ويکيپېډيا pswiki https://ps.wikipedia.org/wiki/%D9%84%D9%88%D9%85%DA%93%DB%8C_%D9%85%D8%AE MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter رسنۍ ځانگړی خبرې اترې کارن د کارن خبرې اترې ويکيپېډيا د ويکيپېډيا خبرې اترې دوتنه د دوتنې خبرې اترې مېډياويکي د مېډياويکي خبرې اترې کينډۍ د کينډۍ خبرې اترې لارښود د لارښود خبرې اترې وېشنيزه د وېشنيزې خبرې اترې تانبه د تانبې خبرې اترې مهال‌ليک د مهال‌ليک خبرې اترې چلنوال د چلنوال خبرې اترې پېښه د پېښې خبرې اترې 0 3842 370239 361060 2026-11-03T17:04:28Z Hadi1it 41189 370239 wikitext text/x-wiki سید جمال‌الدین افغاني بشپړ تاریخي ژوندلیک، فکري مبارزه او تمدني خدمتونه. سید جمال‌الدین افغاني د نولسمې پېړۍ له هغو نادرو تاریخي شخصیتونو څخه دی چې د اسلامي نړۍ د فکري، سیاسي او تمدني بیدارۍ لپاره یې بنسټیز رول ادا کړی دی. هغه په داسې زمانه کې راڅرګند شو چې اسلامي نړۍ د فکري جمود، سیاسي استبداد او لوېدیځ استعمار تر درې‌ګوني فشار لاندې راغلې وه. د مسلمانانو سیاسي ځواک مات شوی و، علمي روحیه یې کمزورې شوې وه، او د دین اصلي پیغام د تقلید، خرافاتو او بې‌عملۍ تر پردو لاندې پټ شوی و. {{مالومات | سيمه = د ختيځ فيلسوف | نوم = '''سيد جمال الدين''' '''افغان''' |انځور= Sayed Jamalluddin Afghan.jpg |د انځور اړوند= سيد جمال الدين افغان | زېږېدنه = شاوخوا ۱۸۳۸م (۱۲۵۴هـ ق) | زېږون‌ځای= [[افغانستان]][[کونړ ولايت]] [[اسد اباد|مرکز اسعدآباد]] | مړينه | ژبې = *[[پښتو]] *[[تورکي ژبه|ترکي]] *[[عربي ژبه|عربي]] *[[دري ژبه|دري]] | اغېزمن شوی له = | اغېزمن کړي = | د ياد وړ کارونه = }} سید جمال‌الدین شاوخوا د ۱۸۳۸ میلادي کال په شاوخوا کې زېږېدلی دی. که څه هم د هغه د زېږېدو د ځای په اړه اختلاف شته، خو خپله یې تل ځان «افغاني» باله، او د خپل فکري او سیاسي هویت لپاره یې دا نسبت شعوري ډول کاراوه، ځکه افغانستان د هغه په نظر د ازادۍ، مقاومت او غیرت سمبول و. هغه د کوچنیتوب له وخته د غیرعادي ذکاوت څښتن و، د دیني علومو تر څنګ یې فلسفه، منطق، ریاضي، طب، تاریخ او سیاست ولوستل، او د ختیځ او لوېدیځ فکري مکتبونه یې ژور مطالعه کړل. سید جمال‌الدین ډېر ژر دې پایلې ته ورسېد چې د مسلمانانو وروسته پاتې کېدل د اسلام د تعلیماتو له امله نه دي، بلکې د اسلام د پرېښودو، د عقل د بندولو او د اجتهاد د دروازې د تړلو پایله ده. همدا فکر د هغه د ټول ژوند فکري محور و. هغه به ویل چې اسلام د علم، عقل، حرکت او ځواک دین دی، خو مسلمانانو دا دین د تعویذ، تقلید او جمود په چوکاټ کې بند کړی دی. د خپل ژوند په لومړیو پړاوونو کې هغه هند ته ولاړ، هلته یې د انګریز استعمار نږدې څېره ولیده او دا یې په خپلو سترګو ولیدل چې څنګه استعمار د ملتونو د غلامولو لپاره یوازې پوځ نه، بلکې فکر، تعلیم او اقتصاد هم کاروي. له همدې ځایه د هغه د استعمار ضد فکر لا پیاوړی شو. وروسته ایران، مصر، عثماني خلافت، روسیه او اروپا ته ولاړ، او هر ځای یې د اصلاح، بیدارۍ او مقاومت پیغام خپراوه. په مصر کې د سید جمال‌الدین فعالیتونه ځانګړی تاریخي اهمیت لري. هغه په قاهره کې د ځوانانو یوه فکري حلقه جوړه کړه چې د دین، سیاست او ټولنې په اړه یې نوې پوښتنې راپورته کولې. د همدې حلقې له منځه د معاصر اسلامي اصلاح ستر شخصیت، شیخ محمد عبده راڅرګند شو. سید جمال‌الدین د استاد په توګه محمد عبده ته دا فکر ورکړ چې دین باید له عقل، ساینس او ټولنیز عدالت سره یوځای وړاندې شي، نه دا چې د استبداد او جمود وسیله وګرځي. کله چې د هغه فکري نفوذ پراخ شو، استبدادي واکمنانو او استعمارګرانو هغه خطر وباله. له همدې امله هغه له مصر وشړل شو، ایران ته ولاړ، هلته یې د شاه استبدادي سیاستونه نقد کړل، او خلک یې د سیاسي شعور پر لور وهڅول. دا کار د دې لامل شو چې له ایران څخه هم تبعید شي. په اروپا کې، په ځانګړي ډول په پاریس کې، سید جمال‌الدین له محمد عبده سره یو ځای د «العروة الوثقی» په نوم مجله خپره کړه. دا مجله د اسلامي نړۍ د بیدارۍ تر ټولو اغېزمن فکري سند بلل کېږي. په دې مجله کې یې مسلمانانو ته دا پیغام ورکاوه چې تر څو یو موټی نه شي، استعمار به پرې واکمن وي؛ تر څو علم او سیاست سره ونه نښلوي، ازادي به ونه لري؛ او تر څو خپل دین په سمه بڼه ونه پېژني، عزت ته به ونه رسېږي. سید جمال‌الدین افغاني یوازې یو مفکر نه و، بلکې یو عملي سیاسي مبارز هم و. هغه به واکمنانو ته نېغ په نېغه خبرې کولې، استبداد یې غندل، او د ملت حقونه یې غوښتل. د همدې جرأت له امله هغه تل تر څار لاندې و، بندي شو، تبعید شو، خو هېڅکله یې خپل فکر بدل نه کړ. د خپل ژوند په وروستیو کلونو کې هغه استانبول ته ولاړ، هلته د عثماني خلافت تر سیوري لاندې اوسېده، خو عملي سیاسي ازادي یې نه لرله. بالاخره په ۱۸۹۷ میلادي کال کې وفات شو. د هغه مرګ هم د ژوند په څېر له پوښتنو او ابهامونو ډک دی، خو فکر یې ژوندی پاتې شو. د سید جمال‌الدین تر ټولو ستره لاسته راوړنه دا ده چې هغه د معاصر اسلامي بیدارۍ بنسټ کېښود. هغه مسلمانانو ته دا ور زده کړل چې اسلام یوازې عبادت نه، بلکې نظام، سیاست، اخلاق او تمدن دی. هغه د استعمار پر وړاندې د فکري مقاومت لاره خلاصه کړه، د اصلاح فکر یې راژوندی کړ، او داسې نسل یې وروزا چې وروسته د اسلامي نړۍ په ډېرو اصلاحاتي خوځښتونو کې مخکښ شو. په پای کې ویلی شو چې سید جمال‌الدین افغاني د تاریخ یو عادي عالم نه و، بلکې د یو دور بدلوونکی شخصیت و. هغه د فکر پاڅون وکړ، وجدانونه یې راویښ کړل، او مسلمانانو ته یې دا پیغام پرېښود چې عزت، ازادي او پرمختګ د الله له سنتونو سره تړلي دي، نه د غلامۍ، وېرې او جمود سره. أبو محمد == مخينه == [[دوتنه:سيد جمـال الدين افغاني.png|بټنوک|کيڼ|افغان فيلسوف علامه سيد جمال الدين افغاني چې د لومړي ځل لپاره په ۱۸۶۶ ز. کال کې له افغانستان نه مصر ته په سفر تللی و.]] سيد جمال الدين د سيد صفدر ځوى و نوموړی په ۱۲۵۴ سپوږميز کال د کونړ په اسعداباد کي وزيږېد. د سيد جمال الدين افغاني کورنۍ د کونړ په اسعداباد کي اوسېدله خو د [[امير دوست محمد خان]] په وخت کي د ځينو اړتياوو له مخې د هغه په امر د سيد پلار له کورنۍ سره کابل ته راغى او هلته مېشت شو. == زده کړې == [[دوتنه:سيد جمال الدين افغاني.jpg|بټنوک|کيڼ|افغان فيلسوف سيد جمال الدين افغاني په استنبول کې]] سيد جمال الدين افغان په اووه کلنۍ کي په خپل کور کي د دوديزو پوهنو په زده کړه پېل وکړ. دې ډېر ځيرک او هوښيار و، دفکر پراخي يې دونه وه چي په لږ وخت کي يې د وخت دود نړي پوهني ټولي زده کړې ان چي استادانو يې هم له نبوغ او فکر څخه گټى اخيستلې. افغان سيد پر اتلس کلنۍ صرف، نحوه، معانى، بيان، نوى او زوړ [[تاريخ]] ، [[تفسير]] ، [[حديث]]، [[فقه]]، [[اصول]]، [[عقايد]]، [[کلام]]، [[منظق]]، [[رياضى]]، [[هندسه]] او طب ختم کړل. ده له ډېر ځراکت او قوى ذهن سره پراخه مطالعه هم کوله او په هر برخه کي يې د خلگو د ويښتا په او هوسايني له پاره يو نوى نظر او پېغام ډگر ته راا ايستى چي دا دده د نبوغ ښه بئلگه او د ذهن د پياوړتيا څرگنده نښه گڼل کيږي چي د خپلي بيساري پوهي په برکت يې کور، کلى، هيواد او دنوۍ ډېر هيوادونه ويښ او د ژوند په رستينې مانا پوه کړل او د هغوى بيده وجود ته يې د ويښتا په روح ننيستى. کابل تر تگ مخکي يې په کونړ کي ه سيد فقير بادشاه څخه دينى او عربى پوهنى زده کولې او په کابل کي يې بيا د گداى گذري په ماجت کي له لويو پوهانو څخه لوست کاوه. د وخت په تيرېدو سره پردې زده کړو قناعت ونکړ او د پوهى مينى تر هنده ورساوه. د پوهى او زده کړې په لار کي يې د هيڅ ستونزو او خنډونو پروا نه کوله. سيد افغان په [[هند]] کي يو کال او څو مياشتي تيري کړې. پر تېره زه کړه يې نوي پوهه د نوو اصولو سره زياته کړه يانى سيد مخکي په عربې، فارسي او ترکى علوم لوستلي و واو په همديې ژبو ږغېدى په هند کي يې انگلېسي او اردو هم زده کړه. سيد چي پخوا يې [[فلسفه]] د عربې پوهنو سره يوځاى ويلېگ وه دا وخت يې په هند کي د نوي فلسفې په کارولو سره چي له [[اروپا]] څخه يې ځرک رارسېدلى وزده کړه.