیانو په وړاندې د ځان ساتنې لپاره جوړې کړې او په وار وار یې ساتنه کوله. == زیارتونه == === د هینزا زیارت === دا زيارت د ابيانه په جنوب ختيځ کې په يوه تنګ دره کې موقعيت لري. د دې دره د ډبرو په زړه کې یوه کنده ده چې مخې ته یې د امام زاده ودانۍ جوړه شوې وه او دا کنده د یوه غار په څېر د زیارت د ودانۍ یوه برخه ګرځېدلې ده. ظاهراً دا زيارت د موسی بن جعفر لور بي بي زبيده خاتون پورې اړه لري. اوسيدونکي وايي، چې بي بي زبيده خاتون غوښتل شوې وه او د ابيانې خلکو هغې ته په دې کوټه کې پناه ورکړه او بيا يې د حنجان کلي ته يوړه. په حنجان کې د هغه اړوند یو لوی زیارت هم جوړ شوی دی. د حنزا زيارت په اصل کې د بي بي زبيده خاتون زيارت دی. ځینو دا هم وویل چې دا زیارت د اناهیتا د وخت پورې اړه لري. د خلکو د باور له مخې دا ځای معجزه دی او هر کال خلک د نذرانې ورکولو لپاره هلته ورځي. === د شهزاده یحیی او شهزاده عیسی زیارت === دا زيارت چې د ابينه په ختيځ کې د هردي په ګاونډ کې موقعيت لري، د امام موسى بن جعفر د اولادونو د شهزاده يحيى او شهزاده عيسى قبرونه دي او د کلي د ودانيو برعکس، مرکزي انګړ او يو لوى حوض لري. هغه چې د کلي د سیند د اصلي څانګې لخوا اوبه کیږي د هغې په مینځ کې موقعیت لري. دا زيارت د فيروزي ټيلونو سره يو اکټګون گنبد لري. د زيارت پورټيکو په لکچرونو سينګار شوی چې هر کال ساتل کيږي او بيا رغول کيږي. د دې سویلي پورچ د سویلي ابیانه غونډۍ او طبیعت ګوري. په زيارت باندې هيڅ ليکل نشته . پر بام د ودانۍ د بیارغاونې نیټې او شعرونه او شعرونه لیکل شوي دي. ویل کیږي چې د چت د تختو په شا کې دوی د پخوا په پرتله د مختلفو غلو لکه وربشو او غنم قیمت لیکلی و. د زيارت په جنوبي برخه کې د لرګيو يو زوړ منبر هم شته. دا زیارت په 2006 کې د ابیانه کلتوري میراث اډې او د ابیانه خلکو لخوا بیارغول شوی و. == جوماتونه == ابیانه یوولس جوماتونه لري [13]، یو له دغو پخوانیو جوماتونو څخه چې د ابیانیه جامع جومات نومیږي (د میان ده په نوم یادیږي) په لاندې ډول دی: جامع جومات: دا جومات د «Mion Deh» (میان ده) په ګاونډ کې موقعیت لري او دوه ناوې لري، چې پخوانی یې د یوې لنډې دروازې له لارې اصلي کوڅې ته ځي. فرش د لرګیو ناوی دی. د دې ناوې په جنوبي دیوال کې د لرګیو یو زوړ قربانګاه شتون لري چې د ابیان کلي یو له ارزښتناکو تاریخي اثارو څخه دی چې د جوړولو نیټه یې 477 هجري قمري کال ده؟ ؟A بیرته راګرځي. په دې قربانګاه کې، ګلونه او بوټي نقش شوي او په هغې کې د سورت «Yes» د مشهور کوفي لیکو سره نقش شوي دي. دا جومات د لرګیو منبر لري چې د سلجوق دورې پورې اړه لري او د جوړولو نیټه یې 466 هجري ده؟ ؟په دې منبر کې د ګلانو او بوټو شکلونه، اته ټکي ګلونه او په کوفي رسم الخط کې لیکل شوي دي. د جومات د ننوتو دروازه هم په ګلانو، بوټو او مشهورو کرښو نقشه شوې ده. دا دروازه یو ځل غلا شوې ده. د دې جومات نوې ناوې یو لوی تالار دی چې په منځنۍ سیمه کې یې په چت کې رڼا ده. په دې تالار کې د نقاشي پلازمینې سره کالمونه دي. د دې تالار چت د اخروټ لرګیو پوښل شوی، چې د منظم جیومیټریک نمونو سره چوکاټ شوی. چت د ګیدړ پوښل شوی ډول دی (د سرې یا تنګ ونې څانګو سره جوړ شوی ، د ګیدړ د پراخه وزر په شکل کې) او د قرآني آیتونو لیکنې لري. مشهور جوماتونه عبارت دي له: حجتګاه جومات، پرزله جومات، جامع جومات، پنجه علي جومات، یوسمان جومات، د بي بي زبیده خاتون زیارت جامع جومات: دا جومات د "میون ده" په ګاونډ کې موقعیت لري او دوه ناوې لري، پخوانۍ ناوې د یوې لنډې دروازې له لارې اصلي کوڅې ته ځي. فرش یې د لرګیو نخ دی. د دې چپل په جنوبي دیوال کې د لرګیو یوه پخوانۍ قربانګاه شتون لري چې د ابیانه کلي یو له ارزښتناکو تاریخي اثارو څخه دی چې په 477 هجري کې جوړ شوی. Q بیرته راګرځي. په دې قربانګاه کې ګلونه او بوټي نقش شوي دي او سورت "یس" د کوفي په مهمو لیکو کې نقش شوی دی. دا جومات د لرګیو منبر لري چې د [[دسلجوقیانو واکمني|سلجوقی]] دورې پورې اړه لري او د جوړولو نیټه یې 466 هجري ده. د عیسوي کال دی، په دې [[منبر]] کې د ګلانو او بوټو شکلونه، اته ګلونه ګلونه او په کوفي رسم الخط کې لیکل شوي دي. د جومات دروازه هم د ګلانو او بوټو او د مهمو لیکو سره نقشه شوې ده. دا دروازه یو ځل غلا شوې ده. د دې جومات نوې ناوې یو لوی تالار دی چې په مینځ کې یې د اسمان څراغ دی. په دې تالار کې د نقاشي پلازمینې سره کالمونه شتون لري. د دې تالار چت د اخروټ لرګي څخه جوړ شوی چې د منظم هندسي نمونو سره چوکاټ شوی. دا چت د مرغانو ډول دی (دا د ونو د سرونو یا تنګو څانګو څخه د پراخو وزرونو په شکل کې جوړ شوی دی) او په هغې باندې د قرانکریم ایاتونه لیکل شوي دي. مشهور جوماتونه عبارت دي له: حجتګاه جومات، پرزاله جومات، جامع جومات، پنجه علي جومات ، عثمان جومات، د بي بي زبیده خاتون زیارت. [[دوتنه:Abyaneh_(4).jpg|کيڼ|بټنوک|277x277px| د ابیانه او اتاشکوډ د کوڅو لید]] == Panoramas == {{پلن انځور|Abyaneh, Irán, 2016-09-19, DD 13-15 PAN.jpg|900px|نمایی از ابیانه (۱۳۹۵)}} == ګالری == <gallery mode="packed" heights="۱۰۰"> دوتنه:AbyanehFarshadShahbazi.jpg|link=پرونده:AbyanehFarshadShahbazi.jpg دوتنه:Abyaneh,_Irán,_2016-09-19,_DD_03.jpg|link=پرونده:Abyaneh,_Irán,_2016-09-19,_DD_03.jpg دوتنه:Abyaneh,_Irán,_2016-09-19,_DD_04.jpg|link=پرونده:Abyaneh,_Irán,_2016-09-19,_DD_04.jpg دوتنه:Abyaneh_-_panoramio.jpg|link=پرونده:Abyaneh_-_panoramio.jpg دوتنه:Abiyaneh_-_panoramio_(1).jpg|link=پرونده:Abiyaneh_-_panoramio_(1).jpg دوتنه:Abiyaneh_-_panoramio_(4).jpg|link=پرونده:Abiyaneh_-_panoramio_(4).jpg دوتنه:Abiyaneh_-_panoramio_(2).jpg|link=پرونده:Abiyaneh_-_panoramio_(2).jpg دوتنه:Abiyaneh_-_panoramio_(5).jpg|link=پرونده:Abiyaneh_-_panoramio_(5).jpg دوتنه:Abiyaneh_-_panoramio_(3).jpg|link=پرونده:Abiyaneh_-_panoramio_(3).jpg دوتنه:Abyaneh,_Irán,_2016-09-19,_DD_05.jpg|link=پرونده:Abyaneh,_Irán,_2016-09-19,_DD_05.jpg دوتنه:Abyaneh,_Irán,_2016-09-19,_DD_06.jpg|link=پرونده:Abyaneh,_Irán,_2016-09-19,_DD_06.jpg دوتنه:Abyaneh,_Irán,_2016-09-19,_DD_08.jpg|link=پرونده:Abyaneh,_Irán,_2016-09-19,_DD_08.jpg دوتنه:Abyaneh,_Irán,_2016-09-19,_DD_09.jpg|link=پرونده:Abyaneh,_Irán,_2016-09-19,_DD_09.jpg دوتنه:Abyaneh,_Irán,_2016-09-19,_DD_10.jpg|link=پرونده:Abyaneh,_Irán,_2016-09-19,_DD_10.jpg دوتنه:Abyaneh,_Irán,_2016-09-19,_DD_16.jpg|link=پرونده:Abyaneh,_Irán,_2016-09-19,_DD_16.jpg دوتنه:Abyaneh,_Irán,_2016-09-19,_DD_18.jpg|link=پرونده:Abyaneh,_Irán,_2016-09-19,_DD_18.jpg دوتنه:Abyaneh,_Irán,_2016-09-19,_DD_17.jpg|link=پرونده:Abyaneh,_Irán,_2016-09-19,_DD_17.jpg|alt=باغ| باثباته دوتنه:Abyaneh,_Irán,_2016-09-19,_DD_12.jpg|link=پرونده:Abyaneh,_Irán,_2016-09-19,_DD_12.jpg </gallery> == سرچینې == {{لړسرچينې|۲}}https://fa.m.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%B1%D9%88%D8%B1_%D8%AA%D8%AD%D8%AA_%D8%B4%D8%A8%DA%A9%D9%87_%D9%86%D8%A7%D9%85%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%AC%D8%BA%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C https://www.hamshahrionline.ir/news/766053/%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AC%D8%A7-%D8%B3%D8%B1%D8%AE-%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%B1%D9%88%D8%B3%D8%AA%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%AC%D8%A7%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%87-%D8%A8%D8%A7 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241210130238/https://www.hamshahrionline.ir/news/766053/%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AC%D8%A7-%D8%B3%D8%B1%D8%AE-%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%B1%D9%88%D8%B3%D8%AA%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%AC%D8%A7%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%87-%D8%A8%D8%A7 |date=2024-12-10 }} http://ensani.ir/fa/article/340142/%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%88-%DA%AF%D9%88%DB%8C%D8%B4-%D8%A2%D9%86{{Dead link|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} https://www.irna.ir/news/85321521/%D8%A8%D8%A7%D9%81%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%B3%D8%AA%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B5%D9%88%D8%B1%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C%D8%AF-%DB%8C%D9%88%D9%86%D8%B3%DA%A9%D9%88-%D8%AB%D8%A8%D8%AA-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%85%DB%8C https://www.mehrnews.com/news/4574263/%D9%86%D8%B7%D9%86%D8%B2-%D9%86%DA%AF%DB%8C%D9%86-%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9-%D8%AA%D8%A7-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241126181brick/ |date=2024-11-26 }} https://www.mehrnews.com/news/4581120/%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%AE-%D8%B1%D9%88%D8%B3%D8%AA%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AA%D8%A7-%D8%B1%D8%A7%D8%B2%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D8%AC%DB%8C%D8%A8-%D8%BA%D8%A7%D8%B1-%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%DA%AF%D9%84%D9%BE%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%86 http://www.topiranian.com/topnews/archives/001670.