په سيد جمال الدين کې د کوچنيوالي څخه د ښه استعداد او نبوغ نښي نښانې څرگندي وې ځکه نو پلار دی لومړی د کامې د شير گړ د حضرتانو په ديني مدرسه کي شامل کړ . بيا پلار د ځان سره [[کابل]] ته بوت ، هلته يې له مشهورو استادانو څخه ديني علوم ، رياضي ، طب ، منطق او فلسفي کتابونه ولوستل او د دې تر څنگ يې پوځي زده کړه هم و کړه . په لږه موده کي ډېرعالمان ده ته د تدريس کولو څخه عاجز شول . په زلمي توب کي يې هند ته سفر و کړ او هلته يې د ديني او نورو عصري علومو زده کړي بشپړي کړې . بيا حجاز ته ولاړ ، يو کال د عربو په ملکونو کي و گرزېد . <br /> <br />کله چي سيد جمال الدين افغان په دغو سفرونو کي پر زده کړه سربېره د شاو خوا سيمو د سياسي ، اجتماعي او اقتصادي حالت ډېره ژوره مطالعه و کړه نو دا فکر ور سره پيدا شو چي څرنگه خپل هيواد، ټول اسلامي هيوادونه او نوره نړۍ د انگرېزانو د استعماري بند، اثر او نفوذ څخه خلاصه کړي ، نو يې عملي هلي ځلي شروع کړې . <br /> پدې وخت کي [[امير محمد اعظم خان]] د [[امير دوست محمد خان]] زوی د [[افغانستان]] پاچا وو ، سيد جمال الدين د نوموړي پاچا د نيژدې مشاورينو او د دربار د مخورينو څخه وو . د امير محمد اعظم خان د پاچاهۍ دوره ډېره لنډه وه او بيرته [[قادردیوانه]] د دوهم ځل د پاره پاچا شو . امير شيرعلي خان له خپل ورور ( محمد اعظم خان ) سره د نيژدې تعلقاتو ، يا د انگرېزيانو په اشاره او يا د سيد جمال الدين څخه خپلي واکمنۍ ته د خطر په نسبت دی د خپل هيواد پرېښودو ته اړ کړ . سيد له هيواد څخه تر وتلو وختي لا خپل ټول پلانونه او مترقي پروگرامونه د وخت امير ته و سپارل او له هيواد څخه و وت .<br /> <br /> لومړی هند ته ولاړ ، خو انگرېزيانو د هغه ځايه څخه و ايست او له هغه ځايه [[مصر]] او بيا ترکيې ته ولاړ . په [[ترکيه]] کي د هغه هيواد د صدراعظم په غوښتنه د پوهني او معارف د وزارت د مجلس غړی و ټاکل شو . سيد د ترکيې څخه مصر ته ولاړ او هلته يې نهه کاله د الازهر په اسلامي مدرسه کي د استاد په توگه دنده تر سره کړه . په ١٨٧٩ ميلادي کال کي له هغه ځايه وتلو ته مجبور شو، هند ته ولاړ . ډېر ژر انگرېزانو مجبوره کړ چي له هنده څخه هم ووزي . له هغه ځايه [[لندن]] ته ولاړ او هلته يې د ( ضياالخافقين ) په نامه يو اخبار پيل کړ او له هغه ځايه فرانسې ته ولاړ او هلته يې هم يو اخبار پيل کړ . اخبار يې د فرانسې حکومت بند کړ ، هغه وو چي د هغه ځايه څخه ترکيې ته ولاړ .<br /> <br /> په ١٣١٤ هجري سپوږميز ( ١٨٩٧ ) ميلادي کال د سرطان د ناروغۍ له امله وفات شو او په ترکيه کي ښخ شو . چي وروسته بيا ١٣٢٣ هجري لمريز ( ١٩٤٤ ) ميلادي کال کي د ده تابوت د ترکيې د حکومت په موافقه کابل ته راوړه شو او [[د کابل پوهنتون]] په احاطه کې په شاندارو مراسمو ښخ شو . ---- سيد دا مهال د پوهي او اخلاقو نوى لار پرانيستله دى په [[هند]] کي پر يوه ځاي ديره نه شو بلکى غوښته يې چي د هند هري سيمي ته ولاړ شي، د خلگو سره وگوري او د هغوى د ژوند په اړه خبري ورسره وکړي. په دې کوگه په ټول هند کي وگرځېدى او په هر ځاى کي يې له خلگو سره په ټولنو او غونډو کي وليدل اود خپل سفر پر مهال يېد هغو ځايو اصول او احوال ځانته ښه روښانه کړل. سيد ته پر يوه ځاى پاته کېدل د خفگان خبره وه ځکه يې نو د نړۍ ډېرو برخو او هېوادو ته په مناسب وخت کي سفرونه وکړل او د هري سيمى او [[هېواد]] خلگ يې د ژوند د رښتينى مانا د پوهېدو له لپاره راپور ته کړل. سيد افغان له هنده مکې شريفي ته ولاړ، حج يې وکړ اود عربو خوى، کړه وړه اودودونه يې وليدل او ډېره گټه يې ورته وکړه. ترحج وروسته بيرته [[افغانستان]] ته راغى چي دا مهال لوى پوه او نابغه ځني جوړ شوي و. کله چي بيرته هيواد ته راستون شو نو د وخت [[حکومت]] دده د ځراکت او پوهي امله ورته د حکومت په حاکمه درجه کي اوچت او لوړ ځاى ورکړ. څه وخت چي [[امير دوست محمد خان]] [[هرات]] ته د وراره او زوم سلطان د احمد خان تسليم کړه او وروسته د وربيښي ناروغۍ له امله مړ شو، وروسته محمد خان د زامنو تر منځ شخړي رواني وې [[امير شېر علي خان]] او [[محمد اعظم خان]] تر منځ دواکمنۍ پر سر شخړه روانه وه دې پيښو سيد افغان ډېرو زوراوه، که څه هم د محمد اعظم خان ملگرى و، سيد افغان دا مهال اووه ويشت کلن و او د وزارت تر جوکۍ رسېدلى و،د محمد اعظم په زړه کي يې خورا ځاى نيولى و اوتل به يې مشوره ورسره کولْ، سيد افغان ده ته په هره برخه کي د نوى فلسفې له مخي پوهه ورکړې وه، ده هم د واک پر مهال دده لار ښووني منلې. کله چي امير شير علي خان، محمد اعظم خان ته ماته ورکړه نو سيد افغان ته يې بلنه ورکړه، خو هغه ونه منله، د محمد اعظم په ماته يې اراده له لاسه وزکړه او د امير شير علي خان سره يي هم مرسته ونکړه. دا مهال سيد د خپل ځان له پاره وضعه سمه ونه گڼله ځکه يې بهر ته د تگ هوډ وکړ. ددې له پاره چي خپل هيواد او خلگو ته يې خدمت کړى وي نو امير شير علي خان ته ورغي او د رخصتېدو پر مهال يې هغه دهيواد د پرمختگ په نيت ځيني مواد وړانتدي کړل لکه په [[کابل]] کي د يوې چريدې خپرول، د افغانستان د سياسي خپلواکي اخيستلو اعلان، د کابينې جوړونه، د عسکرو منظمول، د ملي ژبي پښتو پالل او بدا يول، د ښوونځيو جوړول، سړکونه جوړول د پستې او مخابرې وسايل برابرول او نور... دارنگه د سيد په باره کي وايي چي ده محمد افضل خان ته پوره درس ورکړې و. که چيري افضل خان باچا سوى واى نو به سيد افغان د خاوري د آبادۍ، خپلواکۍ د گټلو په لار کي او د خلگو د هوسا ژوند له پاره نه تسړي کېدونکي خدمتونه کړى واى، تر دې وروسته سيد افغان له خپلي خاوري په ژوند ولاړ او تر مړينى وروسته پسله ډېره وخته تش تابوت اوهډوکي گران هيواد ته په خورا درنښت راوړل شول او [[د کابل پوهنتون]] په منځ کي ښخ شو. چي په هيواد د کورنيو ورانوونکو جگړو په ترځ کي نه يوازي داچي ژوندي انسانان مو بې پټ هاو په خاورو ومنډل سول بلکي له مړو اومزارونو سره هم دښمنۍ وپالل سوې. چي په دې ترڅ کي د سيد افغان قبر هم دا ډول وران او په بې شمېره مرميو سورۍ، سورۍ سو، چي ته به وايي د ډېر منظم پلان له مخي دا کار سوي دي. زموږ د خاوريوانسانانو ادرين غليمانو يوازي په دې زړه نه سړېدى چي نن او سبا ته مو اور واچوي بلکې د پرون د وياړونو پر تندي يې هم داغونه راکښېښول... که څه هم د سيد افغان د ژوند اړخونه په څو پاڼو او کتابو کي نشي ځاييداى او د هغه د وياړلي ژوند په اړه کتابونه ليکل په کار دي، چي دده د ژوند او اثارو په برخه کي مالومات بشپړ سي. خو دلته ددغه ستر [[انسان]] په اړه يو څو ټکي روښانوو. سيد جمال الدين افغان د ختيځي نړۍ ستر عالم، لوى [[سياستبوه]] ، مبارز او انقلابي و، دى نه يوازي پوه او مفکر و بلکي له پوهي او مفکورې سره عمل هم ملگرى کړي و، ځکه نو د عمل او مبارزې د لاري اتل او مخکښ گڼل کيږي، دده دعمل له پاره بايد داووايو چي دده پيغامونه او نظريې دي، چي هر وخت او هره ورځ يې په بيلو، بيلو هيوادو او خپلو تاليفاتو کي ځاى کړي دي، دده دا پيغامونه يوازي د يوې ورځي او يوه تن له پاره نهوو بلکې هغه مهال د هغو قومو او هيوادو د ويښولو له پاره لوى درس و چي د استعمار تر تتۍ لاندي و واو خورا ښه بېلگه يې دعروۍ الوثًى مجل هده. ده د نړۍ پر مخ مسلمانان چي د [[اروپا]] له خوا تر ښکېلاک او تيري لاندي وو د يوه لاس گوتي گڼلې او ددغه ښکېلاکي واکمنۍ د ختمولو له پاره يې دوى يو والي او ورورۍ ته رابلل چي ځانونه خپلواک او هيوادونه يې له ښکېلاکه وژغورل سي او پردى وان ونه توانيږي چي ددوى پر مادي او مانيزو شتمنيو خېټه واچوي ستر سيد د ښکېلاک د ناوړي پاليسۍ ورکولو له پاره په هر هيواد کي هر قامته خپلي سوي، سوي نارې په ډېر حراکت اوزړورتيا سره وهلې او دايې لويه هيله وه چي د ښکېلاک (استعمار) تور ټغرله دغو هيوادو څخه ټول کړه سي. ده غوښتل چي دا هيوادونه د مفکورې او عمل له لاري راويښ کړي د پردي دښمن پر وړاندي کلک و د ډيري او استعماري نقښې يې وراني کړي او په پاى کي وکولاى سي چي د استعمار کور ځنځير د تل له پاره له خپلي غاړي وباسي. همدارنگه سيد افغان تبعيض او تفرقه نه منله، هه ته انسان انسان ښکراېدى، تور، سپين او ژړ يې يو وجود گڼل. دده دالوړه مفکوره هر ځاى په هر هيواد کي جوته سوې ده. ياني دى چي به هرځاى ته ولاړي ځان يې د هغه ځاي او د هغه د ځاى د خلگو گاڼه، هند ته چي ولاړي، هندوانو، د هند مسلمانانو او نورو توکمونو ته يې د مبارزې مفکوره ورکړه او ځان يېد دوى يو غړى گاڼه حو چي هند ځان داروپا له ښکېلاکه خپواک کړي [[مصر]] او [[ايران]] ته چي ولاړ، هلته د هغوى په درد دردمن و او د ښکېلاک د ورکېو لاري يې ورښولې، ترکيې تهچي ولاړ، هلته د ترکانو وروڼو په غم کي ځان کډ باله، دى چي به هرځاى تليى، هلته به يې د هغه له پوهانو اومخورو سره کتل او هغوى به يې خپلواک اوسرلوړي ژوند ته هڅول چي خپل ولس د ښکېلاک ختمولو له پاره پوه او ويښ کړي. د سيد افغان مفکوره تدرې هم لوړه وه، ځکه هغه انسان د اسنان په نوم پېژندى چي بايد د نړۍ پر مخ خپواک ژوند وکړي، د نړۍ مخ سيد افغان ته د يوه کور حيثيت درلود او نړيوال يې د يوې کورنۍ غړي بلل. موږ په پوره باور سره ويلاى سو چي دى له يوې بيوزلي کورنۍ څخه راپورته سو او په خپله پوهه يې کور، کلى، هيواد، ختيځ او لويديځ روښانه کړ، دده شخصيت ډېر اوچت و، دده په باب