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121224222155/http://www.topiranian.com/topnews/archives/001670.html |date=2012-12-24 }} http://www.citypedia.ir/%D8%B1%D9%88%D8%B3%D8%AA%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87/ http://masoudborbor.com/wp/1388/07/27/272/%D9%87%D9%8A%D9%86%D8%B2%D8%A7-2/%20{{Dead link|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} https://www.asianews.ir/fa/newsagency/19855/%D8%B1%D9%88%D8%B3%D8%AA%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240425115000/https://www.asianews.ir/fa/newsagency/19855/%D8%B1%D9%88%D8%B3%D8%AA%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87 |date=2024-04-25 }} http://www.iribnews.ir/fa/news/3794585/%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%86%DA%AF%DB%8C%D9%86-%D8%B3%D8%B1%D8%AE-%DA%A9%D9%88%DB%8C%D8%B1-%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85 [[وېشنيزه:د ایران تاریخ]] hx274ijshfj8f67hajpmrx4wezhrnrq 0 82341 370150 348429 2026-11-02T07:10:03Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 370150 wikitext text/x-wiki '''سید کلا تپه''' د [[افغانستان]] په [[کندهار]] کي یوه لرغونې سیمه ده. دا سیمه شاوخوا ۸ متره لوړه او ۲۰۰ × ۲۰۰ متره مساحت لري، او د تاریخ څخه مخکي دوره په قوي شواهدو وړاندي کوي، چي د څلورمي او دریمي مخکي تر زیږد زریزي په دوره کي د دې سیمي د پراخ میشت ځای ثبوت په ډاګه کوي، او یاده سیمه یې [[د هلمند تمدن]] اړوند ښودلې ده. <ref>{{Cite web|title=Said Qala Tepe – deinlexikon.de|url=https://www.deinlexikon.de/wiki/Said_Qala_Tepe|access-date=2021-12-02|website=www.deinlexikon.de|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211202155743/https://www.deinlexikon.de/wiki/Said_Qala_Tepe|archivedate=2021-12-02|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Shaffer|first1=Jim G.|url=https://books.google.com/books?id=qHEeAAAAMAAJ|title=Prehistoric Baluchistan, with Excavation Report on Said Qala Tepe|last2=Studies|first2=Indian Society for Prehistoric and Quaternary|date=1978|publisher=B.R. Publishing Corporation|isbn=978-81-7018-036-4|language=en}}</ref> {{مالومات}} == کیندني == په ۱۹۷۰ لسیزه کې د جیم جی شیفر لخوا په دې ځای کي محدودي کیندني ترسره سوې، چي پر بنسټ یې دوې دانې ۱۰ متره مربع او یوه دانه ۶ په ۲ متره کي ساحه کشف سوه. د کیندنې په ترڅ کي شپږ طبقې ولیدل سولې. یو له دې طبقو څخه یوه هدیره وه چي د [[کوشانيان|کوشان]] او [[د ساسانيانو واکمني|ساسانیانو]] تر واکمنیو پوري رسیږي. په سید کلا کي څلور تاریخي ځایونه پیژندل سوي دي، چې ټول یې د مونډیګک له تمدن سره اړه لري. په دې کیندنو کي چي کوم ځایونه د یاد تمدن تر دوهمي او دریمي دورې پوري اړه لري، د اډوب یو دیوال دی چي د درو مترو په پراختیا سره جوړ سوی دی او دوه نور دیوالونه یې د خټو څخه ډک سوي دي. سربېره پردې بېلابېل کورونه هم پکښي شتون لري، چي یوازي یوه خونه لري. <ref>{{Cite journal|date=1976}}</ref> == آثار == هغه لوښي چي په سید کلا تپه کي موندل سوي دي، [[منډيگک|د مونډیګک]] له تمدن سره ورته دي، چي د شاوخوا ۹۶ کیلومترو په واټن ورسره موقعيت لري. ددې لوی شمېر ټوټې په لاسونو او ځیني یې د کوهل په څرخ جوړي سوي دي. دلته د شته سیرامیکونو سطحه تر ډیره حده نرمه سوې غوندي ده، مګر ځیني د ټوکرۍ په بڼه ټوټې هم لري. ددې ترڅنګ د نال سټایل په شکل نور سیرامیکونه هم شتون لري، او همدارنګه یو شمېر نور یې د سیند په دره کي د اړوند امري کلتور سره ورته والی لري. په سیمه کي رنګ سوي سیرامیکونه د ټول سیرامیک د حجم له شاوخوا 10٪ څخه ډیره برخه نه جوړوي. د سید کلا تپې په کلي کي د ډبرو وسایل، د هډوکو اثار، د ډبرو د لوښو ټوټې، د اوبدلو سپینډلونه، د بېلابیلو موادو څخه جوړ سوي مڼې او د برونزو مختلف شیان موندل سوي دي. سربیره پردې په دې ځای کي ځیني مهرونه چي هندسي نقشونه لري، د غواګانو او انسانانو مجسمې چي له خټو څخه جوړې سوي دي هم پیدا سوي دي. == مخینه == د سید کلا تپي له اولي تر شپږمي طبقې تر ډیره پوري د منډیګک له دریمي تر شپږمي طبقو سیرامیک سره ورته والی لري، کوم چي د 2400 څخه تر 3500 مخکي تر زیږد پوري مخینه لري. == سرچينې == https://books.google.com.af/books?id=T__DHAAACAAJ&redir_esc=y 2cbf39xi4lnmfse0fon8f6j0xj3r02b 0 85681 370094 358763 2026-11-01T16:45:05Z CommonsDelinker 161 Removing [[:c:File:Genetic_Engineering_DNA_Recombination_Process_AFG.jpg|Genetic_Engineering_DNA_Recombination_Process_AFG.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Genetic Engineering 370094 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:23em; border:1px solid #a2a9b1; background:#f8f9fa; float:right; margin:0 0 1em 1em; padding:0.2em;" |+ style="font-size:125%; font-weight:bold; background:#e2ffcc;" |جنیټیک انجینري | colspan="2" style="text-align:center;" | |- ! style="text-align:right;" |بنسټیزه برخه |بیوټکنالوژي او مالیکولي بیولوژي |- ! style="text-align:right;" |باوري مراجع |[https://www.genome.gov NHGRI]، [https://ku.edu.af کابل پوهنتون] |- ! style="text-align:right;" |کلیدي ټکنالوژي |کریسپر (CRISPR-Cas9) |} جنیټیک انجینري چې د جنیټیکي تعدیل یا د ډي این اې د بیا ترکیب په نوم هم یادېږي د بیوټکنالوژۍ هغه پرمختللې څانګه ده چې په مستقیم ډول د یو ژوندي موجود په جنوم کې تغيیرات راولي ترڅو مطلوبې ځانګړتیاوې ترلاسه شي. د [https://www.genome.gov/genetics-glossary/Genetic-Engineering National Human Genome Research Institute] د تعریفونو له مخې دا علم ساینس پوهانو ته اجازه ورکوي چې یو ځانګړی جین له یو ژوندي موجود څخه بل ته ولېږدوي یا په شته جینونو کې د ناروغیو د مخنیوي لپاره اصلاحات راولي. په دې برخه کې د کریسپر په نوم نوې ټکنالوژي یو لوی انقلاب بلل کېږي چې د جنیټیکي کوډونو د پرې کولو او ایډیټ کولو چټکه او ارزانه لاره یې برابره کړې ده. د کابل پوهنتون د بیولوژي او کرنې پوهنځیو په اکاډمیکو بحثونو کې جنیټیک انجینري د یوې داسې وسیلې په توګه پېژندل شوې چې کولی شي د زراعتي حاصلاتو د کیفیت په لوړولو او د هغو ناروغیو په درملنه کې چې ریښه یې په وراثت کې ده بنسټیز رول ولوبوي. د جنیټیک انجینرۍ تاریخي سیر او د هغې ساینسي لاسته راوړنې ښيي چې دغه علم د خوراکي توکو د خوندیتوب او د نویو درملو په جوړولو کې خورا مهم ځای لري. د [https://www.nature.com/articles/d41586-019-00673-1 Nature Journal] په علمي مقالو کې راغلي چې د جنیټیکي پلوه تعدیل شوي محصولات لکه وریجې یا غنم کولی شي د وچکالۍ او افتونو په وړاندې مقاومت وکړي چې دا چاره په ځانګړي ډول د افغانستان په څېر هیوادونو لپاره چې اقتصاد یې په کرنه ولاړ دی خورا ارزښت لري. د افغانستان د علومو اکاډمۍ څېړونکي په دې باور دي چې د جنیټیکي علومو بومي کول کولی شي د مالدارۍ او زراعت په سکتور کې یو نوی تحول رامنځته کړي مګر دا کار د اخلاقي معیارونو او دقیقو قانوني مقرراتو رعایتولو ته اړتیا لري ترڅو د بیولوژیکي توازن مخه ونیول شي. دا ټکنالوژي نه یوازې په نباتاتو بلکې د انسولین په څېر د مهمو هورمونونو په تولید کې هم کارول کېږي چې هره ورځ د میلیونونو انسانانو ژوند ژغوري. د جنیټیک انجینرۍ راتلونکی او د هغې اغېزې پر بشري روغتیا د معاصر ساینس ترټولو ګرم بحثونه جوړوي چې په هغې کې د جني درملنې یا جین تراپي موضوع د پام وړ ده. د [https://www.science.org Science Magazine] د راپورونو له مخې ساینس پوهان اوس کولی شي د ځینو موروثي ناروغیو مخه د ماشوم له زېږېدو وړاندې ونیسي چې دا یو ستر طبي پرمختګ ګڼل کېږي. سره له دې چې دغه علم ډېرې ګټې لري د نړۍ په کچه د جنیټیکي تعدیلاتو په اړه ځینې اخلاقي او چاپیریالي اندېښنې هم شتون لري چې په هغې کې د ژوندیو موجوداتو د طبیعي جوړښت بدلون تر ټولو مهمه موضوع ده. کابل پوهنتون او نور علمي مرکزونه هڅه کوي چې د دغو نوښتونو په اړه علمي پوهاوی زیات کړي ترڅو د ټکنالوژۍ کارول په داسې ډول وي چې بشریت ته یې ګټه ورسېږي او د طبیعت نظم وساتل شي. دا مقاله د نړیوالو باوري سرچینو پر بنسټ چمتو شوې ترڅو لوستونکو ته د جنیټیکي انجینرۍ په اړه جامع معلومات ورکړي. == سرچینې او بهرني لینکونه == # [https://www.genome.gov د امریکا د جنوم د څېړنې ملي اداره] # [https://www.nature.com/subjects/genetic-engineering د نیچر مجلې د جنیټیک انجینرۍ څانګه] # [https://asa.gov.af د افغانستان د علومو اکاډمي - د بیولوژي څانګه] # [https://ku.edu.af د کابل پوهنتون د کرنې او بیولوژي پوهنځي] hfhguajqraklelnqcfn779mdmlyvswg 4 85687 370141 358772 2026-11-02T04:40:56Z شاه زمان پټان 26102 شاه زمان پټان د [[ويکيپېډيا:د مياشتي غوره ليکنه/۲۰۲۶/۰۱]] مخ [[ويکيپېډيا:د مياشتې غوره ليکنه/۲۰۲۶/۰۱]] ته ولېږداوه 358772 wikitext text/x-wiki <div id="mp-tfa-img" style="float: left; margin: 0.5em 0.9em 0.4em 0em;">{{main page image|Shah-Husain-Hotak.jpg|title=Illinois Centennial half dollar, obverse}}</div> '''شاه حسين''' د [[ميرويس هوتک|ميرويس نيكه]] دوهم زوی وو چې د ۱۱۱۴ هـ كال د ربيع الاول پر ۲۳ د كلات په سيوري كې وزېږېد. د عمر تر دولسو كلو پورې يې [[فقه]]، [[تفسير]]، [[منطق]] او د بلاغت علوم ولوستل. هغه مهال چې پر ۱۱۳۵ هـ كال [[شاه محمود هوتک|اعليحضرت شاه محمود]] [[اصفهان]] فتح كړ، نو خپل كشر ورور حسين يې د [[کندهار ولايت|كندهار]] پر تخت كېناوه. اعليحضرت شاه حسين ډېر عالم، اديب او علم روزونكى پاچا وو او د ده عصر پر پښتنو باندې په ډېرې ارامۍ او راحت تېر شو، لوېديزې او شمالي خوا ته تر [[فراه ولايت|فراه]]، [[سبزوار ولسوالي|سبزوار]] او [[هرات ولايت|هرات]] پورې او ختيځ خواته تر [[غزني ولايت|غزني]] او [[گومل ولسوالۍ|گومل]] پورې ده حكمراني كوله او سربېره پردې، [[پښين ولسوالۍ|پښين]] ، [[شال]] او د [[پنجاب (پاکستان)|پنجاب]] د اسماعيل او غازي خان دېرې هم د شاه حسين په وختو كې فتح شوې. همدارنگه د [[ملتان]] لته هم د كندهار د قوواو له خوا تهديد شوه او د پښتنو پرمختگ د ملتان تر حدودو ورسېد. د دې زلمي پاچا د علم پروروۍ د ثبوت لپاره همدا دليل بس دى چې په شاهي ارگ كې يې ادبي انجمن جوړ كړى وو او په اوونۍ كې به یې يوه ورځ د خپل وخت ډېر لوى علما، شاعران او اديبان خپل كتابتون ته رابلل. شعرونه به يې اورېدل او ادبي مجلسونه به يې كول. شاعرانو ته به يې صلې وركولې چې د همدې ټولنې په بركت او ددې پاچا په امر د پښتو قيمتي نښير [[پټه خزانه]] ډگر ته راووت او وليكل شو او نور ډېر كتابونه په پښتو كې پيدا شول. شاه حسين پخپله هم د [[پښتو |پښتو ژبې]] ښه شاعر وو. پر ملي وزن يې خواږه شعرونه ويل. {{TFAFULL|شاه حسين هوتک}} {{TFAfooter|Month=January|Year=2026}} 08f957h3ue2ji41geulaxguko7bm37a 4 86289 370138 360377 2026-11-02T04:38:40Z شاه زمان پټان 26102 شاه زمان پټان د [[ويکيپېډيا:د مياشتي غوره ليکنه/۲۰۲۶/۰۲]] مخ [[ويکيپېډيا:د مياشتې غوره ليکنه/۲۰۲۶/۰۲]] ته ولېږداوه 360377 wikitext text/x-wiki <div id="mp-tfa-img" style="float: left; margin: 0.5em 0.9em 0.4em 0em;">{{main page image|دوتنه:بايزيد انصاري (پير روښان).jpg|title=بايزيد روښان}}</div> شېخ سراج‌الدين بايزيد خان چې د پير روښان په نامه هم ياديږي، د قاضي عبدالله زوی او د شېخ محمد لمسی په خټه اورمړ پښتون د خپل وخت لوی مفکر، د ټولنې اصلاح کوونکی، د خارجي او پردي ښکېلاک کلک مخالف او د ولسي مبارزو لارښوونکی او په عېن حال کې ستر مذهبي مبلغ وو، چې پيروانو يې پير روښان باله، او مغولو او نورو مخالفينو لکه اخوند دروېزه او د هغې استاد ملامحمد (ملازنګي) د پيرتاريک په نامه ياداوه، هغه په خپل مهر بايزيد ليکلی وو. مور يې بي بي امينه نومېدله او د حاجي ابوبکر لور وه چې د پنجاب په جالندهر کې اوسېدله، او بايزيد همالته په ۹۳۱ سپوږميز (۱۵۲۵ ز) کال کې وزېږېده، خو مخکې له دې چې څلوېښت ورځنی شي، پلار يې خپل کلي کاڼي ګرام ته راستون شو.بي بي شمسو د بايزيد روښان مېرمن وه، چې د هغه د تره لور وه. {{TFAFULL|پير روښان}}{{TFAfooter|Month=February|Year=2026}} bl0vx8vpkngw7bsf6eaucso8frn3mt3 4 86625 370136 361864 2026-11-02T04:37:54Z شاه زمان پټان 26102 شاه زمان پټان د [[ويکيپېډيا:د مياشتي غوره ليکنه/۲۰۲۶/۰۳]] مخ [[ويکيپېډيا:د مياشتې غوره ليکنه/۲۰۲۶/۰۳]] ته ولېږداوه 361864 wikitext text/x-wiki <div id="mp-tfa-img" style="float: left; margin: 0.5em 0.9em 0.4em 0em;">{{main page image|File:Tegin Shah (obverse).jpg|title=د [[تېگين شاه]] سکه}}</div>هېپتاليان، يفتاليان، یفتلیان يا سپين هونيان هغه خلک وو چې د پينځمې زېږديزې پېړۍ څخه تر اتمې زېږديزې پېړۍ په منځنۍ اسيا کې اوسېدل او د ختيځو اریایي هونيانو د لويې ډلې يوه برخه وو، د منځنۍ اسيا له ځمکو د هندوکش شمالي سيمو تخار او باختر ته د امو تر سيند راپورې وتل. دوی د هېپتاليانو په نامه يوه سترواکي د کيداريانو په ماتولو سره رامنځته کړه چې له ۴۵۰-۵۶۰ (۴۵۵-۵۶۵) پورې يو ستر پوځي ځواک وو، تر هغې چې دوی د لومړي تورک خاگانات او ساسانيانو گډو ځواکونو له خوا ماتې وخوړه. هېپتاليانو ځانونه اېبودال ēbodālo ([[بلخي ژبه|باختري ليکدود]]: يوناني ليکدود: ηβοδαλο) بلل چې د دوی په ليکنو، معمولاً سکو کې (ηβ, eb) ته رالنډ شوی دی. استاد قدرت الله حداد فرهاد يفتاليان يا هېپتاليان ابداليان بللي چې د اريايانو يوڅانگه يې گڼي چې په ۴۲۵ ز کال شاوخوا يې د [[تخارستان]] پاچاهي په لاس کې وه. د دې ترڅنگ [[عبدالحی حبيبي|پوهاند عبدالحی حبيبي]] هم يفتل-هبتل -ابدال بولي چې وروسته په ابداليانو نومول شوي دي{{TFAFULL|هېپتاليان}}{{TFAfooter|Month=March|Year=2026}} bf4fdaqo85kk7d6u18pki98aholf1l5 4 86942 370134 362674 2026-11-02T04:37:24Z شاه زمان پټان 26102 شاه زمان پټان د [[ويکيپېډيا:د مياشتي غوره ليکنه/۲۰۲۶/۰۴]] مخ [[ويکيپېډيا:د مياشتې غوره ليکنه/۲۰۲۶/۰۴]] ته ولېږداوه 362674 wikitext text/x-wiki <div id="mp-tfa-img" style="float: left; margin: 0.5em 0.9em 0.4em 0em;">{{main page image|File:مجاور احمد زيار.jpg|title=مجاوراحمد زيار}}</div> پوهاند دوکتور مجاور احمد زيار(په انگرېزي: Mujawir Ahmad Zyar) يو افغان ويي‌څار پښتو ژبی، ژبور څېړونکی، ژبپوه، لرغونپوه، شاعر، ليکوال ، اديب او د پښتو اوسني کره ليکدود نوښتگر او بنسټگر دی، چې په (۵ اپريل ۱۹۳۷) نېټه د ننگرهار ولايت روداتو ولسوالۍ مزينې رود د حصارک سيمه کې زېږېدلی. {{TFAFULL|مجاور احمد زيار}}{{TFAfooter|Month=April|Year=2025}} a8uey2voelf6we8i9ll7cwh9x1v4f0p 0 87231 370164 363557 2026-11-02T10:38:07Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 370164 wikitext text/x-wiki '''مونیرو''' / / məˈnɛroʊ / ; لنډیز : '''XMR''' ) [[بلاکي زنځیر (بلاک چین)|د بلاکچین]] پر بنسټ [[مجازي پيسې|کریپټو کارنسي]] ده چې شخصي ، نه موندل کیدونکی ، [[د بدلیدو وړتیا|فنګسي]] ، او [[د مرکزیت نشتوالی|غیر متمرکز]] دی. <ref>{{کتابي سرچينه |last=Braun-Dubler |first=Nils |url=https://books.google.com/books?id=QLbrDwAAQBAJ |title=Blockchain: Capabilities, Economic Viability, and the Socio-Technical Environment |last2=Gier |first2=Hans-Peter |last3=Bulatnikova |first3=Tetiana |last4=Langhart |first4=Manuel |last5=Merki |first5=Manuela |last6=Roth |first6=Florian |last7=Burret |first7=Antoine |last8=Perdrisat |first8=Simon |date=2020-06-16 |publisher=vdf Hochschulverlag AG |isbn=978-3-7281-4016-6 |pages=166 |language=en |access-date=11 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231029203223/https://books.google.com/books?id=QLbrDwAAQBAJ |archive-date=29 October 2023 |url-status=live}}</ref> {| class="infobox" style="width:22em; border-spacing:2px; font-size:90%;" |+ style="font-size:125%; font-weight:bold; text-align:center;" |مونېرو | colspan="2" style="text-align:center; padding:5px;" |[[دوتنه:Monero-Logo.svg|220x220پېکسل|د مونېرو لوګو]] |- ! colspan="2" style="text-align:center; background:#dddddd;" |نومونه |- ! scope="row" style="text-align:right; padding-left:0.5em;" |جمع | style="text-align:left;" |moneroj |- ! scope="row" style="text-align:right; padding-left:0.5em;" |کوډ | style="text-align:left;" |XMR |- ! colspan="2" style="text-align:center; background:#dddddd;" |پراختیا |- ! scope="row" style="text-align:right; padding-left:0.5em;" |اصلي لیکوال(ان) | style="text-align:left;" |نیکولاس وان سیبرهاګن |- ! scope="row" style="text-align:right; padding-left:0.5em;" |سپینه پاڼه | style="text-align:left;" |[https://web.archive.org/web/20140620201031/https://bytecoin.org/old/whitepaper.pdf "CryptoNote v 2.0"] |- ! scope="row" style="text-align:right; padding-left:0.5em;" |لومړۍ خپرېدنه | style="text-align:left;" |18 اپريل 2014 |- ! scope="row" style="text-align:right; padding-left:0.5em;" |وروستۍ خپرېدنه | style="text-align:left;" |0.18.4.6 / 11 مارچ 2026 |- ! scope="row" style="text-align:right; padding-left:0.5em;" |کوډ زېرمه | style="text-align:left;" |[https://github.com/monero- | style="text-align:left;" |[ |} مونېرو یو وړیا پروګرام دی چې هر څوک یې کوډ لیدلی شي. دا د CryptoNote v2 په نوم یوې مفکورې جوړ شوی چې په ۲۰۱۳ کې نیکولاس وان سیبرهاګن لیکلې وه. پروګرام جوړوونکو له همدې مفکورې نه مونېرو جوړه کړه او په ۲۰۱۴ کې یې خلکو ته وړاندې کړه. په مونېرو کې ستا د پیسو لېږل رالېږل پټ ساتل کېږي. هیڅوک نه شي لیدلی چې چا چاته څومره پیسې ولېږلې. خو که ته خپله وغواړې، نو کولای شې نورو ته یو خاص کونجی ورکړې چې ستا حساب وګوري.د مونېرو پیسې د کمپيوټرونو له لارې جوړېږي. دې کار ته ماینینګ وايي. مونېرو RandomX په نوم یو سیسټم کاروي چې لویې کمپنۍ په خاص ماشینونو پیسې نه شي جوړولی، او عام خلک هم ماینینګ کولی شي.د دې لپاره چې مونېرو ډېره شخصي ده، هغه خلک یې کاروي چې نه غواړي نور یې پیسې وګوري. په ۲۰۲۲ کې یوې څېړنې وویل: "اوس مهال څوک مونېرو نه شي تعقیبولای. خو کېدای شي په راتلونکي کې دا کار وشي.همدې پټوالي له امله ځینې بد خلک هم ترې ناوړه ګټه اخلي. د بېلګې په توګه د پیسو پټولو، په پټو بازارونو کې د خرڅلاو، د کمپيوټرونو د قلف کولو او پیسو غوښتلو، او د نورو جرمونو لپاره یې کاروي. == شاليد == د مونېرو پیل د CryptoNote v2 نه کېږي، دا یوه مفکوره وه چې په۲۰۱۴ کې نیکولاس وان سیبرهاګن په یوه سپینه پاڼه کې خپره کړه. نوم یې مستعار دی. هغه وویل چې د ډیجیټل پیسو لپاره تر ټولو مهم شی محرمیت دی، او د بټکوین لویه ستونزه دا ده چې تعقیبېدلی شي.