پوره او بشپړه ليکنه البته زموږ د توان خبره نه ده او نه هم موږ دده ديادوني حق ادا کولاى سو. دده د سرت تاريخي او نړيوال شخصيت يادونه لکه څنگه چي دده له شان سره لازمه ده موږ نه سو کولاى دده په اړه چي هرڅه ويل سوى او ليکل سوي دي بيا هم لږ دي، ښايي او لازمه دهچي د وخت چاوراکي زموږ دغه ستر افغان ته پام واړوي په اړه يې ملي او نړيوالو سيمنارو او سرتو سترو غونډو ته لار هواره کړي. چي له يوې خوا دده ستر انسان حق اداء سوى ويا و له بله پلوه زموږ ځوان نسل د هغه له بيساري ستر ارمان او اوچت شخصيت سره ښه ډېر آشنا سوى وي. گوندي وي چي افغان ځوان نسل وکولاى شي دستر سيد افغان د پوهي تفکر او لوړ ارمان په رڼا کي ځانته د ژغورني يوه روڼه لار پيدا کړي او د روانو بدبختيو له تورو تاريکو څخه ځان راوباسي. د ستر سيد افغان شخصيت د نورو په نظر کي: ډېرو بهرنيو پوهانو د سيد افغان د لوړ پوهنيز شخصيت په اړه ډيري ژوري او علمي نظريې څرگندي کړي دي، چي په دې لنډه مقاله کي يې بشپړ بيان نسو راوړلاى، خو بيا به هم د څو تنو د نظر په لنډ ډول راواخلو. [[چارلزايدمز]] ليکي: ددې نامتو عالم کارنامې او کار روايي د يوه ځانگړي هيواد د سمون له پاره نه وې بلکې د ټولو اسلامي هيوادو له پاره وې. زموږ ددې خبري ثبوت د هغه څرگند اوجوت نظردى چي د گران هيواد افغانستان، مصر، ترکيې، ايران او هندوستان په باره کي يو شان وې، ده په هر هيواد کي د وينا او تبلغ په پايله کي يو ږوږ پيدا کړى و او بيده خلگ يې د خپلو حقونو د ترلاسه کولو له پاره يې راويښول. مرسيو ميستل ليک: د لرغوني او تاريخي افغانستان نامتو پوه او سيد هري خوا ته چي تللى دي، د تلو سره سم يې هلته ذهني انقلاب راوستلى دي او دده ددغه خوڅښت او ښور پايله وه چي په ختيځو هيوادو خلگ د خپلو حقو د ترلاسه کولو له پاره راويښ سول... د امريکا يو پوهوايي: سيد جمال الدين افغان د لوړي فلسفې خاوند، د فصاحت او بلاغت پر ډگر تر هر چا پا تر ټولو دمڅه و، لوى سياست پوه او د کللکو دلايلو څښتن و، ډېر زړه و راو همت بئگلگه گڼل کېده، په خبرو کي يې زياته اغېزه وه، په خپل وخت کي د نړۍ په خلگو کي د دونه عزت خاوند و چي لږ سيالان يې درلوده، ډېره پخه اوعلمي تجربه يې درلوده چي موږ يې پوره مننه کوو... == دا هم د ستر سيد يو قول == === وهم === اې لويه خداي! زموږ له سترگو د وهم پردې پورته کړې چي حقايق هغسي ووينو لکه څنگه چي دي، او په ځانګړي توگه له بد مرغۍ او گمراهۍ وژغورل سو.لويه خدايه! ته وهم ټپ کړې ځکه کله، کله وهم د بېرو هنداره سي او ډاروونکي څېرې پکښي ليدل کيږي او کله، کله بيا بې حقيقته خوشالي سړي ته ځلوي. وهم په هر حال د حقيقت حجاب دى او پر ليمو باندي يوه پرده غوړوي، وهم د ارادې واکمن دى او پر عزم باندي غالب له ده شر زيږي او خير تښتي، نو ځکه وهم د شر بابيلونکي او د خير شړونکي دى، وهم کمواکه غښتلى ښيي، نژدې ليري ايسوي، د امن ځاى له خظره ډک څرگندوي او د پنا ځاى د مرگ خوله ښکاره کوي. وهم وهمېدلي له ځانه بې خبره کوي او له صحيح حسه يې ليري بياي ې موجود يې په خيال کي معدوم راځي او معدوم يې موجود وهمېدلى په يوه بې حقيقته دنياگي کي اوسي او په يوه داسي عالم کي ځان گڼي چي ليدل يې ناشوني دي، وهمېدلي په دغه خيالي عالم کي د مېرگي نيولي په څيرلو څي يو څي کوي هډو نه وهيږي چي څه کوم؟ څوک ولاړه؟ څوک راغله؟ څه راکړه سوه څه راڅ يو وړل سوه؟ وهم يو ناولي روح دي چي د انساني نفس هغه مهال په پېڅه کيږي چي هغه د ناپوهۍ او ناخبرۍ په ترايو کي گوډ، ړوند کيږي او له ويري هيسته هڅه کوي حقايق چي پټ سي نو وهم ټيگيږي او ارادې تر خپل واک لاندي کوي. وهمېدلي د گمراهۍ چول ته غورځوي، پر ناليدلو او کږو وږو لارو يې سر کوي، څو بيخي د مقصد لوري حتي ورک کړي. == ليکنې == ** رساله نیچریه ** د "عروةالوثقی" په مهالنۍ کې ليکنې ** د ارنست رنان د خطابې په رد کې ليکنه ** د وخت واکمنو، او روڼ آنديو ته ليکونه ** د "ضیاءالخافقین" په مهالنۍ کې ليکنې ** تتمة البیان فی تاریخ الافغان == د علامه سېد افغاني سفرونه == === د هند سفر === علامه سېد د خپلو افکارو، نظرياتو څېړنې او تبليغ لپاره په ځوانه ځوانۍ د هند په لور وخوځېد. او پدې لار کې په نه ستړې کېدونکي تلاښ لاس پورې کړ، او له هېڅ ډول کوښښ او سعي يې سرفه ونکړه. علامه سېد په ۱۸۵۶ز کال د هند په لور خوځي ترڅو د انگريزي ښکېلار ځواک پر وړاندې د خپلواکۍ د غورځنگ فکري مشري په غاړه واخلي. د علامه سېد لومړنې بهرنې سفر د هند په لورې ؤ. او تر هغه ځاى پورې چې د سېد د ځوانۍ اړيکې وى، نو دې سفر ته يو تجربوي او څېړنيزه سفر ويلاى شو. ده غوښټل ترسو د هند له روانې سياسي او ټولنيزې وضعې څخه ځان خبر کړي، نو پدې اړه يې د هند له پوهانو، مشرانو او سياسي وتلو څېرو سره ليدنې کتنې پېل کړې. د هغوې له افکارو څخه يې ځان خبر کړ، او د ښوونيز نظام په اړه يې د هغوي کړه وړه له نظره تېر کړ. علامه سېد دا تريخ واقعيت هم درک کړ، چې په هند کې واک او چارې د مسلمانانو له لاسو څخه په ټولييز دول وتلې دي. نو لدې امله د هغه مخالفت او کينه د انگرېزانو په وړاندې له هرچا زياته وه، او د مسلمانانو څخه يې غوښتنه دا وه چې خپلې اړه يکې له پرنگيانو سره وشلوي. علامه سېد په هند کې څه کم يو کال تېر کړ، او بيا د حج مبارکې فريضې اداکولو لپاره د حجاز په لور وخوځېد. === حجاز ته سفر === علامه سېد په هند کې له يو [[کال]] تېرولو څخه وروسته د حجاز په لورې وخوځېد ترڅو په ځوانه ځوانۍ کې د حج سپېڅلې فريضه ادا کړي. === بېت المقدس ته سفر === علامه سېد د حج د فريضې له اداکولو څخه وروسته د [[بېت المقدس]] په لورې وخوځېد. == مړينه == [[دوتنه:د سيد جمال الدين مقبره.jpg|کيڼ|250px|بټنوک|د سيد جمال الدين مقبره]] سيد جمال الدين افغاني په ۹ د [[مارچ]] ، ۱۸۹۷ زېږيز [[کال]] کې په استنبول کې له دې نړۍ نه سترگې پټې کړې او هماغلته په استنبول کې خاورو ته وسپارلی شو. د ۱۹۴۴ زېږيز کال په وروستيو کې د افغانستان د دولت په غوښتنه د هغه جسد بېرته افغانستان ته ولېږل شول او د کابل پوهنتون په انگړ کې خاورو ته وسپارلی شو چې هديره يې بيا د په گومبدې وپوښل شوه. {| class="toccolours" style="margin: 0.5em auto; clear: both; font-size: 100%; text-align: center;" |- ! style="background:gold; font-size: larger;" | [[:وېشنيزه:مسلمان فیلسوفان|مسلمان فیلسوفان]] |- | [[دوتنه:Ibn rushd1.jpg|90px|]] |- |[[يعقوب کندي]] | [[ابن سينا بلخي]] | [[ابن عربي]] | [[ابي نصر الفارابي]] | [[غزالي]] | [[ابن خلدون]] | [[ابن رشد]] | [[ابن طفيل]] | [[علامه اقبال]] | [[سيد جمال الدين افغاني]]| [[حمزه شينواری|امير حمزه شينوارې]] | [[امام فخر الدين رازي]] | [[رابعه بلخي]] | [[غني خان]] | [[ابو الاعلى مودودي]] | [[شاه ولي الله]] | {[[سېد محمد طباطبايي]] | [[عمر خيام]] |[[ابن مسکويه]] | [[سېد حسن نصر]] | [[جلال الدین رومي]] |[[شقیق بلخي]] | [[شېخ الاشراق سهروردي]] |- |} {{ټاکلې ليکنه}} [[وېشنيزه:فلسفه]] [[وېشنيزه:مسلمان فيلسوفان]] [[وېشنيزه:د ختيځ فيلسوفان]] [[وېشنيزه:افغاني فيلسوفان]] [[وېشنيزه:پښتانه]] [[وېشنيزه:فيلسوفان]] n870jw37d4yljdwk5v9cr0taksbyv7z 0 15781 370238 370228 2026-11-03T14:33:26Z Abdaliii 25718 /* */ . 370238 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:عبدالله خان پوپلزی.png|کيڼ|250px|بټنوک|سردار عبدالله خان پوپلزی]] '''سردار سرداران عبدالله خان د پوپلزی د مشهور قوم څخه په ۱۱۱۰ هجري قمري کال کې په کندهار کې زېږېدلی دی. هغه د وکیل‌الدوله او دیوان بیګي په نومونو مشهور و او د افغانستان د بنسټګر احمد شاه بابا د مهمو سړو څخه یو و. هغه د پاچا په نږدې شورا پورې اړه درلوده چې نهه غړي پکې وو. هغه د خپل ژوند په اوږدو کې د احمد شاه او تېمور شاه لپاره بېلابېل لوړ پوري دندې درلودې. سردار عبدالله خان د افغانستان لومړی د مالیې وزیر و، د شاهي دربار د وزیر دنده یې د «اشیک‌آغاسي‌باشي» په لقب سره درلوده، او د امیرالـلشکر نظامي لقب یې هم درلود او سربیره پردې د کشمیر او سرهند فاتح ګڼل کیږي. هغه په ۱۲۰۰ هجري قمري کال کې په کابل کې وفات شو او هلته په یوه شخصي کورنۍ هدیره کې خاورو ته سپارل شوی دی.''' [[وېشنيزه:افغان وزيران]] qhn8uuseaus2tjupjf9sh0ylt9pb4p4 0 26391 370246 193140 2026-11-04T07:33:58Z Amherst99 18658 /* */ 370246 wikitext text/x-wiki '''ټیټ ځمکنی چورلېځ''' (انگلیسي: [[:en:Low Earth orbit|low Earth orbit]]) د ځمکې شاوخوا د تشیال (فضا) هغې سیمې ته ویل کېږي چې تر ۲۰۰۰ کیلو‌مټره (۱۲۴۳ میله) ټیټ وي. د نړیوال تشیال تمځای (International Space Station) په گډون گڼ‌شمېر تشیالبېړیانې (فضايي بېړیانې) په همدې سیمې کې دننه کابو د ۹۰ دقیقو په اوږدو کې پر ځمکې را څرخي. سپوږمۍ ته د اپولو پروگرام (Apollo Program) له الوتنو پرته، نورې ټولې بشري تشیال‌الوتنې (human spaceflights) په همدې ټیټ ځمکني چورلېځ کې ترسره شوي دي. تر دې دمه، په بشري تشیال‌الوتنو کې جېمیني ۱۱ (Gemini 11) په دې سیمې کې تر ټولو لوړ تللی دی چې له ځمکې څخه کابو ۱۳۷۴،۱ (۸۵۳،۸ میله) لوړ وو. ceevnlhaxcatetwypemuopue4s91fa2 0 51428 370241 370234 2026-11-03T19:20:41Z ~2026-58393-98 41191 370241 wikitext text/x-wiki '''اصفهان''' (فارسی: اصفهان) د [[ايران|ایران]] دریم ستر ښار دی چي له [[پلازمېنه|پلازمېني]] [[تهران ولايت|تهران]] نه ۴۴۰ کیلومتره (۲۷۰ مایله) جنوب ته موقعیت لري. یاد ښار تقریبا ۲,۲۲۰,۰۰۰ نفوس لري، او په ایران کي تر تهران او [[مشهد]] وروسته دریم ډېر نفوس لرونکی ښار ګڼل کیږي. {{مالومات}} == مخینه == د اسلام تر لمر غوړېدو وروسته اصفهان په لومړي ځل د سلجوقي ترکانو په واکمني کي پرمختګ وکړ او ورپسې د فارس د صفوي سلطنت پر مهال (له شپاړسمي تر اتلسمپ پېړۍ پوري) د هغوی اړوند یو ستراتیژیک ښار ګڼل کېدی. د اصفهان ولایت د مهمې سیمه‌ییزې جغرافيې او ولایتي مرکز په توګه د اسلامي نړۍ یو له مهمو معمارۍ مرکزونو څخه دی. په ۱۹۷۹ کال کې د اصفهان میدان د یونسکو د نړیوال میراث په لیست کي راغی. == نفوس == د اصفهان نفوس د ۲۰۱۶ د سرشمېرني له مخي ۱۹۶۱۲۶۰ وګړي اټکل سوی دی. 34q3p70je2sj9vvij9bnib4xdpjksal 0 61399 370245 365717 2026-11-03T22:45:37Z Amherst99 18658 /* */ 370245 wikitext text/x-wiki ټیکنالوژیکه خیالبافي یا ټیکنالوژیک یوټوپیانېزم ('''technological utopianism'''، چې ډېری وختونه د ټیکنو-یوټوپیانېزم یا ټیکنالوژېزم په نوم هم یادېږي) هرې هغې نظریې ته ویل کېږي چې بنسټ یې پر دې باور بنا وي چې په ساینس او ​​​​ټیکنالوژۍ کې پرمختګ کولی شي ، یوه یوټوپیا یا خیالي نړۍ (utopia) رامنځته کړي، یا هم لږترلږه یوه یا بل ارماني یا خیالي ایډیال ته په رسېدو کې مرسته وکړي. له همدې امله، یوه ټیکنو-یوټوپیا هغه مثالي ټولنه ده، چې قوانین، حکومت او ټولنیز شرایط په کې د خپلو ټولو وګړو د ګټو او هوساینې لپاره کار کوي، کوم چې د نږدې یا لرې راتلونکي لپاره ټاکل کېږي؛ ځکه د ساینس او ​​​​ټیکنالوژۍ پرمختګ د دغسې یوه مثالي یا ایډیال ژوند د معیارونو شتون ممکنوي؛ د بېلګې په توګه: اړاوي یا کثرت، په انساني طبیعت کې بدلونونه، د رنځونو مخنیوی او حتی تلپاتیو‌الی یا د مرګ پای. ټیکنالوژیک یوټوپیانېزم زیاتره له نورو هغو بحثونو سره تړلی وي، چې ټیکنالوژۍ د ټولنیز او کلتوري بدلون د عواملو په توګه وړاندې کوي، لکه ټیکنالوژیک جبر یا رسنیز تخیلات.<ref>{{Cite journal|last1=Natale|first1=Simone|last2=Balbi|first2=Gabriele|date=2014-04-03|title=Media and the Imaginary in History|journal=Media History|volume=20|issue=2|pages=203–218|doi=10.1080/13688804.2014.898904|s2cid=55924672|issn=1368-8804|url=https://dspace.lboro.ac.uk/2134/19467}}</ref> ټیکنالوژیکه یوټوپیا ټولې هغه ستونزې له پامه غورځوي چې ټیکنالوژي یې رامنځته کوي، خو پر دې بیا په کلکه باور لري چې ټیکنالوژي انسان ته دا شونتیا وربښي چې ټولنیز، اقتصادي، سیاسي او کلتوري پرمختګونه وکړای شي. په ټولیز ډول، ټیکنالوژیک یوټوپیانېزم د ټیکنالوژۍ اغېزېې خورا مثبتې ګڼي.<ref>[[Segal, Howard P.]] Imagining Tomorrow: History, Technology and The American Future, "The Technological Utopians", Cambridge: MIT Press, 1986.</ref><ref>Rushkoff, Douglas. EME: Explorations in Media Ecology, “Renaissance Now! Media Ecology and the New Global Narrative”. Hampton Press, 2002, p. 41-57.</ref> د ۲۰مې پېړۍ په وروستیو او د ۲۱مې پېړۍ په لومړیو کې ګڼې داسې ایډیالوژۍ او خوځښتونه راڅرګند شول، چې ټیکنالوژیکې یوټوپیا ته د بڼې ورکولو ننګه یې د یوه ترلاسه کېدونکي هدف په توګه کوله. په دغو ایډیالوژیو او خوځښتونو کې سایبرډیلیک کلتور ضد، کالیفورنیايي ایډیالوژي، سایبر یوټوپیانېزم، ټرانس هیومنېزم او فردیت‌پالېزم یې د یادولو وړ دي. کلتوري منتقد امري زیمان استدلال کوي، چې ټیکنالوژیک یوټوپیانېزم یو غیر منطقي ټولنیز روایت دی، ځکه د ملاتړ لپاره یې هېڅ شواهد نشته دي. نوموړی دې پایلې ته رسېږي، چې دا چاره په ډاګه کوي چې څومره عصري ټولنې د پرمختګ او ټیکنالوژۍ پر روایتونو باور لري، سره له دې چې ټول شواهد یې برعکس دي.<ref name="Hughes 2003">{{cite journal|author=Hughes, James|title=Rediscovering Utopia|year=2003|url=http://archives.betterhumans.com/Columns/Column/tabid/79/Column/232/Default.aspx|access-date=2007-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927204653/http://archives.betterhumans.com/Columns/Column/tabid/79/Column/232/Default.aspx|archive-date=2007-09-27|author-link=James Hughes (sociologist)|archivedate=2007-09-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927204653/http://archives.betterhumans.com/Columns/Column/tabid/79/Column/232/Default.aspx}}</ref><ref name="sciencedaily.com">{{Cite news|title=People Generally Do Not Act on Information on the Effects of Oil on the Environment|date=May 28, 2010|access-date=17 Nov 2010|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2010/05/100528150833.htm|work=ScienceDaily}}</ref> == تاریخچه == === له ۱۹مې پېړۍ څخه د ۲۰مې پېړۍ تر نیمایي پورې === کارل مارکس باور درلود چې ساینس او ​​ډیموکراسي د هغه څه ښی او کیڼ لاسونه دي، کوم چې نوموړی یې د اړمنۍ له ساحې څخه د آزادۍ ساحې ته حرکت بولي. نوموړی وایي چې: په علم او ساینس کې پرمختګ د پاچایانو له واکمنۍ او د عیسوي کلیسا له واک او ځواک څخه د مشروعیت په اخیستلو کې مرسته کړې ده.<ref name="Hughes 2004">{{cite book|author=Hughes, James|title=Citizen Cyborg: Why Democratic Societies Must Respond to the Redesigned Human of the Future|url=https://archive.org/details/citizencyborgwhy0000hugh|publisher=Westview Press|year=2004|isbn=978-0-8133-4198-9|author-link=James Hughes (sociologist)}}</ref> د ۱۹مې پېړۍ لیبرالانو، سوسیالیستانو او جمهوریت غوښتونکو هم تر ډېره ټیکنالوژیک یوټوپیانېزم منلی دی. د جوزف پریستلي په څېر راډیکالانو بیا د ډیموکراسۍ د ملاتړ او دفاع په څنګ کې ساینسي څېړنې تعقیب کړې. رابرټ اوون، چارلز فوریه او هنري ډي سینټ سیمون د ۱۹مې پېړۍ په لومړیو کې د عقل او منطق په کارولو سره د بشریت د راتلونکي ساینسي او ټیکنالوژیکي تکامل اړوند خپلو لیدلوریو له کبله د کمونیستانو لپاره الهام بښونکي وو. راډیکالانو بیا د ډاروین د تکامل تیوري د ټولنیز پرمختګ نظریې ته د اعتبار ورکولو لپاره وکاروله. په "تېر ته نظر" نومي اثر کې د اډوارډ بیلامي سوسیالیستي خیالي نړۍ (یوټوپیا)، چې د ۱۹مې پېړۍ په وروستیو کې یې په متحده ایالاتو کې سلګونه سوسیالیستي کلبونو او یوه ملي سیاسي ګوند ته الهام ورکړ، د بیلامي د تصور یا تخیل په څېر خورا ټیکنالوژیکه وه. د بیلامي او فابیان سوسیالیستانو له نظره، سوسیالیزم باید د صنعتي پراختیا د یوې بې‌درده پایلې په توګه رامنځته شوی وای.<ref name="Hughes 2004" /> === د ۲۰مې پېړۍ وروستي او د ۲۱مې پېړۍ لومړي کلونه === د ټیکنو-یوټوپیانېزم یوه خوځښت د ۱۹۹۰مې لسیزې په ډاټ کام کلتور کې بیا وده وکړه، په ځانګړې توګه د متحده ایالاتو په لوېدیځ ساحل کې په خاصه توګه د سیلیکون وادي په شاوخوا کې. کالیفورنیايي ایډیالوژي د باورونو یوه ټولګه وه، چې د ۱۹۶۰مې ز لسیزې د کلتور-ضد خوځښت د بوهیمینېزم او استبداد ضد چلندونه له ټیکنو-یوټوپیانېزم او د آزادي پالو اقتصادي پالیسیو له ملاتړ سره په ترکیبي بڼه رانغاړي. دا هغه څه وو چې د وایرډ مجلې په پاڼو کې منعکس شوي، راپورونه پرې خپاره شوي او حتی په فعاله توګه تبلیغ ورته شوی. دا مجله په ۱۹۹۳ ز کال کې په سان فرانسسکو کې تاسیس شوې وه او د څو کلونو لپاره یې پیروانو د "بایبل" په څېر خدمت ورته کړی دی.