د Bitcointalk فورم یو کس چې نوم یې "thankful_for_today" و، له دې مفکورې نه یې BitMonero په نوم یوه سکه جوړه کړه. خو نورو خلکو د ده لار خوښه نه شوه او په ۲۰۱۴ کې یې جلا شوه، همداسې مونېرو جوړه شوه. مونېرو په اسپرانتو ژبه کې د "سکې" معنا لري. د مونېرو جمع "moneroj" کېږي. د وان سیبرهاګن او thankful_for_today دواړو اصلی نومونه معلوم نه دي.د پروګرام جوړوونکو له اړخه مونېرو درېیم ځای لري، له بټکوین او ایتریوم نه وروسته. د پروګرام مشر پخوا ریکارډو سپاګني و چې د جنوبي افریقا دی. د اصلي ټیم ډېر خلک خپل نوم نه ښکاره کوي.د مونېرو د ښه کولو کار د Monero Research Lab (MRL) کوي، چې ځینې غړي یې هم پټ دي.. <ref name="WIREDFire2">{{Cite magazine|title=Monero, the Drug Dealer's Cryptocurrency of Choice, Is on Fire|magazine=WIRED|url=https://www.wired.com/2017/01/monero-drug-dealers-cryptocurrency-choice-fire/|url-status=live|access-date=2017-11-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20181210020727/https://www.wired.com/2017/01/monero-drug-dealers-cryptocurrency-choice-fire/|archive-date=2018-12-10}}</ref> == مایننګ == [[دوتنه:Monero_GUI_0.12.3.0.png|چپ|بټنوک|د مونرو GUI په لرې پرتو نوډ کې روان دی]] مونېرو د راکړې ورکړې د تایید لپاره RandomX په نوم یو سیسټم کاروي. دا سیسټم د ۲۰۱۹ په نومبر کې راغی او د مخکني CryptoNightR ځای یې ونیو.دواړه سیسټمونه داسې جوړ شوي چې د ASIC په نوم خاص ماشینونو سره ونه ایستل شي. ASIC ماشینونه د بټکوین په څېر نورې کرنسۍ وباسي.مونېرو په عادي کمپيوټرونو، لپټاپ او حتی د ګرځنده په ARM چپسونو هم ایستل کېږي. مونېرو والو دا کار په قصد کړی، ځکه نه غواړي چې یوازې لوی شرکتونه یې وباسي. خو همدې خبرې مونېرو د ویروسونو لپاره هم مشهوره کړې ده. هکران د خلکو له اجازې پرته د هغوی له کمپيوټرونو نه مونېرو باسي.. <ref>{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2017/12/19/16796084/backdoor-coin-mining-hacks-are-spreading-as-prices-rise|title=Backdoor coin-mining hacks are spreading as prices rise|last=Brandom|first=Russell|date=2017-12-19|website=The Verge|accessdate=2018-12-11|archivedate=2018-12-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181211045111/https://www.theverge.com/2017/12/19/16796084/backdoor-coin-mining-hacks-are-spreading-as-prices-rise}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.zdnet.com/article/cyber-attackers-are-cashing-in-on-cryptocurrency-mining-but-heres-why-theyre-avoiding-bitcoin/|title=Cyber attackers are cashing in on cryptocurrency mining - but here's why they're avoiding bitcoin|last=Palmer|first=Danny|website=ZDNet|accessdate=2018-12-11|archivedate=2019-03-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190326082433/https://www.zdnet.com/article/cyber-attackers-are-cashing-in-on-cryptocurrency-mining-but-heres-why-theyre-avoiding-bitcoin/}}</ref> == کارول == ۲ د دې لپاره چې مونېرو شخصي ده، نو په ناقانونه کارونو کې ډېره کارېږي.وروسته له هغې چې په ۲۰۱۷ کې د "Unite the Right" لاریون نه وروسته ډېرو انلاین پیسو ورکولو شرکتونو د سپین پوستو ملتپالو حسابونه بند کړل، ځینو یې لکه کریسټوفر کینټویل او انډریو اورنهایمر (weev) د مونېرو کارول او کمپاین پیل کړ. === د ډارک نېټ بازارونه === مونېرو د ډارک نېټ په پټو بازارونو کې د پیسو په توګه ډېره کارېږي. د 2016 په اګست کې، د AlphaBay په نوم یو لوی پټ بازار خپلو دوکاندارانو ته اجازه ورکړه چې د بټکوین پر ځای مونېرو ومني. پولیسو دا سایټ په ۲۰۱۷ کې بند کړ، خو په ۲۰۲۱ کې بیا پرانستل شو او یوازې مونېرو یې منله. په ۲۰۱۹ کې رویټرز خبر ورکړ چې له ۵ لویو پټو بازارونو څخه ۳ یې مونېرو منله، خو بیا هم بټکوین تر ټولو زیاته کارېده. په ۲۰۲۴ کې د Wired یو راپور وویل چې هغه خلک چې د ماشومانو د جنسي ځورونې ویډیوګانې خرڅوي، اوس د مونېرو له لارې خپلې پیسې پاکوي. د Chainalysis په نوم یو شرکت ویلي چې د دې کار لپاره مونېرو "تر ټولو غوره پیسه" ده. === د ماینینګ ویروسونه === د ۲۰۱۷ په پای کې، د انټي ویروس شرکتونو Coinhive بند کړ. Coinhive یو پروګرام و چې په وېبپاڼو کې پټېده او د هغه چا د کمپيوټر نه به یې ګټه اخیسته چې وېبپاڼې ته ورشي، او مونېرو به یې ایستله. Coinhive دا پروګرام اعلاناتو پر ځای جوړ کړی و. وېبپاڼه به دا پروګرام په خپل ځان کې واچاوه، او کله به چې ته هغه وېبپاڼې ته ننوتلې، نو ستا د کمپيوټر له ځواک نه به یې مونېرو ایستله. ګټه به یې د وېبپاڼې څښتن ته ورسېده خو ځینو وېبپاڼو دا کار د خلکو له خبرولو پرته کاوه، او ځینو خو به د کمپيوټر ټول ځواک کاراوه. نو ځکه د اعلاناتو بندوونکو او انټي ویروس شرکتونو دا پروګرام بند کړ. مخکې Coinhive د Showtime په وېبپاڼه کې او د ارجنټاین د سټاربکس په وای فای کې پټ موندل شوی و. په ۲۰۱۸ کې څېړونکو همداسې نور ویروسونه وموندل چې مونېرو به یې ایستله او د شمالي کوریا د کیم ایل سونګ پوهنتون ته به یې لېږله. . <ref name="explainer2">{{Cite news|date=2019-05-15}}</ref> <ref>{{Cite news|date=2016-08-23}}</ref> === د رانسم ویئر === [[دوتنه:Revil-ransom-demand.png|چپ|بټنوک|رینسم ویئر په ۲۰۲۱ کال کې د REvil لخوا ځای پر ځای شو. هیکران په مونیرو کې د پیسو غوښتنه کوي. ]] مونېرو ځکه په ناقانونه کارونو کې کارېږي چې ډېره شخصي ده. د هکرانو ځینې ډلې مونېرو غواړي. په ۲۰۱۸ کې ۴۴٪ د کریپټو د باج حملو کې مونېرو کارول شوې وه. د WannaCry ویروس کسانو هم هڅه وکړه چې بټکوین په مونېرو بدل کړي. په ۲۰۲۱ کې د Colonial Pipeline د هک کېدو نه وروسته د مونېرو غوښتنه زیاته شوه. د DarkSide ډله که څوک بټکوین ورکړي نو ۲۰٪ زیاتې پیسې غواړي، ځکه بټکوین اسانه تعقیبېږي. د REvil ډلې خو بیخي یوازې مونېرو منله. خو بیا هم ډېر هکران اوس هم بټکوین غواړي، ځکه د بیمې شرکتونه مونېرو نه ورکوي ځکه چې مونېرو په جرمونو کې کارېږي، نو ډېرو ایکسچینجونو یې بند کړې ده. د کوریا او اسټرالیا ایکسچینجونو یې لیرې کړې. په ۲۰۲۴ کې Binance هم مونېرو لیرې کړه.په ۲۰۱۸ کې Europol وویل چې مجرمین به له بټکوین نه مونېرو ته واوړي، ځکه پولیس اوس بټکوین تعقیبولی شي. د امریکا د مالیاتو اداره IRS هغو خلکو ته پیسې ورکوي چې د مونېرو د تعقیبولو لار جوړه کړي.. <ref name="cnbc">{{Cite news|date=2018-06-07}}</ref> == ماخذونه == {{لړسرچينې}} cpp1eamqoov7smfg5inb6czlkytvze7 0 87644 370156 369118 2026-11-02T08:36:43Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 370156 wikitext text/x-wiki '''مفتي لطيف الله حکيمي''' (په انګريزي ''Mufti Latifullah Hakimi'') د افغانستان يو مشهور سیاسي او ديني عالم دی، پر افغانستان د امریکا په مشرۍ د ناټو د يرغل په دوران کې د افغانستان اسلامي امارت لومړنی وياند،<ref>{{Cite web|url=https://www.afghan-bios.info/index.php?option=com_afghanbios&id=5143&task=view&total=801&start=282&Itemid=2|title=}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/persian/afghanistan/story/2005/10/printable/051027_s-taleban-spokesman|title=}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.alwasatnews.com/news/400122.html|title=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260828163823/https://www.alwasatnews.com/news/400122.html|archivedate=2026-08-28|access-date=2026-08-28|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.rferl.org/a/1061903.html|title=}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.net/news/2005/6/20/%d9%85%d9%82%d8%aa%d9%84-22-%d8%a3%d9%81%d8%ba%d8%a7%d9%86%d9%8a%d8%a7-%d8%a8%d9%87%d8%ac%d9%85%d8%a7%d8%aa-%d9%85%d8%aa%d9%81%d8%b1%d9%82%d8%a9-%d9%88%d8%b7%d8%a7%d9%84%d8%a8%d8%a7%d9%86|title=}}</ref> د صفونو د تصفيې کميسيون پخوانی رئیس <ref>{{Cite web|url=https://www.gettyimages.com/detail/news-photo/latifullah-hakimi-head-of-the-talibans-ranks-clearance-news-photo/1238666878|title=}}</ref> او د ۲۰۲۱ ميلادي کال راهيسې د دفاع وزارت د سرمفتش<ref>{{Cite web|url=https://www.ariananews.af/fa/%DA%AF%D9%81%D8%AA%DA%AF%D9%88%DB%8C-%D9%88%DB%8C%DA%98%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D9%84%D8%B7%DB%8C%D9%81-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%AD%DA%A9%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D9%81%D8%AA%D8%B4/|title=}}</ref> په توګه دنده ترسره کوي. {{چارواکۍ | نوم =مفتي لطيف الله حکيمي |اصلي نوم =مفتي لطيف الله حکيمي | افتخاري سرليک = |بشپړ نوم= | انځور =Commission 0Mufti Latifullah Hakimi.jpg | ټول = | څرګندونه = | لقب = | استوګنځای = | د زيږيدنې نيټه = | زېږون ځای=[[زابل ولايت]]، [[نوبهار ولسوالۍ]] | د مړینې نېټه = | وفات ځای = |د مړینې لامل= |تابعیت= {{بيرغ|افغانستان}} |ګوند=[[اسلامي امارت]] |اولاد= |هديره= |کار=وياند | دنده= |لومړی وزیر= |امیرالمؤمنین= |لومړی مرستيال= | وزير = | مخکينی= |ځایناستی= | د دندې پیل= | د دندې پای = |ولسمشر= | دنده١ =د افغانستان اسلامي امارت وياند | د دندې پیل١ =۲۰۰۱ز | د دندې پای١=۲۰۰۵ز |امیرالمؤمنین١=[[ملا محمد عمر]] | لومړی وزیر۱= |مخکينی١= |ځایناستی١=قاري یوسف احمدي، [[ذبیح الله مجاهد|ذبيح الله مجاهد]] |ولسمشر١= |وزير۱= | دنده٢ =د صفونو د تصفیې کمېسیون رئیس | د دندې پیل٢ =۲۰۲۱ز | د دندې پای٢ =۲۰۲۲ز |مخکينی٢= |ځایناستی٢= |امیرالمؤمنین۲=[[مولوي ھیبت الله اخوندزاده|شیخ هبة الله اخندزاده صاحب حفظه الله]] | لومړی وزیر۲=[[محمد حسن اخوند|الحاج ملا محمد حسن اخند]] |ولسمشر٢= |وزير۲= | دنده٣ =د دفاع وزارت سرمفتش | د دندې پیل٣ = ۲۰۲۱ | د دندې پای٣ =تر اوسه |امیرالمؤمنین۳=[[مولوي ھیبت الله اخوندزاده|شیخ هبة الله اخندزاده صاحب حفظه الله]] |مخکينی٣= |ځایناستی٣= |ولسمشر٣= | دنده۴= | د دندې پیل۴= | د دندې پای۴ = |مخکينی۴= |ځایناستی۴= |ولسمشر۴= |ژوند ملګری= |موراوپلار= |پلار=ملا محمد عجم |وروڼه_او_خوندې= |خپلوان= |قد= |وزن= |طبی کیفیت= |جګړې= |کاروونکې ژبه =[[پښتو]] | تعليم = |پلرنی ټاټوبی= |نامتو زده کونکي= |مقام= | جايزې = | ويبپاڼه = |لاسليک = | د لاسيک اړوند = }} == '''<big>مخينه</big>''' == '''مفتي لطيف الله حکيمي''' <small>د مرحوم ملا محمد عجم اخند زوی او د ملا حبيب الله اخند لمسی، په کال ۱۳۵۲ ھ‌ش کې د زابل ولايت د نوبهار ولسوالۍ د موسی زو په کلي کې زيږېدلی دی.</small> موسی زيي د افغانستان د پښتون قام د غلجي ټبر له توخي قبیلې څخه یوه غټه پښه ده، چې اصلي هستوګنځی يې د زابل ولايت د شاجوی سیمه ده، خو ډېری يی نورو ولايتونو ته کوچېدلي دي، د کابل قره باغ، ده سبز او نورو ولسوالیو، د بادغيس ولايت مرغاب او غورماچ ولسواليو، د کندوز دشت ارچي ولسوالۍ، د تخار ولايت درقد ولسوالۍ کې دېره دي او په نورو ولايتونو کې هم کم کم شته. =='''<big>زده‌کړې</big>'''== '''مفتي لطيف الله حکيمي''' لومړنۍ ابتدايي زدکړې په سيمه‌ييزو خصوصي ديني مدرسو او جوماتونو کې ترسره کړې دي. د متوسطه او لوړو زدکړو لپاره ښاغلي حکيمي د علم او معرفت د ترلاسه کولو اوږد او له کړاوونو ډک سفر د هيواد په بېلابېلو علمي حوزو او همدارنګه د هجرت په ستونزمنو پړاوونو او د مهاجرت په پنډغالو کې په لوړ عزم، زغم او نه ستړي کېدونکو هڅو سره تعقيب کړ او په همدې لړ کې يې په فقهي علومو کې د تخصص (دوکتورا - PHD) تر کچې خپلې لوړې زدکړې بشپړې کړې.</small> ==<big>'''مشهور استادان'''</big> == # مرحوم علامه شيخ عبدالفتاح أبو غده(د سوریې مشهور حنفي عالم) رحمه الله. # مرحوم علامه مفتي محمد زرولي خان رحمة الله عليه. # مرحوم علامه شيخ حبيب الله سندهي رحمه الله. # علامه شيخ مفتي عبدالرؤف غزنوي (د دارالعلوم دیوبند استاد). # مرحوم علامه شيخ عنايت الله «د غبرګي اخندزاده صاحب» رحمه الله. # علامه شيخ عبدالحکيم حقاني (د افغانستان اوسنی قاضي القضاة) حفظه الله. =='''<big>سياسي او جهادي فعاليتونه</big>'''== مفتي لطيف الله حکيمي چې هغه مهال له ديني علومو تازه فارغ سوی و، په افغانستان کې د شر و فساد پر وړاندې مرحوم '''ملا محمد عمر مجاهد''' (رحمه الله) تحريک پيل کړی و، مفتي حکيمي صيب هم له همدې تحريک سره ملګری سو، د کندهار، په ځانګړې توګه د سوېل لوېديځ زون له فتحې وروسته د يوې پېښې په ترڅ کې له روسانو سره د خبرو اترو او د بنديانو د تبادلې يو هيئت (کميسيون) جوړ او مشري يې '''حکيمي''' صيب ته وسپارل سوه، له څه مودې هلو ځلو وروسته هغه هيئت منحل او کميسيون پای ته ورسېدی، بيا '''حکيمي''' صيب د زابل له والي مولوي عبدالغني جوزجاني سره د مرستيال په حيث واستول سو، له څه مودې وروسته بيا نيمروز ته له همدغه والي سره په همدې حيث ولاړی، له څو ورځو او شپو وروسته د مخالفينو د تعروضي بريد په پايله کې د تورن اسماعیل خان په لاس نيمروز سقوط او مفتي '''حکيمي''' سخت زخمي سو، د سيمې د خلکو په همکاري د مخالفينو تر کنټرول لاندې سيمې څخه وايستل شو او د تداوي په موخه کندهار ته واستول سو. '''د هرات د پوهنې، څارنوال او د اطلاعاتو او کلتور د رئيس په توګه دندې:''' له درملنې او رغېدو وروسته، هغه مهال هرات او ورنږدې ولايتونه فتحه سوي وو، هرات ته د پوهنې د رئيس په توګه ولاړی، څه وخت يې هغه مسؤليت تر غاړې و چې بيا د همدې ولايت د څارنوال په حيث وګمارل سو. دا چې هرات د علم، ادب او فرهنګ کور دی، مفتي صيب هم د همدې ډګر ممتاز شخصيت و، له همدې امله د هرات د اطلاعاتو او کلتور رياست مسؤليت ور وسپارل سو.... '''د غزني ولايت د اطلاعاتو او کلتور د رئيس په توګه دنده:''' دا چې غزنی هم د علم، فرهنګ او اسلامي ثقافت مرکز و، نو اړتيا وه چې يو داسې څوک يې کلتوري چارې مخته يوسي چې د غزني پخوانی او تاريخي حيثيت او ارزښت وساتل سي نو د مشرتابه له پريکړې سره سم '''مفتي حکيمي''' صيب د لرغوني غزني د اطلاعاتو او کلتور د رئيس په توګه وټاکل سو، بيا پر همدې مسؤليت تر پايه پاته و ترڅو چې په ۲۰۰۱ ميلادي کال کې پر افغانستان د امریکا په مشري د ناټو يرغل کېدی. '''د امریکا له يرغل وروسته د افغانستان اسلامي امارت د لومړي وياند په توګه دنده:''' <ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.net/news/2005/6/20/%d9%85%d9%82%d8%aa%d9%84-22-%d8%a3%d9%81%d8%ba%d8%a7%d9%86%d9%8a%d8%a7-%d8%a8%d9%87%d8%ac%d9%85%d8%a7%d8%aa-%d9%85%d8%aa%d9%81%d8%b1%d9%82%d8%a9-%d9%88%d8%b7%d8%a7%d9%84%d8%a8%d8%a7%d9%86|title=}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.alwasatnews.com/news/400122.html|title=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260828163823/https://www.alwasatnews.com/news/400122.html|archivedate=2026-08-28|access-date=2026-08-28|url-status=dead}}</ref> <small>له امریکايي تاړاک سره هم مهاله اسلامي امارت عقب نشيني وکړه، غرونه يې سنګرونه وګرځول، دا ځل د داخلي شر و فساد پر ځای له بهرنيو اشغالګرو سره جهاد پيل سو، د مجاهدينو د سرښندنو د ښه انعکاس لپاره د مشرتابه له لوري يو ځانګړی رسنيز ادرس د وياند په توګه '''مفتي حکيمي''' صيب وګمارل سو، له دې سره هم مهاله '''حکيمي''' صيب له داخلي او بهرنيو رسنيو سره کمسارې مرکې وکړې او د اشغال پر وړاندې يې د اسلامي امارت قيام او فعاليت رسنيز کړ.</small><ref>{{Cite web|url=https://www.afghan-bios.info/index.php?option=com_afghanbios&id=5143&task=view&total=801&start=282&Itemid=2|title=}}</ref> '''<small>حکيمي</small>''' <small>صيب د اسلامي امارت د وياند په توګه د دندې ترڅنګ، په بېلابېلو پيښو کې د اسلامي امارت د استازي په توګه خبرې، اعلاميې، د دريځونو بيانول، رسنيو ته د معلوماتو ورکول او نور فعاليتونه کول.</small> <small>د بيلګې په توګه، د يو لبنانی شرکت، چې د ناټو په چوکاټ کې يې دلته په افغانستان کې کار کاوه؛ د همدې شرکت يو انجنير چې '''صفي الدين محمد رضا''' نومېده، مجاهدينو ونيوه، بيا هغه شرکت له '''حکيمي''' صيب سره په رابطه کې سو او د خپل بندي د خوشې کېدو غوښتنه يې وکړه، '''حکيمي''' صيب له مشرتابه سره په مشوره له هغه شرکت سره خبرې وکړې او په دې شرط توافق ته سره ورسېدل چې شرکت به نور دلته په افغانستان کې د ناټو په چوکاټ کې فعاليت ختموي او وځي به، په عوض کې به يې اسلامي امارت د دوی بندي خوشی کوي، د العربيې تلويزيون د راپور له مخې '''حکيمي''' صيب د فرانس خبري اژانس ته وويل چې '''رضا''' د زابل ولايت شاجوی ولسوالۍ ته وړل سوی دی او وروسته ورته ويل سوي و چې د حکومت يوې پوستې ته ولاړ سي، په همدې توګه خوشی سو. دغه خبر د '''حکيمي''' صيب د وياندويي ترڅنګ د اسلامي امارت د يو استازي په توګه د هغه د فعاليتونو يوه بېلګه ښيي. </small><ref>{{Cite web|url=https://www.alarabiya.net/articles/2005%2F08%2F18%2F15979|title=}}</ref> <small>د راپورونو پر اساس هغه مهال ځينو نورو کسانو هم له رسنيو سره په رابطو کې دا ادعا کړې وه، ګواکې د اسلامي امارت ويندويان دي، لکه احمد مختار مجاهد، حامد اغا، ملا عبدالصمد، استاد محمد ياسر، محمد امین، سيف العدل او.... د RFE د راپور پر اساس، چې ډېر ځله به يې خبرې له يو بل سره په ټکر کې وې، خو وروسته بيا د امريکا تر کنټرول لاندې د کابل ادارې اړوند له ارګ څخه چاپېدونکې ورځپاڼې"انيس" هم مفتي لطيف الله حکيمي د طالبانو د وياند په توګه ياد کړ</small>.<ref>{{Cite web|url=https://www.rferl.org/a/1060528.html?utm_source=chatgpt.com|title=}}</ref> '''زنداني کېدل:''' <small>د ۲۰۰۵ ميلادي کال د اکتوبر په مياشت کې مفتي حکيمي د ورپيښې ناروغۍ د درملنې په موخه پاکستان ته په پټه سفر وکړ، له کراچۍ څخه د بېرته راستنېدو پر مهال په نيمه لار کې د بلوچستان ايالت په سرښار کوټه کې د پاکستاني استخباراتو له لوري ونيول سو، په زندان کې له يوې مياشتې پلټنو وروسته د افغانستان او امريکا ګډ استخباراتي ټيم ته، له څوارلس نورو افغان طالب مشرانو سره يوځای وسپارل سو.</small><ref>{{Cite web|url=https://www.urduvoa.com/a/for-years-taliban-spokesmen-operated-from-shadows-now-they-are-in-spotlight-26aug2021/6015779.html|title=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/persian/afghanistan/story/2005/10/051027_s-taleban-spokesman|title=}}</ref> <small>ډېر وخت يې په کابل کې په پټو استخباراتي خونو کې زندان تېر کړ چې وروسته بيا څرخي پله زندان ته واستول سو.</small> '''له زندانه خلاصون:''' له څه کم دوه کلونو زندان تېرولو وروسته د يوه بهرني، ايټالوي تبعه "دانييل ماسترو جيوکومو" په بدل کې د هلمند ولايت په ګرمسير ولسوالۍ کې له څلورو نورو طالب مشرانو سره يوځای حکيمي صيب تبادله او له اسلامي امارت سره یوځای سو. <ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/persian/afghanistan/story/2005/10/051027_s-taleban-spokesman|title=}}</ref> =='''<big>ليکل شوي آ</big>''' '''<big>ثار</big>'''== <small>ليکلي آثار، ک</small><small>تابونه، اجزأ، ر</small><small>سالې، مقالې او ځينې مهمې ليکنې.