<ref name="Borsook 2000">{{cite book|author=Borsook, Paulina|title=Cyberselfish: A Critical Romp Through the Terribly Libertarian Culture of High-Tech|url=https://archive.org/details/cyberselfish00paul|publisher=PublicAffairs|year=2000|isbn=978-1-891620-78-2}}</ref><ref name="Barbrook and Cameron 2000">{{cite journal|author1=Barbrook, Richard|author2=Cameron, Andy|title=The California Ideology|year=2000|url=http://www.hrc.wmin.ac.uk/theory-californianideology.html|access-date=2007-02-06|archivedate=2006-11-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061109180733/http://www.hrc.wmin.ac.uk/theory-californianideology.html}}</ref><ref name="Borsook 1996">{{cite journal|author=Borsook, Paulina|author-link=Paulina Borsook|title=Cyberselfishness|year=1996|url=https://www.motherjones.com/news/feature/1996/07/borsook.html?welcome=true|access-date=2007-02-06|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929125249/https://www.motherjones.com/news/feature/1996/07/borsook.html?welcome=true|archive-date=2007-09-29|archivedate=2007-09-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070929125249/https://www.motherjones.com/news/feature/1996/07/borsook.html?welcome=true}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Natale|first1=Simone|last2=Ballatore|first2=Andrea|date=2014-01-01|title=The web will kill them all: new media, digital utopia, and political struggle in the Italian 5-Star Movement|journal=Media, Culture & Society|language=en|volume=36|issue=1|pages=105–121|doi=10.1177/0163443713511902|s2cid=73517559|issn=0163-4437|url=https://eprints.bbk.ac.uk/14858/1/2014-Natale_and_Ballatore-The_Web_will_kill_them_all.pdf}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://technorealism.org/|title=TECHNOREALISM|website=technorealism.org}}</ref> == اصول == برنارډ ګنډرون، د ویسکانسېن–مېلواکي پوهنتون د فلسفې د څانګې پروفیسور، د ۲۰مې پېړۍ په وروستیو او د ۲۱مې پېړۍ په لومړیو کې د عصري ټیکنولوژیکو یوټوپیایانو څلور اصول په لاندې ډول تعریفوي:<ref name="Gendron 1977">{{cite book|author=Gendron, Bernard|title=Technology and the Human Condition|url=https://archive.org/details/technologyhumanc00gend|publisher=St.Martin's Press|year=1977|isbn=978-0-312-78890-2}}</ref> # موږ اوسمهال د ټیکنالوژۍ په برخه کې (تر صنعتي دورې وروسته) یوه انقلاب کې یو. # په پوسټ-صنعتي دوره کې به تخنیکي وده (لږترلږه) دوام ومومي. # په پوسټ-صنعتي دوره کې ټیکنالوژیکي وده به د اقتصادي کمښت وضعیت پای ته ورسوي. # د اقتصادي کمښت د حالت له منځه وړل به د هرې لویې ټولنیزې بدۍ د له منځه وړلو لامل شي. رشکوف بیا ګڼې داسې ادعاګانې وړاندې کوي، چې د ټیکنالوژیک یوټوپیانېزم بنسټیز اصول رانغاړي:<ref>{{cite journal|last1=Rushkoff|first1=Douglas|title=Renaissance Now! Media Ecology and the New Global Narrative|journal=Explorations in Media Ecology|date=2002|volume=1|issue=1|pages=21–32|doi=10.1386/eme.1.1.41_1}}</ref> # ټیکنالوژي د انساني طبیعت غوره اړخونه منعکسوي، هڅونه یې کوي او "اړیکې، همکاري، شراکت، مرستندویي، او ټولنه" تقویه کوي.<ref name="ReferenceA">{{cite journal|last1=Rushkoff|first1=Douglas|title=Renaissance Now! Media Ecology and the New Global Narrative|journal=Explorations in Media Ecology|date=2002|volume=1|issue=1|page=26|doi=10.1386/eme.1.1.41_1}}</ref> # ټیکنالوژي زموږ خپلمنځي ارتباطات، اړیکې او ټولنې ته وده ورکوي. د انټرنیټ لومړنیو کاروونکو د انټرنیټ په اړه خپله پوهه د خپلې شاوخوا له نورو خلکو سره شریکوله. # ټیکنالوژي د ټولنې د دیموکراتیک کولو لامل کېږي. پوهې او مهارتونو ته د لاسرسي پراختیا د خلکو او معلوماتو د اړیکې لامل شوې ده. د بیان د آزادۍ پراخېدو "آنلاین نړۍ ... چې موږ په کې خپل نظر څرګندولی شو" رامنځته کړې ده. د ځواک او شتمنۍ د نابرابرۍ کمول په دې معنا دي چې هرڅوک په انټرنیټ کې مساوي حیثیت لري او اجازه لري چې د هر بل کس په څېر ډېر څه وکړي.<ref>{{cite journal|last1=Rushkoff|first1=Douglas|title=Renaissance Now! Media Ecology and the New Global Narrative|journal=Explorations in Media Ecology|date=2002|volume=1|issue=1|page=24|doi=10.1386/eme.1.1.41_1}}</ref> # ټیکنالوژي په حتمي توګه پرمختګ کوي. هغه تعامل چې د تلویزیون د ریموټ کنټرول، د ویډیو ګېم لوبټوکان، د کمپیوټر ماوس او د کمپیوټر د کیبورډ له اختراعاتو څخه لاسته راغلی، د خورا ډېر پرمختګ لپاره یې شونتیا برابره کړې ده. # د ټیکنالوژۍ ناڅاپي او غیرمتوقع اغېزې مثبتې دي. څرنګه چې ډېرو خلکو انټرنیټ کشف کړ، دوی له میلیونونو خلکو سره له تړل کېدو څخه ګټه پورته کړه او انټرنیټ یې پر یوه ټولنیز انقلاب بدل کړ. حکومتونو عامو خلکو ته ورساوه او "ټولنیزې جانبي اغېزې... یې اصلي ځانګړنه [شوه]."<ref name="ReferenceA2">{{cite journal|last1=Rushkoff|first1=Douglas|title=Renaissance Now! Media Ecology and the New Global Narrative|journal=Explorations in Media Ecology|date=2002|volume=1|issue=1|page=26|doi=10.1386/eme.1.1.41_1}}</ref> # ټیکنالوژيک مؤثریت او د لګښت کوونکي انتخاب زیاتوي. د تلویزیون ریموټ، د ویډیو ګېم لوبټوکان او د کمپیوټر ماوس رامنځته کولو دغه ټیکنالوژۍ آزادې کړې او کاروونکو ته یې شونې کړه چې دوی سمبال او کنټرول کړي او هم دوی ته ګڼ نور انتخابونه ورکړي. # نوې ټیکنالوژي کولی شي، د زړې ټیکنالوژۍ له خوا رامنځته شوې ستونزې حل کړي. ټولنیزې شبکې او بلاګونه د dot.com پوکڼۍ د کاروبارونو له سقوط څخه رامنځته شوې او پر کاروونکو د بېلابېلو طرحو د ترسره کولو هڅه کوي. == نیوکې == منتقدین یې ادعا کوي چې له علمي او ساینسي پرمختګ سره د ټیکنو-یوټوپیانېزم په وسیله د ټولنیز پرمختګ پېژندنه د مثبتیت او ساینسېزم یوه بڼه ده. د عصري آزادي‌پال ټیکنو-یوټوپیانېزم منتقدین بیا وایي چې: دا د "دولت پر لاسوهنې" تمرکز کوي، حال دا چې د سوداګرۍ او کاروبار د مقرراتو او تنظیم مثبتې اغېزې له پامه غورځوي. دوی همدا راز دې نکتې ته اشاره کوي، چې د ټیکنالوژۍ د چاپېریالي اغېزو په اړه د ویلو لپاره چندان څه نه لري او نظریې یې د نړۍ د ډېری نورو هغو برخو لپاره لږ د اهمیت وړ دي چې لاهم یو څه خورا کمزوري دي (نړیوال ډیجیټل وېش وګورئ).<ref name="Borsook 19962">{{cite journal|author=Borsook, Paulina|author-link=Paulina Borsook|title=Cyberselfishness|year=1996|url=https://www.motherjones.com/news/feature/1996/07/borsook.html?welcome=true|access-date=2007-02-06|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929125249/https://www.motherjones.com/news/feature/1996/07/borsook.html?welcome=true|archive-date=2007-09-29|archivedate=2007-09-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070929125249/https://www.motherjones.com/news/feature/1996/07/borsook.html?welcome=true}}</ref><ref name="Borsook 20002">{{cite book|author=Borsook, Paulina|title=Cyberselfish: A Critical Romp Through the Terribly Libertarian Culture of High-Tech|url=https://archive.org/details/cyberselfish00paul|publisher=PublicAffairs|year=2000|isbn=978-1-891620-78-2}}</ref><ref name="Barbrook and Cameron 20002">{{cite journal|author1=Barbrook, Richard|author2=Cameron, Andy|title=The California Ideology|year=2000|url=http://www.hrc.wmin.ac.uk/theory-californianideology.html|access-date=2007-02-06|archivedate=2006-11-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061109180733/http://www.hrc.wmin.ac.uk/theory-californianideology.html}}</ref><ref name="Huesemann2011">Huesemann, Michael H., and Joyce A. Huesemann (2011). [http://www.newtechnologyandsociety.org ''Technofix: Why Technology Won’t Save Us or the Environment''], New Society Publishers, Gabriola Island, British Columbia, Canada, {{ISBN|0865717044}}, 464 pp.</ref> د کلتوري څېړنو په برخه کې د کاناډا د څېړنیزې ادارې (CRC) مخکښ امري زیمان د ۲۰۱۰ ز کال په خپل اثر "د سیستم ناکامي: تېل، راتلونکی او د ناورین اټکل" کې استدلال کوي چې ټیکنالوژیک یوټوپیانېزم یو هغه ټولنیز روایت دی چې پر چاپېریال د نفتو یا تېلو د اغېزو په اړه له خلکو سره د شته پوهې پربنسټ عمل کولو څخه د هغوی مخه نیسي.