</small> ===چاپ شوي آثار=== '''لومړی: په پښتو ژبه کې''' '''چاپ شوي کتابونه:''' <small>۱ــ دستور الاسلام ورسره نظام سلام. د چاپ</small> <small>کال</small> <small>(۱۴۱۹ھ‌ق).</small> <small>۲ــ د سود مسئله. د چاپ</small> <small>کال (۱۴۲۰ ھ‌ق).</small> <small>لرغونی هرات لرغ</small><small>ونې ودانۍ. (تاريخي اثر) د چاپ کال (۱۴۲۱ھ‌ق).</small> <small>۴ـ</small>،<small>ـ د سهار او ماښام أذکار. د چاپ کال (۱۴۳۵ھ‌ق).</small> <small>۵ــ په ا</small>س<small>لا</small><small>م کې د</small> <small>م</small><small>اشوم حقونه. د چاپ کال (۱۴۲۰ھ‌ق).</small> <small>۶ــ قرآني بوټي</small><small>. د چاپ کال (۱۴۴۷ھ‌ق).</small> <small>۷ــ نبوي درملنه. د چاپ کال (۱۴۴۷ھ‌ق).</small> '''دوهم: په دري ژبه کې چاپ شوي کتابونه:''' <small>۸ــ شعر و داستان در آئنه رسالت. د چاپ کال (۱۴۱۸ھ‌ق).</small> <small>۹ــ ابداعات قدیمه و جديده در اسلام. د چاپ کال (۱۴۱۸ھ‌ق).</small> <small>۱۰ــ تحريم اقتصادی و افغانستان. د چاپ کال (۱۴۱۸ھ‌ق).</small> <small>۱۱ــ ماه غفران رمضان المبارک. د چاپ کال (۱۴۱۷ھ‌ق).</small> <small>۱۲ــ فضل المالک فی بيان المناسک. د چاپ کال (۱۴۱۷ھ‌ق).</small> <small>۱۳ــ امنيت و نظام اسلام. د چاپ کال (۱۴۱۷ھ‌ق).</small> '''درېيم: چاپ شوې مقالې:''' <small>۱۴ــ د بيوعو فقهي حيثيت. د دفاع وزارت مجله کې (۱۴۴۶ھ‌ق).</small> <small>۱۵ــ نبوي طب. په الاماره ويب کې سلسله وار. (۱۴۳۱ھ‌ق).</small> <small>۱۶ــ قيامت نامه. نن ټکی آسیا ويب پاڼه....</small> <small>۱۷ــ عربي گڼ مقالات. په الصمود مجله کې.</small> <small>۱۸ــ اردو مقالات د امارت په شريعت اردو مجله کې.</small> '''څلورم: چاپ ته چمتو کتابونه:''' <small>۱۹ــ اسلامي ثقافت او د اسلام ټولنيز نظام.</small> <small>۲۰ــ عقيدة الطحاوي.پښتو (ژباړه او اړينه تشريح).</small> <small>۲۱ــ د پوليو څاڅکي دوا که زهر؟. تحقيقي رساله.</small> <small>۲۲ــ د روژې اړوند ۱۰۰مسئلې.</small> ===ناچاپ آثار=== '''پنځم: ناچاپ پښتو کتابونه او رسالې:''' <small>۲۳ــ الوتونکي پکولونه، ناپيژاندی مخلوق او فراماسيون.</small> <small>۲۴ــ سوله د ټولو شخړو وروستنۍ حل لاره.</small> <small>۲۵ــ نابلده مېلمانه.</small> <small>۲۶ــ لويه قرباني.</small> <small>۲۷ــ قيامت نامه او د هغې پښتو شرحه الحجة التامه.</small> <small>۲۸ــ خليفة الله المهدي.</small> <small>۲۹ــ عجيبه زېری.</small> <small>۳۰ــ ظالم ورور.</small> <small>۳۱ــ شعر د شريعت له لارې.</small> <small>۳۲ــ روانې فتنې او له هغوی څخه د خلاصون لارې.</small> <small>۳۳ــ پر ځمکه لومړنی قدم.</small> <small>۳۴ــ د لوی رب خوا ته بلنه او د هغې اصول.</small> <small>۳۵ــ د ډبرو باران.</small> <small>۳۶ــ د ثموديانو تباهي.</small> <small>۳۷ــ د پاچا خوب.</small> <small>۳۸ــ د اولاد بندولو دواګانو حقيقت او حکم.</small> <small>۳۹ــ د نبوي شمائلو څلوېښت حديثونه، همدا راز د جهاد اړوند څلوېښت حديثونه.</small> <small>۴۰ــ د قرآن کریم تفسیر: لطائف الرحمن في تفسير القرآن. تر ليکنې لاندې... دېرش ټوکه.</small> '''شپږم: په دري ژبه کې ناچاپ کتابونه او مهمې رسالې:''' <small>۴۱ــ زلازل تعذيبات و تنبيهات.</small> <small>۴۲ــ نظم و نثر در موازنه‌ء ادبيات دری.</small> <small>۴۳ــ تلاش غربی‌ها برای نقاط ضعف در افغانستان.</small> <small>۴۴ــ مجموعۀ ادبيات دری.</small> <small>۴۵ــ پيمان‌های ننگين دولت دست نشاندۀ افغانستان باغربی‌ها از نظر اسلامي، حقوقي و سياسي.</small> <small>۴۶ــ عاشورا و اهميت آن.</small> <small>۴۷ــ جبهات و نظريات ناموافق در ائتلاف‌های جديد.</small> <small>۴۸ــ طب سنتی و مؤثريت علاج.</small> <small>او ځينې نور....</small> '''اووم؛ عربي ناچاپ کتابونه او رسالې:''' <small>۴۹ــ الأعشاب والعلاج الدين. (مکمل دوه ټوکه).</small> <small>۵۰ــ جزاء في اعمار المنار و ارحاب المحاريب.</small> <small>۵۱ــ جزء في وضع اليدين تحت السرة في الصلاة.</small> <small>۵۲ــ جزء في بنأ القباب علی قبور الصلحآء.</small> <small>۵۳ــ جزء في أحکام اللحية في المذاهب الأربعة.</small> <small>۵۴ــ جزء في حقيقة الحرکة الوهابية والخلافة العثمانية.</small> <small>۵۵ــ جزء في تاريخ القبة الخضرآء وأرآء المتشددين.</small> <small>۵۶ــ السياسة والإمارة الإسلامية في ضوء القرآن والسنة النبوية.</small> <small>او....</small> =='''مرکې او ويناوې'''== <small>له فتحې وروسته نظامیانو ته مهمی سپارښتنې: لينک</small> <ref>{{Cite web|url=https://x.com/Zabulwal_/status/1671813806886998016|title=}}</ref> <small>صدای شما ؛ له اريانا تلويزيون سره ځانګړې مرکه: لينک</small> <ref>{{Cite web|url=https://m.youtube.com/watch?v=JLzXyDulxZ0|title=}}</ref> <small>Exclusive interview with Mufti Latifullah Hakimi, Head of the IEA’s Clearing of Ranks Commission</small> <ref>{{Cite web|url=https://www.ariananews.af/exclusive-interview-with-mufti-latifullah-hakimi-head-of-the-ieas-clearing-of-ranks-commission/|title=}}</ref> =='''<big>شعرونه</big>'''== د ميرمنې تاريخي حيثيت! لينک <ref>{{Cite web|url=https://m.youtube.com/watch?v=wRdZ-V8iiEE|title=}}</ref> =='''<big>سرچينې</big>'''== [https://www.bbc.com/persian/afghanistan/story/2005/10/051027_s-taleban-extradited.shtml] ojqu3awc3cueseq8isvm9bwidkrvawe 0 87836 370165 370085 2026-11-02T10:47:29Z شاه زمان پټان 26102 370165 wikitext text/x-wiki '''غرنی شين ټاغی''' (په {{Lang-en|Steller's Jay}}) چې علمي نوم يې ( Cyanocitta stelleri ) دی د کارغانو د کورنۍ يوه ښکلې او ځيرکه مرغۍ ده چې په سر اوږد تاج لري او سر او غاړه يې تور او نور بدن يې روښانه شين رنگ لري. دا مرغۍ په اصل کې د شمالي امريکا په لوېديځو غرنيو او سمندري چيناري ځنگلونو کې ژوند کوي . دا مرغۍ خورا ويښياره ده، د نورو مرغانو لکه باز يا کارغه غږونه په خورا اسانۍ تقيلد کولی شي. {{Speciesbox | image = Steller's Jay flagstaff arizona.jpg | image_caption = د غرني شين ټاغي يو انځور | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="iucn status 12 November 2021">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2017 |title=''Cyanocitta stelleri'' |volume=2017 |article-number=e.T22705614A118809071 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T22705614A118809071.en |access-date=12 November 2021}}</ref> | genus = شنه کاغان | species = سټېلېري | authority = ([[ جان فريدريچ جمېلين]]، ۱۷۸۸) | range_map = Cyanocitta stelleri map.svg | audio = Cyanocitta stelleri - Steller's Jay - XC109654.ogg }} jjicjukswil0twqyvp46c8pq77pslt2 0 87838 370089 2026-11-01T12:10:57Z Amir Gull1 36005 د "ازاد ګروپ (Azad Group) ازاد ګروپ (په انګلیسي: Azad Group) په افغانستان کي یو خصوصي سوداګریز شرکت دی، چي په ۲۰۲۶ کال کي د امیرګل تېموري له خوا بنسټ ایښودل سوی دی. د شرکت مرکزي دفتر د افغانستان په پلازمېنه کابل کي موقعیت لري. د ازاد ګروپ د فعالیتونو اصلي برخې عمومي سوداګ..." تورو مخ جوړ شو 370089 wikitext text/x-wiki ازاد ګروپ (Azad Group) ازاد ګروپ (په انګلیسي: Azad Group) په افغانستان کي یو خصوصي سوداګریز شرکت دی، چي په ۲۰۲۶ کال کي د امیرګل تېموري له خوا بنسټ ایښودل سوی دی. د شرکت مرکزي دفتر د افغانستان په پلازمېنه کابل کي موقعیت لري. د ازاد ګروپ د فعالیتونو اصلي برخې عمومي سوداګري، واردات، صادرات، د سوداګریزو پروژو پراختیا او د پانګونې د فرصتونو څېړنه دي. د شرکت معلومات ځانګړنه| معلومات رسمي نوم| ازاد ګروپ (Azad Group) ډول| خصوصي سوداګریز شرکت د بنسټ اېښودلو کال| ۲۰۲۶ بنسټګر| امیرګل تېموري اجرائیوي رئیس| امیرګل تېموري مرکزي دفتر| کابل، افغانستان د فعالیت ساحه| افغانستان صنعت| سوداګري، واردات او صادرات وېبپاڼه| https://azadgroup.company تاریخچه ازاد ګروپ په ۲۰۲۶ کال کي د افغان سوداګر امیرګل تېموري له خوا رامنځته سو. د شرکت د جوړېدو موخه د افغانستان په سوداګریز بازار کي د فعالیتونو پراخول، د کورنیو او بهرنیو سوداګریزو اړیکو رامنځته کول او د خصوصي سکتور په اقتصادي فعالیتونو کي برخه اخیستل دي. د ۲۰۲۶ کال د اکتوبر په میاشت کي د شرکت بنسټګر د سوداګریز جواز د ترلاسه کولو خبر اعلان کړ. سوداګریز فعالیتونه ۱. عمومي سوداګري ازاد ګروپ د افغانستان په کورنیو بازارونو کي د بېلابېلو سوداګریزو توکو د پېر او پلور او وېش په برخه کي فعالیتونه او پلانونه لري. ۲. واردات او صادرات شرکت غواړي له چین او نورو هېوادونو څخه سوداګریز توکي افغانستان ته وارد کړي او د افغانستان د صادراتو په برخه کي هم سوداګریز فرصتونه وڅېړي. د وارداتو په پلانونو کي جامې، بوټان او نور مصرفي توکي شامل دي. ۳. سوداګریزه پانګونه ازاد ګروپ د اسلامي مالي اصولو پر بنسټ د مضاربت او مشارکت په څېر سوداګریزو مشارکتونو د رامنځته کولو پلان لري. د دې فعالیتونو عملي کول د افغانستان د اړوندو قوانینو او قانوني اجازو تابع دي. ۴. سوداګریزه پراختیا د شرکت په پلانونو کي له کورنیو او بهرنیو سوداګرو سره همکاري، د توکو تدارکات او د سوداګریزو پروژو پراختیا شامله ده. بنسټګر او مشرتابه د ازاد ګروپ بنسټګر او اجرائیوي رئیس امیرګل تېموري (Amir Gull Timuri) دی. نوموړی په ۲۰۰۸ کال کي د افغانستان په بغلان ولایت کي زېږېدلی دی او د سوداګرۍ او ټکنالوژۍ په برخو کي یې فعالیتونه کړي دي. مرکزي دفتر د ازاد ګروپ مرکزي دفتر د افغانستان په کابل ښار کي دی. شرکت د