<ref name="sciencedaily.com2">{{Cite news|title=People Generally Do Not Act on Information on the Effects of Oil on the Environment|date=May 28, 2010|access-date=17 Nov 2010|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2010/05/100528150833.htm|work=ScienceDaily}}</ref> پر ټیکنو-یوټوپیا باندې په نورو نیوکو کې د انساني عنصر په اړه شته اندېښنو ته اشاره کولی شو. منتقدین وایي، چې یوه ټیکنو-یوټوپیا کولی شي، انساني اړیکې راکمې کړي، کوم څه چې د یوې لرې او غیرصمیمي ټولنې لامل کېږي. == سرچينې == cbku2c9gdnt46vl8mccnclryahyg5wl 0 62845 370243 342546 2026-11-03T19:37:51Z Jims1f 41192 370243 wikitext text/x-wiki  {{Infobox ethnic group||group=بختياري|caption=<small> ۱ میلیون نفر<ref>{{یادکرد وب|نویسنده = |نشانی = http://www.ethnologue.com/language/bqi |عنوان =Bakhtiâri#A language of Iran| ناشر =[[اتنولوگ]] |تاریخ =۲۰۱۳ |تاریخ بازدید =۱۲ نوامبر ۲۰۱۴}}</ref> ({{ک|مجموع گویش‌وران بختیاری}})|popplace={{پرچم|ایران}}: د خوزستان ډېری برخه، چهارمحال بختیاري، د اصفهان ولايت لوېديځې سيمې، د لرستان ولايت ختيځې سيمې، د مرکزي ولايت سويلي سيمې|langs=[[ګويش بختياري]]|rels=[[اسلام]]، [[شيعه]]|related=[[لوري بختياري ژبه|لُر ژبي]] او نور [[ايراني وګړي]]}} '''بختياري قوم''' يا '''لورهايي بختياري''' <ref>{{پک|امان‌الهی بهاروند|۱۳۹۳|ک=قوم لر|ص=۹۳}}</ref> <ref>{{پک|بختیاری|۱۳۸۳|ک=تاریخ بختیاری|ص=۶۲}}</ref> <ref>{{پک|بختیاری|۱۳۸۳|ک=تاریخ بختیاری|ص=۶۲}}</ref> <ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.iranicaonline.org/articles/asayer-tribes|عنوان=AŠĀYER|تاریخ بازدید=۳۱ اکتبر ۲۰۱۴|نویسنده=|تاریخ=|ناشر=[[دانشنامه ایرانیکا]]|زبان=انگلیسی|نشانی بایگانی=https://archive.today/b6nWo|تاریخ بایگانی=۱۴ سپتامبر ۲۰۱۴}}</ref> يا '''ايل بختياري قبيله''' <ref name="iranicaonline2">{{یادکرد وب|نویسنده=|نشانی=http://www.iranicaonline.org/articles/baktiari-tribe|عنوان=BAḴTĪĀRĪ TRIBE|ناشر=Encyclopaedia Iranica|تاریخ=|تاریخ بازدید=۸ ژانویه ۲۰۱۴}}</ref> هغه ايراني وګړي دي چې د ايران په جنوب لوېديځ کې د [[چهارمحال او بختياري ولایت|چهارمحل او بختياري]] په شمول لوېديځ، د [[خوزستان ولایت|خوزستان]] په ختيځ، د [[لرستان ولايت|لرستان]] په سوېل کې اوسي. [[اصفهان ښار|د اصفهان]] لوېدیځ <ref>[[جین راف گارثویت]]، تاریخ سیاسی اجتماعی بختیاری، ترجمه مهراب امیری، انتشارات انزان، تهران ۱۳۷۲</ref> <ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://looklex.com/e.o/bakhtiaris.htm|عنوان=نسخه آرشیو شده|بازبینی=18 سپتامبر 2013|تاریخ بایگانی=6 آوریل 2014|پیوند بایگانی=https://web.archive.org/web/20140406214503/http://looklex.com/e.o/bakhtiaris.htm}}</ref> بختياري ګويش بختياري ژبو خبرې کوي، چې [[لوري ژبه|د لوري ژبو]] يوه څانګه ده. <ref name="encyclopaediaislamica2">{{یادکرد وب|نویسنده=|نشانی=http://www.encyclopaediaislamica.com/madkhal2.php?sid=661|عنوان=بختیاری|ناشر=دانشنامه جهان اسلام|تاریخ=|تاریخ بازدید=۲۹ دی ۱۳۹۰}}</ref> <ref>[http://www.amar.org.ir/Default.aspx?tabid=669%3E نتایج تفصیلی ایلی سرشماری اجتماعی اقتصادی عشایر کوچنده ۱۳۸۷]</ref> <ref name="noormags454232">{{یادکرد وب|نویسنده=خدابخش قربان‌پور دستکی|نشانی=http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/45423|عنوان=ایران‌شناسی: بختیاری‌ها؛ گذشته و حال|ناشر=مجله مطالعات ملی|تاریخ=زمستان ۱۳۸۱|تاریخ بازدید=۳۱ اکتبر ۲۰۱۴}}</ref> د بختیاريو قبیله له دوو څانګو څخه جوړه ده، چهارلنګ او هفتلنګ ، <ref>{{یادکرد وب|نویسنده=حسین ابراهیمی ناغانی|نشانی=http://anthropology.ir/node/4399|عنوان=اسامی طوایف و شعب ایل بختیاری|ناشر=سایت «انسان‌شناسی و فرهنگ»|تاریخ=۲۲ اسفند ۱۳۸۸|تاریخ بازبینی=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131007232745/http://anthropology.ir/node/4399|archivedate=۷ اکتبر ۲۰۱۳|dead-url=yes}}</ref> چې چهار لنګ پخپله په ۵ برخو او هفتلنګ په څلورو برخو وېشل شوي دي او هره برخه له څو قبیلو جوړه ده. <ref>{{یادکرد وب|نویسنده=Iraj Bashiri|نشانی=http://www.angelfire.com/rnb/bashiri/iraniantribes/iraniantribes.html|عنوان=The Bakhtiari Tribe|ناشر=angelfire.com|تاریخ=2002|تاریخ بازبینی=}}</ref> دغه فرقې چې د بختياري قبیلې د تنظیمي چارټ په نوم یادیږي، د شپاړسمې پېړۍ په اوږدو کې تېریږي او د بختياري قبیلې د ځانګړي طبقې او مالیاتي سیستم پر بنسټ تنظیم شوي دي. <ref>[http://books.google.com/books?id=HMHcfc-WMB4C&pg=PA21&lpg=PA21&dq=Haft+Lang+confederation&source=bl&ots=YS-rigcyNy&sig=KUYrDJi_EDnT6K14wFe-sWkDNfc&hl=en&sa=X&ei=KJnkUrahMcaAkQfmgYHIDw&ved=0CDQQ6AEwBQ#v=onepage&q=Haft%20Lang%20confederation&f=false Tribes and Empire on the Margins of Nineteenth-Century Iran]</ref> == شاليد == [[دوتنه:Bakhtiaris_tehran.jpg|کيڼ|بټنوک|300x300px| د بختياري وګړو مشروطه غوښتونکي سواره]] ; تاریخي شواهد د بختیار اوسنۍ ځمکه له زرګونو کلونو راهیسې د "بېلابېلو" بشري ډلو د اوسېدو ځای دی. بېلابېل شواهد ښيي چې د بختياري په دې لرغونې ځمکې لس زره کاله پخوا اوسېدل. طبیعي سرچینې او اسانتیاوې لکه [[اوبه]] ، [[ځنګل|ځنګلونه]] ، څړځایونه ، کافي باران، د کرنې لپاره مناسبې زېرمې او دره چې دا ځمکه په تېرو وختونو کې د انسانانو د راټولولو او ژوند کولو لپاره په یو غوره استوګنځای او اوسېدنځای بدله شوې وه. د دې اسانتیاوو سربېره، د زګروس لوړو غرونو او لمنو د بېلابېلو څارویو، نباتاتو او ځناورو د ودې لپاره مناسب چاپېریال چمتو کړی و. ; د لرغون پېژندنې شواهد [[لرغونپوهنه|د لرغونو اثارو]] کيندنې ښيي چې په دې سيمه کې د انسانانو د اوسېدو ''موده څلوېښت زره کلونو'' ته رسېږي. په دې سیمه کې [[د ډبرو منځنۍ دوره|د]] [[د ډبرو لرغونې دوره|پیلیولیتیک]] ، میسولیتیک، [[د ډبرو نوې دوره|نوولیتیک]] او [[ښاريتوب|ښاري]] دورې کلتوري پاتې شوني لیدل کیدی شي. {{سرچینه}} له هغو محدودو ځمکو څخه ده چې انسانانو پکې د لومړي ځل لپاره څاروي او نباتات پالل او يا په بل عبارت د کرنې او ابادۍ ژوند يې پيل کړ چې [[تمدن|د تمدن]] د ظهور لپاره اړين دي. <ref>امان‌الهی بهاروند. ''اسکندر: قوم لر''، انتشارات آگاه، تهران، ۱۳۷۴.</ref> {{سرچینه}} دا ''د هنر تاریخ لنډیز'' کتاب کې راغلي: {{دوراشې کامه|د [[تيږې له زمانې څخه]] [[ایران]] په "تنګ پیبده" کې د یوه غار په کیندلو کې (د [[لالي]] په شمال ختیځ کې د باختري غرونه)، د خرابو ډبرو وسیلې او وسلې (هتو، تیر، تیغ او توت) )) او د [[لورستان]] په هاميان، ميرملاس او دوشي سيمو کې په عمودي ډبرو کې په تور، زېړ او سور رنګونو کې د ژويو او خلکو انځورونه موندل شوي دي، چې د مسيحيت څخه شاوخوا 15 زره کاله مخکې تاريخ لري. د دې کارونو خاوندانو خپل خواړه د ډله ایز ښکار، کب نیولو او د بوټو د ریښو او ډډونو راټولولو له لارې پرمخبيوه. علمي او فرهنګي خپرونه، تهران، ۱۳۷۹، اوومه ګڼه.}} ; د کرنې اصل [[انسان پيژندنه|ارواپوهان]] په دې باور دي چې لوی نوولیتیک انقلاب یا د [[کرنه|کرنې]] او خوراکي توکو رامینځته [[فارس خلیج|کول د فارس خلیج]] شمال ته د [[سوريه|سوریې]] په سیمو کې رامینځته شوي چې د زرغون فصل په نوم پیژندل کیږي. د [[بوټی|بوټو]] او حبوباتو کښت له دې سیمې څخه پیل شو. د [[خوزستان ولایت|خوزستان]] په شمال او شمال ختیځ کې د مهور غونډۍ او غونډۍ چې په ژمي کې د بختیاري مهاجرت ځای دی (قشلاق) د بحر له سطحې څخه د 300 څخه تر 1500 مترو پورې نسبتا لوړوالی لري او په اوسط ډول په هر مربع متر کې له 300 څخه تر 500 ملي مترو پورې اورښت لري. هر کال، د [[بوټی|نباتاتو]] او حاصلاتو د ودې لپاره مناسب شرایط شتون لري، دا د غلې دانې چمتو کړي چې د زرغون فصل په ساحه کې موقعیت لري. دغه راز د بوشهر ولايت په جام ښار کې هم بختياران په کرنه او مالدارۍ بوخت وو. {{سرچینه}} همدارنګه په بختياري غرونو کې د لومړي ځل لپاره ځينې څاروي په ځانګړې توګه [[وزه|وزې]] پالل شوي دي. په 1975 او 1976 کې، امریکایی [[لرغونپوهنه|لرغونپوه]] ''هنري ټي رایټ'' د [[خوزستان ولایت|خوزستان]] په شمال ختیځ کې د ایزه او دشتګول په میدانونو کې د لرغون پېژندنې [[لرغونپوهنه|مطالعات]] پیل کړل او په ''6-7 زره کلونو'' کې په دې سیمو کې د بشري ډلو دوامداره او فعال ژوند راپور ورکړ. ; له پنځمې څخه تر دریمې مخزېږديزې پېړۍ د 5 څخه تر دریمې میلادی پیړۍ کې، [[د مسو دوره|د مسو د]] [[د ډبرې دوره|دورې او د ډبرې د دورې]] په جریان کې، موږ د ایلام د خلکو ظهور وینو چې له غرونو څخه میدانونو ته راوتلي او یو پرمختللی تمدن یې رامینځته کړی. د لارس اصليت ممکن د ایلامیټس او کاسیتانو ته وپیژندل شي. <ref name="Grugni">{{Cite journal|last1=Grugni|first1=V|last2=Battaglia|first2=V|last3=Hooshiar Kashani|first3=B|last4=Parolo|first4=S|last5=Al-Zahery|first5=N ''et al. ''|year=2012|title=Ancient Migratory Events in the Middle East: New Clues from the Y-Chromosome Variation of Modern Iranians|url=|journal=PLoS ONE|volume=7|issue=7|page=e41252|doi=10.1371/journal.pone.0041252|pmid=22815981|pmc=3399854}}</ref> د مسیح څخه شاوخوا ''4000 کاله دمخه'' ، د ایلام سلطنت په هغه ځمکه کې وده او پراختیا وکړه چې په هغه کې [[خوزستان ولایت|خوزستان]] ، [[لرستان ولايت|لرستان]] ، لورستان پشتکوه (ایلام) او زردکوه شامل دي. {{سرچینه}} خپل حکومت ته انشان یا انزان ویل او ظاهرا د انزان ژبه یې ویله. <ref>راوندی، مرتضی: تاریخ اجتماعی ایران؛ انتشارات امیر کبیر، تهران، ۱۳۵۶.</ref> د ایلامایټ دورې ډیری پاتې شوني [[ايذه ولسوالي|په ایزه ښار کې موقعیت لري]] ، چې په کې د ډبرو، ډبرو او غرونو په اړه ډیری [[مېخي ليکدود|کینیفورم]] لیکنې او په سلګونو ریلفونه شامل دي، او له همدې امله، لرغونپوهانو دا سیمه د پیټروګلیفونو ''ځمکه'' بللې ده. ; د اوسپنې زمانه [[د اوسپنې زمانه|د اوسپنې د دورې اړوند ډېر فلزي اثار چې په کې]] شامل دي: بېلابېلې وسلې، د انسان د اعضاوو وړې څېرې، د اسونو لپاره ځانګړي وسیلې، پنبې او په لسګونو نور وسایل او وسایل د ''لرستان'' او ''خوزستان'' په برخو کې کشف شوي، چې د ډېرو د ژوند کیسه کوي. د خلکو ډلې. === د دوهمې مخزېږديزې پېړۍ تر دوهمې مخزېږديزې پېړۍ === ''د BC په دوهمه زریزې کې'' ، ''ایګم'' د کاسیانو حکومت د کارون چینې په پورتنۍ برخه کې د باختري غرونو په اوږدو کې تاسیس کړ. {{سرچینه}} ډیری رسمونه، رواجونه او رواجونه د فارسیانو سره د باختریانو د تړاو کیسه کوي. تر دې حده چې ځینې سرچینې په دې باور دي چې لورس او بختیاران د [[پاړسي ژبه|فارس]] د مارفیان او ''مسپیان'' ''قومونو'' ژوندي پاتې شوي دي، کوم چې لومړنۍ قبیلې وې چې د [[کوروش ۲|سائرس]] سره یوځای شوي. ښایي دوی د ''ایس ګریټ'' قبیلې ژوندي پاتې شوي وي (Ese = راک، Grete = غار)، چې د زاګروس په غرونو او د غارونو دننه ژوند کاوه. <ref>ویلسون، آرنولد: ''بختیاری‌ها''، ترجمه محمد میرزایی، نامه علوم اجتماعی، دوره جدید، شماره ۱، ۱۳۶۹.</ref> کله [[کوروش ۲|چې لوی سائرس]] په پارسوماش او انشان کې واک ته ورسید، له خوزستان څخه تر اوسني [[فارس ولايت|فارس ولایت]] پورې، دا پارس بلل کیده، او د [[د اشکانیانو واکمني|پارتیانو]] په دوره کې په ''الیماید'' بدل شو. د [[د ساسانيانو واکمني|ساسانیانو]] په دوره کې د دې سیمې نوم بیا په [[د جمشید پلاز|پارس]] بدل شو او د اسلام په لومړیو پیړیو کې د ساسانیانو د واکمنۍ له ړنګیدو وروسته، تاریخ پوهانو د زغرو ټول اوسیدونکي [[کردان]] وبلل او د دوی سیمه یې ''جبل'' وبلله. <ref>بنه وار من، ایل من: علی بهرامی آسترکی</ref> له ۳۰۰ هجري لمریز کال څخه بیا د لور بوزور په نوم مشهور شو او د صفوي دورې څخه {{سرچینه}} [[کهگلويه او بويراحمد ولایت|بویر احمد]] ترې جلا شول او پاتې برخه یې د ایران په جغرافیه کې د باختري په نوم راڅرګنده شوه. . {{سرچینه}} == ټبر پېژندنه == د بختياري قوم د نژاد په اړه بېلابېل روايتونه شته، خو ټولو څېړونکو او مورخينو بختياران لوران ګڼلي دي <ref name="cgie.org.ir">{{یادکرد وب|نویسنده=|نشانی=https://www.cgie.org.ir/fa/publication/entryview/7424|عنوان=بختیاری|ناشر=[[دائرةالمعارف بزرگ اسلامی]]|تاریخ=|تاریخ بازدید=۲۶ مارس ۲۰۱۶}}</ref> <ref>{{یادکرد وب|عنوان=دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - کتابخانه مدرسه فقاهت|نشانی=https://lib.eshia.ir/12293/7/28/لر_بزرگ|وبگاه=lib.eshia.ir|بازبینی=2022-01-14|کد زبان=fa}}</ref> هوس په دې اند دي چې بختياران د "آکسين" له قبيلې څخه دي، چې سکندر په کې ورسره جګړه کړې وه. خوزستان (ازه) په 330 ق م کې <ref name="cgie.org.ir2">{{یادکرد وب|نویسنده=|نشانی=https://www.cgie.org.ir/fa/publication/entryview/7424|عنوان=بختیاری|ناشر=[[دائرةالمعارف بزرگ اسلامی]]|تاریخ=|تاریخ بازدید=۲۶ مارس ۲۰۱۶}}</ref> بلې ډلې د فارس اوسیدونکو ته خپل نسب موندلی دی. <ref name="cgie.org.ir" /> ځینې تاریخپوهان دغه قبیله د یونانیانو اولاده ګڼي چې د باختري کلمې سره د باختري کلمې د مشابهت له امله په باختري (بکتوریانو) کې واکمني کوي. <ref name="cgie.org.ir" /> حمدالله مصطفي او بادلیسي هم په دې باور دي چې دوی اصلا [[کردان]] وو او له سوریې ( [[سوريه|سوریې]] ) څخه ایران ته راغلي وو، خو حمدالله مصطفي په کتاب ''نزهة'' القلوب کې په ۷۴۰ هجري کال کې راغلي دي. په هغه وخت کې د لوی ایران د مختلفو دولتونو په شمیرلو او د عجم، عرب، فارس، آذربایجان او خراسان په شمول د سرحدونو، ځانګړتیاوو، نفوس او مساحت په ټاکلو سره، د منرود (کوچنی لور) او لوی لور ولایتونه په جلا توګه پیژندل شوي او طبقه بندي شوي. د کردانو څخه. <ref>{{یادکرد وب|نویسنده=|نشانی=https://www.cgie.org.ir/fa/publication/entryview/8119|عنوان=بویر احمدی|ناشر=[[دائرةالمعارف بزرگ اسلامی]]|تاریخ=|تاریخ بازدید=۲۶ مارس ۲۰۱۶}}</ref> د ترسره شویو جنیټیک مطالعاتو له مخې، باختریان په ایران کې د ایراني او غیر ایراني توکمونو ترمنځ د نورو توکمونو سره تر ټولو ډیر جینیاتی ورته والی لري. <ref>{{یادکرد وب|نام خانوادگی=شاهسوار|نام=فرهاد|عنوان=مقایسه آنالیز ژنوتیپی KIR/HLA در جمعیت‌های لر و ایرانی|نشانی=http://yafte.lums.ac.ir/article-1-1319-fa.pdf|تاریخ=۱۳۹۲|ناشر=یافته}}</ref> د ځینو بیانونو له مخې، دوی د ملک ال بویه د کورنۍ د مشر عزالدوله بختیار اولادونه دي. ځکه چې تر دې مخکې د بختاني نوم نشته. د دې نظر پلويان په دې باور دي چې د عزالدوله بختيار د اولادې يوه ډله ښايي د البيح د واکمنۍ پر مهال د بختيار په اوسني سيمه کې مېشته شوې وي. <ref name="cgie.org.ir" /> بختياران پخپله په دې اند دي چې د باختري کلمه د بختياروند له کلمې څخه اخيستل شوې ده. بختاوروند ظاهراً هماغه بهدروند دی (یو له اوسنیو باختري قبیلو څخه). <ref name="cgie.org.ir" /> == د بختياري نوم پېژندنه == خسرو خان سردار ظریف په دې باور دی چې بختیاران د صفویانو په دوره کې (۱۵۰۱-۱۳۷۲) په دې نوم مشهور وو.(بې له شکه چې د پښتنو اوسني بختياران بايد له ايراني بختيارانو سره مساوي نه شي). حمدالله مصطفي د لومړي ځل لپاره د لر بوزور د اولادونو په شمېر کې د باختريانو يادونه وکړه. یو نسب چې د قوي کیدو وروسته ډیر مشهور شو او په نهایت کې یې ډیری ځمکې فتح کړې چې اوس د لوی لوی کور دي. حمدالله مصطفي بختياران د ايران له سترو قبيلو څخه ګڼي، چې د لوى لار په نامه هم يادېږي. <ref>حمدالله مستوفی. ''تاریخ گزیده، به کوشش عبدالحسین نوایی''. تهران، ۱۳۳۹</ref> حمدالله مصطفي د جبل الصامق (اوس مهال د سوریې کردستان) له سیمو څخه د لارګ سیمو ته د کردانو د مهاجرت یادونه کوي. د مینورسکي په وینا، یو مشهور مستشرق، دا قبیلې شاید د لوري قبیلې وې چې د شهاب الدین العمري لخوا ذکر شوي. د شهاب الدین العمري په وینا، په [[سوريه|سوریه]] او [[مصر]] کې د لورز ځینې قبیلې اوسېدې، خو [[صلاح الدين ايوبي|صلاح الدین ایوبي]] د دوی له هوښیارتیا او ځواک څخه په سختو ډبرو ودرېد او د هغوی د قتل عام امر یې وکړ. دا کیسه ښايي تر یوې اندازې پورې [[لرستان ولايت|لارستان]] ته د دغو لیرو قبیلو د راستنیدو لاملونه روښانه کړي. <ref>{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=مینورسکی|نام=ولادمیر|پیوند نویسنده=|عنوان=رساله لرها و لرستان|ترجمه=سکندر امان‌اللهی بهاروند و لیلی بختیاری|جلد=|سال=۱۳۶۲|ناشر=|مکان=تهران|شابک=|صفحه=صفحه ۲۳|پیوند=|تاریخ بازبینی=}}</ref> سکندر امان الهي د منورسکي د نظر د تایید په ترڅ کې د حمدالله مصطفي د څرګندونو د ناسموالي نور لاملونه هم یاد کړل. د ده په اند د هجرت وخت چې حمدالله مصطفي ذکر کړی دی د شهاب الدین عمري له خوا په سوریه او مصر کې د لورانو د قتل عام لپاره د ټاکل شوې نیټې سره یو شان دی او هغه قبیلې چې له سوریې څخه هجرت کړې ښايي هماغه لوران وي. چې [[صلاح الدين ايوبي|صلاح الدین ایوبي]] دې ته اړ کړ چې لوی څښتن ته راستون شي. <ref>{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=امان الهی بهاروند|نام=سکندر|پیوند نویسنده=|عنوان=قوم لر|ترجمه=|جلد=|سال=۱۳۷۰|ناشر=انتشارات آگاه|مکان=تهران|شابک=|صفحه=صفحه ۳۵|پیوند=|تاریخ بازبینی=}}</ref> د لیر خلک په لوی او کوچني لیر ویشل شوي د [[لرستان ولايت|لرستان]] په سیمه کې د هزارسپیانو د واکمنۍ وخت ته ځي. د کوچني لیر نوم د عصري [[لرستان ولايت|لرستان]] او ایلام ولایت خلکو ته هم ورکړل شوی و. مشهور [[فرانسه|فرانسوی]] لرغونپوه رومین ګیرشمان لیکي: {{دوراشې کامه|ما لا په دې ځمکه قدم نه و، ايښی چې د [[ عيلام تمدن|عيلامي]] نښې مې وموندلې.