افغانستان په بېلابېلو ولایتونو کي د سوداګریزو اړیکو او فعالیتونو د پراخولو پلان لري. موخې د شرکت له اعلان سوو موخو څخه د افغانستان د خصوصي سکتور ملاتړ، د وارداتو او صادراتو پراختیا، د سوداګریزو فرصتونو رامنځته کول او د کورنیو او نړیوالو سوداګریزو اړیکو پیاوړتیا ده. اړوند موضوعات - د افغانستان اقتصاد - د افغانستان سوداګري - واردات او صادرات - اسلامي مالي نظام - خصوصي سکتور بهرنۍ اړیکې رسمي وېبپاڼه: https://azadgroup.company ehjmfoglv3pniivd125tlrcv3k0m03v 370090 370089 2026-11-01T12:14:14Z Amir Gull1 36005 /* */ 370090 wikitext text/x-wiki {{لنډه څرګندونه|افغان خصوصي سوداګریز شرکت}} {{Infobox company | name = Azad Group | native_name = ازاد ګروپ | logo = | type = خصوصي سوداګریز شرکت | industry = عمومي سوداګري، واردات او صادرات | founded = ۲۰۲۶ | founder = امیرګل تېموري | key_people = امیرګل تېموري (بنسټګر او اجرائیوي رئیس) | hq_location_city = کابل | hq_location_country = افغانستان | area_served = افغانستان | products = سوداګریز توکي او خدمات | website = https://azadgroup.company }} '''ازاد ګروپ''' (په انګلیسي: '''Azad Group''') په افغانستان کي یو خصوصي سوداګریز شرکت دی، چي په ۲۰۲۶ کال کي د [[امیرګل تېموري]] له خوا بنسټ ایښودل سوی دی. د شرکت مرکزي دفتر د [[کابل]] په ښار کي دی. د ازاد ګروپ اصلي سوداګریزې برخې عمومي تجارت، واردات، صادرات او د سوداګریزو پروژو پراختیا دي. == تاریخچه == ازاد ګروپ په ۲۰۲۶ کال کي د افغان سوداګر امیرګل تېموري له خوا رامنځته سو. د شرکت د جوړېدو موخه په افغانستان کي د سوداګریزو فعالیتونو پراختیا، د کورنیو او نړیوالو سوداګریزو اړیکو رامنځته کول او د خصوصي سکتور په اقتصادي فعالیتونو کي برخه اخیستل دي. د ۲۰۲۶ کال د اکتوبر په میاشت کي د شرکت بنسټګر د سوداګریز جواز د ترلاسه کولو اعلان وکړ. == سوداګریز فعالیتونه == === عمومي سوداګري === ازاد ګروپ د بېلابېلو سوداګریزو توکو د پېر، پلور او وېش په برخه کي فعالیتونه او پلانونه لري. === واردات او صادرات === شرکت له نړیوالو بازارونو، په ځانګړي ډول له چین څخه افغانستان ته د سوداګریزو توکو د واردولو پلان لري. د وارداتو په پلانونو کي جامې، بوټان او نور مصرفي توکي شامل دي. === سوداګریزه پانګونه === ازاد ګروپ د اسلامي مالي اصولو پر بنسټ د مضاربت او مشارکت په څېر سوداګریزو مشارکتونو د رامنځته کولو پلان لري. د پانګونې اړوند فعالیتونه د افغانستان د نافذه قوانینو او اړینو قانوني اجازو تابع دي. === سوداګریزه پراختیا === شرکت د کورنیو او بهرنیو سوداګرو ترمنځ د همکارۍ، د توکو د تدارکاتو او د سوداګریزو پروژو د پراختیا لپاره پلانونه لري. == بنسټګر او مشرتابه == د ازاد ګروپ بنسټګر او اجرائیوي رئیس '''امیرګل تېموري''' (Amir Gull Timuri) دی. نوموړی په ۲۰۰۸ کال کي د افغانستان په بغلان ولایت کي زېږېدلی دی. == مرکزي دفتر == د ازاد ګروپ مرکزي دفتر د افغانستان په پلازمېنه [[کابل]] کي موقعیت لري. == موخې == د شرکت له اعلان سوو موخو څخه د سوداګرۍ پراختیا، د وارداتو او صادراتو پیاوړتیا، د سوداګریزو فرصتونو رامنځته کول او د خصوصي سکتور په اقتصادي فعالیتونو کي ګډون دی. == سرچینې == <!-- دلته باید خپلواکې، معتبرې او خپرې سوې سرچینې اضافه سي. --> == بهرنۍ اړیکې == * [https://azadgroup.company د ازاد ګروپ رسمي وېبپاڼه] [[وېشنيزه:د افغانستان شرکتونه]] [[وېشنيزه:په ۲۰۲۶ کال کې بنسټ ایښودل شوي شرکتونه]] gazn4u7b91nafc595slh7daxrdgt1xo 0 87839 370091 2026-11-01T16:33:36Z پاکستان 100 41167 "[[:en:Special:Redirect/revision/1383150626|Driving licence in Pakistan]]" مخ د ژباړلو له مخې جوړ شوی 370091 wikitext text/x-wiki په پاکستان کې، د موټر چلولو جواز هغه رسمي سند دی چې خپل لرونکی ته اجازه ورکوي چې په عامه توګه د لاسرسي وړ سړکونو کې د مختلفو ډولونو موټرو چلولو (د جواز ډول پورې اړه لري) اجازه ورکړي.د موټر چلولو جوازونه د هرې ولسوالۍ، ولایت یا سیمې لخوا موټر چلوونکو ته ورکول کیږي. د موټر چلولو جوازونو پورې اړوند مقررات د قضاوت او ولایت څخه تر ولایت پورې توپیر لري. د پاکستان دننه ټول ولایتونه او سیمې د نورو ولایتونو او سیمو څخه د موټر چلولو جوازونه پیژني * کس باید دفتر ته راشي. کس باید CNIC (د کمپیوټري ملي هویت کارت) وښيي. کانديد یوازې په خپله ولسوالۍ کې درخواست کولی شي. طبي فورمه چې د مجاز طبي متخصص لخوا په سمه توګه لاسلیک شوې وي == د ازموینې اړتیاوې == * ۴ – د موټر چلولو نړیوال جوازونه به د یو کال لپاره اعتبار ولري * 51pq1mog572xuxyfxkod1bwgewswidz 370093 370091 2026-11-01T16:36:53Z پاکستان 100 41167 /* د ازموینې اړتیاوې */ 370093 wikitext text/x-wiki په پاکستان کې، د موټر چلولو جواز هغه رسمي سند دی چې خپل لرونکی ته اجازه ورکوي چې په عامه توګه د لاسرسي وړ سړکونو کې د مختلفو ډولونو موټرو چلولو (د جواز ډول پورې اړه لري) اجازه ورکړي.د موټر چلولو جوازونه د هرې ولسوالۍ، ولایت یا سیمې لخوا موټر چلوونکو ته ورکول کیږي. د موټر چلولو جوازونو پورې اړوند مقررات د قضاوت او ولایت څخه تر ولایت پورې توپیر لري. د پاکستان دننه ټول ولایتونه او سیمې د نورو ولایتونو او سیمو څخه د موټر چلولو جوازونه پیژني * کس باید دفتر ته راشي. کس باید CNIC (د کمپیوټري ملي هویت کارت) وښيي. کانديد یوازې په خپله ولسوالۍ کې درخواست کولی شي. طبي فورمه چې د مجاز طبي متخصص لخوا په سمه توګه لاسلیک شوې وي == د ازموینې اړتیاوې == * – د موټر چلولو نړیوال جوازونه به د یو کال لپاره اعتبار ولري په پاکستان کې د موټر چلولو جوازونه د پنځو کلونو لپاره ورکول کیږي. د پنځو کلونو وروسته، جواز لرونکی باید خپل د موټر چلولو جواز نوي کړي. د اړینو اسنادو سره نږدې د موټر چلولو جواز دفتر ته مراجعه وکړي. ډک شوی غوښتنلیک د پاسپورټ اندازې عکسونه د CNIC (کمپیوټر شوی ملي هویت کارت) کاپي د موټر چلولو اوسنی جواز د پای نیټې (یا پای ته رسیدو) څخه مخکې د اړونده جواز اړین ټکټونه د پروسې بشپړولو وروسته، جواز د غوښتنلیک فورمه کې ذکر شوي پتې ته لیږل کیږي. lu138hzuoniw6gqzy5l1eovd59n2g41 3 87840 370092 2026-11-01T16:33:37Z ښه راغلاست پیغام ورکوونکی 11444 د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي 370092 wikitext text/x-wiki {{ښه راغلئ|name=پاکستان 100}} -- <span style="font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;"> '''[[کارن:Af420|<font color="black">'''Af420''']]''' </span> ^{<font face="MCS Quds SU normal" size="3">'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|<font color="#69 69 69">'''اړیکه''']] '''</font>} ۱ نومبر ۲۰۲۶، گړۍ ۱۶:۳۳ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) 3epb0lv8scslg8g3water1fwwaq234o 3 87841 370096 2026-11-01T17:53:03Z S.Marchenko 40407 S.Marchenko د [[د کارن خبرې اترې:Martin Jalali]] مخ [[د کارن خبرې اترې:Ihsannuri]] ته ولېږداوه: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Martin Jalali|Martin Jalali]]" to "[[Special:CentralAuth/Ihsannuri|Ihsannuri]]" 370096 wikitext text/x-wiki #مخګرځ [[د کارن خبرې اترې:Ihsannuri]] rvwa0v7tqrdg24eh9nd4vfkuca08uec 2 87842 370102 2026-11-01T22:19:30Z Arsalankhalaji 41170 /* */ د ۲۴ باوري او مستندو ملي، نړیوالو او تاریخي سرچینو په زیاتولو سره د افغان ملي اردو د برید جنرال محمد کریم نیازي د ژوندلیک بشپړول. 370102 wikitext text/x-wiki '''برید جنرال محمد کریم نیازی''' (په '''جنرال کریم نیازی''' مشهور) د افغانستان د اسلامي جمهوریت په دوران کې د [[افغان ملي اردو]] یو جګپوړی نظامي قوماندان او جنرال و.<ref>د ملي دفاع وزارت، د لوړپوړو نظامي بستونو د ټاکلو رسمي فرمان، کابل، ۲۰۱۸.</ref><ref>طلوع‌نیوز، «د ختیځ زون په امنیتي رهبرۍ کې نوي بدلونونه»، چنګاښ ۱۳۹۸.</ref> هغه په ختیځ زون کې د ترهګرۍ پر وړاندې د ګڼو عملیاتو مشري کړې او په [[ننګرهار ولایت]] کې یې د داعش ډلې د فعالیتونو په په ټپه درولو او د هغوی د وسله والو په ډله ییزه توګه تسلیمولو کې مهم رول لوبولی دی.<ref>پژواک افغان خبري اژانس، «امنيتي ځواکونو په ختيځ کې هوايي او ځمکني عمليات تېز کړي دي»، نومبر ۲۰۱۹.</ref><ref>ازادي راډیو، «د ملي اردو تصفیوي عملیات په ننګرهار کې د وسله والو شبکې شاته تمبولې دي»، کب ۱۳۹۸.</ref> == کورنۍ مخینه او اصل او نسب == د عبدالمحمد بهادرزوي اندړ لخوا د لیکل شوي «د بهادرخان شجره» تاریخي کتاب پر بنسټ، جنرال محمد کریم نیازی په افغانستان کې له یوې مخورې او تاریخي نظامي کورنۍ څخه دی.<ref>بهادرزوی اندړ، عبدالمحمد. د بهادرخان خطي شجره، د جنرال محمد کریم نیازي د نسب برخه.</ref> هغه د '''آزاد خان افغان''' (په اتلسمه پېړۍ کې د غلجیو مشهور ټولواک او قوماندان) له اولادونو څخه دی چې د هوتکیانو له زوال وروسته یې د سیمې پر پراخو برخو واکمني درلوده او په معاصر تاریخ کې ترې یادونه شوې ده.<ref>محمد هاشم آصف (رستم‌الحکما)، رستم‌التواریخ کتاب، د عادل آزاد خان افغان د واکمنۍ راپور.</ref><ref>محمد طاهر کاڼی، د علیحضرت آزاد خان افغان کتاب، د افغانستان د کلتوري ودې ټولنې خپروندویه، ۲۰۰۳.</ref><ref>پري، جان. د اتلسمې پېړۍ په ایران کې د انټریګنم دوره: د آزاد خان افغان او کریم خان زند واکمني، ژباړه م. فضائلي، د تهران خپرندویه ټولنه.</ref><ref>Avery, Peter. The Cambridge History of Iran, Volume 7: From Nadir Shah to the Islamic Republic, Cambridge University Press.