}} د معاصر [[شاعر]] حسین پژمان بختیاري لیکي: {{دوراشې کامه|<nowiki>"بختیاري" کلمه یوازې د "خوشبخته" مانا لري او ممکن د ځینو قبیلو مشران په دې نوم پیژندل شوي وي چې شاید وروسته د قبیلې ټول خلک په دې نوم پیژندل شوي وي.}}</nowiki>}} == وګړپېژندنه == بختياران يو له ايراني قومونو څخه دي چې د ايران په لويديځ او جنوب لويديځ کې ژوند کوي. <ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.iranicaonline.org/articles/baktiari-tribe|عنوان=BAḴTĪĀRĪ TRIBE|تاریخ بازدید=۴ اکتبر ۲۰۱۴|نویسنده=|تاریخ=|ناشر=[[دانشنامه ایرانیکا]]|زبان=انگلیسی|نشانی بایگانی=http://archive.is1sr7g|تاریخ بایگانی=۱۴ سپتامبر ۲۰۱۴}}</ref> <ref name="asayer-tribes2">{{یادکرد وب|نشانی=http://www.iranicaonline.org/articles/asayer-tribes|عنوان=AŠĀYER|تاریخ بازدید=۴ اکتبر ۲۰۱۴|نویسنده=|تاریخ=|ناشر=[[دانشنامه ایرانیکا]]|زبان=انگلیسی|نشانی بایگانی=http://archive.isb6nwo|تاریخ بایگانی=۱۴ سپتامبر ۲۰۱۴}}</ref> <ref>{{پک|بختیاری|۱۳۸۳|ک=تاریخ بختیاری|ص=۶۲}}</ref> باختري په باختري ژبو خبرې کوي، چې [[لوري ژبه|د لوري]] ژبې له ژبو څخه يوه ده. <ref name="encyclopaediaislamica3">{{یادکرد وب|نویسنده=|نشانی=http://www.encyclopaediaislamica.com/madkhal2.php?sid=661|عنوان=بختیاری|ناشر=دانشنامه جهان اسلام|تاریخ=|تاریخ بازدید=۲۹ دی ۱۳۹۰}}</ref> <ref name="britannica-i2">{{یادکرد وب|نشانی=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/49583/Bakhtyari|عنوان=Bakhtyārī|تاریخ بازدید=۴ اکتبر ۲۰۱۴|نویسنده=|تاریخ=|ناشر=[[دانشنامه بریتانیکا]]|زبان=انگلیسی|نشانی بایگانی=http://archive.ispfiih|تاریخ بایگانی=۳ آگوست ۲۰۱۳}}</ref> <ref name="britannica-i3">{{یادکرد وب|نشانی=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/49583/Bakhtyari|عنوان=Bakhtyārī|تاریخ بازدید=۴ اکتبر ۲۰۱۴|نویسنده=|تاریخ=|ناشر=[[دانشنامه بریتانیکا]]|زبان=انگلیسی|نشانی بایگانی=http://archive.ispfiih|تاریخ بایگانی=۳ آگوست ۲۰۱۳}}</ref> <ref name="lori-dialects2">{{یادکرد وب|نشانی=http://www.iranicaonline.org/articles/lori-dialects|عنوان=LORI DIALECTS|تاریخ بازدید=۴ اکتبر ۲۰۱۴|نویسنده=|تاریخ=|ناشر=[[دانشنامه ایرانیکا]]|زبان=انگلیسی|نشانی بایگانی=http://archive.isetul9|تاریخ بایگانی=۱۱ سپتامبر ۲۰۱۴}}</ref> د ايراني علومو پوهنغونډ او د جهان اسلام علمي کتابونه د اصفهان ولايت په لويديځ کې له فريدان څخه د خوزستان شمال ته د دغې قبيلې د اوسېدو حال معرفي کوي. <ref name="iranicaonline3">{{یادکرد وب|نویسنده=|نشانی=http://www.iranicaonline.org/articles/baktiari-tribe|عنوان=BAḴTĪĀRĪ TRIBE|ناشر=Encyclopaedia Iranica|تاریخ=|تاریخ بازدید=۸ ژانویه ۲۰۱۴}}</ref> <ref name="encyclopaediaislamica">{{یادکرد وب|نویسنده=|نشانی=http://www.encyclopaediaislamica.com/madkhal2.php?sid=661|عنوان=بختیاری|ناشر=دانشنامه جهان اسلام|تاریخ=|تاریخ بازدید=۲۹ دی ۱۳۹۰}}</ref> ; اوسېدنځای [[دوتنه:Kolunchin_Zardkuh.JPG|بټنوک|200x200px| زردکوه]] بختياران په لويديځ کې د [[چهارمحال او بختياري ولایت|چهارمحل او باختري]] او په شمال کې د [[خوزستان ولایت|خوزستان]] په ختيځ کې، [[د اصفهان ولايت|د اصفهان]] په لويديځ کې او د لرستان په جنوب کې ژوند کوي. <ref name="asayer-tribes3">{{یادکرد وب|نشانی=http://www.iranicaonline.org/articles/asayer-tribes|عنوان=AŠĀYER|تاریخ بازدید=۴ اکتبر ۲۰۱۴|نویسنده=|تاریخ=|ناشر=[[دانشنامه ایرانیکا]]|زبان=انگلیسی|نشانی بایگانی=http://archive.isb6nwo|تاریخ بایگانی=۱۴ سپتامبر ۲۰۱۴}}</ref> د بختيارانو د اوسېدو ځای د صفويانو په زمانه کې د [[لرستان ولايت|لرستان]] په نامه يادېده، خو له هغه وروسته د باختري سيمې په نوم ياده شوه. <ref>{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=پشتدار|نام=علی‌محمد|پیوند نویسنده=|عنوان=لرها و لرستان از دیدگاه ولادیمیر مینورسکی|ترجمه=|جلد=۷|سال=۱۳۷۶|ناشر=علوم انسانی «ایران شناخت»|مکان=|شابک=|صفحه=۱۶۰ تا ۱۸۳|پیوند=http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/716110|تاریخ بازبینی=۴ اکتبر ۲۰۱۴}}</ref> لاندې انځور د ۳۰۰ هجري لمریز کال څخه تر اوسه پورې د لرستان فرقې ښيي. <ref>{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=امان‌اللهی بهاروند|کتاب=قوم لر|سال=۱۳۹۱|فصل=|صفحه=۷۷|جلد=|زبان=}}</ref> [[چهارمحال او بختياري ولایت|چهارمحل او بختیاري]] ، د باختري ځمکو سربیره د لر ، کیار ، میزدج ، ګندمان '''څلور ځایونه''' شامل دي، نو له همدې امله د چهارمحل ''او بختیاري'' په نوم یادیږي. باختري سيمې له يوې خوا د لرستان ولايت له [[دورود ولسوالي|دورود]] ښار څخه او له بلې خوا د [[خوزستان ولایت|خوزستان ولايت]] د [[باغ‌ملک ولسوالي|باغ ملک له ښار]] څخه نيولې د [[د اصفهان ولايت|اصفهان ولايت]] تر دران ښار پورې شاملې دي . دا ځمکې په دوو برخو ویشل شوي دي: یالګي او قشلګي .{{Break}}<nowiki></br></nowiki> د چهار لنګ د یلق او قشلاق استوګنځی په دوو برخو ویشل شوی دی: * د اوړي ساحه: [[چهارمحال او بختياري ولایت|چهارمحل او باختري ولايت]] * قشلغي ولسوالي: [[خوزستان ولایت|د خوزستان ولایت]] * د دوبي ساحه: [[اردل ولسوالي|اردل]] ښار، کوهانګ ښار [[کوهرنگ ولسوالي|، لارډګان]] [[لردگان ولسوالي|ښار]] ، خانمیرزا ، فلارډ ښار * قشلغي ولسوالي: [[ايذه ولسوالي|ایزه]] [[باغ‌ملک ولسوالي|ښار، باغ مولک]] [[مسجدسليمان ولسوالي|ښار، مسجد سلیمان ښار]] * {{تقسیمات لرستان}} [[دوتنه:LurishLanguageMap.png|کيڼ|بټنوک| د هغو سیمو جغرافیایی ویش چې [[لوري ژبه|لوری ژبه]] پکې ویل کیږی.{{Break}}<br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> بختياري د لوري په ژبه خبرې کوي. ]] {{لړسرچينې|۲}} [[وېشنيزه:خوزستان ولایت]] [[وېشنيزه:Pages with unreviewed translations]] 7b81bo3engpv7hwcbkqcxeiyq2cao5c 3 87860 370240 2026-11-03T17:04:30Z ښه راغلاست پیغام ورکوونکی 11444 د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي 370240 wikitext text/x-wiki {{ښه راغلئ|name=Hadi1it}} -- <span style="font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;"> '''[[کارن:Af420|<font color="black">'''Af420''']]''' </span> ^{<font face="MCS Quds SU normal" size="3">'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|<font color="#69 69 69">'''اړیکه''']] '''</font>} ۳ نومبر ۲۰۲۶، گړۍ ۱۷:۰۴ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) nmbqyyynghrfonprpjq4pfzbb1lhqg4 3 87861 370242 2026-11-03T19:36:21Z ښه راغلاست پیغام ورکوونکی 11444 د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي 370242 wikitext text/x-wiki {{ښه راغلئ|name=Jims1f}} -- <span style="font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;"> '''[[کارن:Af420|<font color="black">'''Af420''']]''' </span> ^{<font face="MCS Quds SU normal" size="3">'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|<font color="#69 69 69">'''اړیکه''']] '''</font>} ۳ نومبر ۲۰۲۶، گړۍ ۱۹:۳۶ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) gzd75ya2xse69enqwelf0bn9h8e87yy 2 87862 370244 2026-11-03T19:38:11Z Jims1f 41192 د "P" تورو مخ جوړ شو 370244 wikitext text/x-wiki P 9h1hr6bv3mfwt8eguupnhdxsgk17mbd 3 87863 370247 2026-11-04T07:55:48Z ښه راغلاست پیغام ورکوونکی 11444 د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي 370247 wikitext text/x-wiki {{ښه راغلئ|name=ريحاني.... قرآن کریم کتاب}} -- <span style="font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;"> '''[[کارن:Af420|<font color="black">'''Af420''']]''' </span> ^{<font face="MCS Quds SU normal" size="3">'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|<font color="#69 69 69">'''اړیکه''']] '''</font>} ۴ نومبر ۲۰۲۶، گړۍ ۰۷:۵۵ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) t647r71yw0tc540znd38w689flwd00u