</ref> همدارنګه د هغه نسب '''بهادر خان''' (د شاه حسین هوتک مقتدر سپهسالار او امیرالامرا) ته رسېږي چې نظامي کارنامې یې په پخوانیو پښتو تاریخي او ادبي متونو کې ثبت دي.<ref>محمد هوتک، پټه خزانه تذکره، په شال او ژوب کې د بهادر خان اندړ د احوالو او غزاګانو ذکر.</ref><ref>شیخ کټه متی‌زی، لرغوني پښتانه تاریخي کتاب، د هوتکیانو د دورې د غازیانو او سپهسالارانو برخه.</ref> د همدې تاریخي اسنادو له مخې، د هغه لوی نیکه '''نیاز محمد خان''' ، د لوی [[کندهار]] نایب‌الحکومه او مقتدر حاکم پاتې شوی دی چې د نیازي تخلص هم له همدې شجرې څخه سرچینه اخلي.<ref>غبار، میر غلام محمد. افغانستان در مسیر تاریخ کتاب، لومړی ټوک، د لوی کندهار د سیمه ییزو حاکمانو تشریح.</ref><ref>فرهنګ، میر محمد صدیق. د تېرو پنځو پېړیو په بهیر کې افغانستان کتاب، د سیمه ییزو نایب الحکومګانو تاریخي بیاکتنه.</ref> == نظامي دندې او کارنامې == محمد کریم نیازی کلونه کلونه په ملي اردو کې خدمت کړی او د خپل خدمت په جریان کې د [[برید جنرال|برید جنرالۍ]] رتبې ته ورسېد.<ref>کابل نیوز اژانس، «د ملي دفاع په وزارت کې د لومړۍ درجې افسرانو ترفیعات»، زمری ۱۳۹۷.</ref><ref>انیس ورځپاڼه، «ولسمشر غني د لومړۍ کرښې د پوځي قوماندانانو ترفیعات منظور کړل»، وږی ۱۳۹۷.</ref> د هغه مهمې مسوولیتونه دا دي: * '''د ۲۰۱ سیلاب قول اردو د څلورمې پلې لوا قومانداني:''' په دې دنده کې هغه د ننګرهار د سرحدي ولسوالیو لکه اچین او نازیان د امنیت د تامین او د جګړې د لومړۍ کرښې د رهبرۍ مسوولیت پر غاړه درلود.<ref>د ۲۰۱ سیلاب قول اردو، د څلورمې پلې لوا د مطبوعاتي دفتر رسمي ساحوي راپورونه، ۲۰۱۹.</ref><ref>بي بي سي پښتو، «په ننګرهار کې پر سرحدي پوستو نښتې سختې شوې دي»، تلې ۱۳۹۸.</ref> * '''د ۲۰۱ سیلاب قول اردو د درېیمې پلې لوا قومانداني:''' هغه وروسته د درېیمې پلې لوا د قوماندان په توګه وټاکل شو او د ننګرهار په لوېدیځو ولسوالیو کې یې پراخ تصفیوي عملیات مدیریت کړل.<ref>د ملي دفاع وزارت د مطبوعاتو ریاست، «د درېیمې پلې لوا د رهبرۍ د تسلیمۍ مراسم»، غبرګولی ۱۳۹۹.</ref><ref>د ننګرهار د والي مطبوعاتي دفتر، «والي د درېیمې لوا له قوماندان جنرال نیازي سره وکتل»، چنګاښ ۱۳۹۹.</ref> == څرګند عملیاتونه == * '''په اچین کې له داعش سره مبارزه (۲۰۱۹):''' د هېواد په ختیځو پولو کې د هغه د قومانداندۍ پر مهال، په اچین ولسوالۍ کې د داعش پر پټنځایونو د پرله پسې پوځي فشارونو په پایله کې، په دغه سیمه کې د دې ډلې تحرکات مهار او په سلګونو د داعش وسله وال له خپلو کورنیو سره افغان امنیتي ځواکونو ته تسلیم شول.<ref>دویچه ویله پښتو، «په ننګرهار کې د داعش د سلګونو جنګیالیو د ډله ییزې تسلیمۍ راپور ورکړل شوی»، نومبر ۲۰۱۹.</ref><ref>اریانا نیوز، «په اچین کې د داعش په لسګونو وسله وال ملي اردو ته تسلیم شول»، نومبر ۲۰۱۹.</ref><ref>آسیا نیوز شبکه، «داعش په ننګرهار کې د ملي اردو له پریکنده عملیاتو وروسته ماتې منلې»، نومبر ۲۰۱۹.</ref><ref>خامه پریس خبري اژانس، «په ننګرهار کې تر ۶۰۰ ډېر د داعش غړي او د دوی کورنۍ تسلیم شوي»، لیندۍ ۱۳۹۸.</ref> * '''د شېرزاد او حصارک ولسوالیو خلاصول (۲۰۲۱):''' د ۱۳۹۹ په وروستیو او د ۱۴۰۰ په لومړیو کې، جنرال نیازي د ننګرهار د شېرزاد او حصارک ولسوالیو د پاکولو لپاره د ګډو عملیاتو د لومړۍ کرښې مشري وکړه. دا سیمې چې د حکومت له کنټروله وتلې وې، د هغه تر مشرۍ لاندې عملیاتو کې پاکې او په ستراتیژیک کلي «توتو» کې د ملي اردو بیسونه ځای پر ځای شول.<ref>ازادي راډیو، «د دفاع وزارت: په ننګرهار کې د طالبانو د نشه یي توکو لویې فابریکې ویجاړې شوې»، سلواغه ۱۳۹۹.</ref><ref>ورځپاڼه افغانستان، «سیمه ییزو چارواکو له ترهګرو شبکو د شېرزاد ولسوالۍ ازادول تایید کړل»، سلواغه ۱۳۹۹.</ref><ref>سلام ټایمز، «ملي اردو د حصارک او شېرزاد ولسوالیو په زړه کې پرمختګ کړی»، کب ۱۳۹۹.</ref><ref>د ۲۰۱ سیلاب قول اردو مطبوعاتي ویډیو، «جنرال محمد کریم نیازی په توتو کلي کې د پرمختګونو په اړه جزئیات ورکوي»، کب ۱۳۹۹.</ref> == سرچینې == <references /> 4vjs0md4hqbd0jbkwjyq6suaf6qoece 3 87843 370103 2026-11-01T22:19:31Z ښه راغلاست پیغام ورکوونکی 11444 د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي 370103 wikitext text/x-wiki {{ښه راغلئ|name=Arsalankhalaji}} -- <span style="font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;"> '''[[کارن:Af420|<font color="black">'''Af420''']]''' </span> ^{<font face="MCS Quds SU normal" size="3">'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|<font color="#69 69 69">'''اړیکه''']] '''</font>} ۱ نومبر ۲۰۲۶، گړۍ ۲۲:۱۹ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) s80xts0dgea61f71x19i6lvbrecu8t1 4 87844 370128 2026-11-02T04:27:43Z شاه زمان پټان 26102 د "<div id="mp-tfa-img" style="float: left; margin: 0.5em 0.9em 0.4em 0em;">{{main page image|خوشال خان خټک.jpg|title=خوشال خان خټک}}</div> '''خوشال خان خټک''' د پښتو ادب په کلاسیکه شاعرۍ کې خوشال هغه علامه ، [[نابغه]] ، ستر شاعر او لوی ادیب دی ، چې د څه کم څلورسو کالو راهسې دده کلتوري خزانه تر ننه پورې دافغان ول..." تورو مخ جوړ شو 370128 wikitext text/x-wiki <div id="mp-tfa-img" style="float: left; margin: 0.5em 0.9em 0.4em 0em;">{{main page image|خوشال خان خټک.jpg|title=خوشال خان خټک}}</div> '''خوشال خان خټک''' د پښتو ادب په کلاسیکه شاعرۍ کې خوشال هغه علامه ، [[نابغه]] ، ستر شاعر او لوی ادیب دی ، چې د څه کم څلورسو کالو راهسې دده کلتوري خزانه تر ننه پورې د[[افغان ولس]] د نړۍ د لويو پوهانو او پوهنيزو مرکزونو د پاملرنې او څیړنې وړ کرځیدلې ده . د څیړونکو ځیرکتنه به تر هغې پورې دغه کلتوري میراث ته وجود ولری ، څو چې په نړۍ کې ولسونه په پوهنه او څیړنه بو خت وي . له خوشال څخه کوټې کوټې موضوعات او درانه درانه اثار په میراث راپاتې دي . دده اثار د [[شعر]] ، [[ادب]] ، [[ژبپوهنه|ژبپوهنې]] او نورو بېلا بېلو پوهنو او څیړنو لپاره لوی دریاب دی ، چې لامبوزن هم پکې ستر کیږی خو دده برید ، پوله ، سر او تل به تر خپلې لامبو لاندې داخیل نه کړی او د ژوند تر پایه به پکې ستړی او ستومانه وي . {{TFAFULL|خوشال خان خټک}} {{TFArecentlist| * ''[[هما قریشی]]'' * ''[[خراسان]]'' }} {{TFAfooter|Month=January|Year=2018}} raeo7g5d000fxbo96swpagmhh4b2kxj 370129 370128 2026-11-02T04:28:20Z شاه زمان پټان 26102 370129 wikitext text/x-wiki <div id="mp-tfa-img" style="float: left; margin: 0.5em 0.9em 0.4em 0em;">{{main page image|خوشال خان خټک.jpg|title=خوشال خان خټک}}</div> '''خوشال خان خټک''' د پښتو ادب په کلاسیکه شاعرۍ کې خوشال هغه علامه ، [[نابغه]] ، ستر شاعر او لوی ادیب دی ، چې د څه کم څلورسو کالو راهسې دده کلتوري خزانه تر ننه پورې د[[افغان ولس]] د نړۍ د لويو پوهانو او پوهنيزو مرکزونو د پاملرنې او څیړنې وړ کرځیدلې ده . د څیړونکو ځیرکتنه به تر هغې پورې دغه کلتوري میراث ته وجود ولری ، څو چې په نړۍ کې ولسونه په پوهنه او څیړنه بو خت وي . له خوشال څخه کوټې کوټې موضوعات او درانه درانه اثار په میراث راپاتې دي . دده اثار د [[شعر]] ، [[ادب]] ، [[ژبپوهنه|ژبپوهنې]] او نورو بېلا بېلو پوهنو او څیړنو لپاره لوی دریاب دی ، چې لامبوزن هم پکې ستر کیږی خو دده برید ، پوله ، سر او تل به تر خپلې لامبو لاندې داخیل نه کړی او د ژوند تر پایه به پکې ستړی او ستومانه وي . {{TFAFULL|خوشال خان خټک}} {{TFAfooter|Month=November|Year=2026}} rf5culwi9pmitqf6asi1ugp5ygtmxzi 4 87845 370135 2026-11-02T04:37:24Z شاه زمان پټان 26102 شاه زمان پټان د [[ويکيپېډيا:د مياشتي غوره ليکنه/۲۰۲۶/۰۴]] مخ [[ويکيپېډيا:د مياشتې غوره ليکنه/۲۰۲۶/۰۴]] ته ولېږداوه 370135 wikitext text/x-wiki #مخګرځ [[ويکيپېډيا:د مياشتې غوره ليکنه/۲۰۲۶/۰۴]] 0jvoztdxtdeen7ed7hyir98l7hu0nl4 4 87846 370137 2026-11-02T04:37:54Z شاه زمان پټان 26102 شاه زمان پټان د [[ويکيپېډيا:د مياشتي غوره ليکنه/۲۰۲۶/۰۳]] مخ [[ويکيپېډيا:د مياشتې غوره ليکنه/۲۰۲۶/۰۳]] ته ولېږداوه 370137 wikitext text/x-wiki #مخګرځ [[ويکيپېډيا:د مياشتې غوره ليکنه/۲۰۲۶/۰۳]] 8nsmxkz8pnhjydd1ldeldvveaulnlkd 4 87847 370139 2026-11-02T04:38:40Z شاه زمان پټان 26102 شاه زمان پټان د [[ويکيپېډيا:د مياشتي غوره ليکنه/۲۰۲۶/۰۲]] مخ [[ويکيپېډيا:د مياشتې غوره ليکنه/۲۰۲۶/۰۲]] ته ولېږداوه 370139 wikitext text/x-wiki #مخګرځ [[ويکيپېډيا:د مياشتې غوره ليکنه/۲۰۲۶/۰۲]] q533ekemjggmuu98sbb56scalyx244x 4 87848 370142 2026-11-02T04:40:56Z شاه زمان پټان 26102 شاه زمان پټان د [[ويکيپېډيا:د مياشتي غوره ليکنه/۲۰۲۶/۰۱]] مخ [[ويکيپېډيا:د مياشتې غوره ليکنه/۲۰۲۶/۰۱]] ته ولېږداوه 370142 wikitext text/x-wiki #مخګرځ [[ويکيپېډيا:د مياشتې غوره ليکنه/۲۰۲۶/۰۱]] nxrgqyrmfwfdzg0nmn9ncs7znnprzdl 3 87849 370160 2026-11-02T09:20:33Z ښه راغلاست پیغام ورکوونکی 11444 د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي 370160 wikitext text/x-wiki {{ښه راغلئ|name=Shaahin11}} -- <span style="font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;"> '''[[کارن:Af420|<font color="black">'''Af420''']]''' </span> ^{<font face="MCS Quds SU normal" size="3">'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|<font color="#69 69 69">'''اړیکه''']] '''</font>} ۲ نومبر ۲۰۲۶، گړۍ ۰۹:۲۰ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) gd6enpfrul2mu1mtp75x6vgqifaajul